Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1725 3589389 3588031 2026-04-21T22:33:11Z Nurken 111493 /* Ұлттық тамағы */ 3589389 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Украина |Шынайы атауы = {{lang-uk|Україна}} |Атау септігі = Украина |Елтаңба = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |Байрақ = Flag of Ukraine.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = Державний Гімн України |Аудио = National anthem of Ukraine, instrumental.oga |Картада = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png |карта тақырыбы = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген |Картада2 = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = |region = UA |CoordScale = 5000000 |Тілі = [[Украин тілі|украинша]]<ref>{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап</ref> |Мемлекеттік діні = [[Зайырлы мемлекет]] |Үкімет түрі = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан |Астанасы = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]] |Ірі қалалары = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]] |Басшы қызметі = [[Украина президенті|Президенті]]<br />[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]] |Басшылары = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<br />[[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]<br />[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] |Жер аумағы = 603,628 |Жер аумағы бойынша орны = 45 |Судың үлесі = 7 |Этнохороним = |Жұрты = {{құлдырау}} 37,552,198<ref name="auto">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|title=Population (by estimate) as of June 1, 2019. Average annual populations January-May 2019|website=www.ukrcensus.gov.ua|access-date=11 August 2019}}</ref> {{small|([[Қырым]] мен<br />[[Севастополь]]ды қоспағанда)}} |Халық саны бойынша орны = 33 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = 48,457,102 |Санақ жылы = 2001 |Халық тығыздығы = 73.8 |Тығыздық бойынша орны = 115 |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 408.040 млрд.<ref name="imf.org">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&pr.y=10&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 47 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 9.743<ref name="imf.org"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 111 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 134.887 млрд.<ref name="imf.org"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 57 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 3.220<ref name="imf.org"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 128 |АДИ = {{Өсім}} 0.750<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2018 |АДИ бойынша орны = 88 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]]) |Интернет үйшіктері = [[.ua]], [[.укр]]<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}</ref> |ISO = |Телефон коды = 380<ref>{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}</ref> |Уақыт белдеулері = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]]) |Түсініктемелер = |елтаңбаның ені = 100px }} '''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]]. 41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар. 1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}</ref> 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}</ref> және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда. == Этимологиясы == «Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді<ref>{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title="Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?"|lang=en|date=2014-02-05}}</ref> және краина сөзінен шыққан. == Тарихы == {{Толық мақала|Украина тарихы}} === Ерте тарихы === [[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]] [[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.<ref>Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}</ref> Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}</ref><ref>{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title="What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur"|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}</ref> [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}</ref> [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}</ref> Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.<ref>{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}</ref> Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}</ref> V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді. === Киевтің алтын ғасыры === {{Толық мақала|Киев Русі}} [[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]] [[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.<ref>{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}</ref> Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.<ref>{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}</ref> 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&dq=kievan+rus+dir+882&pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}</ref> Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}</ref> Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.<ref>{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}</ref> X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.<ref name="ciagov">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}</ref> Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.<ref>{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}</ref> [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.<ref>{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}</ref> XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.<ref>{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}</ref> XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].<ref>{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}</ref> Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды. === Шетел қарамағында === [[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]] {{Толық мақала|Киев воеводалығы}} {{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша корольдігінің тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}} 1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.<ref>{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}</ref> XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.<ref>{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}</ref> 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&dq=podolia+1430&pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}</ref> 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.<ref>{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}</ref> Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]</ref> 1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша корольдігінің тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды. === Казак гетманщинасы === {{Толық мақала|Гетманщина|Запорожьелік сечь}} [[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]] Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.<ref>{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}</ref> Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}</ref> Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}</ref> 1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды. Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды. [[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.<ref>{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&dq=massacre+uman+1768&pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}</ref> [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}</ref> [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.<ref name="valuev">Remy, Johannes (2007). "The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice". Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]</ref> Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді. === XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы === {{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}} [[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]] XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's "Introduction" to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]]. Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}</ref> Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}</ref> Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}</ref> Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}</ref> [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты. Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}</ref> [[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті. === Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина === [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.<ref>{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}</ref> Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&q=ukrainophobia+poland&pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}</ref> Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды. Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді. Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.<ref>{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}</ref> Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты. Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.<ref>{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}</ref> Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті. === Екінші дүниежүзілік соғыс === {{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}} [[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]] 1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.<ref>Wilson, 17-бет</ref><ref>Subtelny, 487-бет</ref> 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.<ref>{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}</ref> 1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}</ref> Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,<ref name="worldwars">{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал "Воєнна історія" #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}</ref> Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}</ref> УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.<ref>Piotrowski, 352–354-беттер</ref> Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан<ref name="worldwars" /> 7 миллионға<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}</ref>{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.<ref>Subtelny, 476-бет</ref> Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.<ref>Magocsi, 635-бет</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}</ref> === Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина === Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}</ref> 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.<ref>{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}</ref> 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}</ref> бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}</ref> Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді. 1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.<ref>{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}</ref> Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&q=shcherbytsky+russification&pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor & Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}</ref> 1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}</ref> Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды<ref>Magocsi, 644-бет</ref> және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.<ref>Magocsi, 1996, 704-бет</ref> Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.<ref>{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}</ref> === Тәуелсіздік === [[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}</ref> [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}</ref> [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}</ref> Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}</ref> Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты<ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr1.x=41&pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}</ref> және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.<ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}</ref> [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.<ref>{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}</ref> Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.<ref>{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}</ref> Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.<ref>Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). "Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround". '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].</ref> [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,<ref>Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 "Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective"]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].</ref> ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен<ref>Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). "Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees". '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]</ref> және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}</ref> ерекшеленді. Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}</ref> Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды. 1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасс]]та ресейшіл сепаратистер құрған, мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}</ref> 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].<ref>{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}</ref> Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды. == Географиясы == [[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]] [[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]] Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес. Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар. [[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]] Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады. === Климаты === [[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]] Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет. Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды. Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді. Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді. === Су ағындары мен су қоймалары === [[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]] Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп. === Биоалуантүрлілігі === Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].<ref>Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 "Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change"] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]</ref> Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}</ref><ref name="chervona">{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}</ref> олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.<ref>{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}</ref> Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.<ref name="chervona" /> === Қалалық аймақтары === {{Толық мақала|Украина қалалары}} Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.<ref>{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" |+ Украинаның ең ірі 10 қаласы ! Орны ! Туы ! Елтаңбасы ! Атауы<br>''Украинша атауы'' ! [[Украина облыстары|Облысы]] ! Халық саны<br />2022 Санақ<ref>{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}</ref> ! Ауданы<br />(км²) |- | 1 | [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]] | [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]] | [[Киев]]<br>''Київ'' | Киев | 2,952,301 | 839 |- | 2 | [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]] | [[Харьков]]<br>''Харьків'' | [[Харьков облысы|Харьков]] | 1,421,125 | 350 |- | 3 | [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]] | [[Одесса]]<br>''Одеса'' | [[Одесса облысы|Одесса]] | 1,010,537 | 162.42 |- | 4 | [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]] | [[Днепр (қала)|Днепр]]<br>''Дніпро'' | [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] | 968,502 | 409.718 |- | 5 | [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]] | [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]] | [[Донецк]]<br>''Донецьк'' | [[Донецк облысы|Донецк]] | 901,645 | 358 |- | 6 | [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]] | [[Львов]]<br>''Львів'' | [[Львов облысы|Львов]] | 717,273 | 148.9 |- | 7 | [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]] | [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]] | [[Запорожье]]<br>''Запоріжжя'' | [[Запорожье облысы|Запорожье]] | 710,052 | 334 |- | 8 | [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]] | [[Кривой Рог]]<br>''Кривій Ріг'' | [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] | 603,904 | 431 |- | 9 | [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]] | [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]] | [[Севастополь]]<br>''Севастополь'' | Севастополь | 479,394 | 864 |- | 10 | [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]] | [[Николаев]]<br>''Миколаїв'' | [[Николаев облысы|Николаев]] | 470,011 | 260 |- |} == Саясаты == {{Толық мақала|Украина саясаты}} Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады. === Украина Конституциясы === {{Толық мақала|Украина конституциясы}} [[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]] Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды. 2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді. === Заң шығарушы органы === Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады. === Атқарушы билік органы === {{Multiple image | width1 = 140 | image1 = President Volodymyr Zelenskyy took part in the festivities marking the 9th anniversary of the National Guard of Ukraine. (52772867064) (cropped).jpg | caption1 = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''<br>{{small|[[Украина президенті|Президент]]}} | image2 = СВИРИДЕНКО Юлія Анатоліївна (cropped).jpg | width2 = 169 | caption2 = '''[[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]'''<br>{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}} }} Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады. Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді. === Сот билігі === Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады. Мамандандырылған соттар: * Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық) * Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық). Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз. === Саяси партиялары === {{main|Украина саяси партиялары}} Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.<ref>{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}</ref> [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. == Экономикасы == {{Толық мақала|Украина экономикасы}} [[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]] {{Толықтыру}} 2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.<ref>{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}</ref> 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.<ref>{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.<ref>{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}</ref> == Халқы == {{Толық мақала|Украина халқы}} [[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]] Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл. 1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады. [[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.<ref>[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&Expires=1759683476&Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]</ref><ref>{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}</ref>]] Ел халқының ұлттық құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады. Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп. Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды. Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан. == Мәдениеті == [[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]] Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}</ref> Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады. [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}</ref> 2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.<ref>{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}</ref> === Кітапханалар === [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы. [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.<ref>{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}</ref> === Әдебиеті === {{Толық мақала|Украин әдебиеті}} {{Multiple image | image1 = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg | width1 = 155 | caption1 = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859 | image2 = Lesya Ukrainka portrait.jpg | width2 = 133 | caption2 = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]] }} [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.<ref name="britannicalit">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title="Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature"|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}</ref> 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> 1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.<ref name="valuev" /> Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.<ref name="encarta">{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}</ref> Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.<ref>{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}</ref> Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын. Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.<ref name="britannicalit" /> === Музыкасы === [[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]] Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады. Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.<ref name="awesome">{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}</ref> Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.<ref name="awesome" /> Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}</ref> === Ұлттық тамағы === {{Толық мақала|Украин асханасы}} [[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]] Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).<ref>{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}</ref> Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны. Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.<ref name="awesome" /> == Қазақстанмен қарым-қатынасы == {{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}} 1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік. 1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар. Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады. Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр. Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.<ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref> === Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы === 2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title="Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?" Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}</ref> 2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты. 2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}</ref> == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Навигациялық блок |тақырып = Украина |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |list = |Еуропа елдері |Еуропа кеңесі |ГУАМ |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |ТМД |Франкофония }} [[Санат:Украина|*]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] 09ijcv6slnv4y20gz9v4mnymyibikpa 3589390 3589389 2026-04-21T22:35:19Z Nurken 111493 /* XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы */ 3589390 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Украина |Шынайы атауы = {{lang-uk|Україна}} |Атау септігі = Украина |Елтаңба = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |Байрақ = Flag of Ukraine.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = Державний Гімн України |Аудио = National anthem of Ukraine, instrumental.oga |Картада = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png |карта тақырыбы = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген |Картада2 = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = |region = UA |CoordScale = 5000000 |Тілі = [[Украин тілі|украинша]]<ref>{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап</ref> |Мемлекеттік діні = [[Зайырлы мемлекет]] |Үкімет түрі = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан |Астанасы = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]] |Ірі қалалары = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]] |Басшы қызметі = [[Украина президенті|Президенті]]<br />[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]] |Басшылары = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<br />[[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]<br />[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] |Жер аумағы = 603,628 |Жер аумағы бойынша орны = 45 |Судың үлесі = 7 |Этнохороним = |Жұрты = {{құлдырау}} 37,552,198<ref name="auto">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|title=Population (by estimate) as of June 1, 2019. Average annual populations January-May 2019|website=www.ukrcensus.gov.ua|access-date=11 August 2019}}</ref> {{small|([[Қырым]] мен<br />[[Севастополь]]ды қоспағанда)}} |Халық саны бойынша орны = 33 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = 48,457,102 |Санақ жылы = 2001 |Халық тығыздығы = 73.8 |Тығыздық бойынша орны = 115 |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 408.040 млрд.<ref name="imf.org">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&pr.y=10&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 47 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 9.743<ref name="imf.org"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 111 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 134.887 млрд.<ref name="imf.org"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 57 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 3.220<ref name="imf.org"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 128 |АДИ = {{Өсім}} 0.750<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2018 |АДИ бойынша орны = 88 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]]) |Интернет үйшіктері = [[.ua]], [[.укр]]<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}</ref> |ISO = |Телефон коды = 380<ref>{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}</ref> |Уақыт белдеулері = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]]) |Түсініктемелер = |елтаңбаның ені = 100px }} '''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]]. 41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар. 1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}</ref> 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}</ref> және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда. == Этимологиясы == «Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді<ref>{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title="Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?"|lang=en|date=2014-02-05}}</ref> және краина сөзінен шыққан. == Тарихы == {{Толық мақала|Украина тарихы}} === Ерте тарихы === [[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]] [[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.<ref>Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}</ref> Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}</ref><ref>{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title="What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur"|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}</ref> [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}</ref> [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}</ref> Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.<ref>{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}</ref> Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}</ref> V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді. === Киевтің алтын ғасыры === {{Толық мақала|Киев Русі}} [[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]] [[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.<ref>{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}</ref> Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.<ref>{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}</ref> 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&dq=kievan+rus+dir+882&pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}</ref> Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}</ref> Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.<ref>{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}</ref> X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.<ref name="ciagov">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}</ref> Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.<ref>{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}</ref> [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.<ref>{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}</ref> XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.<ref>{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}</ref> XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].<ref>{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}</ref> Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды. === Шетел қарамағында === [[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]] {{Толық мақала|Киев воеводалығы}} {{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша корольдігінің тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}} 1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.<ref>{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}</ref> XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.<ref>{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}</ref> 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&dq=podolia+1430&pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}</ref> 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.<ref>{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}</ref> Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]</ref> 1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша корольдігінің тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды. === Казак гетманщинасы === {{Толық мақала|Гетманщина|Запорожьелік сечь}} [[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]] Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.<ref>{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}</ref> Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}</ref> Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}</ref> 1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды. Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды. [[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.<ref>{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&dq=massacre+uman+1768&pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}</ref> [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}</ref> [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.<ref name="valuev">Remy, Johannes (2007). "The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice". Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]</ref> Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді. === XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы === {{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}} [[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]] XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's "Introduction" to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]]. Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}</ref> Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}</ref> Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}</ref> Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}</ref> [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты. Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады. Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}</ref> [[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті. === Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина === [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.<ref>{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}</ref> Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&q=ukrainophobia+poland&pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}</ref> Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды. Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді. Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.<ref>{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}</ref> Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты. Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.<ref>{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}</ref> Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті. === Екінші дүниежүзілік соғыс === {{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}} [[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]] 1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.<ref>Wilson, 17-бет</ref><ref>Subtelny, 487-бет</ref> 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.<ref>{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}</ref> 1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}</ref> Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,<ref name="worldwars">{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал "Воєнна історія" #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}</ref> Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}</ref> УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.<ref>Piotrowski, 352–354-беттер</ref> Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан<ref name="worldwars" /> 7 миллионға<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}</ref>{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.<ref>Subtelny, 476-бет</ref> Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.<ref>Magocsi, 635-бет</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}</ref> === Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина === Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}</ref> 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.<ref>{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}</ref> 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}</ref> бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}</ref> Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді. 1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.<ref>{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}</ref> Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&q=shcherbytsky+russification&pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor & Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}</ref> 1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}</ref> Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды<ref>Magocsi, 644-бет</ref> және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.<ref>Magocsi, 1996, 704-бет</ref> Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.<ref>{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}</ref> === Тәуелсіздік === [[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}</ref> [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}</ref> [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}</ref> Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}</ref> Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты<ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr1.x=41&pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}</ref> және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.<ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}</ref> [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.<ref>{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}</ref> Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.<ref>{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}</ref> Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.<ref>Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). "Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround". '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].</ref> [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,<ref>Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 "Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective"]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].</ref> ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен<ref>Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). "Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees". '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]</ref> және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}</ref> ерекшеленді. Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}</ref> Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды. 1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасс]]та ресейшіл сепаратистер құрған, мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}</ref> 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].<ref>{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}</ref> Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды. == Географиясы == [[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]] [[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]] Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес. Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар. [[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]] Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады. === Климаты === [[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]] Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет. Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды. Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді. Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді. === Су ағындары мен су қоймалары === [[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]] Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп. === Биоалуантүрлілігі === Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].<ref>Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 "Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change"] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]</ref> Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}</ref><ref name="chervona">{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}</ref> олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.<ref>{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}</ref> Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.<ref name="chervona" /> === Қалалық аймақтары === {{Толық мақала|Украина қалалары}} Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.<ref>{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" |+ Украинаның ең ірі 10 қаласы ! Орны ! Туы ! Елтаңбасы ! Атауы<br>''Украинша атауы'' ! [[Украина облыстары|Облысы]] ! Халық саны<br />2022 Санақ<ref>{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}</ref> ! Ауданы<br />(км²) |- | 1 | [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]] | [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]] | [[Киев]]<br>''Київ'' | Киев | 2,952,301 | 839 |- | 2 | [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]] | [[Харьков]]<br>''Харьків'' | [[Харьков облысы|Харьков]] | 1,421,125 | 350 |- | 3 | [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]] | [[Одесса]]<br>''Одеса'' | [[Одесса облысы|Одесса]] | 1,010,537 | 162.42 |- | 4 | [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]] | [[Днепр (қала)|Днепр]]<br>''Дніпро'' | [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] | 968,502 | 409.718 |- | 5 | [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]] | [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]] | [[Донецк]]<br>''Донецьк'' | [[Донецк облысы|Донецк]] | 901,645 | 358 |- | 6 | [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]] | [[Львов]]<br>''Львів'' | [[Львов облысы|Львов]] | 717,273 | 148.9 |- | 7 | [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]] | [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]] | [[Запорожье]]<br>''Запоріжжя'' | [[Запорожье облысы|Запорожье]] | 710,052 | 334 |- | 8 | [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]] | [[Кривой Рог]]<br>''Кривій Ріг'' | [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] | 603,904 | 431 |- | 9 | [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]] | [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]] | [[Севастополь]]<br>''Севастополь'' | Севастополь | 479,394 | 864 |- | 10 | [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]] | [[Николаев]]<br>''Миколаїв'' | [[Николаев облысы|Николаев]] | 470,011 | 260 |- |} == Саясаты == {{Толық мақала|Украина саясаты}} Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады. === Украина Конституциясы === {{Толық мақала|Украина конституциясы}} [[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]] Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды. 2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді. === Заң шығарушы органы === Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады. === Атқарушы билік органы === {{Multiple image | width1 = 140 | image1 = President Volodymyr Zelenskyy took part in the festivities marking the 9th anniversary of the National Guard of Ukraine. (52772867064) (cropped).jpg | caption1 = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''<br>{{small|[[Украина президенті|Президент]]}} | image2 = СВИРИДЕНКО Юлія Анатоліївна (cropped).jpg | width2 = 169 | caption2 = '''[[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]'''<br>{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}} }} Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады. Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді. === Сот билігі === Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады. Мамандандырылған соттар: * Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық) * Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық). Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз. === Саяси партиялары === {{main|Украина саяси партиялары}} Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.<ref>{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}</ref> [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. == Экономикасы == {{Толық мақала|Украина экономикасы}} [[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]] {{Толықтыру}} 2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.<ref>{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}</ref> 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.<ref>{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.<ref>{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}</ref> == Халқы == {{Толық мақала|Украина халқы}} [[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]] Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл. 1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады. [[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.<ref>[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&Expires=1759683476&Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]</ref><ref>{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}</ref>]] Ел халқының ұлттық құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады. Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп. Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды. Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан. == Мәдениеті == [[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]] Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}</ref> Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады. [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}</ref> 2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.<ref>{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}</ref> === Кітапханалар === [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы. [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.<ref>{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}</ref> === Әдебиеті === {{Толық мақала|Украин әдебиеті}} {{Multiple image | image1 = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg | width1 = 155 | caption1 = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859 | image2 = Lesya Ukrainka portrait.jpg | width2 = 133 | caption2 = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]] }} [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.<ref name="britannicalit">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title="Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature"|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}</ref> 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> 1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.<ref name="valuev" /> Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.<ref name="encarta">{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}</ref> Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.<ref>{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}</ref> Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын. Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.<ref name="britannicalit" /> === Музыкасы === [[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]] Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады. Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.<ref name="awesome">{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}</ref> Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.<ref name="awesome" /> Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}</ref> === Ұлттық тамағы === {{Толық мақала|Украин асханасы}} [[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]] Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).<ref>{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}</ref> Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны. Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.<ref name="awesome" /> == Қазақстанмен қарым-қатынасы == {{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}} 1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік. 1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар. Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады. Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр. Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.<ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref> === Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы === 2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title="Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?" Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}</ref> 2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты. 2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}</ref> == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Навигациялық блок |тақырып = Украина |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |list = |Еуропа елдері |Еуропа кеңесі |ГУАМ |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |ТМД |Франкофония }} [[Санат:Украина|*]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] mfy42rb3d8uinu6z8tn3birv0neg32k 0 3337 3589557 3588798 2026-04-22T04:58:25Z Rasulbek Adil 176232 3589557 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Түркістан |сурет = Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi, Turkestan 2007.jpg |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Turkistan (city).jpg |ту = Flag of Turkistan (City).png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min =18 |lat_sec = 00 |lon_dir =E |lon_deg =68 |lon_min =14 |lon_sec = 37 |CoordAddon = type:city(150000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Әзімбек Пазылбекұлы]] |құрылған уақыты = 500 жыл |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Йасы, Шауғар'' |статус алуы = 500 |жер аумағы = 7,4 мың<ref name="Оңтүстік Қазақстан облысы Әкімдігінің ресми сайты">{{cite web | url=http://www.ontustik.gov.kz/gw/akimat-kala-turkistan | title=Түркістан қаласы бойынша қысқаша негізгі мәлімет | publisher=Оңтүстік Қазақстан облысы Әкімдігінің ресми сайты | date=2013-09-19 | accessdate=2014-08-22}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континетті |тұрғыны = 220 133<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] − 69,48% <br> [[өзбектер]] − 27,8% <br> [[түріктер]] − 0,99% <br> [[орыстар]] − 0,77% <br> басқа ұлттар − 0,96% (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = түркістандықтар |телефон коды = 72533 |пошта индексі = 161200-161205<ref>http://kazindex.ru/16/13.html</ref> |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Hazrat-e Turkestan |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-kalasy?lang=kk Түркістан қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Түркістан''' — [[Қазақстан]]дағы қала, [[Түркістан облысы]]<nowiki/>ның әкімшілік орталығы. <ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref>. Қазақстанның ең көне қалаларының бірі, іргетасы V-VІ ғасырларда қаланған. == Сипаттама == Түркістан қаласы Шымкент қаласынан 170 шақырым қашықтықта орналасқан. Қаланың шығысы тарихи Отырармен, солтүстігі Кентау қаласы және Созақ ауданымен, батысы [[Қызылорда облысы]]ның [[Жаңақорған ауданы]]мен шектеседі. Әкімшілік аумағы 9,4 мың шаршы шақырымға жетеді. == Халқы == 2008 жылдың 1 қаңтарына қала халқының саны 198 813 адамды құрады, құрамына 12 ауылдық әкімшілік және 5 мөлтек аудан кіреді. Қалада 46 ұлттың өкілі тұрады. {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындысы(2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||142899 ||{{өсім}}207605 ||145,3 ||70139 ||{{өсім}}103614 ||147,7 ||72760 ||{{өсім}}103991 ||142,9 |} == Тарихы == [[Есім хан]]нан бастау алып, XІV-ХVIIІ ғасырларда [[Қазақ хандығы]]ның астанасы болған. Оңтүстік Қазақстан облысында орналасқан. ХІV ғасырда [[Ақсақ Темір]] іргетасын қалаған [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесі бар. Бұл қалада Қожа Ахмет Ясауи өзінің уағызшылық қызметін жүргізген. Кесене аумағында Қаз дауысты [[Қазыбек би]], [[Абылай хан]], Есім хан, [[Хақназар хан]], [[Тәуке хан]], Қанжығалы қарт [[Бөгенбай батыр]] тағы басқалар жерленген Қаланың іргетасы біздің заманымыздың 1-мыңжылдықтың бас кезінде каланған. Археологтар Түркістан қаласының тарихы тереңде жатқанын дәлелдеп отыр. Түркістан қаласының айналасындағы аймақта тас дәуірі ескерткіштері — Шоқтас, Қошқорған бұл өңірде әуелгі адам кем дегенде 550 мың жыл бұрын мекен еткенін көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықтан Түркістан қаласы төңірегінде Қазақстанның басқа да өңіріндегідей Андронов мәдениетін жасаушылар тұрған. Түркістанның ежелгі аты — Ясы. Археологтар ертедегі Ясының орны қазіргі Күлтөбеге сәйкес келетінін дәлелдеп отыр. 7—12 ғасырлар- да Түркістан төңірегі Шауғар өңірі атанған. Бұл өңір Түрік қағанатына қарады. 9 ғасырда қарлұқтар мен оғыздардың қол астында болды. Бұл өңірге 809-819 жылы аралығында Хорасан билеушісі әл-Манун, 10 ғасырдың соңында саманилік билеуші Наср жаулаушылық жорықтар жасаған. 12 ғасырдың 1-ширегінде [[қидандар]] шабуылынан Шауғар құлағаннан кейін, Ясы өлкенің орталығына айналды. Қожа Ахмет Ясауи осында келіп қоныс тепкен кезде атақ-даңққа бөленді. Қожа Ахмет Ясауи қайтыс болғаннан кейін оның қабірі басы¬на мазар тұрғызылды. Ол касиетті орын деген атқа ие болды. Қаланың [[Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] бойында, [[Дешті Қыпшақ]] пен Орта Азияның аралығында болуы, географиялық жағдайдың қолайлылығы, сонымен бірге адамдардың мазарға төуөп етуі, сауданың қызу жүруі елді мекеннің өркендеуіне ықпал етті. Ясы қаласы туралы деректер 13 ғасырда жарык көрген Киракос Гандзакенцидің "Армения тарихы" атты еңбе¬гінде кездеседі. Бұл еңбекте Ясы қаласы Асон деген атаумен берілген. Ясы атауы 14 ғасырдан бастап тарихи шығармалардың беттерінде жиі көріне бастады. Шараф әд-Дин Әли Йездидің хабарларына қарағанда, 1388 жылы Ясыны Тоқтамыстың әскерлері талқандап, түрік тайпаларының қасиетті мекеніне айналған Қожа Ахмет Ясауи мазарын тонайды. Әмір Темір Тоқтамысты талқандағаннан кейін жаулап алған олжаның бір болігін [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]н салуға жұмсайды. Ясы орта ғасырларда Орта Азия ғимараттары үрдісі бойынша дамыды: [[қамал]], шахристан, [[рабад]] қалыптасты. 15 ғасырдың 1-жартысында Шараф әд-Дин Әли Иезди Ясыны шағын елді мекен болды деп атап көрсетсе, ал 16 ғасырда Рузбехан Исфахани "Михманнаме-и Бухари" атты шығармасында Ясыны былайша суреттейді: "Аса қасиетгі Қожаның сағанасы орналасқан Ясы қаласы өрісі кең әрі құнарлы жер, Түркістан аймағының орталығы. Ясы қаласына тауарлар мен қымбат бағалы заттар жеткізеді де, сол жерде оларды сату басталады. Сондықтан ол көпестердің тең-тең жүктерін шешіп, саяхатшылар тобын ор елге аттандыратын орын болды". 15—17 ғасырларда зираттың төңірегіне ақсүйектер күмбездері салынып, олардың ішінде Рабига Сұлтан Бегім (15 ғ), Есімхан (17 ғ.) күмбездері ерекше маңызды болды. 1579 жылы Ясы қаласы Ақназар ханның иелігіне айналды. Түркістан Есім ханнан бастап Қазақ хандығының орталығы болды. Сол кезден Ясы қаласы Түркістан деп атала бастады. 18 ғасырда жоңғар шапқыншылықтары каланы құлдыратып жіберді. 1819—64 жылы Түркістан Қокан хандығының қол астына қарады. Сол кезеңде Түркістан қаласының аумағы 10 гектарға жуық болды. Оны балшықтан соғылған қамал қоршап тұрды. Қабырғада 12 мұнара мен 4 қақпа болған. 19 ғасырдың 60-жылдары Түркістанда 20-ға жуық мешіттер, 2 медресе, базар, 22 су диірмені, 5 мыңдай тұрғыны болды. 1864 жылы 11 маусымда Түркістанды Ресей әскер¬лері жаулап алды. 1872 жылдан уездік қала аталды. 20 ғасырдың басында Түркістан 1400 гектардай жерді алып жатты. 1903 жылы Түркістанда темір жолы вокзалы салынды. 1908 жылы 3616 үй, 41 мешіт, 2 класты қалалық училище, қыздар училищесі, 1 медресе, 23 мектеп, 2 шіркеу болған. Қала халқы 1910 жылы 15236 адам болды. Өнеркәсіп және сауда орындарынан 1912 жылы мақта тазалайтын, 10 май шайқайтын, 8 сабын қайнататын, кірпіш зауытттары, 15 су диірмені жұмыс істеді. 1918 жылы 6—9 каңтар аралығында Түркістанда Сырдария облысы қазақтарының съезі етті. Съез¬де Сырдария облысының Алаш автономиясына қосылу моселесі каралды. Онда Сырдария қазақтары Алаш автономиясына қосылған жағдайда Түркістан қаласы Алаш астанасы болады деген шешім кабылданды. Түркістан қаласы 1928 жылдан Түркістан ауданының әкімшілік орталығы. Қалада жөндеу-механик, мақта тазалау, жем, кірпіш зауыттары, темір-бетон бұйымдарын шығаратын, тұр¬мыс қажетін өтейтін комбинаттар т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Саттар Ерубаев мұражайы қызмет көрсетуде. 1991 жылы "Әзіреті Сұлтан қорық-мұражайы" ашылды. Түркістанда орта білім беретін мектептерден баска, арнаулы білім беретін оқу орындары бар. * 1991 жылы Түркістанда Қожа Ахмет Ясауи атындағы [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нің негізі қаланып, қазіргі кезде еліміздегі жетекші білім беру ордасына айналды. * [[ЮНЕСКО]] шешімімен Түркістан каласының 1500 жылдық мерейтойы әлемдік деңгейде аталып өтілді (2000). * [[Абай]] ''«Жиырма жеті жасында...»'' деген өлеңінде сүйікті ұлы [[Әбдірахман]]ның ғылым іздеп, білімін жетілдіру барысында Түркістан өлкесімен таныс болғандығы жөнінде айтады.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Қала туралы == [[Сурет:View of the Mosque of Hazrat in the town of Turkestan.JPG|thumb|350px|right|Түркістан, 1879 ж]] Түркістан – Орта Азия мен Қазақстандағы ең көне қалалардың бірі. Ол туралы алғашқы деректер араб жазбаларында ІҮ-ІХ ғғ. бастап Шавғар деген атпен кездесе бастайды. Араб тарихшы-географы Әл-Истахри ибн Кордаубех ат-Танрази өз жазбаларында: “Көне Шавғар ХІ ғасырға дейін өмір сүрген де, ХІғ. бастап қала орталығы Ясыға көшті”, - дейді. Бұл деректерді қазіргі біздің археолог ғалымдар да растайды. Ал қорық ғылыми қызметкерлердің зерттеуі бойынша, Қытай санекрит жазбаларындағы деректерге қарағанда, Түркістан қаласы біздің дәуірге дейінгі ІІ-ІІІ ғғ. өмір сүргендігі және сол кездің өзінде ірі мәдени және рухани орталық болғандығы туралы болжамдар айтылып жүр. Мысал келтіретін болсақ, сол кездегі Қарахандық билеушілердің осында әкелініп жерлене бастауы, атап айтқанда, Отырар билеушісі Ілияс ханның жерленуі, тіптен Сайрамда туып-өскен Ахмет Ясауидің де Түркістан жерінде тұрып, осында жерленуі жайдан-жай емес екендігі анық.. ХІҮ ғасырда, яғни А. Ясауи кесенесі салынғаннан кейін, Түркістан бүкіл түрік тілдес халықтардың діни орталығына айналып, “Хазреті Түркістан” немесе “Кіші Мекке” атанды. Бұл болжамды шығыс зерттеушісі академик В.В. Бартольд да қолдайды. ХҮ ғасырда Түркістан [[Сырдария]] өңірінің саяси және экономикалық орталығына айналып, 1598 жылы ол біржолата қазақ хандығының орталығы болады. Бұған дәлел – А.Ясауи кесенесі төңірегіне қазақ хандарының жерленуі. [[Сурет:Landsat turkestan.jpg|нобай|right|277px|Түркістанның спутниктен қарағанда көрінісі ([[2010 жыл|2010 ж.]])]] Түркістан қаласы сонымен қатар орта ғасырдың өзінде ірі білім орталығы болғандығы белгілі. Оның мәдени өмірінде дәруіш ақындардың, [[ислам]] дінін уағыздаушылардың да шығармалары үлкен орын алады. Олардың қатарына Ахмет Ясауи бастап, оның шәкірті Сүлеймен Бақырғани, Ахмет Жүгнеки, Жүсіп Баласағұндар жатады. Мың жарым жылдан аса өмірбаяны бар Түркістан – ер жүрек батыр қала. Моңғол-татар, жоңғар шапқыншылығын, қазіргі Орта Азия мен Қазақстанда сол кезде өмір сүрген мемлекеттер мен хандықтардың жаугершілігін көрген қала. Орта ғасырдағы Сыр бойындағы Сығанақ, Сунақ, Сауран сияқты үлкен шаһарлардан біздің ғасырға жеткені де осы қала. ХҮІІ ғасырдың басынан Түркістан қазақ хандығының, яғни қазақ мемлекетінің астанасы болды. Қазақстан мен Ресейдің қарым-қатынасын реттеу үшін Түркістаннан Ресейге, Ресейден Түркістанға елшіліктер жүріп отырған. Түркістанның бүкіл қазақ халқының байтақ астанасы болғандығын дәлелдеу үшін Шығай, Есім, Жәңгір, Тәуке, Абылай, Қазыбек, Әйтеке секілді қазақ халқының ұлдары мен Қанжығалы Бөгенбай, Тобықты, Мамай, Қоңырат Сырғақ, Нияз, Дулат сияқты батырларының құлыптастарының А. Ясауи сағанасында орналасқанын айтудың өзі жеткілікті емес пе?! [[Сурет:Ханака Ахмеда Ясави, Туркестан 2007 001.jpg|thumb|left|300px|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]], Түркістан]] Өткен дәуірлерде құрылыс саласында қол жеткен табыстардың көпшілігін өз бойына жинақтаған ғимараттардың бірі, Түркістан қаласындағы күні бүгінге дейін жақсы сақталып келген кесене. Бізге жеткен жазба мәліметтерге қарағанда, көне Ясыда, қазіргі кесене тұрған орнында мұсылманның атақты әулиелерінің бірі, дәруіштер шайқасы – Ахмет қабіріне ХІІ ғасырдың өзінде-ақ шағын кесене орнатылғаны белгілі. Кейін бұл кесене мұсылмандардың жаппай тәуеп ету орнына айналды. Ахмет Ясауи кесенесінің қасиетті орын ретінде атағының жайылуына ХІҮ ғасырдың 30-шы жылдарында моңғол шапқыншылығынан қатты күйреген Түркістан қаласының қайта гүлдене бастауы ерекше ықпал етті. Алтын Орданың өктемдігін жойып, астанасы Сарай Беркені өртеп жіберген Темір осы жеңістің құрметіне ескі мазар орнына жаңа, зор кешен орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда Темір тек діни мақсат-мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның жалпы жасампаздықты мұрат еткенін, беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге қажет еді. Құрылысты жүргізуді Темір Мәулен Садырға жүктеді. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауға Темір тікелей қатысып, негізгі бөлмелерді өзі анықтаған көрінеді. 1991 жылдың 1-ші қаңтарынан бастап Республикалық музей “Мемлекеттік тарихи-мәдени Әзірет Сұлтан қорық музейі” болып қайта құрылды. Қорықтың жалпы ауданы 88,7 гектар. Оған бірнеше ортағасырлық ескерткіштер кіреді: * Қазақ хандарының зираттары (Есім, Тәуке хандар); * Ұлы астроном, ғалым Ұлықбек қызы Рәбия Сұлтан Бегім мазары; * Ортағасырлық “Шығыс моншасы”; * Жер асты мешіті (Аңызға қарағанда, Ахмет 63 жасқа келген соң, Мұхаммедтен артық өмір сүру күнә деп, өмірінің қалған жылдарын осы жер астында өткізген көрінеді. Осында отырып бүкіл мұсылман әлеміне белгілі “Хикметтерін” жазады); Шілдехана, белгісіз кесене, Гауһар ана, Әлқожа ата кесенелері, т.б. ескерткіштер. Сәулет-ғимарат – аса үлкен күмбезді құрылыс. Оның ені 46,5м, ұзындығы 65м. Орталық бөлмесінің төңірегіне түрлі мақсатқа арналған 35 бөлме салынған.Темірдің кезінде барлық құрылымы бітпеген, тек нұсқасы ғана барды. Оның құрылысын Бұқарды билеген Абдолла хан аяқтайды. (1583-1598). Қоқан билігі тұсында мұнаралар мен порталдар қам кесекпен қоршалып, кесене қамалға айналдырылған. Мұнан кейінгі ғасырларда Түркістан билеушілері өз кезеңіне сәйкес кесене құрылысын толық аяқтауға тырысқанмен, ешқайсысы да белгілі бір нәтижеге жете алмаған. Қазіргі кезде бұл алып құрылыс бізден 700-800 жыл бұрын өмір сүріп, кейіннен қазақ халқының негізін құраған көне түркі тайпаларының тілі, діні, мәдениеті мен тарихын зерттеуде өте құнды дерек болып табылады. == Білім беру жүйесі == Түркістан қаласында 2020 жылға 39 күндізгі мектеп, 5 мектептен тыс мекеме, 108 балабақша жұмыс атқарды. 1. 39 мектептің ішінде: * жалпы орта мектеп - 25; * мектеп-лицей - 1; * мектеп-гимназия - 5; * аймақтық дарынды балаларға арналған мектеп-интернаты - 1; * бастауыш мектеп-балабақша кешені - 1; * жекеменшік мектеп – 6. 2. Мектептен тыс мекемелер: * «Балалар мен жасөспірімдер орталығы»; * «Саз мектебі»; * «Өнер мектебі»; * «Жас туристер станциясы»; * «Қолөнер мектебі» 3. 108 балабақшаның ішінде: * мемлекеттік балабақша – 21; * жекеменшік балабақша – 87.<ref>Түркістан қаласы әкімінің аппараты https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-kalasy/activities/3255?lang=kk</ref> Қалада 1992 жылы құрылған Халықаралық Қазақ- Түрік университеті бар. Онда 22 мыңнан аса студенттер білім алады. Алматы, Тараз, Шымкент , Кентау және Анкара қалаларында филиалдары бар. Университетте 26 елден 500-ден астам студент білім алады. Оның ішінде: Түркия, Кипр, Қырғызстан, Түрікменстан, Башқұртстан, Дағыстан, Саха Республикасы, Моңғолия, Қытай және т.б. елдерден. Университетте 14 факультет, 63 кафедрада 74 мамандық бойынша білім беріледі. 92 ғылым докторы, 220 кандидат, 600-ден астам ұстаз білім береді. 1997 жылдан жылдан бастап Түркістан қаласы мен Анкара қаласын байланыстыратын спутниктік жүйе жұмыс істейді. == Географиясы == === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Түркістан |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/түркістан_қаласы/ Түркістан ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 18.4 |Ақп_а_макс = 26.4 |Нау_а_макс = 30.4 |Сәу_а_макс = 35.9 |Мам_а_макс = 39.4 |Мау_а_макс = 44.7 |Шіл_а_макс = 49.1 |Там_а_макс = 45.4 |Қыр_а_макс = 40.4 |Қаз_а_макс = 34.6 |Қар_а_макс = 27.4 |Жел_а_макс = 21.6 |Жыл__а_макс = 49.1 |Қаң_а_мин = -28.0 |Ақп_а_мин = -31.0 |Нау_а_мин = -18.5 |Сәу_а_мин = -8.2 |Мам_а_мин = -4.3 |Мау_а_мин = 3.1 |Шіл_а_мин = 9.8 |Там_а_мин = 4.7 |Қыр_а_мин = -1.7 |Қаз_а_мин = -14.3 |Қар_а_мин = -19.6 |Жел_а_мин = -28.5 |Жыл__а_мин = -31.0 |Қаң_ор_макс = 1.8 |Ақп_ор_макс = 4.9 |Нау_ор_макс = 13.5 |Сәу_ор_макс = 22.0 |Мам_ор_макс = 28.7 |Мау_ор_макс = 34.4 |Шіл_ор_макс = 36.4 |Там_ор_макс = 35.1 |Қыр_ор_макс = 29.0 |Қаз_ор_макс = 20.2 |Қар_ор_макс = 11.0 |Жел_ор_макс = 3.3 |Жыл__ор_макс = 20.0 |Қаң_ор_мин = -7.3 |Ақп_ор_мин = -5.3 |Нау_ор_мин = 1.0 |Сәу_ор_мин = 8.0 |Мам_ор_мин = 13.7 |Мау_ор_мин = 18.2 |Шіл_ор_мин = 20.0 |Там_ор_мин = 18.2 |Қыр_ор_мин = 11.6 |Қаз_ор_мин = 4.2 |Қар_ор_мин = -0.6 |Жел_ор_мин = -5.9 |Жыл__ор_мин = 6.3 |Қаң_ор = -2.8 |Ақп_ор = -0.2 |Нау_ор = 7.3 |Сәу_ор = 15.0 |Мам_ор = 21.2 |Мау_ор = 26.3 |Шіл_ор = 28.2 |Там_ор = 26.7 |Қыр_ор = 20.3 |Қаз_ор = 12.2 |Қар_ор = 5.2 |Жел_ор = -1.3 |Жыл__ор = 13.2 |Қаң_ор_ж-ш = 22.0 |Ақп_ор_ж-ш = 24.5 |Нау_ор_ж-ш = 27.3 |Сәу_ор_ж-ш = 23.7 |Мам_ор_ж-ш = 23.9 |Мау_ор_ж-ш = 5.7 |Шіл_ор_ж-ш = 4.3 |Там_ор_ж-ш = 1.7 |Қыр_ор_ж-ш = 2.6 |Қаз_ор_ж-ш = 10.0 |Қар_ор_ж-ш = 27.5 |Жел_ор_ж-ш = 28.6 |Жыл__ор_ж-ш = 201.8 |}} </div> == Қала суреттері == <gallery> Сурет:Түркістан. Темір жол вокзалы.jpg|Темір жол вокзалы Сурет:Түркістан. Вокзал маңы ауданы.jpg|Вокзал маңы ауданы Сурет:Түркістан. Тәуке хан көшесі IMG 20220619 150620.jpg |Тәуке хан көшесі Сурет:Түркістан. Б.Саттарханов даңғылындағы қырғауыл композициясы.jpg |Қырғауыл композициясы Сурет:Түркістан. А.Ясауи колледжі.jpg |А.Ясауи колледжі Сурет:Түркістан. Farab кітапханасы.jpg |Farab кітапханасы Сурет:Түркістан. Әкімшілік үйі 1.jpg |Әкімшілік үйі Сурет:Түркістан. Жаңа құрылыстар.jpg |Жаңа құрылыстар Сурет:Туркестан. Центр Ұлы дала елі.jpg|"Ұлы дала елі" орталығы Сурет:Туркестан. Драматический театр.jpg|Драма театры Сурет:Туркестан. Музей А.Яссауи.jpg |А.Яссауи мұражайы Сурет:Туркестан. Международный университет туризма.jpg|Туризм университеті </gallery> == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] {{Түркістан облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Түркістан қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Қазақ хандығының астаналары]] [[Санат:Түркістан]] [[Санат:Бұрынғы астаналар]] [[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]] [[Санат:Әлемдік мұра]] {{stub}} 1ajh182180uec64ej4n6hucaqo5h6l3 0 4022 3589196 3552605 2026-04-21T13:05:14Z Baobaba1984 179717 /* Қарулы Күштер */ 3589196 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Германия Федеративтік Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}} |Атау септігі = Германия |Елтаңба = Coat of Arms of Germany.svg |Байрақ = Flag of Germany.svg |Ұраны = ''Einigkeit und Recht und Freiheit'' |Әнұранның аты = Немістердің өлеңі<ref name=PresidentsOffice>{{cite web | url = http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | title = Repräsentation und Integration | author = Bundespräsidialamt | authorlink = Bundespräsidialamt |lang=de | accessdate = 8 March 2016 | quote = Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | archivedate = 2016-03-07 }}</ref> |Аудио = German national anthem performed by the US Navy Band.ogg |Картада = EU-Germany.svg |карта тақырыбы = '''Германияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |lat_dir =N |lat_deg = 51 |lat_min = 31 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg = 9 |lon_min = 55 |lon_sec = 0 |region = DE |CoordScale = |Тілі = [[Неміс тілі]] |Мемлекеттік діні = |Үкімет түрі = [[Федерация|Федеративті]]<br />[[парламенттік республика]] |Құрылды = [[3 қазан]] [[1990 жыл]] |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Астанасы = [[Берлин]] |Ірі қалалары = Берлин, [[Гамбург]], [[Мюнхен]], [[Кёльн]], [[Майндағы Франкфурт]], [[Дюссельдорф]], [[Штутгарт]], [[Дортмунд]], [[Эссен]], [[Лейпциг]]<ref>{{cite web|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2016|publisher=DeStatus |url= https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|date=2018-03-05|lang=de|accessdate=6 сәуір 2018 }}</ref> |Басшы қызметі = [[Германия Федералдық президенті|Федералды президент]]<br />[[Германия Федералдық канцлері|Федералды канцлер]] |Басшылары = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br /> [[Фридрих Мерц]] |Жер аумағы = 357 386 |Жер аумағы бойынша орны = 62 |Судың үлесі = 2,42 % |Этнохороним = [[Немістер]] |Жұрты = {{өсім}} 83 129 285<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2021.html|title=Statistisches Bundesamt - Bevölkerungsstand|language=German}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 17 |Сарап жылы = 2021 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 232 |Тығыздық бойынша орны = 58 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 4,444&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEODE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&pr.y=17&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=30 October 2019 }}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 5 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 53,566<ref name="IMFWEODE"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 18 |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 3,863&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEODE"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 4 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 46,564<ref name="IMFWEODE"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 17 |АДИ = {{өсім}} 0,936<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Statistical Update |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archivedate=22 March 2017 }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 5 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.de]] |ISO = DE |Телефон коды = 49 |Уақыт белдеуі = +1 (+2 жазда) |Түсініктемелер = |Ұранның аудармасы=''Бірлік пен әділдік және бостандық''}} '''Германия''' ({{lang-de|Deutschland}} [[Халықаралық фонетикалық әліпби|ХФӘ]]: [ˈdɔʏtʃlant]), ресми атауы – '''Германия Федеративтік Республикасы''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}), '''ГФР''' ({{lang-de|BRD}}) — [[Орталық Еуропа|Орталық Eуропада]] 16 жеке не жартылай тәуелсіз федералдық жерлерден тұратын ел.<ref name="source1">Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> Германия Федеративтік Республикасы - орталық [[Еуропа|Еуропада]] орналасқан мемлекет. Кейбір түркі тілдерінде Алмания болып та аталады. Жер аумағы 356,96 мың км². 2023 жылғы қаңтардағы халық саны: 84,4 млн адам. Астанасы [[1991 жыл|1991]] жылдан бері [[Берлин]] қаласы (халқы-3,46 млн.). Халқының 94%-і [[немістер]] ([[1998 жыл|1998]]). Ресми тілі - [[неміс тілі]]. Халқының көпшілігі [[Христиандық|христиан дінінің]] [[Протестантизм|протестант]] және [[Католицизм|католик]] тармағын ұстанады. [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Халық саны бойынша дүние жүзінде]] 19-орында ([[Еуропа одағы|ЕО]]-да 1-орын, [[Ресей]] мен [[Түркия|Түркияны]] есепке алғанда [[Еуропа|Еуропада]] 3-орын) және территориясы бойынша дүние жүзінде 62-орында ([[Еуропа|Еуропада]] 8-ші). Германия 16 аймақтан (жерден) құралған федеративті [[республика]]. Әр аймақтың өз [[конституция]]сы, [[парламент]]ы және үкіметі бар. Федеральдік президент арнайы шақырылған, [[бундестаг]] және ландтагтар (әр аймақтың [[парламент]]тері) мүшелерінің бірде санынан құралған федеральдік жиналыста 5 жыл мерзімге сайланып отырады. Президент мемлекет басшысы ретінде халықар. жиындарға қатысады, шет елдермен [[келісімшарт]]тарға қол қояды, елшілерді, федеральдік соттарды тағайындайды, т.б. [[Елдегі]] атқарушы билікті федеральдік канцлер жүргізеді. Жоғарғы заң шығарушы органы [[бундестаг]]. == Тарихы == Ежелгі германлар туралы алғашқы ескертулер ежелгі гректер мен римдіктердің еңбектерінде пайда болды. Германлар туралы алғашқы ескертулердің бірі 98 жылдан басталады. Оны римдік жылнамашы [[Тацит Публий Корнелий|Тацит]] (лат. Tacitus) жасаған. Эльбаның шығысындағы қазіргі Германияның бүкіл территориясын Х ғасырға дейін славян тайпалары мекендеген. XII-XIV ғасырларға қарай бұл жерлер бірте-бірте «[[Қасиетті Рим империясы|Қасиетті Рим Империясы]]<nowiki/>» деп аталатын неміс мемлекетінің бір бөлігі болды. Бұл аумақтар бірнеше ғасырлар бойы неміс мемлекеттерінің құрамында болғандықтан, жергілікті славяндарды немістер бірте-бірте толығымен дерлік ассимиляцияға алды. Бұл процесс орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басына дейін, ал кейбір жерлерде соңғысымен бірге созылды. Рим империясы ыдырағаннан кейін [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]] [[Франк мемлекеті]] құрылды, ол үш ғасырдан кейін Ұлы Карлдың тұсында империяға айналды (800). Карл империясы бірқатар қазіргі мемлекеттердің, атап айтқанда Германияның аумақтарын қамтыды. Алайда Ұлы Карл империясы ұзақ өмір сүрмеді - бұл императордың немерелері оны өзара бөлісті, нәтижесінде үш патшалық құрылды - Батыс Франк (кейінгі Франция), Шығыс Франк (кейінгі Германия) және Орта Патшалық (жақында [[Италия|Италияға]], Провансқа және [[Лотарингия|Лотарингияға]] ыдырап кетті). Дәстүр бойынша неміс мемлекетінің құрылған күні 962 жылдың 2 ақпаны болып есептеледі: бұл күні Шығыс Франк королі I Отто Римде тәж киіп, Қасиетті Рим императоры болды; Бұл империя алғашында феодалдық мемлекет болса, кейін ол тәуелсіз мемлекеттердің конфедерациясына айналды, олардың әрқайсысының өз әскері бар және өз теңгелері болды. XIV-XV ғасырларға қарай. бұрынғы тайпалық Франкония және Швабия герцогтігі көптеген уездерге, прелазияларға және т.б., Бавария мен Саксонияда ыдырап кетті, керісінше герцогтардың күшті билігі қайтадан қалпына келтірілді. Қасиетті Рим империясының басында сайлаушылар кеңесі сайлайтын император тұрды, жерлерді білдіретін орган – Рейхстаг ([[Неміс тілі|нем]]. Reichstag) болды. Көптеген елдер таптық монархиялар болды. Бұл жағдай 1806 жылға дейін, [[Наполеон Бонапарт|I Наполеон]] қысымымен Қасиетті Рим империясының өмір сүруі тоқтатылып, оның императоры Аустрия императоры атағын ғана ала бастағанға дейін сақталды. Неміс мемлекеттерінің саны едәуір қысқарып, Рейн Одағы құрылды, ол да тәуелсіз мемлекеттерден тұратын конфедерация болды. Рейнландтың басында федералды президент болды, ол [[француздардың императоры]] болды, жеке мемлекеттерді білдіретін орган - Бундестаг ([[Неміс тілі|нем]]. Bundestag). Вена конгресі неміс мемлекеттерінің одан әрі бірігуіне ықпал етті, нәтижесінде 38 неміс мемлекетінен Германия конфедерациясы құрылды, ол да тәуелсіз мемлекеттер конфедерациясы болып қалды. Неміс одағын Габсбургтер әулетінен шыққан Аустрия империясының Кайзері болған федералды президент басқарды, жерлерді білдіретін орган Бундестаг болды. Монархиялық неміс мемлекеттерінің абсолюттік монархиядан конституциялық мемлекеттерге айналуы басталды – ландтагтардың өкілдерінің тұрақты емес жиналыстарынан тұрақты білікті парламенттерге айналуы. === Германия конфедерациясы === 1848 жылғы революциядан кейін ықпалы күшейіп келе жатқан Пруссия мен Аустрия империясы арасында қақтығыс басталды. Бұл 1866 жылғы соғысқа әкелді, онда Пруссия жеңіп, бірқатар неміс княздіктерін аннексиялады. Неміс конфедерациясы ыдырады. 1866 жылы 10 тамызда [[Солтүстік Германия Конфедерациясы]] құрылды – [[конституциялық монархия]], біртұтас армия және біртұтас ақша жүйесі түріндегі басқару нысаны бар федеративтік мемлекет құрылды. 1867 жылы Солтүстік Германия Конфедирациясы конституциясы қабылданып, онда мемлекет басшыларынан құралған Федералдық кеңес және мажоритарлық жүйе бойынша 2 турда 3 жыл мерзімге халық сайлаған Рейхстаг құрылды. , заң шығарушы органдар ретінде және Пруссия королі мемлекет басшысы ретінде пайда болған Мемлекеттік Президент (нем. Reichspräsident) лауазымы. 2 турдағы мажоритарлық сайлау жүйесі көппартиялық жүйенің пайда болуына ықпал етті, ең ықпалды партия бірінші болып Пруссияның солтүстік-батыс провинцияларындағы Ұлттық-либералдық партия, солтүстік-шығыс провинциялардағы Германияның консервативтік партиясы және Германияның орталық партиясы болды. одақтың оңтүстік штаттары. 1870 жылы 10 желтоқсанда Рейхстаг Солтүстік Германия Конфедерациясын [[Германия империясы]] ([[Неміс тілі|нем]]. Deutsches Reich) және Солтүстік Германия Конфедерациясының президентін Германия императоры ([[Неміс тілі|нем]]. Deutscher Kaiser) деп атады. === Германия империясы және оның колониялары === Немістердің ұлттық өзіндік санасының өсуі неміс мәдениетінің, ғылымының және философиясының гүлденуіне әкелді. 19 ғасырда Германияда композитор [[Рихард Вагнер]], философ [[Фридрих Ницше]], жазушы [[Генрих Гейне]], физиктер [[Генрих Герц]] пен [[Макс Планк]] және тағы басқалар сияқты атақты тұлғалар өмір сүрді. Немістер [[Карл Бенц]] пен Готтлиб Даймлер автомобильді ойлап тапты. [[Зигмунд Фрейд]] психоанализдің негізін қалады. 1914 жылы Германия [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғысқа]] кірді. 1918 жылы 4-9 қарашада Германияда [[Киль көтерілісі|антимонархиялық көтеріліс]] болды, көтерілісшілер кәсіпорын деңгейінде жұмысшылар кеңестерін құра бастады. 9 қарашада Кайзер [[Нидерланд|Нидерландыға]] қашып кетті, онда ол көп ұзамай тақтан бас тартты, Германия империясы Германия Социалистік Республикасы болып жарияланды, 10 қарашада Берлин жұмысшы және солдат кеңестерінің жалпы жиналысы, сайланбалы уақытша мемлекеттік органдар – Үлкен Берлин жұмысшылары мен солдаттарының Атқарушы кеңесі және Халық Өкілдері Кеңесі, ГСПД және одан жақында бөлінген солшыл Германияның Тәуелсіз социал-демократиялық партиясы, халық өкілдері кеңесінің төрағалары социал-демократтар Фридрих Эберт, Филипп Шейдеман және тәуелсіз социал-демократтар Уго Газе болды. 1918 жылы 16-21 желтоқсанда конституцияны қабылдау үшін жұмысшылар және солдат кеңестерінің соңғы императорлық съезінде Германияның екінші ұлттық жиналысын, [[Кеңестік республика|Германия Социалистік Республикасының Орталық Кеңесін]] шақыру туралы шешім қабылданды. уақытша парламент болып сайланды және халық өкілдері кеңесінің құрамы бекітілді. 1919 жылы 19 қаңтарда Германияның екінші ұлттық жиналысына сайлау өтті, онда ГСДП бірінші орын алды, ал 1919 жылы 10 ақпанда Уақытша императорлық билік туралы заң қабылданды, оған сәйкес Мемлекеттер комитеті (Штатенаусшусс) , жер үкіметтері сайлайды, ал Ұлттық жиналыс халық сайлайтын заң шығарушы органдарға айналды, мемлекет басшысы - Ұлттық жиналыс сайлайтын императорлық президент, атқарушы орган - императорлық министрлік тағайындалады. Император премьер-министрі және император министрлерінен тұратын император президенті. 1919 жылы 28 маусымда [[Версаль бейбіт келісімі|Версальда бір жағынан Франция, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттары және екінші жағынан Германия арасында бейбітшілік келісіміне қол қойылды]], оған сәйкес соңғысының жеңілгені нақты айтылды. [[Батыс Пруссия]] мен Познань [[Польша|Польшаға]], Эльзас [[Франция|Францияға]], Эупен Бельгияға кетті, [[Саар]] жері Ұлттар Лигасының қарауына берілді, неміс әскери құрамалары Рейн провинциясынан шығарылды, нәтижесінде толығымен жою әрекеті жасалды. оны Германиядан бөліңіз. 1919 жылы 30 маусымда Германияның екінші Құрылтай жиналысы орталықтандырылмаған демократиялық [[Республика|республиканы]] құру туралы Конституцияны қабылдады. Монархия жойылды, мемлекет басшысы қайта сайлану мүмкіндігімен 7 жыл мерзімге 2 турда халық сайлаған президент болды. Атқарушы билікті жүзеге асырған үкімет канцлер мен министрлер 4 жыл мерзімге пропорционалдық жүйе бойынша халық сайлаған парламенттің төменгі палатасы – Рейхстаг алдында саяси жауапты болды (жоғарғы палата рейхсрат деп аталды. пропорционалды сайлау жүйесі көппартиялық жүйенің сақталуына ықпал етті. 1920 жылдардың аяғы – 1930 жылдардың басында. [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлердің]] жетекшілігімен [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясы]] (ҰСНЖП) ықпалға ие болды; 1933 жылы 14 шілдеде Германияда бірпартиялық жүйе құрылды - ҰСНЖП-тан басқа барлық партиялар (сол кезде канцлер оған кіретін) тыйым салынды. 1945 жылы [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыста]] Германия жеңілгеннен кейін [[1945—1949 жылдардағы Германия|ел оккупацияланды]]: кеңес әскері шығыс жерлер мен провинцияларда, ағылшындар солтүстік-батыста, француздар оңтүстік-батыста, американдықтар оңтүстікте, ал Шығыс Пруссияның аз бөлігі және [[Польша]] - Силезияның барлығы дерлік, Батыс Померания және Шығыс Пруссияның көп бөлігі. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|ҰСНЖП]]-қа тыйым салынды, оның үкіметі жойылды, бірақ жаңа жалпыгермандық үкімет ұзақ уақыт бойы құрылмады. 1949 жылы 8 мамырда Ландтагтар құрған Парламенттік Кеңес (Parlamentarischer Rat) Батыс оккупация аймақтарындағы мемлекеттер деп танылған Германия Федеративтік Республикасының ([[Германия|ГФР]]) Негізгі Заңын қабылдап, 23 мамырда күшіне енді. Демократия қалпына келтірілді. Мемлекет басшысы штаттардың депутаттары мен делегаттарынан тұратын сайлаушылар алқасымен сайланған президент болып қала берді. Президент тағайындаған үкімет аралас жүйе бойынша халық сайлаған Бундестаг алдында жауапты болды (жоғарғы палата Бундесрат деп аталды). Жерлер де үлкен билікке ие болды. Аралас сайлау жүйесі екі партиялық жүйеге қарай жекелеген тенденциялардың пайда болуына әкелді. Бұл конституцияны 5 шығыс штатының ландтагтары мен Германияның Социалистік Бірлік партиясы (ГСБП, бірігуі нәтижесінде пайда болған) өкілдері басым болған Берлиннің шығыс облыстары өкілдерінің округтік ассамблеялары мойындамады. Коммунистік және социал-демократиялық партиялар), олардың өкілдері Парламенттік Кеңеске шақырылмаған. Оның орнына 1949 жылы 7 қазанда өз конституциясы күшіне еніп, өз президенті сайланды, келесі жылы өзінің екі палаталы парламенті құрылды, өз үкіметі құрылды, ол басқа неміс мемлекетінің негізін қалады - [[Германия Демократиялық Республикасы|Германия Демократиялық Республикасы (ГДР)]]. Сол 1949 жылы ГСБП басшылығын маркстік-лениндік топ өз қолына алды, даусыз сайлаулар енгізілді (ГСБПжәне басқа партиялар – Христиандық-демократиялық одақ, Либералдық-демократиялық партия, Ұлттық-демократиялық партия және Демократиялық шаруалар партиясы). Партия бірыңғай және жалғыз сайлау тізімін ұсынды), 1952 жылы ел кеңестендірілді (жер бөлінісі жойылды, өнеркәсіп ұлттандырылды), 1956 жылы ГДР кеңесшіл әскери [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі ұйымына]] қосылды. Тек 1989 жылы ГСБП басшылығынан маркстік-лениндік топты алып тастау нәтижесінде даусыз сайлау балама сайлаумен ауыстырылды, ал 1990 жылы 3 қазанда Германия Федеративтік Республикасының Негізгі Заңы ұзартылды. шығыс жерлері мен ГДР өмір сүруін тоқтатты. == География == {{Толық мақала|Германия географиясы}} === Жер бедері === [[Сурет:Deutschland topo.jpg|нобай|Германияның физикалық картасы]] Германияның солтүстік бөлігі - мұз дәуірінде қалыптасқан аласа жазық ([[Солтүстік Германия жазығы]], ең төменгі нүктесі - Вильстермарштағы {{iw|Вильстермарш|Вильстермарше|de|Amt Wilstermarsch}} [[Нойендорф-Заксенбанде|Нойендорф-Заксенбанд]], [[теңіз деңгейі]]нен 3,54 м төмен). Солтүстік Германия жазығының бетінде ежелгі мұз басудың іздері - төменгі мореналық жоталар мен төбелердің тізбектері сақталған. Ойпаттың батыс бөлігін батпақты ойпаттар - батпақтар алып жатыр, олардың пайда болуы платформаның төмендеуімен байланысты. Елдің орталық бөлігінде орманды тау бөктері оңтүстіктен ойпаттарға іргелес, ал [[Альпі]] оңтүстікте басталады. Германиядағы ең биік нүкте - [[Цугшпитце]] тауы, 2962 [[метр|м]]. === Өзендер мен көлдер === {{Толық мақала|Германия өзендері}} Германия арқылы көптеген өзендер ағып өтеді, олардың ең ірілері: * Рейн; * Дунай; * Эльба; * Везер; * Одер, өзендер каналдармен байланысты, ең атақты канал - Балтық пен Солтүстік теңіздерді байланыстыратын Киль каналы. Киль каналы Киль шығанағынан басталып, Эльба өзенінің сағасында аяқталады. Германиядағы ең үлкен көл - Констанс, оның ауданы 540 км² және тереңдігі 250 м. === Климат === Германия [[қоңыржай климат]]тық белдеуде орналасқан, солтүстігінде теңіз климаты, оңтүстігінде қоңыржай [[Континенттік климат|континенталды]]. Бұл [[ауа райы]]ның жиі құбылмалы болатындығымен байланысты. Жаздың ортасында жылы және шуақты болуы мүмкін, бірақ келесі күні суық түсіп, жаңбыр жаууы мүмкін. Шынында да экстремалды табиғи құбылыстар (қатты [[құрғақшылық]], [[торнадо]], [[дауыл]], қатты [[Үсік|аяз]] немесе [[ыстық]]) салыстырмалы түрде сирек кездеседі. [[Шілде]]нің орташа температурасы тауларда +14-тен алқаптарда +22°C-қа дейін. [[Қаңтар]]дың орташа температурасы алқаптарда +4 бастап таулы жерлерде -5°C дейін. Жылдық орташа температура +5-+10°C құрайды. Германияда ең төменгі температура -46°C болды, мұндай көрсеткіш [[XX ғасыр]]да елдің оңтүстігінде, оның таулы бөлігінде теңіз деңгейінен 1601 м биіктікте координаттары шамамен ауданда тіркелді. [[Географиялық координаттар|47ºс. е.]] және [[Географиялық координаттар|12ºш. б.]] [[Фунтензе]] көлінің жанында. === Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар === [[Сурет:Herbst am Watzmann.jpg|нобай|Берхтесгаден ұлттық паркі]] Германияда 14 [[ұлттық парк]], 19 [[Биосфералық қорықтардың дүниежүзілік желісі|биосфералық қорық]], 95 [[табиғат паркі]] және көптеген басқа қорғалатын табиғи аумақтар мен [[Табиғат ескерткіші|табиғат ескерткіштері]] бар. == Денсаулық сақтау ісі == Германияда денсаулық сақтау ісін 1949 жылы құрылған Денсаулық сақтау минитірлігі басқарды. Онда барлық еңбекшілер мен олардың отбасына тегін медициналық көмек көрсетіледі. 1970 жылы Германияда 190 мың төсектік 626 аурухана, 452 поликлиника, 828 амбулатория, 192 әйелдер консультациясы жұмыс істейді. Тұрақты және маусымдық яслилердегі орының саны 175 мың ға жетеді. 18 мың орында 178 санаторийлер мен курорттар және демалыс орындары жұмыс істейді. 1970 жылы 27,3 мың дәрігер, 7,3 мың тіс дәрігері, 2,9 мың фармацевттер мен 245 мың орта білімді медициналық қызметкер болды. Осының барлығы халықтың медициналық жағдайын жақсартты. 1970 жылы әр мың адамға шаққанда баланың тууы 19,3, адамның өлімі, 14,1. Әрбір ірі туған баладан өлгені 18,8 болды. Орта есеппен мемлекеттегі адамдардың өмір ұзақтығы - ерлерде 67,8, әйелдерде 73,1 жас. Аурулардың ішінде ең көп кездесетіні жүрек-қан тамыр сырқаты мен [[қатерлі ісік]]<nowiki/>тер. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == {{Толық мақала|Германия жерлері}} Германия – федеративті мемлекет болып табылады. Әкімшілік-аумақтық бөлінісіне қарай [[Германия жерлері|16 жерден]] тұрады. Негізгі заңы – конституциясы 1949 жылғы 23 мамырда қабылданған. Елдің федералдық президенті Федералдық жиналыста бес жыл мерзімге сайланады. Қазіргі Федералдық президенті Кристиан Вульф, ол 2010 жылдың 2 шілдесінде сайланған. [[Сурет:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|нобай|Германияның федералды жерлерінің картасы (нөмірленген)|alt=Германияның федералды жерлерінің картасы (нөмірленген).svg]] {| class="wikitable" !Жер !! [[Елорда|Астанасы]] !! Жердің немісше атауы !! Астананың немісше атауы |- |1. [[Баден-Вюртемберг]]||[[Штутгарт]]||Baden-Württemberg||Stuttgart |- |2. [[Бавария|Баварияның еркін мемлекеті]]||[[Мюнхен]]||Freistaat Bayern||München |- |3. [[Берлин]]||[[Берлин]]||Berlin||Berlin |- |4. [[Бранденбург]]||[[Потсдам]]||Brandenburg||Potsdam |- |5. [[Бремен (жер)|Бремен еркін және Ганзалық қаласы]]||[[Бремен]]||Freie Hansestadt Bremen||Bremen |- |6. [[Гамбург|Гамбург еркін және Ганзалық қаласы]]||[[Гамбург]]||Freie und Hansestadt Hamburg||Hamburg |- |7. [[Гессен]]||[[Висбаден]]||Hessen||Wiesbaden |- |8. [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]]||[[Шверин]]||Mecklenburg-Vorpommern||Schwerin |- |9. [[Төменгі Саксония]]||[[Ганновер]]||Niedersachsen||Hannover |- |10. [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]]||[[Дюссельдорф]]||Nordrhein-Westfalen||Düsseldorf |- |11. [[Рейнланд-Пфальц]]||[[Майнц]]||Rheinland-Pfalz||Mainz |- |12. [[Саар]]||[[Саарбрюккен]]||Saarland||Saarbrücken |- |13. [[Саксония еркін мемлекеті]]||[[Дрезден]]||Freistaat Sachsen||Dresden |- |14. [[Саксония-Анхальт]]||[[Магдебург]]||Sachsen-Anhalt||Magdeburg |- |15. [[Шлезвиг-Гольштейн]]||Киль||Schleswig-Holstein||Kiel |- |16. [[Тюрингия|Тюрингияның еркін мемлекеті]]||[[Эрфурт]]||Freistaat Thüringen||Erfurt |} Жер аудандарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Kreis'') және ауданға жатпайтын қалаларға ([[неміс тілі|нем.]] ''Kreisfreie Stadt''), Гамбург пен Берлин жерлері — қалалық округтерге ([[неміс тілі|нем.]] ''Bezirk''), аудандар қалалар ([[неміс тілі|нем.]] Stadt) мен қауымдастықтарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Gemeinde''), ауданнан тыс қалалар — қалалық аудандарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Ortschaft''), Гамбург пен Берлин жерлерінің аудандары кварталдарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Ortsteil''), қалалар, қауымдастықтар, округтер және кварталдар тұрғын аумақтарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Wohngebiet'') бөлінеді. Баварияның жер мен аудан арасындағы аралық байланысқа ие — әкімшілік округ ([[неміс тілі|нем.]] ''Bezirk''). == Халқы == {{Толық мақала|Германия халқы}} Германия Федеративті Республикасы аумағы бойынша көршілес [[Польша]]дан сәл ғана үлкен, бірақ оның халқы екі есе көп. 2015 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша Германияның тұрғындары 82 175 684 тұрғынды құрады. Әлемдегі көптеген дамыған елдердегідей, Германияда туу коэффициенті төмен деңгейден төмен. 1972 жылдан бастап Германияда туу коэффициенті өлім деңгейінен төмендеді. 2015 жылы демографиялық даму келесідей болды. Туу коэффициенті - 8,98 ‰, өлім - 11,26 ‰, табиғи өсім (төмендеу) - -2,28 ‰, көші-қон балансы - 14,19 ‰.<ref name="destatis1">{{cite web |url = https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html |title = Statistisches Bundesamt, Bevölkerung — Geborene und Gestorbene Deutschland, abgerufen am 22. Juli 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161221154814/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html |archivedate = 2016-12-21 }}</ref> Ауыл тұрғындары 10% -дан аз, Германия халқының 90% -ы қалаларда және оған жақын орналасқан урбанизацияланған аймақтарда тұрады. [[Қала]] тұрғындарының үлесі 73,12% құрайды.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726103156/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|archivedate=2017-07-26}}</ref>. Ірі қалалардың халқы (31.12.2018<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/05-staedte.xlsx?__blob=publicationFile|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2018|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>). {| class="wikitable" ! !Қалалар !31.12.2010<ref name=":1" /> !31.12.2018<ref name=":2" /> |- |1 |[[Берлин]] (Berlin) |3 460 725 |3 644 826 |- |2 |[[Гамбург]] (Hamburg) |1 786 448 |1 841 179 |- |3 |[[Мюнхен]] (München) |1 353 186 |1 471 508 |- |4 |[[Кёльн]] (Köln) |1 007 119 |1 085 664 |- |5 |[[Майндағы Франкфурт]] (Frankfurt am Main) |679 664 |753 056 |- |6 |[[Штутгарт]] (Stuttgart) |606 588 |634 830 |- |7 |[[Дюссельдорф]] (Düsseldorf) |588 735 |619 294 |- |8 |[[Лейпциг]] (Leipzig) |522 883 |587 857 |- |9 |[[Дортмунд]] (Dortmund) |580 444 |587 010 |- |10 |[[Эссен]] (Essen) |574 635 |583 109 |- |11 |[[Бремен]] (Bremen) |547 340 |569 352 |- |12 |[[Дрезден]] (Dresden) |523 058 |554 649 |- |13 |[[Ганновер]] (Hannover) |522 686 |538 068 |- |14 |[[Нюрнберг]] (Nürnberg) |505 664 |518 365 |} == Мемлекеттік құрылым == Германия парламенті екі палатадан – [[Бундесрат]] (жоғарғы) және [[Бундестаг]]тан (төменгі) тұрады. Бундесратты жер үкіметі өкілдерінің 68 мүшесі құрайды. Егер федералдық президент болмаған немесе ол өзінің міндетін атқаруды мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайда мемлекет басшысының міндеті Бундесрат төрағасына көшеді. Ал [[Бундестаг]] төрт жыл мерзімге жасырын дауыс беру арқылы сайланған 736 депутаттан тұрады. Атқарушы билік – Федералдық үкіметтің құрамына германдық Бундестагта сайланған федералдық канцлер мен федералдық министрлер кіреді. Федералдық [[канцлер]] мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайды. Алманияның қазіргі федералдық канцлері – [[Олаф Шольц]]. [[File:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|thumb|280px|[[Берлин]]дегі Германия федералдық канцлерінің кеңсесі]] {{multiple image | align = right | total_width = 300 | image1 = Bundespräsident_Frank-Walter_Steinmeier_auf_den_Stufen_der_Villa_Hammerschmidt_in_Bonn.jpg | alt1 = Frank-Walter Steinmeier | caption1 = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]], 2017 жылдан бері [[Германия Президенті|Германия Президенті]]. | image2 = Olaf Scholz and Gustavo Petro in New York 2024 (cropped).jpg | alt2 = Olaf Scholz | caption2 = [[Олаф Шольц]], 2021 жылдан бері [[Германия Канцлері|Германия Канцлері]]. }} === Саяси партиялар === Германия Федеративті Республикасында бірқатар саяси партиялар қызмет етеді. 2021 жылы 26 қыркүйекте өткен Бундестаг сайлауында тиісті 736 орынның 206-ін Германияның Социал-демократиялық партиясы, 197-ін Христиан демократиялық одағы мен Христиан әлеуметтік одағы, 118-ін Жасыл партия, 92-сін Германияның еркін демократиялық партиясы, 83-ін Германия үшін балама, ал 39 орынды Солшыл партия алды. Германиядағы табысты саяси партиялар мемлекеттік қаржыландыруды алады. 12 жыл бойы Бундестагқа қатысқан әр партияның арнайы қоры бар, оны толығымен мемлекет қаржыландырады. Мысал ретінде Германия социал-демократиялық партиясының Фридрих Эберт қорын айтуға болады. ==== Солшылдар ==== * {{iw|Солшылдар (партия, Германия)|Солшыл социалистік партия|en|The Left (Germany)}} — солшыл социалистік партия * {{iw|Одақ 90/Жасылдар|Одақ 90/Жасылдар|en|Alliance 90/The Greens}} — экологиялық партия ==== Солшыл орталықшылдар ==== * {{iw|Германияның социал-демократиялық партиясы|Германияның социал-демократиялық партиясы|en|Social Democratic Party of Germany}} — социал-демократиялық партия ==== Орталықшылдар ==== * {{iw|Германияның еркін демократиялық партиясы|Германияның еркін демократиялық партиясы|en|Free Democratic Party (Germany)}} — либералды партия ==== Оңшыл орталықшылдар ==== * {{iw|ХДО/ХӘО|ХДО/ХӘО|en|CDU/CSU}}: {{iw|Германияның христиан-демократиялық одағы|Германияның христиан-демократиялық одағы|en|Christian Democratic Union of Germany}} — консервативті партия ([[Бавария|Бавария жер бірлестігі]] — {{iw|Христиан әлеуметтік одағы|Христиан әлеуметтік одағы|en|Christian Social Union in Bavaria}}) * {{iw|Еркін сайлаушылар|Еркін сайлаушылар|en|Free Voters}} — орталық-оңшыл партия ==== Оңшылдар ==== * {{iw|Германия үшін балама|Германия үшін балама|en|Alternative for Germany}} — еуроскептикалық оң консервативтік партия == Экономикасы == {{Толық мақала|Германия экономикасы}} Германия экономикасы дамыған елдердің алдыңғы қатарынан орын алады. Негізгі салалары машина жасау, электр техникасы, металлургия, химия және фармацевтика өнеркәсібі, тағы басқа салалар ел экономикасының өркендеуіне қомақты үлес қосып келеді. Сонымен қатар, көлік инфрақұрылымы ерекше маңызға ие. Ірі 13 әуежай, 6,8 мың шақырымнан асатын ішкі су жолдары күндіз-түні жұмыс істейді. Бұған Солтүстік теңіздегі Гамбург пен Бремен, [[Балтық теңізі]]ндегі Киль, Любек және Росток теңіз порттары қосылады. Германияның сыртқы саудадағы әріптестеріне келсек, ең алдында [[Франция]] тұр. Одан соң импорт бойынша [[Нидерланд]], Италия, Ұлыбритания, АҚШ, ал экспорт бойынша [[Ұлыбритания]], [[Италия]], [[АҚШ]] және [[Нидерланд]] келеді. Германия [[БҰҰ]] мен ЕҚЫҰ-ның жұмыстарына белсенді түрде қатысып жүр. Өз тараптарынан беделді бұл халықаралық ұйымдарға айтарлықтай қаржы және кадр ресурстарын бөліп отырады. Сондай-ақ, Германияның алдына қойған басым бағыттарының бірі – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне]] мүше болу. Ал Германияның Орталық Азия елдеріне байланысты ұстанған саясаты айқын, ол – экономикалық салаларда мүмкіндігіне қарай ынтымақтастық жасау. == Көлігі мен экологиясы == Германия сыртқа өнімдер шығару жөнінен дүние жүзінде 2-орын алады. Қазіргі заманғы Германияның экономикалық қуаты мен байлығының негізін өңдеуші [[өнеркәсіп]] құрайды. Оның көпшілік кәсіпорындары еуропалық [[ауыр индустрия]] орталықтарының бірі, елдің батысындағы Рурға шоғырланған. Тұрмыстық техникадан бастап зауыттық құрал- жабдықтарға дейінгі әр түрлі тауарлар өндіретін өңдеуші өнеркәсіп саласына елдегі жұмыс күшінің 25%-ы қамтылған. [[Германия өнеркәсібі]]нің жетекші салаларына қара және түсті металлургия, машина жасау, электрондық, химиялық және мұнай-химия кәсіпорындары жатады. Бұл өнеркәсіптік ел қоршаған ортаның ластануынан қатты зардап шегеді. Мысалы, Шварцвальдтағы бүкіл ормандардың жартысы дерлік [[қышқыл жауын]]дармен зақымданған. Германия табиғатты қорғаумен байыпты түрде айналыса бастаған алғашқы батыс елдерінің бірі. Қазір "жасылдар" партиясының өкілдері [[герман парламенті]] — бундестагтегі көпшілік орынды иемденіп отыр. "Жасылдар" партиясы мен табиғат қорғау ұйымдарының қысымымен Германия қоршаған ортаның жағдайына бақылауды қатал қолға алып, [[атом электр станциясы|атом электр станцияларын]] жаба бастады. Германия құрғақтағы, су және [[әуе көлігі]]нің тамаша жүйесіне ие. Тауарлар мен жолаушылардың көпшілігі автожолдар арқылы тасылады. Германиядағы жолдардың жалпы ұзындыгы 650 000 км- ден астам (оның ішінде автострада жолдарының ұзындығы 11 400 км). Елдің көптеген ірі қалалары бір-бірімен 280 км \ caғ жылдамдықпен жүретін ICE ("Интерсити — Экспресс") пойыздары қатынайтын ұшқыр темір жолдар арқылы байланысқан. Ірі қалалардың арасындағы тұрақты авиарейстер бір сағаттан сәл астам уақытты алады. Германияның ірі теңіз-сауда флоты бар. Бұл флоттың кемелері Бремен және елдің төртінші ірі қалалық агломерациясы әрі негізгі теңіз және өзен порты — [[Гамбург]] сияқты порттардан әр түрлі бағыттарға аттанады.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Өмір деңгейі == [[Күнкөріс минимумы]] жылына - 9168 еуроны құрайды. Тұрғын үй үшін ең төменгі стандарттар: бір адамға - 45 м², екі адамға - 60 м², үш адамға - 75 м² және т.б. Еліміздегі [[Әрекетке қабілеттілік|еңбекке қабілетті]] халықтың 95% медициналық қызмет көрсету және дәрі-дәрмек сатып алу үшін сақтандырылған. 2019 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Германиядағы ең төменгі жалақы айына 1 557,00 евроны және сағатына 9,19 евроны (cалмағы) құрайды. 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақы айына 1 584 еуро және сағатына 9,35 еуро (cалмағы) құрайды. 2017 жылдың төртінші тоқсанындағы жағдай бойынша Германиядағы орташа жалақы айына 3 771 еуро (cалмағы) және 2 315 еуро (таза) құрайды. == Қарулы Күштер == [[Сурет:German frigate Lübeck (F214) underway on 4 May 2009 (090504-N-1644C-357).jpg|нобай|326x326 нүкте|Неміс Фрегат "Lübeck'''"''']] [[Сурет:Leopard 2 A5 in dust.jpg|нобай|329x329 нүкте|Leopard 2 A5 шаңда]] Германия [[НАТО|НАТО-ға]] мүше ел болып табылады, ол өз персоналының едәуір бөлігімен [[Ауғанстан]], [[Сербия]], [[Солтүстік Македония|Македония]], [[Косово]], [[Сомали]] және т.б. елдерге бітімгершілік операцияларын жіберді. Неміс әскерлері Орталық және Батыс Африкадағы БҰҰ-ның көпұлтты күштерінің бір бөлігі болды. [[2000]] жылдан бері Бундесвердің сыртқы операциялары ел бюджетіне жыл сайын шамамен 1,5 миллиард еуроны түсіріп отыр. 2004 жылғы 10 қарашада Германияның қорғаныс министрі Питер Штрук қарулы күштерді реформалау жоспарларын жариялады, оған сәйкес бундесвердің қызмет көрсету бөлімшелерінде жұмыс істейтін әскери қызметкерлер мен азаматтық тұлғалардың саны үштен біріне (35 мың әскери қызметкер және 49 мың) қысқартылады. бейбіт тұрғындар жұмыстан шығарылады), Германия территориясындағы 105 тұрақты әскери гарнизон таратылады. Қысқартумен қатар әскерге шақыру жүйесінде және оны пайдаланудың негізгі принциптерінде реформалар жүргізілді. 2011 жылдың 1 шілдесінен бастап неміс армиясына міндетті түрде шақыру тоқтатылды. Осылайша бундесвер толық кәсіби армияға көшті. Әскерді пайдалану принциптерін реформалау бундесвер бекіністерінің жалпы саны 600-ден 400-ге дейін қысқаруын білдіреді. Бұл, ең алдымен, елдегі құрлықтағы күштердің базаларына әсер етеді. Қорғаныс министрлігі ауыр қаруланған жасақтарды Германия шекарасында ұстаудың мәнін көрмейді. Бүкіл әлем қазір мүмкін болатын Бундесвер операцияларының аймағы болып саналғандықтан, әскери базаларды Германиядан тыс жерде, [[НАТО|НАТО-ның]] негізгі соққы күштері орналасқан [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропадағы]] НАТО елдерінің аумағында сақтау дұрысырақ болады деп шешілді. жақын арада қайта орналастырылады. Реформа барысында 2010 жылға қарай неміс әскерлері 3 түрге бөлінді: Германияда орналасқан және командалық-басқару бөлімшелерінен, материалдық-техникалық қамтамасыз ету және қолдау қызметтерінен тұратын базалық күштер (170 мың); әлемнің кез келген жерінде ұрыс қимылдарын жүргізуге арналған жедел әрекет ету күштері (55 мың адам); бітімгершілік контингент (90 мың). Тағы 10 мың әскери қызметкер Бундесвердің бас инспекторының тікелей бақылауында төтенше жағдай резервтерін жасақтайды. Үш корпустың әрқайсысында құрлық, әуе күштері, теңіз күштері, бірлескен қолдау күштері және медициналық қызмет бөлімшелері болады. Жоғарыда айтылғандарға байланысты енді әскерге ауыр броньды машиналар мен артиллериялық жүйелер сатып алынбайды. Бұл жылдам әрекет ету күштеріне қойылған ұтқырлық талаптарының артуына байланысты. Бұл ретте Германия 180 Eurofighter Typhoon көп мақсатты жауынгерлік ұшағын сатып алады. Қауіпсіздік күштерінің үйлестіруші органы Федералдық қауіпсіздік кеңесі (Bundessicherheitsrat) болып табылады, оның құрамына канцлер, канцлер кеңсесінің бастығы, сыртқы істер, ішкі істер, қорғаныс, қаржы, экономика және әділет министрлері кіреді. == Тағы қараңыз == * [[Германия әкімшілік бөлінісі]] * [http://www.deutschland.de/en www.deutschland.de] - Заманауи Германия туралы көп тілді портал == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Германия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Балтық теңізі бойындағы мемлекеттер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |G8 |G20 |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы }} [[Санат:Германия|*]] 9q0wqhjtwfuundu40a5vxj10y8ksozh 3589197 3589196 2026-04-21T13:05:36Z Baobaba1984 179717 /* Қарулы Күштер */ 3589197 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Германия Федеративтік Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}} |Атау септігі = Германия |Елтаңба = Coat of Arms of Germany.svg |Байрақ = Flag of Germany.svg |Ұраны = ''Einigkeit und Recht und Freiheit'' |Әнұранның аты = Немістердің өлеңі<ref name=PresidentsOffice>{{cite web | url = http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | title = Repräsentation und Integration | author = Bundespräsidialamt | authorlink = Bundespräsidialamt |lang=de | accessdate = 8 March 2016 | quote = Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | archivedate = 2016-03-07 }}</ref> |Аудио = German national anthem performed by the US Navy Band.ogg |Картада = EU-Germany.svg |карта тақырыбы = '''Германияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |lat_dir =N |lat_deg = 51 |lat_min = 31 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg = 9 |lon_min = 55 |lon_sec = 0 |region = DE |CoordScale = |Тілі = [[Неміс тілі]] |Мемлекеттік діні = |Үкімет түрі = [[Федерация|Федеративті]]<br />[[парламенттік республика]] |Құрылды = [[3 қазан]] [[1990 жыл]] |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Астанасы = [[Берлин]] |Ірі қалалары = Берлин, [[Гамбург]], [[Мюнхен]], [[Кёльн]], [[Майндағы Франкфурт]], [[Дюссельдорф]], [[Штутгарт]], [[Дортмунд]], [[Эссен]], [[Лейпциг]]<ref>{{cite web|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2016|publisher=DeStatus |url= https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|date=2018-03-05|lang=de|accessdate=6 сәуір 2018 }}</ref> |Басшы қызметі = [[Германия Федералдық президенті|Федералды президент]]<br />[[Германия Федералдық канцлері|Федералды канцлер]] |Басшылары = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br /> [[Фридрих Мерц]] |Жер аумағы = 357 386 |Жер аумағы бойынша орны = 62 |Судың үлесі = 2,42 % |Этнохороним = [[Немістер]] |Жұрты = {{өсім}} 83 129 285<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2021.html|title=Statistisches Bundesamt - Bevölkerungsstand|language=German}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 17 |Сарап жылы = 2021 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 232 |Тығыздық бойынша орны = 58 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 4,444&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEODE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&pr.y=17&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=30 October 2019 }}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 5 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 53,566<ref name="IMFWEODE"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 18 |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 3,863&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEODE"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 4 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 46,564<ref name="IMFWEODE"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 17 |АДИ = {{өсім}} 0,936<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Statistical Update |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archivedate=22 March 2017 }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 5 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.de]] |ISO = DE |Телефон коды = 49 |Уақыт белдеуі = +1 (+2 жазда) |Түсініктемелер = |Ұранның аудармасы=''Бірлік пен әділдік және бостандық''}} '''Германия''' ({{lang-de|Deutschland}} [[Халықаралық фонетикалық әліпби|ХФӘ]]: [ˈdɔʏtʃlant]), ресми атауы – '''Германия Федеративтік Республикасы''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}), '''ГФР''' ({{lang-de|BRD}}) — [[Орталық Еуропа|Орталық Eуропада]] 16 жеке не жартылай тәуелсіз федералдық жерлерден тұратын ел.<ref name="source1">Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> Германия Федеративтік Республикасы - орталық [[Еуропа|Еуропада]] орналасқан мемлекет. Кейбір түркі тілдерінде Алмания болып та аталады. Жер аумағы 356,96 мың км². 2023 жылғы қаңтардағы халық саны: 84,4 млн адам. Астанасы [[1991 жыл|1991]] жылдан бері [[Берлин]] қаласы (халқы-3,46 млн.). Халқының 94%-і [[немістер]] ([[1998 жыл|1998]]). Ресми тілі - [[неміс тілі]]. Халқының көпшілігі [[Христиандық|христиан дінінің]] [[Протестантизм|протестант]] және [[Католицизм|католик]] тармағын ұстанады. [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Халық саны бойынша дүние жүзінде]] 19-орында ([[Еуропа одағы|ЕО]]-да 1-орын, [[Ресей]] мен [[Түркия|Түркияны]] есепке алғанда [[Еуропа|Еуропада]] 3-орын) және территориясы бойынша дүние жүзінде 62-орында ([[Еуропа|Еуропада]] 8-ші). Германия 16 аймақтан (жерден) құралған федеративті [[республика]]. Әр аймақтың өз [[конституция]]сы, [[парламент]]ы және үкіметі бар. Федеральдік президент арнайы шақырылған, [[бундестаг]] және ландтагтар (әр аймақтың [[парламент]]тері) мүшелерінің бірде санынан құралған федеральдік жиналыста 5 жыл мерзімге сайланып отырады. Президент мемлекет басшысы ретінде халықар. жиындарға қатысады, шет елдермен [[келісімшарт]]тарға қол қояды, елшілерді, федеральдік соттарды тағайындайды, т.б. [[Елдегі]] атқарушы билікті федеральдік канцлер жүргізеді. Жоғарғы заң шығарушы органы [[бундестаг]]. == Тарихы == Ежелгі германлар туралы алғашқы ескертулер ежелгі гректер мен римдіктердің еңбектерінде пайда болды. Германлар туралы алғашқы ескертулердің бірі 98 жылдан басталады. Оны римдік жылнамашы [[Тацит Публий Корнелий|Тацит]] (лат. Tacitus) жасаған. Эльбаның шығысындағы қазіргі Германияның бүкіл территориясын Х ғасырға дейін славян тайпалары мекендеген. XII-XIV ғасырларға қарай бұл жерлер бірте-бірте «[[Қасиетті Рим империясы|Қасиетті Рим Империясы]]<nowiki/>» деп аталатын неміс мемлекетінің бір бөлігі болды. Бұл аумақтар бірнеше ғасырлар бойы неміс мемлекеттерінің құрамында болғандықтан, жергілікті славяндарды немістер бірте-бірте толығымен дерлік ассимиляцияға алды. Бұл процесс орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басына дейін, ал кейбір жерлерде соңғысымен бірге созылды. Рим империясы ыдырағаннан кейін [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]] [[Франк мемлекеті]] құрылды, ол үш ғасырдан кейін Ұлы Карлдың тұсында империяға айналды (800). Карл империясы бірқатар қазіргі мемлекеттердің, атап айтқанда Германияның аумақтарын қамтыды. Алайда Ұлы Карл империясы ұзақ өмір сүрмеді - бұл императордың немерелері оны өзара бөлісті, нәтижесінде үш патшалық құрылды - Батыс Франк (кейінгі Франция), Шығыс Франк (кейінгі Германия) және Орта Патшалық (жақында [[Италия|Италияға]], Провансқа және [[Лотарингия|Лотарингияға]] ыдырап кетті). Дәстүр бойынша неміс мемлекетінің құрылған күні 962 жылдың 2 ақпаны болып есептеледі: бұл күні Шығыс Франк королі I Отто Римде тәж киіп, Қасиетті Рим императоры болды; Бұл империя алғашында феодалдық мемлекет болса, кейін ол тәуелсіз мемлекеттердің конфедерациясына айналды, олардың әрқайсысының өз әскері бар және өз теңгелері болды. XIV-XV ғасырларға қарай. бұрынғы тайпалық Франкония және Швабия герцогтігі көптеген уездерге, прелазияларға және т.б., Бавария мен Саксонияда ыдырап кетті, керісінше герцогтардың күшті билігі қайтадан қалпына келтірілді. Қасиетті Рим империясының басында сайлаушылар кеңесі сайлайтын император тұрды, жерлерді білдіретін орган – Рейхстаг ([[Неміс тілі|нем]]. Reichstag) болды. Көптеген елдер таптық монархиялар болды. Бұл жағдай 1806 жылға дейін, [[Наполеон Бонапарт|I Наполеон]] қысымымен Қасиетті Рим империясының өмір сүруі тоқтатылып, оның императоры Аустрия императоры атағын ғана ала бастағанға дейін сақталды. Неміс мемлекеттерінің саны едәуір қысқарып, Рейн Одағы құрылды, ол да тәуелсіз мемлекеттерден тұратын конфедерация болды. Рейнландтың басында федералды президент болды, ол [[француздардың императоры]] болды, жеке мемлекеттерді білдіретін орган - Бундестаг ([[Неміс тілі|нем]]. Bundestag). Вена конгресі неміс мемлекеттерінің одан әрі бірігуіне ықпал етті, нәтижесінде 38 неміс мемлекетінен Германия конфедерациясы құрылды, ол да тәуелсіз мемлекеттер конфедерациясы болып қалды. Неміс одағын Габсбургтер әулетінен шыққан Аустрия империясының Кайзері болған федералды президент басқарды, жерлерді білдіретін орган Бундестаг болды. Монархиялық неміс мемлекеттерінің абсолюттік монархиядан конституциялық мемлекеттерге айналуы басталды – ландтагтардың өкілдерінің тұрақты емес жиналыстарынан тұрақты білікті парламенттерге айналуы. === Германия конфедерациясы === 1848 жылғы революциядан кейін ықпалы күшейіп келе жатқан Пруссия мен Аустрия империясы арасында қақтығыс басталды. Бұл 1866 жылғы соғысқа әкелді, онда Пруссия жеңіп, бірқатар неміс княздіктерін аннексиялады. Неміс конфедерациясы ыдырады. 1866 жылы 10 тамызда [[Солтүстік Германия Конфедерациясы]] құрылды – [[конституциялық монархия]], біртұтас армия және біртұтас ақша жүйесі түріндегі басқару нысаны бар федеративтік мемлекет құрылды. 1867 жылы Солтүстік Германия Конфедирациясы конституциясы қабылданып, онда мемлекет басшыларынан құралған Федералдық кеңес және мажоритарлық жүйе бойынша 2 турда 3 жыл мерзімге халық сайлаған Рейхстаг құрылды. , заң шығарушы органдар ретінде және Пруссия королі мемлекет басшысы ретінде пайда болған Мемлекеттік Президент (нем. Reichspräsident) лауазымы. 2 турдағы мажоритарлық сайлау жүйесі көппартиялық жүйенің пайда болуына ықпал етті, ең ықпалды партия бірінші болып Пруссияның солтүстік-батыс провинцияларындағы Ұлттық-либералдық партия, солтүстік-шығыс провинциялардағы Германияның консервативтік партиясы және Германияның орталық партиясы болды. одақтың оңтүстік штаттары. 1870 жылы 10 желтоқсанда Рейхстаг Солтүстік Германия Конфедерациясын [[Германия империясы]] ([[Неміс тілі|нем]]. Deutsches Reich) және Солтүстік Германия Конфедерациясының президентін Германия императоры ([[Неміс тілі|нем]]. Deutscher Kaiser) деп атады. === Германия империясы және оның колониялары === Немістердің ұлттық өзіндік санасының өсуі неміс мәдениетінің, ғылымының және философиясының гүлденуіне әкелді. 19 ғасырда Германияда композитор [[Рихард Вагнер]], философ [[Фридрих Ницше]], жазушы [[Генрих Гейне]], физиктер [[Генрих Герц]] пен [[Макс Планк]] және тағы басқалар сияқты атақты тұлғалар өмір сүрді. Немістер [[Карл Бенц]] пен Готтлиб Даймлер автомобильді ойлап тапты. [[Зигмунд Фрейд]] психоанализдің негізін қалады. 1914 жылы Германия [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғысқа]] кірді. 1918 жылы 4-9 қарашада Германияда [[Киль көтерілісі|антимонархиялық көтеріліс]] болды, көтерілісшілер кәсіпорын деңгейінде жұмысшылар кеңестерін құра бастады. 9 қарашада Кайзер [[Нидерланд|Нидерландыға]] қашып кетті, онда ол көп ұзамай тақтан бас тартты, Германия империясы Германия Социалистік Республикасы болып жарияланды, 10 қарашада Берлин жұмысшы және солдат кеңестерінің жалпы жиналысы, сайланбалы уақытша мемлекеттік органдар – Үлкен Берлин жұмысшылары мен солдаттарының Атқарушы кеңесі және Халық Өкілдері Кеңесі, ГСПД және одан жақында бөлінген солшыл Германияның Тәуелсіз социал-демократиялық партиясы, халық өкілдері кеңесінің төрағалары социал-демократтар Фридрих Эберт, Филипп Шейдеман және тәуелсіз социал-демократтар Уго Газе болды. 1918 жылы 16-21 желтоқсанда конституцияны қабылдау үшін жұмысшылар және солдат кеңестерінің соңғы императорлық съезінде Германияның екінші ұлттық жиналысын, [[Кеңестік республика|Германия Социалистік Республикасының Орталық Кеңесін]] шақыру туралы шешім қабылданды. уақытша парламент болып сайланды және халық өкілдері кеңесінің құрамы бекітілді. 1919 жылы 19 қаңтарда Германияның екінші ұлттық жиналысына сайлау өтті, онда ГСДП бірінші орын алды, ал 1919 жылы 10 ақпанда Уақытша императорлық билік туралы заң қабылданды, оған сәйкес Мемлекеттер комитеті (Штатенаусшусс) , жер үкіметтері сайлайды, ал Ұлттық жиналыс халық сайлайтын заң шығарушы органдарға айналды, мемлекет басшысы - Ұлттық жиналыс сайлайтын императорлық президент, атқарушы орган - императорлық министрлік тағайындалады. Император премьер-министрі және император министрлерінен тұратын император президенті. 1919 жылы 28 маусымда [[Версаль бейбіт келісімі|Версальда бір жағынан Франция, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттары және екінші жағынан Германия арасында бейбітшілік келісіміне қол қойылды]], оған сәйкес соңғысының жеңілгені нақты айтылды. [[Батыс Пруссия]] мен Познань [[Польша|Польшаға]], Эльзас [[Франция|Францияға]], Эупен Бельгияға кетті, [[Саар]] жері Ұлттар Лигасының қарауына берілді, неміс әскери құрамалары Рейн провинциясынан шығарылды, нәтижесінде толығымен жою әрекеті жасалды. оны Германиядан бөліңіз. 1919 жылы 30 маусымда Германияның екінші Құрылтай жиналысы орталықтандырылмаған демократиялық [[Республика|республиканы]] құру туралы Конституцияны қабылдады. Монархия жойылды, мемлекет басшысы қайта сайлану мүмкіндігімен 7 жыл мерзімге 2 турда халық сайлаған президент болды. Атқарушы билікті жүзеге асырған үкімет канцлер мен министрлер 4 жыл мерзімге пропорционалдық жүйе бойынша халық сайлаған парламенттің төменгі палатасы – Рейхстаг алдында саяси жауапты болды (жоғарғы палата рейхсрат деп аталды. пропорционалды сайлау жүйесі көппартиялық жүйенің сақталуына ықпал етті. 1920 жылдардың аяғы – 1930 жылдардың басында. [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлердің]] жетекшілігімен [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясы]] (ҰСНЖП) ықпалға ие болды; 1933 жылы 14 шілдеде Германияда бірпартиялық жүйе құрылды - ҰСНЖП-тан басқа барлық партиялар (сол кезде канцлер оған кіретін) тыйым салынды. 1945 жылы [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыста]] Германия жеңілгеннен кейін [[1945—1949 жылдардағы Германия|ел оккупацияланды]]: кеңес әскері шығыс жерлер мен провинцияларда, ағылшындар солтүстік-батыста, француздар оңтүстік-батыста, американдықтар оңтүстікте, ал Шығыс Пруссияның аз бөлігі және [[Польша]] - Силезияның барлығы дерлік, Батыс Померания және Шығыс Пруссияның көп бөлігі. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|ҰСНЖП]]-қа тыйым салынды, оның үкіметі жойылды, бірақ жаңа жалпыгермандық үкімет ұзақ уақыт бойы құрылмады. 1949 жылы 8 мамырда Ландтагтар құрған Парламенттік Кеңес (Parlamentarischer Rat) Батыс оккупация аймақтарындағы мемлекеттер деп танылған Германия Федеративтік Республикасының ([[Германия|ГФР]]) Негізгі Заңын қабылдап, 23 мамырда күшіне енді. Демократия қалпына келтірілді. Мемлекет басшысы штаттардың депутаттары мен делегаттарынан тұратын сайлаушылар алқасымен сайланған президент болып қала берді. Президент тағайындаған үкімет аралас жүйе бойынша халық сайлаған Бундестаг алдында жауапты болды (жоғарғы палата Бундесрат деп аталды). Жерлер де үлкен билікке ие болды. Аралас сайлау жүйесі екі партиялық жүйеге қарай жекелеген тенденциялардың пайда болуына әкелді. Бұл конституцияны 5 шығыс штатының ландтагтары мен Германияның Социалистік Бірлік партиясы (ГСБП, бірігуі нәтижесінде пайда болған) өкілдері басым болған Берлиннің шығыс облыстары өкілдерінің округтік ассамблеялары мойындамады. Коммунистік және социал-демократиялық партиялар), олардың өкілдері Парламенттік Кеңеске шақырылмаған. Оның орнына 1949 жылы 7 қазанда өз конституциясы күшіне еніп, өз президенті сайланды, келесі жылы өзінің екі палаталы парламенті құрылды, өз үкіметі құрылды, ол басқа неміс мемлекетінің негізін қалады - [[Германия Демократиялық Республикасы|Германия Демократиялық Республикасы (ГДР)]]. Сол 1949 жылы ГСБП басшылығын маркстік-лениндік топ өз қолына алды, даусыз сайлаулар енгізілді (ГСБПжәне басқа партиялар – Христиандық-демократиялық одақ, Либералдық-демократиялық партия, Ұлттық-демократиялық партия және Демократиялық шаруалар партиясы). Партия бірыңғай және жалғыз сайлау тізімін ұсынды), 1952 жылы ел кеңестендірілді (жер бөлінісі жойылды, өнеркәсіп ұлттандырылды), 1956 жылы ГДР кеңесшіл әскери [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі ұйымына]] қосылды. Тек 1989 жылы ГСБП басшылығынан маркстік-лениндік топты алып тастау нәтижесінде даусыз сайлау балама сайлаумен ауыстырылды, ал 1990 жылы 3 қазанда Германия Федеративтік Республикасының Негізгі Заңы ұзартылды. шығыс жерлері мен ГДР өмір сүруін тоқтатты. == География == {{Толық мақала|Германия географиясы}} === Жер бедері === [[Сурет:Deutschland topo.jpg|нобай|Германияның физикалық картасы]] Германияның солтүстік бөлігі - мұз дәуірінде қалыптасқан аласа жазық ([[Солтүстік Германия жазығы]], ең төменгі нүктесі - Вильстермарштағы {{iw|Вильстермарш|Вильстермарше|de|Amt Wilstermarsch}} [[Нойендорф-Заксенбанде|Нойендорф-Заксенбанд]], [[теңіз деңгейі]]нен 3,54 м төмен). Солтүстік Германия жазығының бетінде ежелгі мұз басудың іздері - төменгі мореналық жоталар мен төбелердің тізбектері сақталған. Ойпаттың батыс бөлігін батпақты ойпаттар - батпақтар алып жатыр, олардың пайда болуы платформаның төмендеуімен байланысты. Елдің орталық бөлігінде орманды тау бөктері оңтүстіктен ойпаттарға іргелес, ал [[Альпі]] оңтүстікте басталады. Германиядағы ең биік нүкте - [[Цугшпитце]] тауы, 2962 [[метр|м]]. === Өзендер мен көлдер === {{Толық мақала|Германия өзендері}} Германия арқылы көптеген өзендер ағып өтеді, олардың ең ірілері: * Рейн; * Дунай; * Эльба; * Везер; * Одер, өзендер каналдармен байланысты, ең атақты канал - Балтық пен Солтүстік теңіздерді байланыстыратын Киль каналы. Киль каналы Киль шығанағынан басталып, Эльба өзенінің сағасында аяқталады. Германиядағы ең үлкен көл - Констанс, оның ауданы 540 км² және тереңдігі 250 м. === Климат === Германия [[қоңыржай климат]]тық белдеуде орналасқан, солтүстігінде теңіз климаты, оңтүстігінде қоңыржай [[Континенттік климат|континенталды]]. Бұл [[ауа райы]]ның жиі құбылмалы болатындығымен байланысты. Жаздың ортасында жылы және шуақты болуы мүмкін, бірақ келесі күні суық түсіп, жаңбыр жаууы мүмкін. Шынында да экстремалды табиғи құбылыстар (қатты [[құрғақшылық]], [[торнадо]], [[дауыл]], қатты [[Үсік|аяз]] немесе [[ыстық]]) салыстырмалы түрде сирек кездеседі. [[Шілде]]нің орташа температурасы тауларда +14-тен алқаптарда +22°C-қа дейін. [[Қаңтар]]дың орташа температурасы алқаптарда +4 бастап таулы жерлерде -5°C дейін. Жылдық орташа температура +5-+10°C құрайды. Германияда ең төменгі температура -46°C болды, мұндай көрсеткіш [[XX ғасыр]]да елдің оңтүстігінде, оның таулы бөлігінде теңіз деңгейінен 1601 м биіктікте координаттары шамамен ауданда тіркелді. [[Географиялық координаттар|47ºс. е.]] және [[Географиялық координаттар|12ºш. б.]] [[Фунтензе]] көлінің жанында. === Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар === [[Сурет:Herbst am Watzmann.jpg|нобай|Берхтесгаден ұлттық паркі]] Германияда 14 [[ұлттық парк]], 19 [[Биосфералық қорықтардың дүниежүзілік желісі|биосфералық қорық]], 95 [[табиғат паркі]] және көптеген басқа қорғалатын табиғи аумақтар мен [[Табиғат ескерткіші|табиғат ескерткіштері]] бар. == Денсаулық сақтау ісі == Германияда денсаулық сақтау ісін 1949 жылы құрылған Денсаулық сақтау минитірлігі басқарды. Онда барлық еңбекшілер мен олардың отбасына тегін медициналық көмек көрсетіледі. 1970 жылы Германияда 190 мың төсектік 626 аурухана, 452 поликлиника, 828 амбулатория, 192 әйелдер консультациясы жұмыс істейді. Тұрақты және маусымдық яслилердегі орының саны 175 мың ға жетеді. 18 мың орында 178 санаторийлер мен курорттар және демалыс орындары жұмыс істейді. 1970 жылы 27,3 мың дәрігер, 7,3 мың тіс дәрігері, 2,9 мың фармацевттер мен 245 мың орта білімді медициналық қызметкер болды. Осының барлығы халықтың медициналық жағдайын жақсартты. 1970 жылы әр мың адамға шаққанда баланың тууы 19,3, адамның өлімі, 14,1. Әрбір ірі туған баладан өлгені 18,8 болды. Орта есеппен мемлекеттегі адамдардың өмір ұзақтығы - ерлерде 67,8, әйелдерде 73,1 жас. Аурулардың ішінде ең көп кездесетіні жүрек-қан тамыр сырқаты мен [[қатерлі ісік]]<nowiki/>тер. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == {{Толық мақала|Германия жерлері}} Германия – федеративті мемлекет болып табылады. Әкімшілік-аумақтық бөлінісіне қарай [[Германия жерлері|16 жерден]] тұрады. Негізгі заңы – конституциясы 1949 жылғы 23 мамырда қабылданған. Елдің федералдық президенті Федералдық жиналыста бес жыл мерзімге сайланады. Қазіргі Федералдық президенті Кристиан Вульф, ол 2010 жылдың 2 шілдесінде сайланған. [[Сурет:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|нобай|Германияның федералды жерлерінің картасы (нөмірленген)|alt=Германияның федералды жерлерінің картасы (нөмірленген).svg]] {| class="wikitable" !Жер !! [[Елорда|Астанасы]] !! Жердің немісше атауы !! Астананың немісше атауы |- |1. [[Баден-Вюртемберг]]||[[Штутгарт]]||Baden-Württemberg||Stuttgart |- |2. [[Бавария|Баварияның еркін мемлекеті]]||[[Мюнхен]]||Freistaat Bayern||München |- |3. [[Берлин]]||[[Берлин]]||Berlin||Berlin |- |4. [[Бранденбург]]||[[Потсдам]]||Brandenburg||Potsdam |- |5. [[Бремен (жер)|Бремен еркін және Ганзалық қаласы]]||[[Бремен]]||Freie Hansestadt Bremen||Bremen |- |6. [[Гамбург|Гамбург еркін және Ганзалық қаласы]]||[[Гамбург]]||Freie und Hansestadt Hamburg||Hamburg |- |7. [[Гессен]]||[[Висбаден]]||Hessen||Wiesbaden |- |8. [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]]||[[Шверин]]||Mecklenburg-Vorpommern||Schwerin |- |9. [[Төменгі Саксония]]||[[Ганновер]]||Niedersachsen||Hannover |- |10. [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]]||[[Дюссельдорф]]||Nordrhein-Westfalen||Düsseldorf |- |11. [[Рейнланд-Пфальц]]||[[Майнц]]||Rheinland-Pfalz||Mainz |- |12. [[Саар]]||[[Саарбрюккен]]||Saarland||Saarbrücken |- |13. [[Саксония еркін мемлекеті]]||[[Дрезден]]||Freistaat Sachsen||Dresden |- |14. [[Саксония-Анхальт]]||[[Магдебург]]||Sachsen-Anhalt||Magdeburg |- |15. [[Шлезвиг-Гольштейн]]||Киль||Schleswig-Holstein||Kiel |- |16. [[Тюрингия|Тюрингияның еркін мемлекеті]]||[[Эрфурт]]||Freistaat Thüringen||Erfurt |} Жер аудандарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Kreis'') және ауданға жатпайтын қалаларға ([[неміс тілі|нем.]] ''Kreisfreie Stadt''), Гамбург пен Берлин жерлері — қалалық округтерге ([[неміс тілі|нем.]] ''Bezirk''), аудандар қалалар ([[неміс тілі|нем.]] Stadt) мен қауымдастықтарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Gemeinde''), ауданнан тыс қалалар — қалалық аудандарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Ortschaft''), Гамбург пен Берлин жерлерінің аудандары кварталдарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Ortsteil''), қалалар, қауымдастықтар, округтер және кварталдар тұрғын аумақтарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Wohngebiet'') бөлінеді. Баварияның жер мен аудан арасындағы аралық байланысқа ие — әкімшілік округ ([[неміс тілі|нем.]] ''Bezirk''). == Халқы == {{Толық мақала|Германия халқы}} Германия Федеративті Республикасы аумағы бойынша көршілес [[Польша]]дан сәл ғана үлкен, бірақ оның халқы екі есе көп. 2015 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша Германияның тұрғындары 82 175 684 тұрғынды құрады. Әлемдегі көптеген дамыған елдердегідей, Германияда туу коэффициенті төмен деңгейден төмен. 1972 жылдан бастап Германияда туу коэффициенті өлім деңгейінен төмендеді. 2015 жылы демографиялық даму келесідей болды. Туу коэффициенті - 8,98 ‰, өлім - 11,26 ‰, табиғи өсім (төмендеу) - -2,28 ‰, көші-қон балансы - 14,19 ‰.<ref name="destatis1">{{cite web |url = https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html |title = Statistisches Bundesamt, Bevölkerung — Geborene und Gestorbene Deutschland, abgerufen am 22. Juli 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161221154814/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html |archivedate = 2016-12-21 }}</ref> Ауыл тұрғындары 10% -дан аз, Германия халқының 90% -ы қалаларда және оған жақын орналасқан урбанизацияланған аймақтарда тұрады. [[Қала]] тұрғындарының үлесі 73,12% құрайды.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726103156/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|archivedate=2017-07-26}}</ref>. Ірі қалалардың халқы (31.12.2018<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/05-staedte.xlsx?__blob=publicationFile|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2018|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>). {| class="wikitable" ! !Қалалар !31.12.2010<ref name=":1" /> !31.12.2018<ref name=":2" /> |- |1 |[[Берлин]] (Berlin) |3 460 725 |3 644 826 |- |2 |[[Гамбург]] (Hamburg) |1 786 448 |1 841 179 |- |3 |[[Мюнхен]] (München) |1 353 186 |1 471 508 |- |4 |[[Кёльн]] (Köln) |1 007 119 |1 085 664 |- |5 |[[Майндағы Франкфурт]] (Frankfurt am Main) |679 664 |753 056 |- |6 |[[Штутгарт]] (Stuttgart) |606 588 |634 830 |- |7 |[[Дюссельдорф]] (Düsseldorf) |588 735 |619 294 |- |8 |[[Лейпциг]] (Leipzig) |522 883 |587 857 |- |9 |[[Дортмунд]] (Dortmund) |580 444 |587 010 |- |10 |[[Эссен]] (Essen) |574 635 |583 109 |- |11 |[[Бремен]] (Bremen) |547 340 |569 352 |- |12 |[[Дрезден]] (Dresden) |523 058 |554 649 |- |13 |[[Ганновер]] (Hannover) |522 686 |538 068 |- |14 |[[Нюрнберг]] (Nürnberg) |505 664 |518 365 |} == Мемлекеттік құрылым == Германия парламенті екі палатадан – [[Бундесрат]] (жоғарғы) және [[Бундестаг]]тан (төменгі) тұрады. Бундесратты жер үкіметі өкілдерінің 68 мүшесі құрайды. Егер федералдық президент болмаған немесе ол өзінің міндетін атқаруды мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайда мемлекет басшысының міндеті Бундесрат төрағасына көшеді. Ал [[Бундестаг]] төрт жыл мерзімге жасырын дауыс беру арқылы сайланған 736 депутаттан тұрады. Атқарушы билік – Федералдық үкіметтің құрамына германдық Бундестагта сайланған федералдық канцлер мен федералдық министрлер кіреді. Федералдық [[канцлер]] мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайды. Алманияның қазіргі федералдық канцлері – [[Олаф Шольц]]. [[File:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|thumb|280px|[[Берлин]]дегі Германия федералдық канцлерінің кеңсесі]] {{multiple image | align = right | total_width = 300 | image1 = Bundespräsident_Frank-Walter_Steinmeier_auf_den_Stufen_der_Villa_Hammerschmidt_in_Bonn.jpg | alt1 = Frank-Walter Steinmeier | caption1 = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]], 2017 жылдан бері [[Германия Президенті|Германия Президенті]]. | image2 = Olaf Scholz and Gustavo Petro in New York 2024 (cropped).jpg | alt2 = Olaf Scholz | caption2 = [[Олаф Шольц]], 2021 жылдан бері [[Германия Канцлері|Германия Канцлері]]. }} === Саяси партиялар === Германия Федеративті Республикасында бірқатар саяси партиялар қызмет етеді. 2021 жылы 26 қыркүйекте өткен Бундестаг сайлауында тиісті 736 орынның 206-ін Германияның Социал-демократиялық партиясы, 197-ін Христиан демократиялық одағы мен Христиан әлеуметтік одағы, 118-ін Жасыл партия, 92-сін Германияның еркін демократиялық партиясы, 83-ін Германия үшін балама, ал 39 орынды Солшыл партия алды. Германиядағы табысты саяси партиялар мемлекеттік қаржыландыруды алады. 12 жыл бойы Бундестагқа қатысқан әр партияның арнайы қоры бар, оны толығымен мемлекет қаржыландырады. Мысал ретінде Германия социал-демократиялық партиясының Фридрих Эберт қорын айтуға болады. ==== Солшылдар ==== * {{iw|Солшылдар (партия, Германия)|Солшыл социалистік партия|en|The Left (Germany)}} — солшыл социалистік партия * {{iw|Одақ 90/Жасылдар|Одақ 90/Жасылдар|en|Alliance 90/The Greens}} — экологиялық партия ==== Солшыл орталықшылдар ==== * {{iw|Германияның социал-демократиялық партиясы|Германияның социал-демократиялық партиясы|en|Social Democratic Party of Germany}} — социал-демократиялық партия ==== Орталықшылдар ==== * {{iw|Германияның еркін демократиялық партиясы|Германияның еркін демократиялық партиясы|en|Free Democratic Party (Germany)}} — либералды партия ==== Оңшыл орталықшылдар ==== * {{iw|ХДО/ХӘО|ХДО/ХӘО|en|CDU/CSU}}: {{iw|Германияның христиан-демократиялық одағы|Германияның христиан-демократиялық одағы|en|Christian Democratic Union of Germany}} — консервативті партия ([[Бавария|Бавария жер бірлестігі]] — {{iw|Христиан әлеуметтік одағы|Христиан әлеуметтік одағы|en|Christian Social Union in Bavaria}}) * {{iw|Еркін сайлаушылар|Еркін сайлаушылар|en|Free Voters}} — орталық-оңшыл партия ==== Оңшылдар ==== * {{iw|Германия үшін балама|Германия үшін балама|en|Alternative for Germany}} — еуроскептикалық оң консервативтік партия == Экономикасы == {{Толық мақала|Германия экономикасы}} Германия экономикасы дамыған елдердің алдыңғы қатарынан орын алады. Негізгі салалары машина жасау, электр техникасы, металлургия, химия және фармацевтика өнеркәсібі, тағы басқа салалар ел экономикасының өркендеуіне қомақты үлес қосып келеді. Сонымен қатар, көлік инфрақұрылымы ерекше маңызға ие. Ірі 13 әуежай, 6,8 мың шақырымнан асатын ішкі су жолдары күндіз-түні жұмыс істейді. Бұған Солтүстік теңіздегі Гамбург пен Бремен, [[Балтық теңізі]]ндегі Киль, Любек және Росток теңіз порттары қосылады. Германияның сыртқы саудадағы әріптестеріне келсек, ең алдында [[Франция]] тұр. Одан соң импорт бойынша [[Нидерланд]], Италия, Ұлыбритания, АҚШ, ал экспорт бойынша [[Ұлыбритания]], [[Италия]], [[АҚШ]] және [[Нидерланд]] келеді. Германия [[БҰҰ]] мен ЕҚЫҰ-ның жұмыстарына белсенді түрде қатысып жүр. Өз тараптарынан беделді бұл халықаралық ұйымдарға айтарлықтай қаржы және кадр ресурстарын бөліп отырады. Сондай-ақ, Германияның алдына қойған басым бағыттарының бірі – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне]] мүше болу. Ал Германияның Орталық Азия елдеріне байланысты ұстанған саясаты айқын, ол – экономикалық салаларда мүмкіндігіне қарай ынтымақтастық жасау. == Көлігі мен экологиясы == Германия сыртқа өнімдер шығару жөнінен дүние жүзінде 2-орын алады. Қазіргі заманғы Германияның экономикалық қуаты мен байлығының негізін өңдеуші [[өнеркәсіп]] құрайды. Оның көпшілік кәсіпорындары еуропалық [[ауыр индустрия]] орталықтарының бірі, елдің батысындағы Рурға шоғырланған. Тұрмыстық техникадан бастап зауыттық құрал- жабдықтарға дейінгі әр түрлі тауарлар өндіретін өңдеуші өнеркәсіп саласына елдегі жұмыс күшінің 25%-ы қамтылған. [[Германия өнеркәсібі]]нің жетекші салаларына қара және түсті металлургия, машина жасау, электрондық, химиялық және мұнай-химия кәсіпорындары жатады. Бұл өнеркәсіптік ел қоршаған ортаның ластануынан қатты зардап шегеді. Мысалы, Шварцвальдтағы бүкіл ормандардың жартысы дерлік [[қышқыл жауын]]дармен зақымданған. Германия табиғатты қорғаумен байыпты түрде айналыса бастаған алғашқы батыс елдерінің бірі. Қазір "жасылдар" партиясының өкілдері [[герман парламенті]] — бундестагтегі көпшілік орынды иемденіп отыр. "Жасылдар" партиясы мен табиғат қорғау ұйымдарының қысымымен Германия қоршаған ортаның жағдайына бақылауды қатал қолға алып, [[атом электр станциясы|атом электр станцияларын]] жаба бастады. Германия құрғақтағы, су және [[әуе көлігі]]нің тамаша жүйесіне ие. Тауарлар мен жолаушылардың көпшілігі автожолдар арқылы тасылады. Германиядағы жолдардың жалпы ұзындыгы 650 000 км- ден астам (оның ішінде автострада жолдарының ұзындығы 11 400 км). Елдің көптеген ірі қалалары бір-бірімен 280 км \ caғ жылдамдықпен жүретін ICE ("Интерсити — Экспресс") пойыздары қатынайтын ұшқыр темір жолдар арқылы байланысқан. Ірі қалалардың арасындағы тұрақты авиарейстер бір сағаттан сәл астам уақытты алады. Германияның ірі теңіз-сауда флоты бар. Бұл флоттың кемелері Бремен және елдің төртінші ірі қалалық агломерациясы әрі негізгі теңіз және өзен порты — [[Гамбург]] сияқты порттардан әр түрлі бағыттарға аттанады.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Өмір деңгейі == [[Күнкөріс минимумы]] жылына - 9168 еуроны құрайды. Тұрғын үй үшін ең төменгі стандарттар: бір адамға - 45 м², екі адамға - 60 м², үш адамға - 75 м² және т.б. Еліміздегі [[Әрекетке қабілеттілік|еңбекке қабілетті]] халықтың 95% медициналық қызмет көрсету және дәрі-дәрмек сатып алу үшін сақтандырылған. 2019 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Германиядағы ең төменгі жалақы айына 1 557,00 евроны және сағатына 9,19 евроны (cалмағы) құрайды. 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақы айына 1 584 еуро және сағатына 9,35 еуро (cалмағы) құрайды. 2017 жылдың төртінші тоқсанындағы жағдай бойынша Германиядағы орташа жалақы айына 3 771 еуро (cалмағы) және 2 315 еуро (таза) құрайды. == Қарулы Күштер == [[Сурет:German frigate Lübeck (F214) underway on 4 May 2009 (090504-N-1644C-357).jpg|нобай|326x326 нүкте|Неміс Фрегат "Lübeck'''"''']] [[Сурет:Leopard 2 A5 in dust.jpg|нобай|329x329 нүкте|Leopard 2 A5 шаңда]] Германия [[НАТО|НАТО-ға]] мүше ел болып табылады, ол өз персоналының едәуір бөлігімен [[Ауғанстан]], [[Сербия]], [[Солтүстік Македония|Македония]], [[Косово]], [[Сомали]] және т.б. елдерге бітімгершілік операцияларын жіберді. Неміс әскерлері Орталық және Батыс Африкадағы БҰҰ-ның көпұлтты күштерінің бір бөлігі болды. [[2000]] жылдан бері Бундесвердің сыртқы операциялары ел бюджетіне жыл сайын шамамен 1,5 миллиард еуроны түсіріп отыр. [[2004]] жылғы 10 қарашада Германияның қорғаныс министрі Питер Штрук қарулы күштерді реформалау жоспарларын жариялады, оған сәйкес бундесвердің қызмет көрсету бөлімшелерінде жұмыс істейтін әскери қызметкерлер мен азаматтық тұлғалардың саны үштен біріне (35 мың әскери қызметкер және 49 мың) қысқартылады. бейбіт тұрғындар жұмыстан шығарылады), Германия территориясындағы 105 тұрақты әскери гарнизон таратылады. Қысқартумен қатар әскерге шақыру жүйесінде және оны пайдаланудың негізгі принциптерінде реформалар жүргізілді. 2011 жылдың 1 шілдесінен бастап неміс армиясына міндетті түрде шақыру тоқтатылды. Осылайша бундесвер толық кәсіби армияға көшті. Әскерді пайдалану принциптерін реформалау бундесвер бекіністерінің жалпы саны 600-ден 400-ге дейін қысқаруын білдіреді. Бұл, ең алдымен, елдегі құрлықтағы күштердің базаларына әсер етеді. Қорғаныс министрлігі ауыр қаруланған жасақтарды Германия шекарасында ұстаудың мәнін көрмейді. Бүкіл әлем қазір мүмкін болатын Бундесвер операцияларының аймағы болып саналғандықтан, әскери базаларды Германиядан тыс жерде, [[НАТО|НАТО-ның]] негізгі соққы күштері орналасқан [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропадағы]] НАТО елдерінің аумағында сақтау дұрысырақ болады деп шешілді. жақын арада қайта орналастырылады. Реформа барысында 2010 жылға қарай неміс әскерлері 3 түрге бөлінді: Германияда орналасқан және командалық-басқару бөлімшелерінен, материалдық-техникалық қамтамасыз ету және қолдау қызметтерінен тұратын базалық күштер (170 мың); әлемнің кез келген жерінде ұрыс қимылдарын жүргізуге арналған жедел әрекет ету күштері (55 мың адам); бітімгершілік контингент (90 мың). Тағы 10 мың әскери қызметкер Бундесвердің бас инспекторының тікелей бақылауында төтенше жағдай резервтерін жасақтайды. Үш корпустың әрқайсысында құрлық, әуе күштері, теңіз күштері, бірлескен қолдау күштері және медициналық қызмет бөлімшелері болады. Жоғарыда айтылғандарға байланысты енді әскерге ауыр броньды машиналар мен артиллериялық жүйелер сатып алынбайды. Бұл жылдам әрекет ету күштеріне қойылған ұтқырлық талаптарының артуына байланысты. Бұл ретте Германия 180 Eurofighter Typhoon көп мақсатты жауынгерлік ұшағын сатып алады. Қауіпсіздік күштерінің үйлестіруші органы Федералдық қауіпсіздік кеңесі (Bundessicherheitsrat) болып табылады, оның құрамына канцлер, канцлер кеңсесінің бастығы, сыртқы істер, ішкі істер, қорғаныс, қаржы, экономика және әділет министрлері кіреді. == Тағы қараңыз == * [[Германия әкімшілік бөлінісі]] * [http://www.deutschland.de/en www.deutschland.de] - Заманауи Германия туралы көп тілді портал == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Германия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Балтық теңізі бойындағы мемлекеттер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |G8 |G20 |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы }} [[Санат:Германия|*]] q780364y7w7j2opfag4ta65s95ex50e 3589198 3589197 2026-04-21T13:06:35Z Baobaba1984 179717 /* Қарулы Күштер */ 3589198 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Германия Федеративтік Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}} |Атау септігі = Германия |Елтаңба = Coat of Arms of Germany.svg |Байрақ = Flag of Germany.svg |Ұраны = ''Einigkeit und Recht und Freiheit'' |Әнұранның аты = Немістердің өлеңі<ref name=PresidentsOffice>{{cite web | url = http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | title = Repräsentation und Integration | author = Bundespräsidialamt | authorlink = Bundespräsidialamt |lang=de | accessdate = 8 March 2016 | quote = Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | archivedate = 2016-03-07 }}</ref> |Аудио = German national anthem performed by the US Navy Band.ogg |Картада = EU-Germany.svg |карта тақырыбы = '''Германияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |lat_dir =N |lat_deg = 51 |lat_min = 31 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg = 9 |lon_min = 55 |lon_sec = 0 |region = DE |CoordScale = |Тілі = [[Неміс тілі]] |Мемлекеттік діні = |Үкімет түрі = [[Федерация|Федеративті]]<br />[[парламенттік республика]] |Құрылды = [[3 қазан]] [[1990 жыл]] |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Астанасы = [[Берлин]] |Ірі қалалары = Берлин, [[Гамбург]], [[Мюнхен]], [[Кёльн]], [[Майндағы Франкфурт]], [[Дюссельдорф]], [[Штутгарт]], [[Дортмунд]], [[Эссен]], [[Лейпциг]]<ref>{{cite web|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2016|publisher=DeStatus |url= https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|date=2018-03-05|lang=de|accessdate=6 сәуір 2018 }}</ref> |Басшы қызметі = [[Германия Федералдық президенті|Федералды президент]]<br />[[Германия Федералдық канцлері|Федералды канцлер]] |Басшылары = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br /> [[Фридрих Мерц]] |Жер аумағы = 357 386 |Жер аумағы бойынша орны = 62 |Судың үлесі = 2,42 % |Этнохороним = [[Немістер]] |Жұрты = {{өсім}} 83 129 285<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2021.html|title=Statistisches Bundesamt - Bevölkerungsstand|language=German}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 17 |Сарап жылы = 2021 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 232 |Тығыздық бойынша орны = 58 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 4,444&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEODE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&pr.y=17&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=30 October 2019 }}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 5 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 53,566<ref name="IMFWEODE"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 18 |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 3,863&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEODE"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 4 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 46,564<ref name="IMFWEODE"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 17 |АДИ = {{өсім}} 0,936<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Statistical Update |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archivedate=22 March 2017 }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 5 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.de]] |ISO = DE |Телефон коды = 49 |Уақыт белдеуі = +1 (+2 жазда) |Түсініктемелер = |Ұранның аудармасы=''Бірлік пен әділдік және бостандық''}} '''Германия''' ({{lang-de|Deutschland}} [[Халықаралық фонетикалық әліпби|ХФӘ]]: [ˈdɔʏtʃlant]), ресми атауы – '''Германия Федеративтік Республикасы''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}), '''ГФР''' ({{lang-de|BRD}}) — [[Орталық Еуропа|Орталық Eуропада]] 16 жеке не жартылай тәуелсіз федералдық жерлерден тұратын ел.<ref name="source1">Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> Германия Федеративтік Республикасы - орталық [[Еуропа|Еуропада]] орналасқан мемлекет. Кейбір түркі тілдерінде Алмания болып та аталады. Жер аумағы 356,96 мың км². 2023 жылғы қаңтардағы халық саны: 84,4 млн адам. Астанасы [[1991 жыл|1991]] жылдан бері [[Берлин]] қаласы (халқы-3,46 млн.). Халқының 94%-і [[немістер]] ([[1998 жыл|1998]]). Ресми тілі - [[неміс тілі]]. Халқының көпшілігі [[Христиандық|христиан дінінің]] [[Протестантизм|протестант]] және [[Католицизм|католик]] тармағын ұстанады. [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Халық саны бойынша дүние жүзінде]] 19-орында ([[Еуропа одағы|ЕО]]-да 1-орын, [[Ресей]] мен [[Түркия|Түркияны]] есепке алғанда [[Еуропа|Еуропада]] 3-орын) және территориясы бойынша дүние жүзінде 62-орында ([[Еуропа|Еуропада]] 8-ші). Германия 16 аймақтан (жерден) құралған федеративті [[республика]]. Әр аймақтың өз [[конституция]]сы, [[парламент]]ы және үкіметі бар. Федеральдік президент арнайы шақырылған, [[бундестаг]] және ландтагтар (әр аймақтың [[парламент]]тері) мүшелерінің бірде санынан құралған федеральдік жиналыста 5 жыл мерзімге сайланып отырады. Президент мемлекет басшысы ретінде халықар. жиындарға қатысады, шет елдермен [[келісімшарт]]тарға қол қояды, елшілерді, федеральдік соттарды тағайындайды, т.б. [[Елдегі]] атқарушы билікті федеральдік канцлер жүргізеді. Жоғарғы заң шығарушы органы [[бундестаг]]. == Тарихы == Ежелгі германлар туралы алғашқы ескертулер ежелгі гректер мен римдіктердің еңбектерінде пайда болды. Германлар туралы алғашқы ескертулердің бірі 98 жылдан басталады. Оны римдік жылнамашы [[Тацит Публий Корнелий|Тацит]] (лат. Tacitus) жасаған. Эльбаның шығысындағы қазіргі Германияның бүкіл территориясын Х ғасырға дейін славян тайпалары мекендеген. XII-XIV ғасырларға қарай бұл жерлер бірте-бірте «[[Қасиетті Рим империясы|Қасиетті Рим Империясы]]<nowiki/>» деп аталатын неміс мемлекетінің бір бөлігі болды. Бұл аумақтар бірнеше ғасырлар бойы неміс мемлекеттерінің құрамында болғандықтан, жергілікті славяндарды немістер бірте-бірте толығымен дерлік ассимиляцияға алды. Бұл процесс орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басына дейін, ал кейбір жерлерде соңғысымен бірге созылды. Рим империясы ыдырағаннан кейін [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]] [[Франк мемлекеті]] құрылды, ол үш ғасырдан кейін Ұлы Карлдың тұсында империяға айналды (800). Карл империясы бірқатар қазіргі мемлекеттердің, атап айтқанда Германияның аумақтарын қамтыды. Алайда Ұлы Карл империясы ұзақ өмір сүрмеді - бұл императордың немерелері оны өзара бөлісті, нәтижесінде үш патшалық құрылды - Батыс Франк (кейінгі Франция), Шығыс Франк (кейінгі Германия) және Орта Патшалық (жақында [[Италия|Италияға]], Провансқа және [[Лотарингия|Лотарингияға]] ыдырап кетті). Дәстүр бойынша неміс мемлекетінің құрылған күні 962 жылдың 2 ақпаны болып есептеледі: бұл күні Шығыс Франк королі I Отто Римде тәж киіп, Қасиетті Рим императоры болды; Бұл империя алғашында феодалдық мемлекет болса, кейін ол тәуелсіз мемлекеттердің конфедерациясына айналды, олардың әрқайсысының өз әскері бар және өз теңгелері болды. XIV-XV ғасырларға қарай. бұрынғы тайпалық Франкония және Швабия герцогтігі көптеген уездерге, прелазияларға және т.б., Бавария мен Саксонияда ыдырап кетті, керісінше герцогтардың күшті билігі қайтадан қалпына келтірілді. Қасиетті Рим империясының басында сайлаушылар кеңесі сайлайтын император тұрды, жерлерді білдіретін орган – Рейхстаг ([[Неміс тілі|нем]]. Reichstag) болды. Көптеген елдер таптық монархиялар болды. Бұл жағдай 1806 жылға дейін, [[Наполеон Бонапарт|I Наполеон]] қысымымен Қасиетті Рим империясының өмір сүруі тоқтатылып, оның императоры Аустрия императоры атағын ғана ала бастағанға дейін сақталды. Неміс мемлекеттерінің саны едәуір қысқарып, Рейн Одағы құрылды, ол да тәуелсіз мемлекеттерден тұратын конфедерация болды. Рейнландтың басында федералды президент болды, ол [[француздардың императоры]] болды, жеке мемлекеттерді білдіретін орган - Бундестаг ([[Неміс тілі|нем]]. Bundestag). Вена конгресі неміс мемлекеттерінің одан әрі бірігуіне ықпал етті, нәтижесінде 38 неміс мемлекетінен Германия конфедерациясы құрылды, ол да тәуелсіз мемлекеттер конфедерациясы болып қалды. Неміс одағын Габсбургтер әулетінен шыққан Аустрия империясының Кайзері болған федералды президент басқарды, жерлерді білдіретін орган Бундестаг болды. Монархиялық неміс мемлекеттерінің абсолюттік монархиядан конституциялық мемлекеттерге айналуы басталды – ландтагтардың өкілдерінің тұрақты емес жиналыстарынан тұрақты білікті парламенттерге айналуы. === Германия конфедерациясы === 1848 жылғы революциядан кейін ықпалы күшейіп келе жатқан Пруссия мен Аустрия империясы арасында қақтығыс басталды. Бұл 1866 жылғы соғысқа әкелді, онда Пруссия жеңіп, бірқатар неміс княздіктерін аннексиялады. Неміс конфедерациясы ыдырады. 1866 жылы 10 тамызда [[Солтүстік Германия Конфедерациясы]] құрылды – [[конституциялық монархия]], біртұтас армия және біртұтас ақша жүйесі түріндегі басқару нысаны бар федеративтік мемлекет құрылды. 1867 жылы Солтүстік Германия Конфедирациясы конституциясы қабылданып, онда мемлекет басшыларынан құралған Федералдық кеңес және мажоритарлық жүйе бойынша 2 турда 3 жыл мерзімге халық сайлаған Рейхстаг құрылды. , заң шығарушы органдар ретінде және Пруссия королі мемлекет басшысы ретінде пайда болған Мемлекеттік Президент (нем. Reichspräsident) лауазымы. 2 турдағы мажоритарлық сайлау жүйесі көппартиялық жүйенің пайда болуына ықпал етті, ең ықпалды партия бірінші болып Пруссияның солтүстік-батыс провинцияларындағы Ұлттық-либералдық партия, солтүстік-шығыс провинциялардағы Германияның консервативтік партиясы және Германияның орталық партиясы болды. одақтың оңтүстік штаттары. 1870 жылы 10 желтоқсанда Рейхстаг Солтүстік Германия Конфедерациясын [[Германия империясы]] ([[Неміс тілі|нем]]. Deutsches Reich) және Солтүстік Германия Конфедерациясының президентін Германия императоры ([[Неміс тілі|нем]]. Deutscher Kaiser) деп атады. === Германия империясы және оның колониялары === Немістердің ұлттық өзіндік санасының өсуі неміс мәдениетінің, ғылымының және философиясының гүлденуіне әкелді. 19 ғасырда Германияда композитор [[Рихард Вагнер]], философ [[Фридрих Ницше]], жазушы [[Генрих Гейне]], физиктер [[Генрих Герц]] пен [[Макс Планк]] және тағы басқалар сияқты атақты тұлғалар өмір сүрді. Немістер [[Карл Бенц]] пен Готтлиб Даймлер автомобильді ойлап тапты. [[Зигмунд Фрейд]] психоанализдің негізін қалады. 1914 жылы Германия [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғысқа]] кірді. 1918 жылы 4-9 қарашада Германияда [[Киль көтерілісі|антимонархиялық көтеріліс]] болды, көтерілісшілер кәсіпорын деңгейінде жұмысшылар кеңестерін құра бастады. 9 қарашада Кайзер [[Нидерланд|Нидерландыға]] қашып кетті, онда ол көп ұзамай тақтан бас тартты, Германия империясы Германия Социалистік Республикасы болып жарияланды, 10 қарашада Берлин жұмысшы және солдат кеңестерінің жалпы жиналысы, сайланбалы уақытша мемлекеттік органдар – Үлкен Берлин жұмысшылары мен солдаттарының Атқарушы кеңесі және Халық Өкілдері Кеңесі, ГСПД және одан жақында бөлінген солшыл Германияның Тәуелсіз социал-демократиялық партиясы, халық өкілдері кеңесінің төрағалары социал-демократтар Фридрих Эберт, Филипп Шейдеман және тәуелсіз социал-демократтар Уго Газе болды. 1918 жылы 16-21 желтоқсанда конституцияны қабылдау үшін жұмысшылар және солдат кеңестерінің соңғы императорлық съезінде Германияның екінші ұлттық жиналысын, [[Кеңестік республика|Германия Социалистік Республикасының Орталық Кеңесін]] шақыру туралы шешім қабылданды. уақытша парламент болып сайланды және халық өкілдері кеңесінің құрамы бекітілді. 1919 жылы 19 қаңтарда Германияның екінші ұлттық жиналысына сайлау өтті, онда ГСДП бірінші орын алды, ал 1919 жылы 10 ақпанда Уақытша императорлық билік туралы заң қабылданды, оған сәйкес Мемлекеттер комитеті (Штатенаусшусс) , жер үкіметтері сайлайды, ал Ұлттық жиналыс халық сайлайтын заң шығарушы органдарға айналды, мемлекет басшысы - Ұлттық жиналыс сайлайтын императорлық президент, атқарушы орган - императорлық министрлік тағайындалады. Император премьер-министрі және император министрлерінен тұратын император президенті. 1919 жылы 28 маусымда [[Версаль бейбіт келісімі|Версальда бір жағынан Франция, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттары және екінші жағынан Германия арасында бейбітшілік келісіміне қол қойылды]], оған сәйкес соңғысының жеңілгені нақты айтылды. [[Батыс Пруссия]] мен Познань [[Польша|Польшаға]], Эльзас [[Франция|Францияға]], Эупен Бельгияға кетті, [[Саар]] жері Ұлттар Лигасының қарауына берілді, неміс әскери құрамалары Рейн провинциясынан шығарылды, нәтижесінде толығымен жою әрекеті жасалды. оны Германиядан бөліңіз. 1919 жылы 30 маусымда Германияның екінші Құрылтай жиналысы орталықтандырылмаған демократиялық [[Республика|республиканы]] құру туралы Конституцияны қабылдады. Монархия жойылды, мемлекет басшысы қайта сайлану мүмкіндігімен 7 жыл мерзімге 2 турда халық сайлаған президент болды. Атқарушы билікті жүзеге асырған үкімет канцлер мен министрлер 4 жыл мерзімге пропорционалдық жүйе бойынша халық сайлаған парламенттің төменгі палатасы – Рейхстаг алдында саяси жауапты болды (жоғарғы палата рейхсрат деп аталды. пропорционалды сайлау жүйесі көппартиялық жүйенің сақталуына ықпал етті. 1920 жылдардың аяғы – 1930 жылдардың басында. [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлердің]] жетекшілігімен [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясы]] (ҰСНЖП) ықпалға ие болды; 1933 жылы 14 шілдеде Германияда бірпартиялық жүйе құрылды - ҰСНЖП-тан басқа барлық партиялар (сол кезде канцлер оған кіретін) тыйым салынды. 1945 жылы [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыста]] Германия жеңілгеннен кейін [[1945—1949 жылдардағы Германия|ел оккупацияланды]]: кеңес әскері шығыс жерлер мен провинцияларда, ағылшындар солтүстік-батыста, француздар оңтүстік-батыста, американдықтар оңтүстікте, ал Шығыс Пруссияның аз бөлігі және [[Польша]] - Силезияның барлығы дерлік, Батыс Померания және Шығыс Пруссияның көп бөлігі. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|ҰСНЖП]]-қа тыйым салынды, оның үкіметі жойылды, бірақ жаңа жалпыгермандық үкімет ұзақ уақыт бойы құрылмады. 1949 жылы 8 мамырда Ландтагтар құрған Парламенттік Кеңес (Parlamentarischer Rat) Батыс оккупация аймақтарындағы мемлекеттер деп танылған Германия Федеративтік Республикасының ([[Германия|ГФР]]) Негізгі Заңын қабылдап, 23 мамырда күшіне енді. Демократия қалпына келтірілді. Мемлекет басшысы штаттардың депутаттары мен делегаттарынан тұратын сайлаушылар алқасымен сайланған президент болып қала берді. Президент тағайындаған үкімет аралас жүйе бойынша халық сайлаған Бундестаг алдында жауапты болды (жоғарғы палата Бундесрат деп аталды). Жерлер де үлкен билікке ие болды. Аралас сайлау жүйесі екі партиялық жүйеге қарай жекелеген тенденциялардың пайда болуына әкелді. Бұл конституцияны 5 шығыс штатының ландтагтары мен Германияның Социалистік Бірлік партиясы (ГСБП, бірігуі нәтижесінде пайда болған) өкілдері басым болған Берлиннің шығыс облыстары өкілдерінің округтік ассамблеялары мойындамады. Коммунистік және социал-демократиялық партиялар), олардың өкілдері Парламенттік Кеңеске шақырылмаған. Оның орнына 1949 жылы 7 қазанда өз конституциясы күшіне еніп, өз президенті сайланды, келесі жылы өзінің екі палаталы парламенті құрылды, өз үкіметі құрылды, ол басқа неміс мемлекетінің негізін қалады - [[Германия Демократиялық Республикасы|Германия Демократиялық Республикасы (ГДР)]]. Сол 1949 жылы ГСБП басшылығын маркстік-лениндік топ өз қолына алды, даусыз сайлаулар енгізілді (ГСБПжәне басқа партиялар – Христиандық-демократиялық одақ, Либералдық-демократиялық партия, Ұлттық-демократиялық партия және Демократиялық шаруалар партиясы). Партия бірыңғай және жалғыз сайлау тізімін ұсынды), 1952 жылы ел кеңестендірілді (жер бөлінісі жойылды, өнеркәсіп ұлттандырылды), 1956 жылы ГДР кеңесшіл әскери [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі ұйымына]] қосылды. Тек 1989 жылы ГСБП басшылығынан маркстік-лениндік топты алып тастау нәтижесінде даусыз сайлау балама сайлаумен ауыстырылды, ал 1990 жылы 3 қазанда Германия Федеративтік Республикасының Негізгі Заңы ұзартылды. шығыс жерлері мен ГДР өмір сүруін тоқтатты. == География == {{Толық мақала|Германия географиясы}} === Жер бедері === [[Сурет:Deutschland topo.jpg|нобай|Германияның физикалық картасы]] Германияның солтүстік бөлігі - мұз дәуірінде қалыптасқан аласа жазық ([[Солтүстік Германия жазығы]], ең төменгі нүктесі - Вильстермарштағы {{iw|Вильстермарш|Вильстермарше|de|Amt Wilstermarsch}} [[Нойендорф-Заксенбанде|Нойендорф-Заксенбанд]], [[теңіз деңгейі]]нен 3,54 м төмен). Солтүстік Германия жазығының бетінде ежелгі мұз басудың іздері - төменгі мореналық жоталар мен төбелердің тізбектері сақталған. Ойпаттың батыс бөлігін батпақты ойпаттар - батпақтар алып жатыр, олардың пайда болуы платформаның төмендеуімен байланысты. Елдің орталық бөлігінде орманды тау бөктері оңтүстіктен ойпаттарға іргелес, ал [[Альпі]] оңтүстікте басталады. Германиядағы ең биік нүкте - [[Цугшпитце]] тауы, 2962 [[метр|м]]. === Өзендер мен көлдер === {{Толық мақала|Германия өзендері}} Германия арқылы көптеген өзендер ағып өтеді, олардың ең ірілері: * Рейн; * Дунай; * Эльба; * Везер; * Одер, өзендер каналдармен байланысты, ең атақты канал - Балтық пен Солтүстік теңіздерді байланыстыратын Киль каналы. Киль каналы Киль шығанағынан басталып, Эльба өзенінің сағасында аяқталады. Германиядағы ең үлкен көл - Констанс, оның ауданы 540 км² және тереңдігі 250 м. === Климат === Германия [[қоңыржай климат]]тық белдеуде орналасқан, солтүстігінде теңіз климаты, оңтүстігінде қоңыржай [[Континенттік климат|континенталды]]. Бұл [[ауа райы]]ның жиі құбылмалы болатындығымен байланысты. Жаздың ортасында жылы және шуақты болуы мүмкін, бірақ келесі күні суық түсіп, жаңбыр жаууы мүмкін. Шынында да экстремалды табиғи құбылыстар (қатты [[құрғақшылық]], [[торнадо]], [[дауыл]], қатты [[Үсік|аяз]] немесе [[ыстық]]) салыстырмалы түрде сирек кездеседі. [[Шілде]]нің орташа температурасы тауларда +14-тен алқаптарда +22°C-қа дейін. [[Қаңтар]]дың орташа температурасы алқаптарда +4 бастап таулы жерлерде -5°C дейін. Жылдық орташа температура +5-+10°C құрайды. Германияда ең төменгі температура -46°C болды, мұндай көрсеткіш [[XX ғасыр]]да елдің оңтүстігінде, оның таулы бөлігінде теңіз деңгейінен 1601 м биіктікте координаттары шамамен ауданда тіркелді. [[Географиялық координаттар|47ºс. е.]] және [[Географиялық координаттар|12ºш. б.]] [[Фунтензе]] көлінің жанында. === Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар === [[Сурет:Herbst am Watzmann.jpg|нобай|Берхтесгаден ұлттық паркі]] Германияда 14 [[ұлттық парк]], 19 [[Биосфералық қорықтардың дүниежүзілік желісі|биосфералық қорық]], 95 [[табиғат паркі]] және көптеген басқа қорғалатын табиғи аумақтар мен [[Табиғат ескерткіші|табиғат ескерткіштері]] бар. == Денсаулық сақтау ісі == Германияда денсаулық сақтау ісін 1949 жылы құрылған Денсаулық сақтау минитірлігі басқарды. Онда барлық еңбекшілер мен олардың отбасына тегін медициналық көмек көрсетіледі. 1970 жылы Германияда 190 мың төсектік 626 аурухана, 452 поликлиника, 828 амбулатория, 192 әйелдер консультациясы жұмыс істейді. Тұрақты және маусымдық яслилердегі орының саны 175 мың ға жетеді. 18 мың орында 178 санаторийлер мен курорттар және демалыс орындары жұмыс істейді. 1970 жылы 27,3 мың дәрігер, 7,3 мың тіс дәрігері, 2,9 мың фармацевттер мен 245 мың орта білімді медициналық қызметкер болды. Осының барлығы халықтың медициналық жағдайын жақсартты. 1970 жылы әр мың адамға шаққанда баланың тууы 19,3, адамның өлімі, 14,1. Әрбір ірі туған баладан өлгені 18,8 болды. Орта есеппен мемлекеттегі адамдардың өмір ұзақтығы - ерлерде 67,8, әйелдерде 73,1 жас. Аурулардың ішінде ең көп кездесетіні жүрек-қан тамыр сырқаты мен [[қатерлі ісік]]<nowiki/>тер. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == {{Толық мақала|Германия жерлері}} Германия – федеративті мемлекет болып табылады. Әкімшілік-аумақтық бөлінісіне қарай [[Германия жерлері|16 жерден]] тұрады. Негізгі заңы – конституциясы 1949 жылғы 23 мамырда қабылданған. Елдің федералдық президенті Федералдық жиналыста бес жыл мерзімге сайланады. Қазіргі Федералдық президенті Кристиан Вульф, ол 2010 жылдың 2 шілдесінде сайланған. [[Сурет:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|нобай|Германияның федералды жерлерінің картасы (нөмірленген)|alt=Германияның федералды жерлерінің картасы (нөмірленген).svg]] {| class="wikitable" !Жер !! [[Елорда|Астанасы]] !! Жердің немісше атауы !! Астананың немісше атауы |- |1. [[Баден-Вюртемберг]]||[[Штутгарт]]||Baden-Württemberg||Stuttgart |- |2. [[Бавария|Баварияның еркін мемлекеті]]||[[Мюнхен]]||Freistaat Bayern||München |- |3. [[Берлин]]||[[Берлин]]||Berlin||Berlin |- |4. [[Бранденбург]]||[[Потсдам]]||Brandenburg||Potsdam |- |5. [[Бремен (жер)|Бремен еркін және Ганзалық қаласы]]||[[Бремен]]||Freie Hansestadt Bremen||Bremen |- |6. [[Гамбург|Гамбург еркін және Ганзалық қаласы]]||[[Гамбург]]||Freie und Hansestadt Hamburg||Hamburg |- |7. [[Гессен]]||[[Висбаден]]||Hessen||Wiesbaden |- |8. [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]]||[[Шверин]]||Mecklenburg-Vorpommern||Schwerin |- |9. [[Төменгі Саксония]]||[[Ганновер]]||Niedersachsen||Hannover |- |10. [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]]||[[Дюссельдорф]]||Nordrhein-Westfalen||Düsseldorf |- |11. [[Рейнланд-Пфальц]]||[[Майнц]]||Rheinland-Pfalz||Mainz |- |12. [[Саар]]||[[Саарбрюккен]]||Saarland||Saarbrücken |- |13. [[Саксония еркін мемлекеті]]||[[Дрезден]]||Freistaat Sachsen||Dresden |- |14. [[Саксония-Анхальт]]||[[Магдебург]]||Sachsen-Anhalt||Magdeburg |- |15. [[Шлезвиг-Гольштейн]]||Киль||Schleswig-Holstein||Kiel |- |16. [[Тюрингия|Тюрингияның еркін мемлекеті]]||[[Эрфурт]]||Freistaat Thüringen||Erfurt |} Жер аудандарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Kreis'') және ауданға жатпайтын қалаларға ([[неміс тілі|нем.]] ''Kreisfreie Stadt''), Гамбург пен Берлин жерлері — қалалық округтерге ([[неміс тілі|нем.]] ''Bezirk''), аудандар қалалар ([[неміс тілі|нем.]] Stadt) мен қауымдастықтарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Gemeinde''), ауданнан тыс қалалар — қалалық аудандарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Ortschaft''), Гамбург пен Берлин жерлерінің аудандары кварталдарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Ortsteil''), қалалар, қауымдастықтар, округтер және кварталдар тұрғын аумақтарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Wohngebiet'') бөлінеді. Баварияның жер мен аудан арасындағы аралық байланысқа ие — әкімшілік округ ([[неміс тілі|нем.]] ''Bezirk''). == Халқы == {{Толық мақала|Германия халқы}} Германия Федеративті Республикасы аумағы бойынша көршілес [[Польша]]дан сәл ғана үлкен, бірақ оның халқы екі есе көп. 2015 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша Германияның тұрғындары 82 175 684 тұрғынды құрады. Әлемдегі көптеген дамыған елдердегідей, Германияда туу коэффициенті төмен деңгейден төмен. 1972 жылдан бастап Германияда туу коэффициенті өлім деңгейінен төмендеді. 2015 жылы демографиялық даму келесідей болды. Туу коэффициенті - 8,98 ‰, өлім - 11,26 ‰, табиғи өсім (төмендеу) - -2,28 ‰, көші-қон балансы - 14,19 ‰.<ref name="destatis1">{{cite web |url = https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html |title = Statistisches Bundesamt, Bevölkerung — Geborene und Gestorbene Deutschland, abgerufen am 22. Juli 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161221154814/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html |archivedate = 2016-12-21 }}</ref> Ауыл тұрғындары 10% -дан аз, Германия халқының 90% -ы қалаларда және оған жақын орналасқан урбанизацияланған аймақтарда тұрады. [[Қала]] тұрғындарының үлесі 73,12% құрайды.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726103156/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|archivedate=2017-07-26}}</ref>. Ірі қалалардың халқы (31.12.2018<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/05-staedte.xlsx?__blob=publicationFile|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2018|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>). {| class="wikitable" ! !Қалалар !31.12.2010<ref name=":1" /> !31.12.2018<ref name=":2" /> |- |1 |[[Берлин]] (Berlin) |3 460 725 |3 644 826 |- |2 |[[Гамбург]] (Hamburg) |1 786 448 |1 841 179 |- |3 |[[Мюнхен]] (München) |1 353 186 |1 471 508 |- |4 |[[Кёльн]] (Köln) |1 007 119 |1 085 664 |- |5 |[[Майндағы Франкфурт]] (Frankfurt am Main) |679 664 |753 056 |- |6 |[[Штутгарт]] (Stuttgart) |606 588 |634 830 |- |7 |[[Дюссельдорф]] (Düsseldorf) |588 735 |619 294 |- |8 |[[Лейпциг]] (Leipzig) |522 883 |587 857 |- |9 |[[Дортмунд]] (Dortmund) |580 444 |587 010 |- |10 |[[Эссен]] (Essen) |574 635 |583 109 |- |11 |[[Бремен]] (Bremen) |547 340 |569 352 |- |12 |[[Дрезден]] (Dresden) |523 058 |554 649 |- |13 |[[Ганновер]] (Hannover) |522 686 |538 068 |- |14 |[[Нюрнберг]] (Nürnberg) |505 664 |518 365 |} == Мемлекеттік құрылым == Германия парламенті екі палатадан – [[Бундесрат]] (жоғарғы) және [[Бундестаг]]тан (төменгі) тұрады. Бундесратты жер үкіметі өкілдерінің 68 мүшесі құрайды. Егер федералдық президент болмаған немесе ол өзінің міндетін атқаруды мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайда мемлекет басшысының міндеті Бундесрат төрағасына көшеді. Ал [[Бундестаг]] төрт жыл мерзімге жасырын дауыс беру арқылы сайланған 736 депутаттан тұрады. Атқарушы билік – Федералдық үкіметтің құрамына германдық Бундестагта сайланған федералдық канцлер мен федералдық министрлер кіреді. Федералдық [[канцлер]] мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайды. Алманияның қазіргі федералдық канцлері – [[Олаф Шольц]]. [[File:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|thumb|280px|[[Берлин]]дегі Германия федералдық канцлерінің кеңсесі]] {{multiple image | align = right | total_width = 300 | image1 = Bundespräsident_Frank-Walter_Steinmeier_auf_den_Stufen_der_Villa_Hammerschmidt_in_Bonn.jpg | alt1 = Frank-Walter Steinmeier | caption1 = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]], 2017 жылдан бері [[Германия Президенті|Германия Президенті]]. | image2 = Olaf Scholz and Gustavo Petro in New York 2024 (cropped).jpg | alt2 = Olaf Scholz | caption2 = [[Олаф Шольц]], 2021 жылдан бері [[Германия Канцлері|Германия Канцлері]]. }} === Саяси партиялар === Германия Федеративті Республикасында бірқатар саяси партиялар қызмет етеді. 2021 жылы 26 қыркүйекте өткен Бундестаг сайлауында тиісті 736 орынның 206-ін Германияның Социал-демократиялық партиясы, 197-ін Христиан демократиялық одағы мен Христиан әлеуметтік одағы, 118-ін Жасыл партия, 92-сін Германияның еркін демократиялық партиясы, 83-ін Германия үшін балама, ал 39 орынды Солшыл партия алды. Германиядағы табысты саяси партиялар мемлекеттік қаржыландыруды алады. 12 жыл бойы Бундестагқа қатысқан әр партияның арнайы қоры бар, оны толығымен мемлекет қаржыландырады. Мысал ретінде Германия социал-демократиялық партиясының Фридрих Эберт қорын айтуға болады. ==== Солшылдар ==== * {{iw|Солшылдар (партия, Германия)|Солшыл социалистік партия|en|The Left (Germany)}} — солшыл социалистік партия * {{iw|Одақ 90/Жасылдар|Одақ 90/Жасылдар|en|Alliance 90/The Greens}} — экологиялық партия ==== Солшыл орталықшылдар ==== * {{iw|Германияның социал-демократиялық партиясы|Германияның социал-демократиялық партиясы|en|Social Democratic Party of Germany}} — социал-демократиялық партия ==== Орталықшылдар ==== * {{iw|Германияның еркін демократиялық партиясы|Германияның еркін демократиялық партиясы|en|Free Democratic Party (Germany)}} — либералды партия ==== Оңшыл орталықшылдар ==== * {{iw|ХДО/ХӘО|ХДО/ХӘО|en|CDU/CSU}}: {{iw|Германияның христиан-демократиялық одағы|Германияның христиан-демократиялық одағы|en|Christian Democratic Union of Germany}} — консервативті партия ([[Бавария|Бавария жер бірлестігі]] — {{iw|Христиан әлеуметтік одағы|Христиан әлеуметтік одағы|en|Christian Social Union in Bavaria}}) * {{iw|Еркін сайлаушылар|Еркін сайлаушылар|en|Free Voters}} — орталық-оңшыл партия ==== Оңшылдар ==== * {{iw|Германия үшін балама|Германия үшін балама|en|Alternative for Germany}} — еуроскептикалық оң консервативтік партия == Экономикасы == {{Толық мақала|Германия экономикасы}} Германия экономикасы дамыған елдердің алдыңғы қатарынан орын алады. Негізгі салалары машина жасау, электр техникасы, металлургия, химия және фармацевтика өнеркәсібі, тағы басқа салалар ел экономикасының өркендеуіне қомақты үлес қосып келеді. Сонымен қатар, көлік инфрақұрылымы ерекше маңызға ие. Ірі 13 әуежай, 6,8 мың шақырымнан асатын ішкі су жолдары күндіз-түні жұмыс істейді. Бұған Солтүстік теңіздегі Гамбург пен Бремен, [[Балтық теңізі]]ндегі Киль, Любек және Росток теңіз порттары қосылады. Германияның сыртқы саудадағы әріптестеріне келсек, ең алдында [[Франция]] тұр. Одан соң импорт бойынша [[Нидерланд]], Италия, Ұлыбритания, АҚШ, ал экспорт бойынша [[Ұлыбритания]], [[Италия]], [[АҚШ]] және [[Нидерланд]] келеді. Германия [[БҰҰ]] мен ЕҚЫҰ-ның жұмыстарына белсенді түрде қатысып жүр. Өз тараптарынан беделді бұл халықаралық ұйымдарға айтарлықтай қаржы және кадр ресурстарын бөліп отырады. Сондай-ақ, Германияның алдына қойған басым бағыттарының бірі – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне]] мүше болу. Ал Германияның Орталық Азия елдеріне байланысты ұстанған саясаты айқын, ол – экономикалық салаларда мүмкіндігіне қарай ынтымақтастық жасау. == Көлігі мен экологиясы == Германия сыртқа өнімдер шығару жөнінен дүние жүзінде 2-орын алады. Қазіргі заманғы Германияның экономикалық қуаты мен байлығының негізін өңдеуші [[өнеркәсіп]] құрайды. Оның көпшілік кәсіпорындары еуропалық [[ауыр индустрия]] орталықтарының бірі, елдің батысындағы Рурға шоғырланған. Тұрмыстық техникадан бастап зауыттық құрал- жабдықтарға дейінгі әр түрлі тауарлар өндіретін өңдеуші өнеркәсіп саласына елдегі жұмыс күшінің 25%-ы қамтылған. [[Германия өнеркәсібі]]нің жетекші салаларына қара және түсті металлургия, машина жасау, электрондық, химиялық және мұнай-химия кәсіпорындары жатады. Бұл өнеркәсіптік ел қоршаған ортаның ластануынан қатты зардап шегеді. Мысалы, Шварцвальдтағы бүкіл ормандардың жартысы дерлік [[қышқыл жауын]]дармен зақымданған. Германия табиғатты қорғаумен байыпты түрде айналыса бастаған алғашқы батыс елдерінің бірі. Қазір "жасылдар" партиясының өкілдері [[герман парламенті]] — бундестагтегі көпшілік орынды иемденіп отыр. "Жасылдар" партиясы мен табиғат қорғау ұйымдарының қысымымен Германия қоршаған ортаның жағдайына бақылауды қатал қолға алып, [[атом электр станциясы|атом электр станцияларын]] жаба бастады. Германия құрғақтағы, су және [[әуе көлігі]]нің тамаша жүйесіне ие. Тауарлар мен жолаушылардың көпшілігі автожолдар арқылы тасылады. Германиядағы жолдардың жалпы ұзындыгы 650 000 км- ден астам (оның ішінде автострада жолдарының ұзындығы 11 400 км). Елдің көптеген ірі қалалары бір-бірімен 280 км \ caғ жылдамдықпен жүретін ICE ("Интерсити — Экспресс") пойыздары қатынайтын ұшқыр темір жолдар арқылы байланысқан. Ірі қалалардың арасындағы тұрақты авиарейстер бір сағаттан сәл астам уақытты алады. Германияның ірі теңіз-сауда флоты бар. Бұл флоттың кемелері Бремен және елдің төртінші ірі қалалық агломерациясы әрі негізгі теңіз және өзен порты — [[Гамбург]] сияқты порттардан әр түрлі бағыттарға аттанады.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Өмір деңгейі == [[Күнкөріс минимумы]] жылына - 9168 еуроны құрайды. Тұрғын үй үшін ең төменгі стандарттар: бір адамға - 45 м², екі адамға - 60 м², үш адамға - 75 м² және т.б. Еліміздегі [[Әрекетке қабілеттілік|еңбекке қабілетті]] халықтың 95% медициналық қызмет көрсету және дәрі-дәрмек сатып алу үшін сақтандырылған. 2019 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Германиядағы ең төменгі жалақы айына 1 557,00 евроны және сағатына 9,19 евроны (cалмағы) құрайды. 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақы айына 1 584 еуро және сағатына 9,35 еуро (cалмағы) құрайды. 2017 жылдың төртінші тоқсанындағы жағдай бойынша Германиядағы орташа жалақы айына 3 771 еуро (cалмағы) және 2 315 еуро (таза) құрайды. == Қарулы Күштер == [[Сурет:German frigate Lübeck (F214) underway on 4 May 2009 (090504-N-1644C-357).jpg|нобай|326x326 нүкте|Неміс Фрегат "Lübeck'''"''']] [[Сурет:Leopard 2 A5 in dust.jpg|нобай|329x329 нүкте|Leopard 2 A5 шаңда]] Германия [[НАТО|НАТО-ға]] мүше ел болып табылады, ол өз персоналының едәуір бөлігімен [[Ауғанстан]], [[Сербия]], [[Солтүстік Македония|Македония]], [[Косово]], [[Сомали]] және т.б. елдерге бітімгершілік операцияларын жіберді. Неміс әскерлері Орталық және Батыс Африкадағы БҰҰ-ның көпұлтты күштерінің бір бөлігі болды. [[2000]] жылдан бері Бундесвердің сыртқы операциялары ел бюджетіне жыл сайын шамамен 1,5 миллиард еуроны түсіріп отыр. [[2004]] жылғы 10 қарашада Германияның қорғаныс министрі Питер Штрук қарулы күштерді реформалау жоспарларын жариялады, оған сәйкес бундесвердің қызмет көрсету бөлімшелерінде жұмыс істейтін әскери қызметкерлер мен азаматтық тұлғалардың саны үштен біріне (35 мың әскери қызметкер және 49 мың) қысқартылады. бейбіт тұрғындар жұмыстан шығарылады), Германия территориясындағы 105 тұрақты әскери гарнизон таратылады. Қысқартумен қатар әскерге шақыру жүйесінде және оны пайдаланудың негізгі принциптерінде реформалар жүргізілді. [[2011]] жылдың 1 шілдесінен бастап неміс армиясына міндетті түрде шақыру тоқтатылды. Осылайша бундесвер толық кәсіби армияға көшті. Әскерді пайдалану принциптерін реформалау бундесвер бекіністерінің жалпы саны 600-ден 400-ге дейін қысқаруын білдіреді. Бұл, ең алдымен, елдегі құрлықтағы күштердің базаларына әсер етеді. Қорғаныс министрлігі ауыр қаруланған жасақтарды Германия шекарасында ұстаудың мәнін көрмейді. Бүкіл әлем қазір мүмкін болатын Бундесвер операцияларының аймағы болып саналғандықтан, әскери базаларды Германиядан тыс жерде, [[НАТО|НАТО-ның]] негізгі соққы күштері орналасқан [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропадағы]] НАТО елдерінің аумағында сақтау дұрысырақ болады деп шешілді. жақын арада қайта орналастырылады. Реформа барысында 2010 жылға қарай неміс әскерлері 3 түрге бөлінді: Германияда орналасқан және командалық-басқару бөлімшелерінен, материалдық-техникалық қамтамасыз ету және қолдау қызметтерінен тұратын базалық күштер (170 мың); әлемнің кез келген жерінде ұрыс қимылдарын жүргізуге арналған жедел әрекет ету күштері (55 мың адам); бітімгершілік контингент (90 мың). Тағы 10 мың әскери қызметкер Бундесвердің бас инспекторының тікелей бақылауында төтенше жағдай резервтерін жасақтайды. Үш корпустың әрқайсысында құрлық, әуе күштері, теңіз күштері, бірлескен қолдау күштері және медициналық қызмет бөлімшелері болады. Жоғарыда айтылғандарға байланысты енді әскерге ауыр броньды машиналар мен артиллериялық жүйелер сатып алынбайды. Бұл жылдам әрекет ету күштеріне қойылған ұтқырлық талаптарының артуына байланысты. Бұл ретте Германия 180 Eurofighter Typhoon көп мақсатты жауынгерлік ұшағын сатып алады. Қауіпсіздік күштерінің үйлестіруші органы Федералдық қауіпсіздік кеңесі (Bundessicherheitsrat) болып табылады, оның құрамына канцлер, канцлер кеңсесінің бастығы, сыртқы істер, ішкі істер, қорғаныс, қаржы, экономика және әділет министрлері кіреді. == Тағы қараңыз == * [[Германия әкімшілік бөлінісі]] * [http://www.deutschland.de/en www.deutschland.de] - Заманауи Германия туралы көп тілді портал == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Германия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Балтық теңізі бойындағы мемлекеттер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |G8 |G20 |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы }} [[Санат:Германия|*]] 31erx71l2f0754zhklwnj69874ckj0w 3589200 3589198 2026-04-21T13:09:41Z Baobaba1984 179717 /* Өмір деңгейі */ 3589200 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Германия Федеративтік Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}} |Атау септігі = Германия |Елтаңба = Coat of Arms of Germany.svg |Байрақ = Flag of Germany.svg |Ұраны = ''Einigkeit und Recht und Freiheit'' |Әнұранның аты = Немістердің өлеңі<ref name=PresidentsOffice>{{cite web | url = http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | title = Repräsentation und Integration | author = Bundespräsidialamt | authorlink = Bundespräsidialamt |lang=de | accessdate = 8 March 2016 | quote = Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | archivedate = 2016-03-07 }}</ref> |Аудио = German national anthem performed by the US Navy Band.ogg |Картада = EU-Germany.svg |карта тақырыбы = '''Германияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |lat_dir =N |lat_deg = 51 |lat_min = 31 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg = 9 |lon_min = 55 |lon_sec = 0 |region = DE |CoordScale = |Тілі = [[Неміс тілі]] |Мемлекеттік діні = |Үкімет түрі = [[Федерация|Федеративті]]<br />[[парламенттік республика]] |Құрылды = [[3 қазан]] [[1990 жыл]] |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Астанасы = [[Берлин]] |Ірі қалалары = Берлин, [[Гамбург]], [[Мюнхен]], [[Кёльн]], [[Майндағы Франкфурт]], [[Дюссельдорф]], [[Штутгарт]], [[Дортмунд]], [[Эссен]], [[Лейпциг]]<ref>{{cite web|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2016|publisher=DeStatus |url= https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|date=2018-03-05|lang=de|accessdate=6 сәуір 2018 }}</ref> |Басшы қызметі = [[Германия Федералдық президенті|Федералды президент]]<br />[[Германия Федералдық канцлері|Федералды канцлер]] |Басшылары = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br /> [[Фридрих Мерц]] |Жер аумағы = 357 386 |Жер аумағы бойынша орны = 62 |Судың үлесі = 2,42 % |Этнохороним = [[Немістер]] |Жұрты = {{өсім}} 83 129 285<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2021.html|title=Statistisches Bundesamt - Bevölkerungsstand|language=German}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 17 |Сарап жылы = 2021 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 232 |Тығыздық бойынша орны = 58 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 4,444&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEODE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&pr.y=17&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=30 October 2019 }}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 5 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 53,566<ref name="IMFWEODE"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 18 |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 3,863&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEODE"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 4 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 46,564<ref name="IMFWEODE"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 17 |АДИ = {{өсім}} 0,936<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Statistical Update |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archivedate=22 March 2017 }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 5 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.de]] |ISO = DE |Телефон коды = 49 |Уақыт белдеуі = +1 (+2 жазда) |Түсініктемелер = |Ұранның аудармасы=''Бірлік пен әділдік және бостандық''}} '''Германия''' ({{lang-de|Deutschland}} [[Халықаралық фонетикалық әліпби|ХФӘ]]: [ˈdɔʏtʃlant]), ресми атауы – '''Германия Федеративтік Республикасы''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}), '''ГФР''' ({{lang-de|BRD}}) — [[Орталық Еуропа|Орталық Eуропада]] 16 жеке не жартылай тәуелсіз федералдық жерлерден тұратын ел.<ref name="source1">Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> Германия Федеративтік Республикасы - орталық [[Еуропа|Еуропада]] орналасқан мемлекет. Кейбір түркі тілдерінде Алмания болып та аталады. Жер аумағы 356,96 мың км². 2023 жылғы қаңтардағы халық саны: 84,4 млн адам. Астанасы [[1991 жыл|1991]] жылдан бері [[Берлин]] қаласы (халқы-3,46 млн.). Халқының 94%-і [[немістер]] ([[1998 жыл|1998]]). Ресми тілі - [[неміс тілі]]. Халқының көпшілігі [[Христиандық|христиан дінінің]] [[Протестантизм|протестант]] және [[Католицизм|католик]] тармағын ұстанады. [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Халық саны бойынша дүние жүзінде]] 19-орында ([[Еуропа одағы|ЕО]]-да 1-орын, [[Ресей]] мен [[Түркия|Түркияны]] есепке алғанда [[Еуропа|Еуропада]] 3-орын) және территориясы бойынша дүние жүзінде 62-орында ([[Еуропа|Еуропада]] 8-ші). Германия 16 аймақтан (жерден) құралған федеративті [[республика]]. Әр аймақтың өз [[конституция]]сы, [[парламент]]ы және үкіметі бар. Федеральдік президент арнайы шақырылған, [[бундестаг]] және ландтагтар (әр аймақтың [[парламент]]тері) мүшелерінің бірде санынан құралған федеральдік жиналыста 5 жыл мерзімге сайланып отырады. Президент мемлекет басшысы ретінде халықар. жиындарға қатысады, шет елдермен [[келісімшарт]]тарға қол қояды, елшілерді, федеральдік соттарды тағайындайды, т.б. [[Елдегі]] атқарушы билікті федеральдік канцлер жүргізеді. Жоғарғы заң шығарушы органы [[бундестаг]]. == Тарихы == Ежелгі германлар туралы алғашқы ескертулер ежелгі гректер мен римдіктердің еңбектерінде пайда болды. Германлар туралы алғашқы ескертулердің бірі 98 жылдан басталады. Оны римдік жылнамашы [[Тацит Публий Корнелий|Тацит]] (лат. Tacitus) жасаған. Эльбаның шығысындағы қазіргі Германияның бүкіл территориясын Х ғасырға дейін славян тайпалары мекендеген. XII-XIV ғасырларға қарай бұл жерлер бірте-бірте «[[Қасиетті Рим империясы|Қасиетті Рим Империясы]]<nowiki/>» деп аталатын неміс мемлекетінің бір бөлігі болды. Бұл аумақтар бірнеше ғасырлар бойы неміс мемлекеттерінің құрамында болғандықтан, жергілікті славяндарды немістер бірте-бірте толығымен дерлік ассимиляцияға алды. Бұл процесс орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басына дейін, ал кейбір жерлерде соңғысымен бірге созылды. Рим империясы ыдырағаннан кейін [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]] [[Франк мемлекеті]] құрылды, ол үш ғасырдан кейін Ұлы Карлдың тұсында империяға айналды (800). Карл империясы бірқатар қазіргі мемлекеттердің, атап айтқанда Германияның аумақтарын қамтыды. Алайда Ұлы Карл империясы ұзақ өмір сүрмеді - бұл императордың немерелері оны өзара бөлісті, нәтижесінде үш патшалық құрылды - Батыс Франк (кейінгі Франция), Шығыс Франк (кейінгі Германия) және Орта Патшалық (жақында [[Италия|Италияға]], Провансқа және [[Лотарингия|Лотарингияға]] ыдырап кетті). Дәстүр бойынша неміс мемлекетінің құрылған күні 962 жылдың 2 ақпаны болып есептеледі: бұл күні Шығыс Франк королі I Отто Римде тәж киіп, Қасиетті Рим императоры болды; Бұл империя алғашында феодалдық мемлекет болса, кейін ол тәуелсіз мемлекеттердің конфедерациясына айналды, олардың әрқайсысының өз әскері бар және өз теңгелері болды. XIV-XV ғасырларға қарай. бұрынғы тайпалық Франкония және Швабия герцогтігі көптеген уездерге, прелазияларға және т.б., Бавария мен Саксонияда ыдырап кетті, керісінше герцогтардың күшті билігі қайтадан қалпына келтірілді. Қасиетті Рим империясының басында сайлаушылар кеңесі сайлайтын император тұрды, жерлерді білдіретін орган – Рейхстаг ([[Неміс тілі|нем]]. Reichstag) болды. Көптеген елдер таптық монархиялар болды. Бұл жағдай 1806 жылға дейін, [[Наполеон Бонапарт|I Наполеон]] қысымымен Қасиетті Рим империясының өмір сүруі тоқтатылып, оның императоры Аустрия императоры атағын ғана ала бастағанға дейін сақталды. Неміс мемлекеттерінің саны едәуір қысқарып, Рейн Одағы құрылды, ол да тәуелсіз мемлекеттерден тұратын конфедерация болды. Рейнландтың басында федералды президент болды, ол [[француздардың императоры]] болды, жеке мемлекеттерді білдіретін орган - Бундестаг ([[Неміс тілі|нем]]. Bundestag). Вена конгресі неміс мемлекеттерінің одан әрі бірігуіне ықпал етті, нәтижесінде 38 неміс мемлекетінен Германия конфедерациясы құрылды, ол да тәуелсіз мемлекеттер конфедерациясы болып қалды. Неміс одағын Габсбургтер әулетінен шыққан Аустрия империясының Кайзері болған федералды президент басқарды, жерлерді білдіретін орган Бундестаг болды. Монархиялық неміс мемлекеттерінің абсолюттік монархиядан конституциялық мемлекеттерге айналуы басталды – ландтагтардың өкілдерінің тұрақты емес жиналыстарынан тұрақты білікті парламенттерге айналуы. === Германия конфедерациясы === 1848 жылғы революциядан кейін ықпалы күшейіп келе жатқан Пруссия мен Аустрия империясы арасында қақтығыс басталды. Бұл 1866 жылғы соғысқа әкелді, онда Пруссия жеңіп, бірқатар неміс княздіктерін аннексиялады. Неміс конфедерациясы ыдырады. 1866 жылы 10 тамызда [[Солтүстік Германия Конфедерациясы]] құрылды – [[конституциялық монархия]], біртұтас армия және біртұтас ақша жүйесі түріндегі басқару нысаны бар федеративтік мемлекет құрылды. 1867 жылы Солтүстік Германия Конфедирациясы конституциясы қабылданып, онда мемлекет басшыларынан құралған Федералдық кеңес және мажоритарлық жүйе бойынша 2 турда 3 жыл мерзімге халық сайлаған Рейхстаг құрылды. , заң шығарушы органдар ретінде және Пруссия королі мемлекет басшысы ретінде пайда болған Мемлекеттік Президент (нем. Reichspräsident) лауазымы. 2 турдағы мажоритарлық сайлау жүйесі көппартиялық жүйенің пайда болуына ықпал етті, ең ықпалды партия бірінші болып Пруссияның солтүстік-батыс провинцияларындағы Ұлттық-либералдық партия, солтүстік-шығыс провинциялардағы Германияның консервативтік партиясы және Германияның орталық партиясы болды. одақтың оңтүстік штаттары. 1870 жылы 10 желтоқсанда Рейхстаг Солтүстік Германия Конфедерациясын [[Германия империясы]] ([[Неміс тілі|нем]]. Deutsches Reich) және Солтүстік Германия Конфедерациясының президентін Германия императоры ([[Неміс тілі|нем]]. Deutscher Kaiser) деп атады. === Германия империясы және оның колониялары === Немістердің ұлттық өзіндік санасының өсуі неміс мәдениетінің, ғылымының және философиясының гүлденуіне әкелді. 19 ғасырда Германияда композитор [[Рихард Вагнер]], философ [[Фридрих Ницше]], жазушы [[Генрих Гейне]], физиктер [[Генрих Герц]] пен [[Макс Планк]] және тағы басқалар сияқты атақты тұлғалар өмір сүрді. Немістер [[Карл Бенц]] пен Готтлиб Даймлер автомобильді ойлап тапты. [[Зигмунд Фрейд]] психоанализдің негізін қалады. 1914 жылы Германия [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғысқа]] кірді. 1918 жылы 4-9 қарашада Германияда [[Киль көтерілісі|антимонархиялық көтеріліс]] болды, көтерілісшілер кәсіпорын деңгейінде жұмысшылар кеңестерін құра бастады. 9 қарашада Кайзер [[Нидерланд|Нидерландыға]] қашып кетті, онда ол көп ұзамай тақтан бас тартты, Германия империясы Германия Социалистік Республикасы болып жарияланды, 10 қарашада Берлин жұмысшы және солдат кеңестерінің жалпы жиналысы, сайланбалы уақытша мемлекеттік органдар – Үлкен Берлин жұмысшылары мен солдаттарының Атқарушы кеңесі және Халық Өкілдері Кеңесі, ГСПД және одан жақында бөлінген солшыл Германияның Тәуелсіз социал-демократиялық партиясы, халық өкілдері кеңесінің төрағалары социал-демократтар Фридрих Эберт, Филипп Шейдеман және тәуелсіз социал-демократтар Уго Газе болды. 1918 жылы 16-21 желтоқсанда конституцияны қабылдау үшін жұмысшылар және солдат кеңестерінің соңғы императорлық съезінде Германияның екінші ұлттық жиналысын, [[Кеңестік республика|Германия Социалистік Республикасының Орталық Кеңесін]] шақыру туралы шешім қабылданды. уақытша парламент болып сайланды және халық өкілдері кеңесінің құрамы бекітілді. 1919 жылы 19 қаңтарда Германияның екінші ұлттық жиналысына сайлау өтті, онда ГСДП бірінші орын алды, ал 1919 жылы 10 ақпанда Уақытша императорлық билік туралы заң қабылданды, оған сәйкес Мемлекеттер комитеті (Штатенаусшусс) , жер үкіметтері сайлайды, ал Ұлттық жиналыс халық сайлайтын заң шығарушы органдарға айналды, мемлекет басшысы - Ұлттық жиналыс сайлайтын императорлық президент, атқарушы орган - императорлық министрлік тағайындалады. Император премьер-министрі және император министрлерінен тұратын император президенті. 1919 жылы 28 маусымда [[Версаль бейбіт келісімі|Версальда бір жағынан Франция, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттары және екінші жағынан Германия арасында бейбітшілік келісіміне қол қойылды]], оған сәйкес соңғысының жеңілгені нақты айтылды. [[Батыс Пруссия]] мен Познань [[Польша|Польшаға]], Эльзас [[Франция|Францияға]], Эупен Бельгияға кетті, [[Саар]] жері Ұлттар Лигасының қарауына берілді, неміс әскери құрамалары Рейн провинциясынан шығарылды, нәтижесінде толығымен жою әрекеті жасалды. оны Германиядан бөліңіз. 1919 жылы 30 маусымда Германияның екінші Құрылтай жиналысы орталықтандырылмаған демократиялық [[Республика|республиканы]] құру туралы Конституцияны қабылдады. Монархия жойылды, мемлекет басшысы қайта сайлану мүмкіндігімен 7 жыл мерзімге 2 турда халық сайлаған президент болды. Атқарушы билікті жүзеге асырған үкімет канцлер мен министрлер 4 жыл мерзімге пропорционалдық жүйе бойынша халық сайлаған парламенттің төменгі палатасы – Рейхстаг алдында саяси жауапты болды (жоғарғы палата рейхсрат деп аталды. пропорционалды сайлау жүйесі көппартиялық жүйенің сақталуына ықпал етті. 1920 жылдардың аяғы – 1930 жылдардың басында. [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлердің]] жетекшілігімен [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясы]] (ҰСНЖП) ықпалға ие болды; 1933 жылы 14 шілдеде Германияда бірпартиялық жүйе құрылды - ҰСНЖП-тан басқа барлық партиялар (сол кезде канцлер оған кіретін) тыйым салынды. 1945 жылы [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыста]] Германия жеңілгеннен кейін [[1945—1949 жылдардағы Германия|ел оккупацияланды]]: кеңес әскері шығыс жерлер мен провинцияларда, ағылшындар солтүстік-батыста, француздар оңтүстік-батыста, американдықтар оңтүстікте, ал Шығыс Пруссияның аз бөлігі және [[Польша]] - Силезияның барлығы дерлік, Батыс Померания және Шығыс Пруссияның көп бөлігі. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|ҰСНЖП]]-қа тыйым салынды, оның үкіметі жойылды, бірақ жаңа жалпыгермандық үкімет ұзақ уақыт бойы құрылмады. 1949 жылы 8 мамырда Ландтагтар құрған Парламенттік Кеңес (Parlamentarischer Rat) Батыс оккупация аймақтарындағы мемлекеттер деп танылған Германия Федеративтік Республикасының ([[Германия|ГФР]]) Негізгі Заңын қабылдап, 23 мамырда күшіне енді. Демократия қалпына келтірілді. Мемлекет басшысы штаттардың депутаттары мен делегаттарынан тұратын сайлаушылар алқасымен сайланған президент болып қала берді. Президент тағайындаған үкімет аралас жүйе бойынша халық сайлаған Бундестаг алдында жауапты болды (жоғарғы палата Бундесрат деп аталды). Жерлер де үлкен билікке ие болды. Аралас сайлау жүйесі екі партиялық жүйеге қарай жекелеген тенденциялардың пайда болуына әкелді. Бұл конституцияны 5 шығыс штатының ландтагтары мен Германияның Социалистік Бірлік партиясы (ГСБП, бірігуі нәтижесінде пайда болған) өкілдері басым болған Берлиннің шығыс облыстары өкілдерінің округтік ассамблеялары мойындамады. Коммунистік және социал-демократиялық партиялар), олардың өкілдері Парламенттік Кеңеске шақырылмаған. Оның орнына 1949 жылы 7 қазанда өз конституциясы күшіне еніп, өз президенті сайланды, келесі жылы өзінің екі палаталы парламенті құрылды, өз үкіметі құрылды, ол басқа неміс мемлекетінің негізін қалады - [[Германия Демократиялық Республикасы|Германия Демократиялық Республикасы (ГДР)]]. Сол 1949 жылы ГСБП басшылығын маркстік-лениндік топ өз қолына алды, даусыз сайлаулар енгізілді (ГСБПжәне басқа партиялар – Христиандық-демократиялық одақ, Либералдық-демократиялық партия, Ұлттық-демократиялық партия және Демократиялық шаруалар партиясы). Партия бірыңғай және жалғыз сайлау тізімін ұсынды), 1952 жылы ел кеңестендірілді (жер бөлінісі жойылды, өнеркәсіп ұлттандырылды), 1956 жылы ГДР кеңесшіл әскери [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі ұйымына]] қосылды. Тек 1989 жылы ГСБП басшылығынан маркстік-лениндік топты алып тастау нәтижесінде даусыз сайлау балама сайлаумен ауыстырылды, ал 1990 жылы 3 қазанда Германия Федеративтік Республикасының Негізгі Заңы ұзартылды. шығыс жерлері мен ГДР өмір сүруін тоқтатты. == География == {{Толық мақала|Германия географиясы}} === Жер бедері === [[Сурет:Deutschland topo.jpg|нобай|Германияның физикалық картасы]] Германияның солтүстік бөлігі - мұз дәуірінде қалыптасқан аласа жазық ([[Солтүстік Германия жазығы]], ең төменгі нүктесі - Вильстермарштағы {{iw|Вильстермарш|Вильстермарше|de|Amt Wilstermarsch}} [[Нойендорф-Заксенбанде|Нойендорф-Заксенбанд]], [[теңіз деңгейі]]нен 3,54 м төмен). Солтүстік Германия жазығының бетінде ежелгі мұз басудың іздері - төменгі мореналық жоталар мен төбелердің тізбектері сақталған. Ойпаттың батыс бөлігін батпақты ойпаттар - батпақтар алып жатыр, олардың пайда болуы платформаның төмендеуімен байланысты. Елдің орталық бөлігінде орманды тау бөктері оңтүстіктен ойпаттарға іргелес, ал [[Альпі]] оңтүстікте басталады. Германиядағы ең биік нүкте - [[Цугшпитце]] тауы, 2962 [[метр|м]]. === Өзендер мен көлдер === {{Толық мақала|Германия өзендері}} Германия арқылы көптеген өзендер ағып өтеді, олардың ең ірілері: * Рейн; * Дунай; * Эльба; * Везер; * Одер, өзендер каналдармен байланысты, ең атақты канал - Балтық пен Солтүстік теңіздерді байланыстыратын Киль каналы. Киль каналы Киль шығанағынан басталып, Эльба өзенінің сағасында аяқталады. Германиядағы ең үлкен көл - Констанс, оның ауданы 540 км² және тереңдігі 250 м. === Климат === Германия [[қоңыржай климат]]тық белдеуде орналасқан, солтүстігінде теңіз климаты, оңтүстігінде қоңыржай [[Континенттік климат|континенталды]]. Бұл [[ауа райы]]ның жиі құбылмалы болатындығымен байланысты. Жаздың ортасында жылы және шуақты болуы мүмкін, бірақ келесі күні суық түсіп, жаңбыр жаууы мүмкін. Шынында да экстремалды табиғи құбылыстар (қатты [[құрғақшылық]], [[торнадо]], [[дауыл]], қатты [[Үсік|аяз]] немесе [[ыстық]]) салыстырмалы түрде сирек кездеседі. [[Шілде]]нің орташа температурасы тауларда +14-тен алқаптарда +22°C-қа дейін. [[Қаңтар]]дың орташа температурасы алқаптарда +4 бастап таулы жерлерде -5°C дейін. Жылдық орташа температура +5-+10°C құрайды. Германияда ең төменгі температура -46°C болды, мұндай көрсеткіш [[XX ғасыр]]да елдің оңтүстігінде, оның таулы бөлігінде теңіз деңгейінен 1601 м биіктікте координаттары шамамен ауданда тіркелді. [[Географиялық координаттар|47ºс. е.]] және [[Географиялық координаттар|12ºш. б.]] [[Фунтензе]] көлінің жанында. === Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар === [[Сурет:Herbst am Watzmann.jpg|нобай|Берхтесгаден ұлттық паркі]] Германияда 14 [[ұлттық парк]], 19 [[Биосфералық қорықтардың дүниежүзілік желісі|биосфералық қорық]], 95 [[табиғат паркі]] және көптеген басқа қорғалатын табиғи аумақтар мен [[Табиғат ескерткіші|табиғат ескерткіштері]] бар. == Денсаулық сақтау ісі == Германияда денсаулық сақтау ісін 1949 жылы құрылған Денсаулық сақтау минитірлігі басқарды. Онда барлық еңбекшілер мен олардың отбасына тегін медициналық көмек көрсетіледі. 1970 жылы Германияда 190 мың төсектік 626 аурухана, 452 поликлиника, 828 амбулатория, 192 әйелдер консультациясы жұмыс істейді. Тұрақты және маусымдық яслилердегі орының саны 175 мың ға жетеді. 18 мың орында 178 санаторийлер мен курорттар және демалыс орындары жұмыс істейді. 1970 жылы 27,3 мың дәрігер, 7,3 мың тіс дәрігері, 2,9 мың фармацевттер мен 245 мың орта білімді медициналық қызметкер болды. Осының барлығы халықтың медициналық жағдайын жақсартты. 1970 жылы әр мың адамға шаққанда баланың тууы 19,3, адамның өлімі, 14,1. Әрбір ірі туған баладан өлгені 18,8 болды. Орта есеппен мемлекеттегі адамдардың өмір ұзақтығы - ерлерде 67,8, әйелдерде 73,1 жас. Аурулардың ішінде ең көп кездесетіні жүрек-қан тамыр сырқаты мен [[қатерлі ісік]]<nowiki/>тер. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == {{Толық мақала|Германия жерлері}} Германия – федеративті мемлекет болып табылады. Әкімшілік-аумақтық бөлінісіне қарай [[Германия жерлері|16 жерден]] тұрады. Негізгі заңы – конституциясы 1949 жылғы 23 мамырда қабылданған. Елдің федералдық президенті Федералдық жиналыста бес жыл мерзімге сайланады. Қазіргі Федералдық президенті Кристиан Вульф, ол 2010 жылдың 2 шілдесінде сайланған. [[Сурет:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|нобай|Германияның федералды жерлерінің картасы (нөмірленген)|alt=Германияның федералды жерлерінің картасы (нөмірленген).svg]] {| class="wikitable" !Жер !! [[Елорда|Астанасы]] !! Жердің немісше атауы !! Астананың немісше атауы |- |1. [[Баден-Вюртемберг]]||[[Штутгарт]]||Baden-Württemberg||Stuttgart |- |2. [[Бавария|Баварияның еркін мемлекеті]]||[[Мюнхен]]||Freistaat Bayern||München |- |3. [[Берлин]]||[[Берлин]]||Berlin||Berlin |- |4. [[Бранденбург]]||[[Потсдам]]||Brandenburg||Potsdam |- |5. [[Бремен (жер)|Бремен еркін және Ганзалық қаласы]]||[[Бремен]]||Freie Hansestadt Bremen||Bremen |- |6. [[Гамбург|Гамбург еркін және Ганзалық қаласы]]||[[Гамбург]]||Freie und Hansestadt Hamburg||Hamburg |- |7. [[Гессен]]||[[Висбаден]]||Hessen||Wiesbaden |- |8. [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]]||[[Шверин]]||Mecklenburg-Vorpommern||Schwerin |- |9. [[Төменгі Саксония]]||[[Ганновер]]||Niedersachsen||Hannover |- |10. [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]]||[[Дюссельдорф]]||Nordrhein-Westfalen||Düsseldorf |- |11. [[Рейнланд-Пфальц]]||[[Майнц]]||Rheinland-Pfalz||Mainz |- |12. [[Саар]]||[[Саарбрюккен]]||Saarland||Saarbrücken |- |13. [[Саксония еркін мемлекеті]]||[[Дрезден]]||Freistaat Sachsen||Dresden |- |14. [[Саксония-Анхальт]]||[[Магдебург]]||Sachsen-Anhalt||Magdeburg |- |15. [[Шлезвиг-Гольштейн]]||Киль||Schleswig-Holstein||Kiel |- |16. [[Тюрингия|Тюрингияның еркін мемлекеті]]||[[Эрфурт]]||Freistaat Thüringen||Erfurt |} Жер аудандарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Kreis'') және ауданға жатпайтын қалаларға ([[неміс тілі|нем.]] ''Kreisfreie Stadt''), Гамбург пен Берлин жерлері — қалалық округтерге ([[неміс тілі|нем.]] ''Bezirk''), аудандар қалалар ([[неміс тілі|нем.]] Stadt) мен қауымдастықтарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Gemeinde''), ауданнан тыс қалалар — қалалық аудандарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Ortschaft''), Гамбург пен Берлин жерлерінің аудандары кварталдарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Ortsteil''), қалалар, қауымдастықтар, округтер және кварталдар тұрғын аумақтарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Wohngebiet'') бөлінеді. Баварияның жер мен аудан арасындағы аралық байланысқа ие — әкімшілік округ ([[неміс тілі|нем.]] ''Bezirk''). == Халқы == {{Толық мақала|Германия халқы}} Германия Федеративті Республикасы аумағы бойынша көршілес [[Польша]]дан сәл ғана үлкен, бірақ оның халқы екі есе көп. 2015 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша Германияның тұрғындары 82 175 684 тұрғынды құрады. Әлемдегі көптеген дамыған елдердегідей, Германияда туу коэффициенті төмен деңгейден төмен. 1972 жылдан бастап Германияда туу коэффициенті өлім деңгейінен төмендеді. 2015 жылы демографиялық даму келесідей болды. Туу коэффициенті - 8,98 ‰, өлім - 11,26 ‰, табиғи өсім (төмендеу) - -2,28 ‰, көші-қон балансы - 14,19 ‰.<ref name="destatis1">{{cite web |url = https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html |title = Statistisches Bundesamt, Bevölkerung — Geborene und Gestorbene Deutschland, abgerufen am 22. Juli 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161221154814/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html |archivedate = 2016-12-21 }}</ref> Ауыл тұрғындары 10% -дан аз, Германия халқының 90% -ы қалаларда және оған жақын орналасқан урбанизацияланған аймақтарда тұрады. [[Қала]] тұрғындарының үлесі 73,12% құрайды.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726103156/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|archivedate=2017-07-26}}</ref>. Ірі қалалардың халқы (31.12.2018<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/05-staedte.xlsx?__blob=publicationFile|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2018|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>). {| class="wikitable" ! !Қалалар !31.12.2010<ref name=":1" /> !31.12.2018<ref name=":2" /> |- |1 |[[Берлин]] (Berlin) |3 460 725 |3 644 826 |- |2 |[[Гамбург]] (Hamburg) |1 786 448 |1 841 179 |- |3 |[[Мюнхен]] (München) |1 353 186 |1 471 508 |- |4 |[[Кёльн]] (Köln) |1 007 119 |1 085 664 |- |5 |[[Майндағы Франкфурт]] (Frankfurt am Main) |679 664 |753 056 |- |6 |[[Штутгарт]] (Stuttgart) |606 588 |634 830 |- |7 |[[Дюссельдорф]] (Düsseldorf) |588 735 |619 294 |- |8 |[[Лейпциг]] (Leipzig) |522 883 |587 857 |- |9 |[[Дортмунд]] (Dortmund) |580 444 |587 010 |- |10 |[[Эссен]] (Essen) |574 635 |583 109 |- |11 |[[Бремен]] (Bremen) |547 340 |569 352 |- |12 |[[Дрезден]] (Dresden) |523 058 |554 649 |- |13 |[[Ганновер]] (Hannover) |522 686 |538 068 |- |14 |[[Нюрнберг]] (Nürnberg) |505 664 |518 365 |} == Мемлекеттік құрылым == Германия парламенті екі палатадан – [[Бундесрат]] (жоғарғы) және [[Бундестаг]]тан (төменгі) тұрады. Бундесратты жер үкіметі өкілдерінің 68 мүшесі құрайды. Егер федералдық президент болмаған немесе ол өзінің міндетін атқаруды мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайда мемлекет басшысының міндеті Бундесрат төрағасына көшеді. Ал [[Бундестаг]] төрт жыл мерзімге жасырын дауыс беру арқылы сайланған 736 депутаттан тұрады. Атқарушы билік – Федералдық үкіметтің құрамына германдық Бундестагта сайланған федералдық канцлер мен федералдық министрлер кіреді. Федералдық [[канцлер]] мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайды. Алманияның қазіргі федералдық канцлері – [[Олаф Шольц]]. [[File:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|thumb|280px|[[Берлин]]дегі Германия федералдық канцлерінің кеңсесі]] {{multiple image | align = right | total_width = 300 | image1 = Bundespräsident_Frank-Walter_Steinmeier_auf_den_Stufen_der_Villa_Hammerschmidt_in_Bonn.jpg | alt1 = Frank-Walter Steinmeier | caption1 = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]], 2017 жылдан бері [[Германия Президенті|Германия Президенті]]. | image2 = Olaf Scholz and Gustavo Petro in New York 2024 (cropped).jpg | alt2 = Olaf Scholz | caption2 = [[Олаф Шольц]], 2021 жылдан бері [[Германия Канцлері|Германия Канцлері]]. }} === Саяси партиялар === Германия Федеративті Республикасында бірқатар саяси партиялар қызмет етеді. 2021 жылы 26 қыркүйекте өткен Бундестаг сайлауында тиісті 736 орынның 206-ін Германияның Социал-демократиялық партиясы, 197-ін Христиан демократиялық одағы мен Христиан әлеуметтік одағы, 118-ін Жасыл партия, 92-сін Германияның еркін демократиялық партиясы, 83-ін Германия үшін балама, ал 39 орынды Солшыл партия алды. Германиядағы табысты саяси партиялар мемлекеттік қаржыландыруды алады. 12 жыл бойы Бундестагқа қатысқан әр партияның арнайы қоры бар, оны толығымен мемлекет қаржыландырады. Мысал ретінде Германия социал-демократиялық партиясының Фридрих Эберт қорын айтуға болады. ==== Солшылдар ==== * {{iw|Солшылдар (партия, Германия)|Солшыл социалистік партия|en|The Left (Germany)}} — солшыл социалистік партия * {{iw|Одақ 90/Жасылдар|Одақ 90/Жасылдар|en|Alliance 90/The Greens}} — экологиялық партия ==== Солшыл орталықшылдар ==== * {{iw|Германияның социал-демократиялық партиясы|Германияның социал-демократиялық партиясы|en|Social Democratic Party of Germany}} — социал-демократиялық партия ==== Орталықшылдар ==== * {{iw|Германияның еркін демократиялық партиясы|Германияның еркін демократиялық партиясы|en|Free Democratic Party (Germany)}} — либералды партия ==== Оңшыл орталықшылдар ==== * {{iw|ХДО/ХӘО|ХДО/ХӘО|en|CDU/CSU}}: {{iw|Германияның христиан-демократиялық одағы|Германияның христиан-демократиялық одағы|en|Christian Democratic Union of Germany}} — консервативті партия ([[Бавария|Бавария жер бірлестігі]] — {{iw|Христиан әлеуметтік одағы|Христиан әлеуметтік одағы|en|Christian Social Union in Bavaria}}) * {{iw|Еркін сайлаушылар|Еркін сайлаушылар|en|Free Voters}} — орталық-оңшыл партия ==== Оңшылдар ==== * {{iw|Германия үшін балама|Германия үшін балама|en|Alternative for Germany}} — еуроскептикалық оң консервативтік партия == Экономикасы == {{Толық мақала|Германия экономикасы}} Германия экономикасы дамыған елдердің алдыңғы қатарынан орын алады. Негізгі салалары машина жасау, электр техникасы, металлургия, химия және фармацевтика өнеркәсібі, тағы басқа салалар ел экономикасының өркендеуіне қомақты үлес қосып келеді. Сонымен қатар, көлік инфрақұрылымы ерекше маңызға ие. Ірі 13 әуежай, 6,8 мың шақырымнан асатын ішкі су жолдары күндіз-түні жұмыс істейді. Бұған Солтүстік теңіздегі Гамбург пен Бремен, [[Балтық теңізі]]ндегі Киль, Любек және Росток теңіз порттары қосылады. Германияның сыртқы саудадағы әріптестеріне келсек, ең алдында [[Франция]] тұр. Одан соң импорт бойынша [[Нидерланд]], Италия, Ұлыбритания, АҚШ, ал экспорт бойынша [[Ұлыбритания]], [[Италия]], [[АҚШ]] және [[Нидерланд]] келеді. Германия [[БҰҰ]] мен ЕҚЫҰ-ның жұмыстарына белсенді түрде қатысып жүр. Өз тараптарынан беделді бұл халықаралық ұйымдарға айтарлықтай қаржы және кадр ресурстарын бөліп отырады. Сондай-ақ, Германияның алдына қойған басым бағыттарының бірі – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне]] мүше болу. Ал Германияның Орталық Азия елдеріне байланысты ұстанған саясаты айқын, ол – экономикалық салаларда мүмкіндігіне қарай ынтымақтастық жасау. == Көлігі мен экологиясы == Германия сыртқа өнімдер шығару жөнінен дүние жүзінде 2-орын алады. Қазіргі заманғы Германияның экономикалық қуаты мен байлығының негізін өңдеуші [[өнеркәсіп]] құрайды. Оның көпшілік кәсіпорындары еуропалық [[ауыр индустрия]] орталықтарының бірі, елдің батысындағы Рурға шоғырланған. Тұрмыстық техникадан бастап зауыттық құрал- жабдықтарға дейінгі әр түрлі тауарлар өндіретін өңдеуші өнеркәсіп саласына елдегі жұмыс күшінің 25%-ы қамтылған. [[Германия өнеркәсібі]]нің жетекші салаларына қара және түсті металлургия, машина жасау, электрондық, химиялық және мұнай-химия кәсіпорындары жатады. Бұл өнеркәсіптік ел қоршаған ортаның ластануынан қатты зардап шегеді. Мысалы, Шварцвальдтағы бүкіл ормандардың жартысы дерлік [[қышқыл жауын]]дармен зақымданған. Германия табиғатты қорғаумен байыпты түрде айналыса бастаған алғашқы батыс елдерінің бірі. Қазір "жасылдар" партиясының өкілдері [[герман парламенті]] — бундестагтегі көпшілік орынды иемденіп отыр. "Жасылдар" партиясы мен табиғат қорғау ұйымдарының қысымымен Германия қоршаған ортаның жағдайына бақылауды қатал қолға алып, [[атом электр станциясы|атом электр станцияларын]] жаба бастады. Германия құрғақтағы, су және [[әуе көлігі]]нің тамаша жүйесіне ие. Тауарлар мен жолаушылардың көпшілігі автожолдар арқылы тасылады. Германиядағы жолдардың жалпы ұзындыгы 650 000 км- ден астам (оның ішінде автострада жолдарының ұзындығы 11 400 км). Елдің көптеген ірі қалалары бір-бірімен 280 км \ caғ жылдамдықпен жүретін ICE ("Интерсити — Экспресс") пойыздары қатынайтын ұшқыр темір жолдар арқылы байланысқан. Ірі қалалардың арасындағы тұрақты авиарейстер бір сағаттан сәл астам уақытты алады. Германияның ірі теңіз-сауда флоты бар. Бұл флоттың кемелері Бремен және елдің төртінші ірі қалалық агломерациясы әрі негізгі теңіз және өзен порты — [[Гамбург]] сияқты порттардан әр түрлі бағыттарға аттанады.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Өмір деңгейі == [[Күнкөріс минимумы]] жылына - 9168 еуроны құрайды. Тұрғын үй үшін ең төменгі стандарттар: бір адамға - 45 м², екі адамға - 60 м², үш адамға - 75 м² және т.б. Еліміздегі [[Әрекетке қабілеттілік|еңбекке қабілетті]] халықтың 95% медициналық қызмет көрсету және дәрі-дәрмек сатып алу үшін сақтандырылған. [[2019]] жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Германиядағы ең төменгі жалақы айына 1 557,00 евроны және сағатына 9,19 евроны (cалмағы) құрайды. 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақы айына 1 584 еуро және сағатына 9,35 еуро (cалмағы) құрайды. 2017 жылдың төртінші тоқсанындағы жағдай бойынша Германиядағы орташа жалақы айына 3 771 еуро (cалмағы) және 2 315 еуро (таза) құрайды. == Қарулы Күштер == [[Сурет:German frigate Lübeck (F214) underway on 4 May 2009 (090504-N-1644C-357).jpg|нобай|326x326 нүкте|Неміс Фрегат "Lübeck'''"''']] [[Сурет:Leopard 2 A5 in dust.jpg|нобай|329x329 нүкте|Leopard 2 A5 шаңда]] Германия [[НАТО|НАТО-ға]] мүше ел болып табылады, ол өз персоналының едәуір бөлігімен [[Ауғанстан]], [[Сербия]], [[Солтүстік Македония|Македония]], [[Косово]], [[Сомали]] және т.б. елдерге бітімгершілік операцияларын жіберді. Неміс әскерлері Орталық және Батыс Африкадағы БҰҰ-ның көпұлтты күштерінің бір бөлігі болды. [[2000]] жылдан бері Бундесвердің сыртқы операциялары ел бюджетіне жыл сайын шамамен 1,5 миллиард еуроны түсіріп отыр. [[2004]] жылғы 10 қарашада Германияның қорғаныс министрі Питер Штрук қарулы күштерді реформалау жоспарларын жариялады, оған сәйкес бундесвердің қызмет көрсету бөлімшелерінде жұмыс істейтін әскери қызметкерлер мен азаматтық тұлғалардың саны үштен біріне (35 мың әскери қызметкер және 49 мың) қысқартылады. бейбіт тұрғындар жұмыстан шығарылады), Германия территориясындағы 105 тұрақты әскери гарнизон таратылады. Қысқартумен қатар әскерге шақыру жүйесінде және оны пайдаланудың негізгі принциптерінде реформалар жүргізілді. [[2011]] жылдың 1 шілдесінен бастап неміс армиясына міндетті түрде шақыру тоқтатылды. Осылайша бундесвер толық кәсіби армияға көшті. Әскерді пайдалану принциптерін реформалау бундесвер бекіністерінің жалпы саны 600-ден 400-ге дейін қысқаруын білдіреді. Бұл, ең алдымен, елдегі құрлықтағы күштердің базаларына әсер етеді. Қорғаныс министрлігі ауыр қаруланған жасақтарды Германия шекарасында ұстаудың мәнін көрмейді. Бүкіл әлем қазір мүмкін болатын Бундесвер операцияларының аймағы болып саналғандықтан, әскери базаларды Германиядан тыс жерде, [[НАТО|НАТО-ның]] негізгі соққы күштері орналасқан [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропадағы]] НАТО елдерінің аумағында сақтау дұрысырақ болады деп шешілді. жақын арада қайта орналастырылады. Реформа барысында 2010 жылға қарай неміс әскерлері 3 түрге бөлінді: Германияда орналасқан және командалық-басқару бөлімшелерінен, материалдық-техникалық қамтамасыз ету және қолдау қызметтерінен тұратын базалық күштер (170 мың); әлемнің кез келген жерінде ұрыс қимылдарын жүргізуге арналған жедел әрекет ету күштері (55 мың адам); бітімгершілік контингент (90 мың). Тағы 10 мың әскери қызметкер Бундесвердің бас инспекторының тікелей бақылауында төтенше жағдай резервтерін жасақтайды. Үш корпустың әрқайсысында құрлық, әуе күштері, теңіз күштері, бірлескен қолдау күштері және медициналық қызмет бөлімшелері болады. Жоғарыда айтылғандарға байланысты енді әскерге ауыр броньды машиналар мен артиллериялық жүйелер сатып алынбайды. Бұл жылдам әрекет ету күштеріне қойылған ұтқырлық талаптарының артуына байланысты. Бұл ретте Германия 180 Eurofighter Typhoon көп мақсатты жауынгерлік ұшағын сатып алады. Қауіпсіздік күштерінің үйлестіруші органы Федералдық қауіпсіздік кеңесі (Bundessicherheitsrat) болып табылады, оның құрамына канцлер, канцлер кеңсесінің бастығы, сыртқы істер, ішкі істер, қорғаныс, қаржы, экономика және әділет министрлері кіреді. == Тағы қараңыз == * [[Германия әкімшілік бөлінісі]] * [http://www.deutschland.de/en www.deutschland.de] - Заманауи Германия туралы көп тілді портал == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Германия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Балтық теңізі бойындағы мемлекеттер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |G8 |G20 |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы }} [[Санат:Германия|*]] q3pf4e7o3b6dqp58css1of69u2ourmm 3589201 3589200 2026-04-21T13:11:21Z Baobaba1984 179717 /* Саяси партиялар */ 3589201 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Германия Федеративтік Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}} |Атау септігі = Германия |Елтаңба = Coat of Arms of Germany.svg |Байрақ = Flag of Germany.svg |Ұраны = ''Einigkeit und Recht und Freiheit'' |Әнұранның аты = Немістердің өлеңі<ref name=PresidentsOffice>{{cite web | url = http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | title = Repräsentation und Integration | author = Bundespräsidialamt | authorlink = Bundespräsidialamt |lang=de | accessdate = 8 March 2016 | quote = Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | archivedate = 2016-03-07 }}</ref> |Аудио = German national anthem performed by the US Navy Band.ogg |Картада = EU-Germany.svg |карта тақырыбы = '''Германияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |lat_dir =N |lat_deg = 51 |lat_min = 31 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg = 9 |lon_min = 55 |lon_sec = 0 |region = DE |CoordScale = |Тілі = [[Неміс тілі]] |Мемлекеттік діні = |Үкімет түрі = [[Федерация|Федеративті]]<br />[[парламенттік республика]] |Құрылды = [[3 қазан]] [[1990 жыл]] |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Астанасы = [[Берлин]] |Ірі қалалары = Берлин, [[Гамбург]], [[Мюнхен]], [[Кёльн]], [[Майндағы Франкфурт]], [[Дюссельдорф]], [[Штутгарт]], [[Дортмунд]], [[Эссен]], [[Лейпциг]]<ref>{{cite web|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2016|publisher=DeStatus |url= https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|date=2018-03-05|lang=de|accessdate=6 сәуір 2018 }}</ref> |Басшы қызметі = [[Германия Федералдық президенті|Федералды президент]]<br />[[Германия Федералдық канцлері|Федералды канцлер]] |Басшылары = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br /> [[Фридрих Мерц]] |Жер аумағы = 357 386 |Жер аумағы бойынша орны = 62 |Судың үлесі = 2,42 % |Этнохороним = [[Немістер]] |Жұрты = {{өсім}} 83 129 285<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2021.html|title=Statistisches Bundesamt - Bevölkerungsstand|language=German}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 17 |Сарап жылы = 2021 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 232 |Тығыздық бойынша орны = 58 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 4,444&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEODE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&pr.y=17&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=30 October 2019 }}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 5 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 53,566<ref name="IMFWEODE"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 18 |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 3,863&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEODE"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 4 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 46,564<ref name="IMFWEODE"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 17 |АДИ = {{өсім}} 0,936<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Statistical Update |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archivedate=22 March 2017 }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 5 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.de]] |ISO = DE |Телефон коды = 49 |Уақыт белдеуі = +1 (+2 жазда) |Түсініктемелер = |Ұранның аудармасы=''Бірлік пен әділдік және бостандық''}} '''Германия''' ({{lang-de|Deutschland}} [[Халықаралық фонетикалық әліпби|ХФӘ]]: [ˈdɔʏtʃlant]), ресми атауы – '''Германия Федеративтік Республикасы''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}), '''ГФР''' ({{lang-de|BRD}}) — [[Орталық Еуропа|Орталық Eуропада]] 16 жеке не жартылай тәуелсіз федералдық жерлерден тұратын ел.<ref name="source1">Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> Германия Федеративтік Республикасы - орталық [[Еуропа|Еуропада]] орналасқан мемлекет. Кейбір түркі тілдерінде Алмания болып та аталады. Жер аумағы 356,96 мың км². 2023 жылғы қаңтардағы халық саны: 84,4 млн адам. Астанасы [[1991 жыл|1991]] жылдан бері [[Берлин]] қаласы (халқы-3,46 млн.). Халқының 94%-і [[немістер]] ([[1998 жыл|1998]]). Ресми тілі - [[неміс тілі]]. Халқының көпшілігі [[Христиандық|христиан дінінің]] [[Протестантизм|протестант]] және [[Католицизм|католик]] тармағын ұстанады. [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Халық саны бойынша дүние жүзінде]] 19-орында ([[Еуропа одағы|ЕО]]-да 1-орын, [[Ресей]] мен [[Түркия|Түркияны]] есепке алғанда [[Еуропа|Еуропада]] 3-орын) және территориясы бойынша дүние жүзінде 62-орында ([[Еуропа|Еуропада]] 8-ші). Германия 16 аймақтан (жерден) құралған федеративті [[республика]]. Әр аймақтың өз [[конституция]]сы, [[парламент]]ы және үкіметі бар. Федеральдік президент арнайы шақырылған, [[бундестаг]] және ландтагтар (әр аймақтың [[парламент]]тері) мүшелерінің бірде санынан құралған федеральдік жиналыста 5 жыл мерзімге сайланып отырады. Президент мемлекет басшысы ретінде халықар. жиындарға қатысады, шет елдермен [[келісімшарт]]тарға қол қояды, елшілерді, федеральдік соттарды тағайындайды, т.б. [[Елдегі]] атқарушы билікті федеральдік канцлер жүргізеді. Жоғарғы заң шығарушы органы [[бундестаг]]. == Тарихы == Ежелгі германлар туралы алғашқы ескертулер ежелгі гректер мен римдіктердің еңбектерінде пайда болды. Германлар туралы алғашқы ескертулердің бірі 98 жылдан басталады. Оны римдік жылнамашы [[Тацит Публий Корнелий|Тацит]] (лат. Tacitus) жасаған. Эльбаның шығысындағы қазіргі Германияның бүкіл территориясын Х ғасырға дейін славян тайпалары мекендеген. XII-XIV ғасырларға қарай бұл жерлер бірте-бірте «[[Қасиетті Рим империясы|Қасиетті Рим Империясы]]<nowiki/>» деп аталатын неміс мемлекетінің бір бөлігі болды. Бұл аумақтар бірнеше ғасырлар бойы неміс мемлекеттерінің құрамында болғандықтан, жергілікті славяндарды немістер бірте-бірте толығымен дерлік ассимиляцияға алды. Бұл процесс орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басына дейін, ал кейбір жерлерде соңғысымен бірге созылды. Рим империясы ыдырағаннан кейін [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]] [[Франк мемлекеті]] құрылды, ол үш ғасырдан кейін Ұлы Карлдың тұсында империяға айналды (800). Карл империясы бірқатар қазіргі мемлекеттердің, атап айтқанда Германияның аумақтарын қамтыды. Алайда Ұлы Карл империясы ұзақ өмір сүрмеді - бұл императордың немерелері оны өзара бөлісті, нәтижесінде үш патшалық құрылды - Батыс Франк (кейінгі Франция), Шығыс Франк (кейінгі Германия) және Орта Патшалық (жақында [[Италия|Италияға]], Провансқа және [[Лотарингия|Лотарингияға]] ыдырап кетті). Дәстүр бойынша неміс мемлекетінің құрылған күні 962 жылдың 2 ақпаны болып есептеледі: бұл күні Шығыс Франк королі I Отто Римде тәж киіп, Қасиетті Рим императоры болды; Бұл империя алғашында феодалдық мемлекет болса, кейін ол тәуелсіз мемлекеттердің конфедерациясына айналды, олардың әрқайсысының өз әскері бар және өз теңгелері болды. XIV-XV ғасырларға қарай. бұрынғы тайпалық Франкония және Швабия герцогтігі көптеген уездерге, прелазияларға және т.б., Бавария мен Саксонияда ыдырап кетті, керісінше герцогтардың күшті билігі қайтадан қалпына келтірілді. Қасиетті Рим империясының басында сайлаушылар кеңесі сайлайтын император тұрды, жерлерді білдіретін орган – Рейхстаг ([[Неміс тілі|нем]]. Reichstag) болды. Көптеген елдер таптық монархиялар болды. Бұл жағдай 1806 жылға дейін, [[Наполеон Бонапарт|I Наполеон]] қысымымен Қасиетті Рим империясының өмір сүруі тоқтатылып, оның императоры Аустрия императоры атағын ғана ала бастағанға дейін сақталды. Неміс мемлекеттерінің саны едәуір қысқарып, Рейн Одағы құрылды, ол да тәуелсіз мемлекеттерден тұратын конфедерация болды. Рейнландтың басында федералды президент болды, ол [[француздардың императоры]] болды, жеке мемлекеттерді білдіретін орган - Бундестаг ([[Неміс тілі|нем]]. Bundestag). Вена конгресі неміс мемлекеттерінің одан әрі бірігуіне ықпал етті, нәтижесінде 38 неміс мемлекетінен Германия конфедерациясы құрылды, ол да тәуелсіз мемлекеттер конфедерациясы болып қалды. Неміс одағын Габсбургтер әулетінен шыққан Аустрия империясының Кайзері болған федералды президент басқарды, жерлерді білдіретін орган Бундестаг болды. Монархиялық неміс мемлекеттерінің абсолюттік монархиядан конституциялық мемлекеттерге айналуы басталды – ландтагтардың өкілдерінің тұрақты емес жиналыстарынан тұрақты білікті парламенттерге айналуы. === Германия конфедерациясы === 1848 жылғы революциядан кейін ықпалы күшейіп келе жатқан Пруссия мен Аустрия империясы арасында қақтығыс басталды. Бұл 1866 жылғы соғысқа әкелді, онда Пруссия жеңіп, бірқатар неміс княздіктерін аннексиялады. Неміс конфедерациясы ыдырады. 1866 жылы 10 тамызда [[Солтүстік Германия Конфедерациясы]] құрылды – [[конституциялық монархия]], біртұтас армия және біртұтас ақша жүйесі түріндегі басқару нысаны бар федеративтік мемлекет құрылды. 1867 жылы Солтүстік Германия Конфедирациясы конституциясы қабылданып, онда мемлекет басшыларынан құралған Федералдық кеңес және мажоритарлық жүйе бойынша 2 турда 3 жыл мерзімге халық сайлаған Рейхстаг құрылды. , заң шығарушы органдар ретінде және Пруссия королі мемлекет басшысы ретінде пайда болған Мемлекеттік Президент (нем. Reichspräsident) лауазымы. 2 турдағы мажоритарлық сайлау жүйесі көппартиялық жүйенің пайда болуына ықпал етті, ең ықпалды партия бірінші болып Пруссияның солтүстік-батыс провинцияларындағы Ұлттық-либералдық партия, солтүстік-шығыс провинциялардағы Германияның консервативтік партиясы және Германияның орталық партиясы болды. одақтың оңтүстік штаттары. 1870 жылы 10 желтоқсанда Рейхстаг Солтүстік Германия Конфедерациясын [[Германия империясы]] ([[Неміс тілі|нем]]. Deutsches Reich) және Солтүстік Германия Конфедерациясының президентін Германия императоры ([[Неміс тілі|нем]]. Deutscher Kaiser) деп атады. === Германия империясы және оның колониялары === Немістердің ұлттық өзіндік санасының өсуі неміс мәдениетінің, ғылымының және философиясының гүлденуіне әкелді. 19 ғасырда Германияда композитор [[Рихард Вагнер]], философ [[Фридрих Ницше]], жазушы [[Генрих Гейне]], физиктер [[Генрих Герц]] пен [[Макс Планк]] және тағы басқалар сияқты атақты тұлғалар өмір сүрді. Немістер [[Карл Бенц]] пен Готтлиб Даймлер автомобильді ойлап тапты. [[Зигмунд Фрейд]] психоанализдің негізін қалады. 1914 жылы Германия [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғысқа]] кірді. 1918 жылы 4-9 қарашада Германияда [[Киль көтерілісі|антимонархиялық көтеріліс]] болды, көтерілісшілер кәсіпорын деңгейінде жұмысшылар кеңестерін құра бастады. 9 қарашада Кайзер [[Нидерланд|Нидерландыға]] қашып кетті, онда ол көп ұзамай тақтан бас тартты, Германия империясы Германия Социалистік Республикасы болып жарияланды, 10 қарашада Берлин жұмысшы және солдат кеңестерінің жалпы жиналысы, сайланбалы уақытша мемлекеттік органдар – Үлкен Берлин жұмысшылары мен солдаттарының Атқарушы кеңесі және Халық Өкілдері Кеңесі, ГСПД және одан жақында бөлінген солшыл Германияның Тәуелсіз социал-демократиялық партиясы, халық өкілдері кеңесінің төрағалары социал-демократтар Фридрих Эберт, Филипп Шейдеман және тәуелсіз социал-демократтар Уго Газе болды. 1918 жылы 16-21 желтоқсанда конституцияны қабылдау үшін жұмысшылар және солдат кеңестерінің соңғы императорлық съезінде Германияның екінші ұлттық жиналысын, [[Кеңестік республика|Германия Социалистік Республикасының Орталық Кеңесін]] шақыру туралы шешім қабылданды. уақытша парламент болып сайланды және халық өкілдері кеңесінің құрамы бекітілді. 1919 жылы 19 қаңтарда Германияның екінші ұлттық жиналысына сайлау өтті, онда ГСДП бірінші орын алды, ал 1919 жылы 10 ақпанда Уақытша императорлық билік туралы заң қабылданды, оған сәйкес Мемлекеттер комитеті (Штатенаусшусс) , жер үкіметтері сайлайды, ал Ұлттық жиналыс халық сайлайтын заң шығарушы органдарға айналды, мемлекет басшысы - Ұлттық жиналыс сайлайтын императорлық президент, атқарушы орган - императорлық министрлік тағайындалады. Император премьер-министрі және император министрлерінен тұратын император президенті. 1919 жылы 28 маусымда [[Версаль бейбіт келісімі|Версальда бір жағынан Франция, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттары және екінші жағынан Германия арасында бейбітшілік келісіміне қол қойылды]], оған сәйкес соңғысының жеңілгені нақты айтылды. [[Батыс Пруссия]] мен Познань [[Польша|Польшаға]], Эльзас [[Франция|Францияға]], Эупен Бельгияға кетті, [[Саар]] жері Ұлттар Лигасының қарауына берілді, неміс әскери құрамалары Рейн провинциясынан шығарылды, нәтижесінде толығымен жою әрекеті жасалды. оны Германиядан бөліңіз. 1919 жылы 30 маусымда Германияның екінші Құрылтай жиналысы орталықтандырылмаған демократиялық [[Республика|республиканы]] құру туралы Конституцияны қабылдады. Монархия жойылды, мемлекет басшысы қайта сайлану мүмкіндігімен 7 жыл мерзімге 2 турда халық сайлаған президент болды. Атқарушы билікті жүзеге асырған үкімет канцлер мен министрлер 4 жыл мерзімге пропорционалдық жүйе бойынша халық сайлаған парламенттің төменгі палатасы – Рейхстаг алдында саяси жауапты болды (жоғарғы палата рейхсрат деп аталды. пропорционалды сайлау жүйесі көппартиялық жүйенің сақталуына ықпал етті. 1920 жылдардың аяғы – 1930 жылдардың басында. [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлердің]] жетекшілігімен [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясы]] (ҰСНЖП) ықпалға ие болды; 1933 жылы 14 шілдеде Германияда бірпартиялық жүйе құрылды - ҰСНЖП-тан басқа барлық партиялар (сол кезде канцлер оған кіретін) тыйым салынды. 1945 жылы [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыста]] Германия жеңілгеннен кейін [[1945—1949 жылдардағы Германия|ел оккупацияланды]]: кеңес әскері шығыс жерлер мен провинцияларда, ағылшындар солтүстік-батыста, француздар оңтүстік-батыста, американдықтар оңтүстікте, ал Шығыс Пруссияның аз бөлігі және [[Польша]] - Силезияның барлығы дерлік, Батыс Померания және Шығыс Пруссияның көп бөлігі. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|ҰСНЖП]]-қа тыйым салынды, оның үкіметі жойылды, бірақ жаңа жалпыгермандық үкімет ұзақ уақыт бойы құрылмады. 1949 жылы 8 мамырда Ландтагтар құрған Парламенттік Кеңес (Parlamentarischer Rat) Батыс оккупация аймақтарындағы мемлекеттер деп танылған Германия Федеративтік Республикасының ([[Германия|ГФР]]) Негізгі Заңын қабылдап, 23 мамырда күшіне енді. Демократия қалпына келтірілді. Мемлекет басшысы штаттардың депутаттары мен делегаттарынан тұратын сайлаушылар алқасымен сайланған президент болып қала берді. Президент тағайындаған үкімет аралас жүйе бойынша халық сайлаған Бундестаг алдында жауапты болды (жоғарғы палата Бундесрат деп аталды). Жерлер де үлкен билікке ие болды. Аралас сайлау жүйесі екі партиялық жүйеге қарай жекелеген тенденциялардың пайда болуына әкелді. Бұл конституцияны 5 шығыс штатының ландтагтары мен Германияның Социалистік Бірлік партиясы (ГСБП, бірігуі нәтижесінде пайда болған) өкілдері басым болған Берлиннің шығыс облыстары өкілдерінің округтік ассамблеялары мойындамады. Коммунистік және социал-демократиялық партиялар), олардың өкілдері Парламенттік Кеңеске шақырылмаған. Оның орнына 1949 жылы 7 қазанда өз конституциясы күшіне еніп, өз президенті сайланды, келесі жылы өзінің екі палаталы парламенті құрылды, өз үкіметі құрылды, ол басқа неміс мемлекетінің негізін қалады - [[Германия Демократиялық Республикасы|Германия Демократиялық Республикасы (ГДР)]]. Сол 1949 жылы ГСБП басшылығын маркстік-лениндік топ өз қолына алды, даусыз сайлаулар енгізілді (ГСБПжәне басқа партиялар – Христиандық-демократиялық одақ, Либералдық-демократиялық партия, Ұлттық-демократиялық партия және Демократиялық шаруалар партиясы). Партия бірыңғай және жалғыз сайлау тізімін ұсынды), 1952 жылы ел кеңестендірілді (жер бөлінісі жойылды, өнеркәсіп ұлттандырылды), 1956 жылы ГДР кеңесшіл әскери [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі ұйымына]] қосылды. Тек 1989 жылы ГСБП басшылығынан маркстік-лениндік топты алып тастау нәтижесінде даусыз сайлау балама сайлаумен ауыстырылды, ал 1990 жылы 3 қазанда Германия Федеративтік Республикасының Негізгі Заңы ұзартылды. шығыс жерлері мен ГДР өмір сүруін тоқтатты. == География == {{Толық мақала|Германия географиясы}} === Жер бедері === [[Сурет:Deutschland topo.jpg|нобай|Германияның физикалық картасы]] Германияның солтүстік бөлігі - мұз дәуірінде қалыптасқан аласа жазық ([[Солтүстік Германия жазығы]], ең төменгі нүктесі - Вильстермарштағы {{iw|Вильстермарш|Вильстермарше|de|Amt Wilstermarsch}} [[Нойендорф-Заксенбанде|Нойендорф-Заксенбанд]], [[теңіз деңгейі]]нен 3,54 м төмен). Солтүстік Германия жазығының бетінде ежелгі мұз басудың іздері - төменгі мореналық жоталар мен төбелердің тізбектері сақталған. Ойпаттың батыс бөлігін батпақты ойпаттар - батпақтар алып жатыр, олардың пайда болуы платформаның төмендеуімен байланысты. Елдің орталық бөлігінде орманды тау бөктері оңтүстіктен ойпаттарға іргелес, ал [[Альпі]] оңтүстікте басталады. Германиядағы ең биік нүкте - [[Цугшпитце]] тауы, 2962 [[метр|м]]. === Өзендер мен көлдер === {{Толық мақала|Германия өзендері}} Германия арқылы көптеген өзендер ағып өтеді, олардың ең ірілері: * Рейн; * Дунай; * Эльба; * Везер; * Одер, өзендер каналдармен байланысты, ең атақты канал - Балтық пен Солтүстік теңіздерді байланыстыратын Киль каналы. Киль каналы Киль шығанағынан басталып, Эльба өзенінің сағасында аяқталады. Германиядағы ең үлкен көл - Констанс, оның ауданы 540 км² және тереңдігі 250 м. === Климат === Германия [[қоңыржай климат]]тық белдеуде орналасқан, солтүстігінде теңіз климаты, оңтүстігінде қоңыржай [[Континенттік климат|континенталды]]. Бұл [[ауа райы]]ның жиі құбылмалы болатындығымен байланысты. Жаздың ортасында жылы және шуақты болуы мүмкін, бірақ келесі күні суық түсіп, жаңбыр жаууы мүмкін. Шынында да экстремалды табиғи құбылыстар (қатты [[құрғақшылық]], [[торнадо]], [[дауыл]], қатты [[Үсік|аяз]] немесе [[ыстық]]) салыстырмалы түрде сирек кездеседі. [[Шілде]]нің орташа температурасы тауларда +14-тен алқаптарда +22°C-қа дейін. [[Қаңтар]]дың орташа температурасы алқаптарда +4 бастап таулы жерлерде -5°C дейін. Жылдық орташа температура +5-+10°C құрайды. Германияда ең төменгі температура -46°C болды, мұндай көрсеткіш [[XX ғасыр]]да елдің оңтүстігінде, оның таулы бөлігінде теңіз деңгейінен 1601 м биіктікте координаттары шамамен ауданда тіркелді. [[Географиялық координаттар|47ºс. е.]] және [[Географиялық координаттар|12ºш. б.]] [[Фунтензе]] көлінің жанында. === Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар === [[Сурет:Herbst am Watzmann.jpg|нобай|Берхтесгаден ұлттық паркі]] Германияда 14 [[ұлттық парк]], 19 [[Биосфералық қорықтардың дүниежүзілік желісі|биосфералық қорық]], 95 [[табиғат паркі]] және көптеген басқа қорғалатын табиғи аумақтар мен [[Табиғат ескерткіші|табиғат ескерткіштері]] бар. == Денсаулық сақтау ісі == Германияда денсаулық сақтау ісін 1949 жылы құрылған Денсаулық сақтау минитірлігі басқарды. Онда барлық еңбекшілер мен олардың отбасына тегін медициналық көмек көрсетіледі. 1970 жылы Германияда 190 мың төсектік 626 аурухана, 452 поликлиника, 828 амбулатория, 192 әйелдер консультациясы жұмыс істейді. Тұрақты және маусымдық яслилердегі орының саны 175 мың ға жетеді. 18 мың орында 178 санаторийлер мен курорттар және демалыс орындары жұмыс істейді. 1970 жылы 27,3 мың дәрігер, 7,3 мың тіс дәрігері, 2,9 мың фармацевттер мен 245 мың орта білімді медициналық қызметкер болды. Осының барлығы халықтың медициналық жағдайын жақсартты. 1970 жылы әр мың адамға шаққанда баланың тууы 19,3, адамның өлімі, 14,1. Әрбір ірі туған баладан өлгені 18,8 болды. Орта есеппен мемлекеттегі адамдардың өмір ұзақтығы - ерлерде 67,8, әйелдерде 73,1 жас. Аурулардың ішінде ең көп кездесетіні жүрек-қан тамыр сырқаты мен [[қатерлі ісік]]<nowiki/>тер. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == {{Толық мақала|Германия жерлері}} Германия – федеративті мемлекет болып табылады. Әкімшілік-аумақтық бөлінісіне қарай [[Германия жерлері|16 жерден]] тұрады. Негізгі заңы – конституциясы 1949 жылғы 23 мамырда қабылданған. Елдің федералдық президенті Федералдық жиналыста бес жыл мерзімге сайланады. Қазіргі Федералдық президенті Кристиан Вульф, ол 2010 жылдың 2 шілдесінде сайланған. [[Сурет:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|нобай|Германияның федералды жерлерінің картасы (нөмірленген)|alt=Германияның федералды жерлерінің картасы (нөмірленген).svg]] {| class="wikitable" !Жер !! [[Елорда|Астанасы]] !! Жердің немісше атауы !! Астананың немісше атауы |- |1. [[Баден-Вюртемберг]]||[[Штутгарт]]||Baden-Württemberg||Stuttgart |- |2. [[Бавария|Баварияның еркін мемлекеті]]||[[Мюнхен]]||Freistaat Bayern||München |- |3. [[Берлин]]||[[Берлин]]||Berlin||Berlin |- |4. [[Бранденбург]]||[[Потсдам]]||Brandenburg||Potsdam |- |5. [[Бремен (жер)|Бремен еркін және Ганзалық қаласы]]||[[Бремен]]||Freie Hansestadt Bremen||Bremen |- |6. [[Гамбург|Гамбург еркін және Ганзалық қаласы]]||[[Гамбург]]||Freie und Hansestadt Hamburg||Hamburg |- |7. [[Гессен]]||[[Висбаден]]||Hessen||Wiesbaden |- |8. [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]]||[[Шверин]]||Mecklenburg-Vorpommern||Schwerin |- |9. [[Төменгі Саксония]]||[[Ганновер]]||Niedersachsen||Hannover |- |10. [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]]||[[Дюссельдорф]]||Nordrhein-Westfalen||Düsseldorf |- |11. [[Рейнланд-Пфальц]]||[[Майнц]]||Rheinland-Pfalz||Mainz |- |12. [[Саар]]||[[Саарбрюккен]]||Saarland||Saarbrücken |- |13. [[Саксония еркін мемлекеті]]||[[Дрезден]]||Freistaat Sachsen||Dresden |- |14. [[Саксония-Анхальт]]||[[Магдебург]]||Sachsen-Anhalt||Magdeburg |- |15. [[Шлезвиг-Гольштейн]]||Киль||Schleswig-Holstein||Kiel |- |16. [[Тюрингия|Тюрингияның еркін мемлекеті]]||[[Эрфурт]]||Freistaat Thüringen||Erfurt |} Жер аудандарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Kreis'') және ауданға жатпайтын қалаларға ([[неміс тілі|нем.]] ''Kreisfreie Stadt''), Гамбург пен Берлин жерлері — қалалық округтерге ([[неміс тілі|нем.]] ''Bezirk''), аудандар қалалар ([[неміс тілі|нем.]] Stadt) мен қауымдастықтарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Gemeinde''), ауданнан тыс қалалар — қалалық аудандарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Ortschaft''), Гамбург пен Берлин жерлерінің аудандары кварталдарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Ortsteil''), қалалар, қауымдастықтар, округтер және кварталдар тұрғын аумақтарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Wohngebiet'') бөлінеді. Баварияның жер мен аудан арасындағы аралық байланысқа ие — әкімшілік округ ([[неміс тілі|нем.]] ''Bezirk''). == Халқы == {{Толық мақала|Германия халқы}} Германия Федеративті Республикасы аумағы бойынша көршілес [[Польша]]дан сәл ғана үлкен, бірақ оның халқы екі есе көп. 2015 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша Германияның тұрғындары 82 175 684 тұрғынды құрады. Әлемдегі көптеген дамыған елдердегідей, Германияда туу коэффициенті төмен деңгейден төмен. 1972 жылдан бастап Германияда туу коэффициенті өлім деңгейінен төмендеді. 2015 жылы демографиялық даму келесідей болды. Туу коэффициенті - 8,98 ‰, өлім - 11,26 ‰, табиғи өсім (төмендеу) - -2,28 ‰, көші-қон балансы - 14,19 ‰.<ref name="destatis1">{{cite web |url = https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html |title = Statistisches Bundesamt, Bevölkerung — Geborene und Gestorbene Deutschland, abgerufen am 22. Juli 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161221154814/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html |archivedate = 2016-12-21 }}</ref> Ауыл тұрғындары 10% -дан аз, Германия халқының 90% -ы қалаларда және оған жақын орналасқан урбанизацияланған аймақтарда тұрады. [[Қала]] тұрғындарының үлесі 73,12% құрайды.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726103156/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|archivedate=2017-07-26}}</ref>. Ірі қалалардың халқы (31.12.2018<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/05-staedte.xlsx?__blob=publicationFile|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2018|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>). {| class="wikitable" ! !Қалалар !31.12.2010<ref name=":1" /> !31.12.2018<ref name=":2" /> |- |1 |[[Берлин]] (Berlin) |3 460 725 |3 644 826 |- |2 |[[Гамбург]] (Hamburg) |1 786 448 |1 841 179 |- |3 |[[Мюнхен]] (München) |1 353 186 |1 471 508 |- |4 |[[Кёльн]] (Köln) |1 007 119 |1 085 664 |- |5 |[[Майндағы Франкфурт]] (Frankfurt am Main) |679 664 |753 056 |- |6 |[[Штутгарт]] (Stuttgart) |606 588 |634 830 |- |7 |[[Дюссельдорф]] (Düsseldorf) |588 735 |619 294 |- |8 |[[Лейпциг]] (Leipzig) |522 883 |587 857 |- |9 |[[Дортмунд]] (Dortmund) |580 444 |587 010 |- |10 |[[Эссен]] (Essen) |574 635 |583 109 |- |11 |[[Бремен]] (Bremen) |547 340 |569 352 |- |12 |[[Дрезден]] (Dresden) |523 058 |554 649 |- |13 |[[Ганновер]] (Hannover) |522 686 |538 068 |- |14 |[[Нюрнберг]] (Nürnberg) |505 664 |518 365 |} == Мемлекеттік құрылым == Германия парламенті екі палатадан – [[Бундесрат]] (жоғарғы) және [[Бундестаг]]тан (төменгі) тұрады. Бундесратты жер үкіметі өкілдерінің 68 мүшесі құрайды. Егер федералдық президент болмаған немесе ол өзінің міндетін атқаруды мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайда мемлекет басшысының міндеті Бундесрат төрағасына көшеді. Ал [[Бундестаг]] төрт жыл мерзімге жасырын дауыс беру арқылы сайланған 736 депутаттан тұрады. Атқарушы билік – Федералдық үкіметтің құрамына германдық Бундестагта сайланған федералдық канцлер мен федералдық министрлер кіреді. Федералдық [[канцлер]] мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайды. Алманияның қазіргі федералдық канцлері – [[Олаф Шольц]]. [[File:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|thumb|280px|[[Берлин]]дегі Германия федералдық канцлерінің кеңсесі]] {{multiple image | align = right | total_width = 300 | image1 = Bundespräsident_Frank-Walter_Steinmeier_auf_den_Stufen_der_Villa_Hammerschmidt_in_Bonn.jpg | alt1 = Frank-Walter Steinmeier | caption1 = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]], 2017 жылдан бері [[Германия Президенті|Германия Президенті]]. | image2 = Olaf Scholz and Gustavo Petro in New York 2024 (cropped).jpg | alt2 = Olaf Scholz | caption2 = [[Олаф Шольц]], 2021 жылдан бері [[Германия Канцлері|Германия Канцлері]]. }} === Саяси партиялар === Германия Федеративті Республикасында бірқатар саяси партиялар қызмет етеді. [[2021]] жылы 26 қыркүйекте өткен Бундестаг сайлауында тиісті 736 орынның 206-ін Германияның Социал-демократиялық партиясы, 197-ін Христиан демократиялық одағы мен Христиан әлеуметтік одағы, 118-ін Жасыл партия, 92-сін Германияның еркін демократиялық партиясы, 83-ін Германия үшін балама, ал 39 орынды Солшыл партия алды. Германиядағы табысты саяси партиялар мемлекеттік қаржыландыруды алады. 12 жыл бойы Бундестагқа қатысқан әр партияның арнайы қоры бар, оны толығымен мемлекет қаржыландырады. Мысал ретінде Германия социал-демократиялық партиясының Фридрих Эберт қорын айтуға болады. ==== Солшылдар ==== * {{iw|Солшылдар (партия, Германия)|Солшыл социалистік партия|en|The Left (Germany)}} — солшыл социалистік партия * {{iw|Одақ 90/Жасылдар|Одақ 90/Жасылдар|en|Alliance 90/The Greens}} — экологиялық партия ==== Солшыл орталықшылдар ==== * {{iw|Германияның социал-демократиялық партиясы|Германияның социал-демократиялық партиясы|en|Social Democratic Party of Germany}} — социал-демократиялық партия ==== Орталықшылдар ==== * {{iw|Германияның еркін демократиялық партиясы|Германияның еркін демократиялық партиясы|en|Free Democratic Party (Germany)}} — либералды партия ==== Оңшыл орталықшылдар ==== * {{iw|ХДО/ХӘО|ХДО/ХӘО|en|CDU/CSU}}: {{iw|Германияның христиан-демократиялық одағы|Германияның христиан-демократиялық одағы|en|Christian Democratic Union of Germany}} — консервативті партия ([[Бавария|Бавария жер бірлестігі]] — {{iw|Христиан әлеуметтік одағы|Христиан әлеуметтік одағы|en|Christian Social Union in Bavaria}}) * {{iw|Еркін сайлаушылар|Еркін сайлаушылар|en|Free Voters}} — орталық-оңшыл партия ==== Оңшылдар ==== * {{iw|Германия үшін балама|Германия үшін балама|en|Alternative for Germany}} — еуроскептикалық оң консервативтік партия == Экономикасы == {{Толық мақала|Германия экономикасы}} Германия экономикасы дамыған елдердің алдыңғы қатарынан орын алады. Негізгі салалары машина жасау, электр техникасы, металлургия, химия және фармацевтика өнеркәсібі, тағы басқа салалар ел экономикасының өркендеуіне қомақты үлес қосып келеді. Сонымен қатар, көлік инфрақұрылымы ерекше маңызға ие. Ірі 13 әуежай, 6,8 мың шақырымнан асатын ішкі су жолдары күндіз-түні жұмыс істейді. Бұған Солтүстік теңіздегі Гамбург пен Бремен, [[Балтық теңізі]]ндегі Киль, Любек және Росток теңіз порттары қосылады. Германияның сыртқы саудадағы әріптестеріне келсек, ең алдында [[Франция]] тұр. Одан соң импорт бойынша [[Нидерланд]], Италия, Ұлыбритания, АҚШ, ал экспорт бойынша [[Ұлыбритания]], [[Италия]], [[АҚШ]] және [[Нидерланд]] келеді. Германия [[БҰҰ]] мен ЕҚЫҰ-ның жұмыстарына белсенді түрде қатысып жүр. Өз тараптарынан беделді бұл халықаралық ұйымдарға айтарлықтай қаржы және кадр ресурстарын бөліп отырады. Сондай-ақ, Германияның алдына қойған басым бағыттарының бірі – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне]] мүше болу. Ал Германияның Орталық Азия елдеріне байланысты ұстанған саясаты айқын, ол – экономикалық салаларда мүмкіндігіне қарай ынтымақтастық жасау. == Көлігі мен экологиясы == Германия сыртқа өнімдер шығару жөнінен дүние жүзінде 2-орын алады. Қазіргі заманғы Германияның экономикалық қуаты мен байлығының негізін өңдеуші [[өнеркәсіп]] құрайды. Оның көпшілік кәсіпорындары еуропалық [[ауыр индустрия]] орталықтарының бірі, елдің батысындағы Рурға шоғырланған. Тұрмыстық техникадан бастап зауыттық құрал- жабдықтарға дейінгі әр түрлі тауарлар өндіретін өңдеуші өнеркәсіп саласына елдегі жұмыс күшінің 25%-ы қамтылған. [[Германия өнеркәсібі]]нің жетекші салаларына қара және түсті металлургия, машина жасау, электрондық, химиялық және мұнай-химия кәсіпорындары жатады. Бұл өнеркәсіптік ел қоршаған ортаның ластануынан қатты зардап шегеді. Мысалы, Шварцвальдтағы бүкіл ормандардың жартысы дерлік [[қышқыл жауын]]дармен зақымданған. Германия табиғатты қорғаумен байыпты түрде айналыса бастаған алғашқы батыс елдерінің бірі. Қазір "жасылдар" партиясының өкілдері [[герман парламенті]] — бундестагтегі көпшілік орынды иемденіп отыр. "Жасылдар" партиясы мен табиғат қорғау ұйымдарының қысымымен Германия қоршаған ортаның жағдайына бақылауды қатал қолға алып, [[атом электр станциясы|атом электр станцияларын]] жаба бастады. Германия құрғақтағы, су және [[әуе көлігі]]нің тамаша жүйесіне ие. Тауарлар мен жолаушылардың көпшілігі автожолдар арқылы тасылады. Германиядағы жолдардың жалпы ұзындыгы 650 000 км- ден астам (оның ішінде автострада жолдарының ұзындығы 11 400 км). Елдің көптеген ірі қалалары бір-бірімен 280 км \ caғ жылдамдықпен жүретін ICE ("Интерсити — Экспресс") пойыздары қатынайтын ұшқыр темір жолдар арқылы байланысқан. Ірі қалалардың арасындағы тұрақты авиарейстер бір сағаттан сәл астам уақытты алады. Германияның ірі теңіз-сауда флоты бар. Бұл флоттың кемелері Бремен және елдің төртінші ірі қалалық агломерациясы әрі негізгі теңіз және өзен порты — [[Гамбург]] сияқты порттардан әр түрлі бағыттарға аттанады.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Өмір деңгейі == [[Күнкөріс минимумы]] жылына - 9168 еуроны құрайды. Тұрғын үй үшін ең төменгі стандарттар: бір адамға - 45 м², екі адамға - 60 м², үш адамға - 75 м² және т.б. Еліміздегі [[Әрекетке қабілеттілік|еңбекке қабілетті]] халықтың 95% медициналық қызмет көрсету және дәрі-дәрмек сатып алу үшін сақтандырылған. [[2019]] жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Германиядағы ең төменгі жалақы айына 1 557,00 евроны және сағатына 9,19 евроны (cалмағы) құрайды. 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақы айына 1 584 еуро және сағатына 9,35 еуро (cалмағы) құрайды. 2017 жылдың төртінші тоқсанындағы жағдай бойынша Германиядағы орташа жалақы айына 3 771 еуро (cалмағы) және 2 315 еуро (таза) құрайды. == Қарулы Күштер == [[Сурет:German frigate Lübeck (F214) underway on 4 May 2009 (090504-N-1644C-357).jpg|нобай|326x326 нүкте|Неміс Фрегат "Lübeck'''"''']] [[Сурет:Leopard 2 A5 in dust.jpg|нобай|329x329 нүкте|Leopard 2 A5 шаңда]] Германия [[НАТО|НАТО-ға]] мүше ел болып табылады, ол өз персоналының едәуір бөлігімен [[Ауғанстан]], [[Сербия]], [[Солтүстік Македония|Македония]], [[Косово]], [[Сомали]] және т.б. елдерге бітімгершілік операцияларын жіберді. Неміс әскерлері Орталық және Батыс Африкадағы БҰҰ-ның көпұлтты күштерінің бір бөлігі болды. [[2000]] жылдан бері Бундесвердің сыртқы операциялары ел бюджетіне жыл сайын шамамен 1,5 миллиард еуроны түсіріп отыр. [[2004]] жылғы 10 қарашада Германияның қорғаныс министрі Питер Штрук қарулы күштерді реформалау жоспарларын жариялады, оған сәйкес бундесвердің қызмет көрсету бөлімшелерінде жұмыс істейтін әскери қызметкерлер мен азаматтық тұлғалардың саны үштен біріне (35 мың әскери қызметкер және 49 мың) қысқартылады. бейбіт тұрғындар жұмыстан шығарылады), Германия территориясындағы 105 тұрақты әскери гарнизон таратылады. Қысқартумен қатар әскерге шақыру жүйесінде және оны пайдаланудың негізгі принциптерінде реформалар жүргізілді. [[2011]] жылдың 1 шілдесінен бастап неміс армиясына міндетті түрде шақыру тоқтатылды. Осылайша бундесвер толық кәсіби армияға көшті. Әскерді пайдалану принциптерін реформалау бундесвер бекіністерінің жалпы саны 600-ден 400-ге дейін қысқаруын білдіреді. Бұл, ең алдымен, елдегі құрлықтағы күштердің базаларына әсер етеді. Қорғаныс министрлігі ауыр қаруланған жасақтарды Германия шекарасында ұстаудың мәнін көрмейді. Бүкіл әлем қазір мүмкін болатын Бундесвер операцияларының аймағы болып саналғандықтан, әскери базаларды Германиядан тыс жерде, [[НАТО|НАТО-ның]] негізгі соққы күштері орналасқан [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропадағы]] НАТО елдерінің аумағында сақтау дұрысырақ болады деп шешілді. жақын арада қайта орналастырылады. Реформа барысында 2010 жылға қарай неміс әскерлері 3 түрге бөлінді: Германияда орналасқан және командалық-басқару бөлімшелерінен, материалдық-техникалық қамтамасыз ету және қолдау қызметтерінен тұратын базалық күштер (170 мың); әлемнің кез келген жерінде ұрыс қимылдарын жүргізуге арналған жедел әрекет ету күштері (55 мың адам); бітімгершілік контингент (90 мың). Тағы 10 мың әскери қызметкер Бундесвердің бас инспекторының тікелей бақылауында төтенше жағдай резервтерін жасақтайды. Үш корпустың әрқайсысында құрлық, әуе күштері, теңіз күштері, бірлескен қолдау күштері және медициналық қызмет бөлімшелері болады. Жоғарыда айтылғандарға байланысты енді әскерге ауыр броньды машиналар мен артиллериялық жүйелер сатып алынбайды. Бұл жылдам әрекет ету күштеріне қойылған ұтқырлық талаптарының артуына байланысты. Бұл ретте Германия 180 Eurofighter Typhoon көп мақсатты жауынгерлік ұшағын сатып алады. Қауіпсіздік күштерінің үйлестіруші органы Федералдық қауіпсіздік кеңесі (Bundessicherheitsrat) болып табылады, оның құрамына канцлер, канцлер кеңсесінің бастығы, сыртқы істер, ішкі істер, қорғаныс, қаржы, экономика және әділет министрлері кіреді. == Тағы қараңыз == * [[Германия әкімшілік бөлінісі]] * [http://www.deutschland.de/en www.deutschland.de] - Заманауи Германия туралы көп тілді портал == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Германия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Балтық теңізі бойындағы мемлекеттер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |G8 |G20 |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы }} [[Санат:Германия|*]] a7bjlkm5oskf5huardm5vhstpv63bal 3589204 3589201 2026-04-21T13:30:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Baobaba1984|Baobaba1984]] ([[User talk:Baobaba1984|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3497313 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Германия Федеративтік Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}} |Атау септігі = Германия |Елтаңба = Coat of Arms of Germany.svg |Байрақ = Flag of Germany.svg |Ұраны = ''Einigkeit und Recht und Freiheit'' |Әнұранның аты = Немістердің өлеңі<ref name=PresidentsOffice>{{cite web | url = http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | title = Repräsentation und Integration | author = Bundespräsidialamt | authorlink = Bundespräsidialamt |lang=de | accessdate = 8 March 2016 | quote = Nach Herstellung der staatlichen Einheit Deutschlands bestimmte Bundespräsident von Weizsäcker in einem Briefwechsel mit Bundeskanzler Helmut Kohl im Jahr 1991 die dritte Strophe zur Nationalhymne für das deutsche Volk. [In 1991, following the establishment of German unity, Federal President von Weizsäcker, in an exchange of letters with Chancellor Helmut Kohl, declared the third verse [of the Deutschlandlied] to be the national anthem of the German people.] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html | archivedate = 2016-03-07 }}</ref> |Аудио = German national anthem performed by the US Navy Band.ogg |Картада = EU-Germany.svg |карта тақырыбы = '''Германияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |lat_dir =N |lat_deg = 51 |lat_min = 31 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg = 9 |lon_min = 55 |lon_sec = 0 |region = DE |CoordScale = |Тілі = [[Неміс тілі]] |Мемлекеттік діні = |Үкімет түрі = [[Федерация|Федеративті]]<br />[[парламенттік республика]] |Құрылды = [[3 қазан]] [[1990 жыл]] |Тәуелсіздік күні = |Тәуелсіздігін алды = |Астанасы = [[Берлин]] |Ірі қалалары = Берлин, [[Гамбург]], [[Мюнхен]], [[Кёльн]], [[Майндағы Франкфурт]], [[Дюссельдорф]], [[Штутгарт]], [[Дортмунд]], [[Эссен]], [[Лейпциг]]<ref>{{cite web|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2016|publisher=DeStatus |url= https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|date=2018-03-05|lang=de|accessdate=6 сәуір 2018 }}</ref> |Басшы қызметі = [[Германия Федералдық президенті|Федералды президент]]<br />[[Германия Федералдық канцлері|Федералды канцлер]] |Басшылары = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br /> [[Фридрих Мерц]] |Жер аумағы = 357 386 |Жер аумағы бойынша орны = 62 |Судың үлесі = 2,42 % |Этнохороним = [[Немістер]] |Жұрты = {{өсім}} 83 129 285<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit-2021.html|title=Statistisches Bundesamt - Bevölkerungsstand|language=German}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 17 |Сарап жылы = 2021 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 232 |Тығыздық бойынша орны = 58 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 4,444&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEODE">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=46&pr.y=17&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=30 October 2019 }}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 5 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 53,566<ref name="IMFWEODE"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 18 |ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 3,863&nbsp;трлн.<ref name="IMFWEODE"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 4 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{құлдырау}} 46,564<ref name="IMFWEODE"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 17 |АДИ = {{өсім}} 0,936<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=2018 Human Development Statistical Update |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archivedate=22 March 2017 }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 5 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.de]] |ISO = DE |Телефон коды = 49 |Уақыт белдеуі = +1 (+2 жазда) |Түсініктемелер = |Ұранның аудармасы=''Бірлік пен әділдік және бостандық''}} '''Германия''' ({{lang-de|Deutschland}} [[Халықаралық фонетикалық әліпби|ХФӘ]]: [ˈdɔʏtʃlant]), ресми атауы – '''Германия Федеративтік Республикасы''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}), '''ГФР''' ({{lang-de|BRD}}) — [[Орталық Еуропа|Орталық Eуропада]] 16 жеке не жартылай тәуелсіз федералдық жерлерден тұратын ел.<ref name="source1">Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> Германия Федеративтік Республикасы - орталық [[Еуропа|Еуропада]] орналасқан мемлекет. Кейбір түркі тілдерінде Алмания болып та аталады. Жер аумағы 356,96 мың км². 2023 жылғы қаңтардағы халық саны: 84,4 млн адам. Астанасы [[1991 жыл|1991]] жылдан бері [[Берлин]] қаласы (халқы-3,46 млн.). Халқының 94%-і [[немістер]] ([[1998 жыл|1998]]). Ресми тілі - [[неміс тілі]]. Халқының көпшілігі [[Христиандық|христиан дінінің]] [[Протестантизм|протестант]] және [[Католицизм|католик]] тармағын ұстанады. [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Халық саны бойынша дүние жүзінде]] 19-орында ([[Еуропа одағы|ЕО]]-да 1-орын, [[Ресей]] мен [[Түркия|Түркияны]] есепке алғанда [[Еуропа|Еуропада]] 3-орын) және территориясы бойынша дүние жүзінде 62-орында ([[Еуропа|Еуропада]] 8-ші). Германия 16 аймақтан (жерден) құралған федеративті [[республика]]. Әр аймақтың өз [[конституция]]сы, [[парламент]]ы және үкіметі бар. Федеральдік президент арнайы шақырылған, [[бундестаг]] және ландтагтар (әр аймақтың [[парламент]]тері) мүшелерінің бірде санынан құралған федеральдік жиналыста 5 жыл мерзімге сайланып отырады. Президент мемлекет басшысы ретінде халықар. жиындарға қатысады, шет елдермен [[келісімшарт]]тарға қол қояды, елшілерді, федеральдік соттарды тағайындайды, т.б. [[Елдегі]] атқарушы билікті федеральдік канцлер жүргізеді. Жоғарғы заң шығарушы органы [[бундестаг]]. == Тарихы == Ежелгі германлар туралы алғашқы ескертулер ежелгі гректер мен римдіктердің еңбектерінде пайда болды. Германлар туралы алғашқы ескертулердің бірі 98 жылдан басталады. Оны римдік жылнамашы [[Тацит Публий Корнелий|Тацит]] (лат. Tacitus) жасаған. Эльбаның шығысындағы қазіргі Германияның бүкіл территориясын Х ғасырға дейін славян тайпалары мекендеген. XII-XIV ғасырларға қарай бұл жерлер бірте-бірте «[[Қасиетті Рим империясы|Қасиетті Рим Империясы]]<nowiki/>» деп аталатын неміс мемлекетінің бір бөлігі болды. Бұл аумақтар бірнеше ғасырлар бойы неміс мемлекеттерінің құрамында болғандықтан, жергілікті славяндарды немістер бірте-бірте толығымен дерлік ассимиляцияға алды. Бұл процесс орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басына дейін, ал кейбір жерлерде соңғысымен бірге созылды. Рим империясы ыдырағаннан кейін [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]] [[Франк мемлекеті]] құрылды, ол үш ғасырдан кейін Ұлы Карлдың тұсында империяға айналды (800). Карл империясы бірқатар қазіргі мемлекеттердің, атап айтқанда Германияның аумақтарын қамтыды. Алайда Ұлы Карл империясы ұзақ өмір сүрмеді - бұл императордың немерелері оны өзара бөлісті, нәтижесінде үш патшалық құрылды - Батыс Франк (кейінгі Франция), Шығыс Франк (кейінгі Германия) және Орта Патшалық (жақында [[Италия|Италияға]], Провансқа және [[Лотарингия|Лотарингияға]] ыдырап кетті). Дәстүр бойынша неміс мемлекетінің құрылған күні 962 жылдың 2 ақпаны болып есептеледі: бұл күні Шығыс Франк королі I Отто Римде тәж киіп, Қасиетті Рим императоры болды; Бұл империя алғашында феодалдық мемлекет болса, кейін ол тәуелсіз мемлекеттердің конфедерациясына айналды, олардың әрқайсысының өз әскері бар және өз теңгелері болды. XIV-XV ғасырларға қарай. бұрынғы тайпалық Франкония және Швабия герцогтігі көптеген уездерге, прелазияларға және т.б., Бавария мен Саксонияда ыдырап кетті, керісінше герцогтардың күшті билігі қайтадан қалпына келтірілді. Қасиетті Рим империясының басында сайлаушылар кеңесі сайлайтын император тұрды, жерлерді білдіретін орган – Рейхстаг ([[Неміс тілі|нем]]. Reichstag) болды. Көптеген елдер таптық монархиялар болды. Бұл жағдай 1806 жылға дейін, [[Наполеон Бонапарт|I Наполеон]] қысымымен Қасиетті Рим империясының өмір сүруі тоқтатылып, оның императоры Аустрия императоры атағын ғана ала бастағанға дейін сақталды. Неміс мемлекеттерінің саны едәуір қысқарып, Рейн Одағы құрылды, ол да тәуелсіз мемлекеттерден тұратын конфедерация болды. Рейнландтың басында федералды президент болды, ол [[француздардың императоры]] болды, жеке мемлекеттерді білдіретін орган - Бундестаг ([[Неміс тілі|нем]]. Bundestag). Вена конгресі неміс мемлекеттерінің одан әрі бірігуіне ықпал етті, нәтижесінде 38 неміс мемлекетінен Германия конфедерациясы құрылды, ол да тәуелсіз мемлекеттер конфедерациясы болып қалды. Неміс одағын Габсбургтер әулетінен шыққан Аустрия империясының Кайзері болған федералды президент басқарды, жерлерді білдіретін орган Бундестаг болды. Монархиялық неміс мемлекеттерінің абсолюттік монархиядан конституциялық мемлекеттерге айналуы басталды – ландтагтардың өкілдерінің тұрақты емес жиналыстарынан тұрақты білікті парламенттерге айналуы. === Германия конфедерациясы === 1848 жылғы революциядан кейін ықпалы күшейіп келе жатқан Пруссия мен Аустрия империясы арасында қақтығыс басталды. Бұл 1866 жылғы соғысқа әкелді, онда Пруссия жеңіп, бірқатар неміс княздіктерін аннексиялады. Неміс конфедерациясы ыдырады. 1866 жылы 10 тамызда [[Солтүстік Германия Конфедерациясы]] құрылды – [[конституциялық монархия]], біртұтас армия және біртұтас ақша жүйесі түріндегі басқару нысаны бар федеративтік мемлекет құрылды. 1867 жылы Солтүстік Германия Конфедирациясы конституциясы қабылданып, онда мемлекет басшыларынан құралған Федералдық кеңес және мажоритарлық жүйе бойынша 2 турда 3 жыл мерзімге халық сайлаған Рейхстаг құрылды. , заң шығарушы органдар ретінде және Пруссия королі мемлекет басшысы ретінде пайда болған Мемлекеттік Президент (нем. Reichspräsident) лауазымы. 2 турдағы мажоритарлық сайлау жүйесі көппартиялық жүйенің пайда болуына ықпал етті, ең ықпалды партия бірінші болып Пруссияның солтүстік-батыс провинцияларындағы Ұлттық-либералдық партия, солтүстік-шығыс провинциялардағы Германияның консервативтік партиясы және Германияның орталық партиясы болды. одақтың оңтүстік штаттары. 1870 жылы 10 желтоқсанда Рейхстаг Солтүстік Германия Конфедерациясын [[Германия империясы]] ([[Неміс тілі|нем]]. Deutsches Reich) және Солтүстік Германия Конфедерациясының президентін Германия императоры ([[Неміс тілі|нем]]. Deutscher Kaiser) деп атады. === Германия империясы және оның колониялары === Немістердің ұлттық өзіндік санасының өсуі неміс мәдениетінің, ғылымының және философиясының гүлденуіне әкелді. 19 ғасырда Германияда композитор [[Рихард Вагнер]], философ [[Фридрих Ницше]], жазушы [[Генрих Гейне]], физиктер [[Генрих Герц]] пен [[Макс Планк]] және тағы басқалар сияқты атақты тұлғалар өмір сүрді. Немістер [[Карл Бенц]] пен Готтлиб Даймлер автомобильді ойлап тапты. [[Зигмунд Фрейд]] психоанализдің негізін қалады. 1914 жылы Германия [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғысқа]] кірді. 1918 жылы 4-9 қарашада Германияда [[Киль көтерілісі|антимонархиялық көтеріліс]] болды, көтерілісшілер кәсіпорын деңгейінде жұмысшылар кеңестерін құра бастады. 9 қарашада Кайзер [[Нидерланд|Нидерландыға]] қашып кетті, онда ол көп ұзамай тақтан бас тартты, Германия империясы Германия Социалистік Республикасы болып жарияланды, 10 қарашада Берлин жұмысшы және солдат кеңестерінің жалпы жиналысы, сайланбалы уақытша мемлекеттік органдар – Үлкен Берлин жұмысшылары мен солдаттарының Атқарушы кеңесі және Халық Өкілдері Кеңесі, ГСПД және одан жақында бөлінген солшыл Германияның Тәуелсіз социал-демократиялық партиясы, халық өкілдері кеңесінің төрағалары социал-демократтар Фридрих Эберт, Филипп Шейдеман және тәуелсіз социал-демократтар Уго Газе болды. 1918 жылы 16-21 желтоқсанда конституцияны қабылдау үшін жұмысшылар және солдат кеңестерінің соңғы императорлық съезінде Германияның екінші ұлттық жиналысын, [[Кеңестік республика|Германия Социалистік Республикасының Орталық Кеңесін]] шақыру туралы шешім қабылданды. уақытша парламент болып сайланды және халық өкілдері кеңесінің құрамы бекітілді. 1919 жылы 19 қаңтарда Германияның екінші ұлттық жиналысына сайлау өтті, онда ГСДП бірінші орын алды, ал 1919 жылы 10 ақпанда Уақытша императорлық билік туралы заң қабылданды, оған сәйкес Мемлекеттер комитеті (Штатенаусшусс) , жер үкіметтері сайлайды, ал Ұлттық жиналыс халық сайлайтын заң шығарушы органдарға айналды, мемлекет басшысы - Ұлттық жиналыс сайлайтын императорлық президент, атқарушы орган - императорлық министрлік тағайындалады. Император премьер-министрі және император министрлерінен тұратын император президенті. 1919 жылы 28 маусымда [[Версаль бейбіт келісімі|Версальда бір жағынан Франция, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттары және екінші жағынан Германия арасында бейбітшілік келісіміне қол қойылды]], оған сәйкес соңғысының жеңілгені нақты айтылды. [[Батыс Пруссия]] мен Познань [[Польша|Польшаға]], Эльзас [[Франция|Францияға]], Эупен Бельгияға кетті, [[Саар]] жері Ұлттар Лигасының қарауына берілді, неміс әскери құрамалары Рейн провинциясынан шығарылды, нәтижесінде толығымен жою әрекеті жасалды. оны Германиядан бөліңіз. 1919 жылы 30 маусымда Германияның екінші Құрылтай жиналысы орталықтандырылмаған демократиялық [[Республика|республиканы]] құру туралы Конституцияны қабылдады. Монархия жойылды, мемлекет басшысы қайта сайлану мүмкіндігімен 7 жыл мерзімге 2 турда халық сайлаған президент болды. Атқарушы билікті жүзеге асырған үкімет канцлер мен министрлер 4 жыл мерзімге пропорционалдық жүйе бойынша халық сайлаған парламенттің төменгі палатасы – Рейхстаг алдында саяси жауапты болды (жоғарғы палата рейхсрат деп аталды. пропорционалды сайлау жүйесі көппартиялық жүйенің сақталуына ықпал етті. 1920 жылдардың аяғы – 1930 жылдардың басында. [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлердің]] жетекшілігімен [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Ұлттық социалистік неміс жұмысшы партиясы]] (ҰСНЖП) ықпалға ие болды; 1933 жылы 14 шілдеде Германияда бірпартиялық жүйе құрылды - ҰСНЖП-тан басқа барлық партиялар (сол кезде канцлер оған кіретін) тыйым салынды. 1945 жылы [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыста]] Германия жеңілгеннен кейін [[1945—1949 жылдардағы Германия|ел оккупацияланды]]: кеңес әскері шығыс жерлер мен провинцияларда, ағылшындар солтүстік-батыста, француздар оңтүстік-батыста, американдықтар оңтүстікте, ал Шығыс Пруссияның аз бөлігі және [[Польша]] - Силезияның барлығы дерлік, Батыс Померания және Шығыс Пруссияның көп бөлігі. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|ҰСНЖП]]-қа тыйым салынды, оның үкіметі жойылды, бірақ жаңа жалпыгермандық үкімет ұзақ уақыт бойы құрылмады. 1949 жылы 8 мамырда Ландтагтар құрған Парламенттік Кеңес (Parlamentarischer Rat) Батыс оккупация аймақтарындағы мемлекеттер деп танылған Германия Федеративтік Республикасының ([[Германия|ГФР]]) Негізгі Заңын қабылдап, 23 мамырда күшіне енді. Демократия қалпына келтірілді. Мемлекет басшысы штаттардың депутаттары мен делегаттарынан тұратын сайлаушылар алқасымен сайланған президент болып қала берді. Президент тағайындаған үкімет аралас жүйе бойынша халық сайлаған Бундестаг алдында жауапты болды (жоғарғы палата Бундесрат деп аталды). Жерлер де үлкен билікке ие болды. Аралас сайлау жүйесі екі партиялық жүйеге қарай жекелеген тенденциялардың пайда болуына әкелді. Бұл конституцияны 5 шығыс штатының ландтагтары мен Германияның Социалистік Бірлік партиясы (ГСБП, бірігуі нәтижесінде пайда болған) өкілдері басым болған Берлиннің шығыс облыстары өкілдерінің округтік ассамблеялары мойындамады. Коммунистік және социал-демократиялық партиялар), олардың өкілдері Парламенттік Кеңеске шақырылмаған. Оның орнына 1949 жылы 7 қазанда өз конституциясы күшіне еніп, өз президенті сайланды, келесі жылы өзінің екі палаталы парламенті құрылды, өз үкіметі құрылды, ол басқа неміс мемлекетінің негізін қалады - [[Германия Демократиялық Республикасы|Германия Демократиялық Республикасы (ГДР)]]. Сол 1949 жылы ГСБП басшылығын маркстік-лениндік топ өз қолына алды, даусыз сайлаулар енгізілді (ГСБПжәне басқа партиялар – Христиандық-демократиялық одақ, Либералдық-демократиялық партия, Ұлттық-демократиялық партия және Демократиялық шаруалар партиясы). Партия бірыңғай және жалғыз сайлау тізімін ұсынды), 1952 жылы ел кеңестендірілді (жер бөлінісі жойылды, өнеркәсіп ұлттандырылды), 1956 жылы ГДР кеңесшіл әскери [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі ұйымына]] қосылды. Тек 1989 жылы ГСБП басшылығынан маркстік-лениндік топты алып тастау нәтижесінде даусыз сайлау балама сайлаумен ауыстырылды, ал 1990 жылы 3 қазанда Германия Федеративтік Республикасының Негізгі Заңы ұзартылды. шығыс жерлері мен ГДР өмір сүруін тоқтатты. == География == {{Толық мақала|Германия географиясы}} === Жер бедері === [[Сурет:Deutschland topo.jpg|нобай|Германияның физикалық картасы]] Германияның солтүстік бөлігі - мұз дәуірінде қалыптасқан аласа жазық ([[Солтүстік Германия жазығы]], ең төменгі нүктесі - Вильстермарштағы {{iw|Вильстермарш|Вильстермарше|de|Amt Wilstermarsch}} [[Нойендорф-Заксенбанде|Нойендорф-Заксенбанд]], [[теңіз деңгейі]]нен 3,54 м төмен). Солтүстік Германия жазығының бетінде ежелгі мұз басудың іздері - төменгі мореналық жоталар мен төбелердің тізбектері сақталған. Ойпаттың батыс бөлігін батпақты ойпаттар - батпақтар алып жатыр, олардың пайда болуы платформаның төмендеуімен байланысты. Елдің орталық бөлігінде орманды тау бөктері оңтүстіктен ойпаттарға іргелес, ал [[Альпі]] оңтүстікте басталады. Германиядағы ең биік нүкте - [[Цугшпитце]] тауы, 2962 [[метр|м]]. === Өзендер мен көлдер === {{Толық мақала|Германия өзендері}} Германия арқылы көптеген өзендер ағып өтеді, олардың ең ірілері: * Рейн; * Дунай; * Эльба; * Везер; * Одер, өзендер каналдармен байланысты, ең атақты канал - Балтық пен Солтүстік теңіздерді байланыстыратын Киль каналы. Киль каналы Киль шығанағынан басталып, Эльба өзенінің сағасында аяқталады. Германиядағы ең үлкен көл - Констанс, оның ауданы 540 км² және тереңдігі 250 м. === Климат === Германия [[қоңыржай климат]]тық белдеуде орналасқан, солтүстігінде теңіз климаты, оңтүстігінде қоңыржай [[Континенттік климат|континенталды]]. Бұл [[ауа райы]]ның жиі құбылмалы болатындығымен байланысты. Жаздың ортасында жылы және шуақты болуы мүмкін, бірақ келесі күні суық түсіп, жаңбыр жаууы мүмкін. Шынында да экстремалды табиғи құбылыстар (қатты [[құрғақшылық]], [[торнадо]], [[дауыл]], қатты [[Үсік|аяз]] немесе [[ыстық]]) салыстырмалы түрде сирек кездеседі. [[Шілде]]нің орташа температурасы тауларда +14-тен алқаптарда +22°C-қа дейін. [[Қаңтар]]дың орташа температурасы алқаптарда +4 бастап таулы жерлерде -5°C дейін. Жылдық орташа температура +5-+10°C құрайды. Германияда ең төменгі температура -46°C болды, мұндай көрсеткіш [[XX ғасыр]]да елдің оңтүстігінде, оның таулы бөлігінде теңіз деңгейінен 1601 м биіктікте координаттары шамамен ауданда тіркелді. [[Географиялық координаттар|47ºс. е.]] және [[Географиялық координаттар|12ºш. б.]] [[Фунтензе]] көлінің жанында. === Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар === [[Сурет:Herbst am Watzmann.jpg|нобай|Берхтесгаден ұлттық паркі]] Германияда 14 [[ұлттық парк]], 19 [[Биосфералық қорықтардың дүниежүзілік желісі|биосфералық қорық]], 95 [[табиғат паркі]] және көптеген басқа қорғалатын табиғи аумақтар мен [[Табиғат ескерткіші|табиғат ескерткіштері]] бар. == Денсаулық сақтау ісі == Германияда денсаулық сақтау ісін 1949 жылы құрылған Денсаулық сақтау минитірлігі басқарды. Онда барлық еңбекшілер мен олардың отбасына тегін медициналық көмек көрсетіледі. 1970 жылы Германияда 190 мың төсектік 626 аурухана, 452 поликлиника, 828 амбулатория, 192 әйелдер консультациясы жұмыс істейді. Тұрақты және маусымдық яслилердегі орының саны 175 мың ға жетеді. 18 мың орында 178 санаторийлер мен курорттар және демалыс орындары жұмыс істейді. 1970 жылы 27,3 мың дәрігер, 7,3 мың тіс дәрігері, 2,9 мың фармацевттер мен 245 мың орта білімді медициналық қызметкер болды. Осының барлығы халықтың медициналық жағдайын жақсартты. 1970 жылы әр мың адамға шаққанда баланың тууы 19,3, адамның өлімі, 14,1. Әрбір ірі туған баладан өлгені 18,8 болды. Орта есеппен мемлекеттегі адамдардың өмір ұзақтығы - ерлерде 67,8, әйелдерде 73,1 жас. Аурулардың ішінде ең көп кездесетіні жүрек-қан тамыр сырқаты мен [[қатерлі ісік]]<nowiki/>тер. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == {{Толық мақала|Германия жерлері}} Германия – федеративті мемлекет болып табылады. Әкімшілік-аумақтық бөлінісіне қарай [[Германия жерлері|16 жерден]] тұрады. Негізгі заңы – конституциясы 1949 жылғы 23 мамырда қабылданған. Елдің федералдық президенті Федералдық жиналыста бес жыл мерзімге сайланады. Қазіргі Федералдық президенті Кристиан Вульф, ол 2010 жылдың 2 шілдесінде сайланған. [[Сурет:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|нобай|Германияның федералды жерлерінің картасы (нөмірленген)|alt=Германияның федералды жерлерінің картасы (нөмірленген).svg]] {| class="wikitable" !Жер !! [[Елорда|Астанасы]] !! Жердің немісше атауы !! Астананың немісше атауы |- |1. [[Баден-Вюртемберг]]||[[Штутгарт]]||Baden-Württemberg||Stuttgart |- |2. [[Бавария|Баварияның еркін мемлекеті]]||[[Мюнхен]]||Freistaat Bayern||München |- |3. [[Берлин]]||[[Берлин]]||Berlin||Berlin |- |4. [[Бранденбург]]||[[Потсдам]]||Brandenburg||Potsdam |- |5. [[Бремен (жер)|Бремен еркін және Ганзалық қаласы]]||[[Бремен]]||Freie Hansestadt Bremen||Bremen |- |6. [[Гамбург|Гамбург еркін және Ганзалық қаласы]]||[[Гамбург]]||Freie und Hansestadt Hamburg||Hamburg |- |7. [[Гессен]]||[[Висбаден]]||Hessen||Wiesbaden |- |8. [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]]||[[Шверин]]||Mecklenburg-Vorpommern||Schwerin |- |9. [[Төменгі Саксония]]||[[Ганновер]]||Niedersachsen||Hannover |- |10. [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]]||[[Дюссельдорф]]||Nordrhein-Westfalen||Düsseldorf |- |11. [[Рейнланд-Пфальц]]||[[Майнц]]||Rheinland-Pfalz||Mainz |- |12. [[Саар]]||[[Саарбрюккен]]||Saarland||Saarbrücken |- |13. [[Саксония еркін мемлекеті]]||[[Дрезден]]||Freistaat Sachsen||Dresden |- |14. [[Саксония-Анхальт]]||[[Магдебург]]||Sachsen-Anhalt||Magdeburg |- |15. [[Шлезвиг-Гольштейн]]||Киль||Schleswig-Holstein||Kiel |- |16. [[Тюрингия|Тюрингияның еркін мемлекеті]]||[[Эрфурт]]||Freistaat Thüringen||Erfurt |} Жер аудандарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Kreis'') және ауданға жатпайтын қалаларға ([[неміс тілі|нем.]] ''Kreisfreie Stadt''), Гамбург пен Берлин жерлері — қалалық округтерге ([[неміс тілі|нем.]] ''Bezirk''), аудандар қалалар ([[неміс тілі|нем.]] Stadt) мен қауымдастықтарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Gemeinde''), ауданнан тыс қалалар — қалалық аудандарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Ortschaft''), Гамбург пен Берлин жерлерінің аудандары кварталдарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Ortsteil''), қалалар, қауымдастықтар, округтер және кварталдар тұрғын аумақтарға ([[неміс тілі|нем.]] ''Wohngebiet'') бөлінеді. Баварияның жер мен аудан арасындағы аралық байланысқа ие — әкімшілік округ ([[неміс тілі|нем.]] ''Bezirk''). == Халқы == {{Толық мақала|Германия халқы}} Германия Федеративті Республикасы аумағы бойынша көршілес [[Польша]]дан сәл ғана үлкен, бірақ оның халқы екі есе көп. 2015 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша Германияның тұрғындары 82 175 684 тұрғынды құрады. Әлемдегі көптеген дамыған елдердегідей, Германияда туу коэффициенті төмен деңгейден төмен. 1972 жылдан бастап Германияда туу коэффициенті өлім деңгейінен төмендеді. 2015 жылы демографиялық даму келесідей болды. Туу коэффициенті - 8,98 ‰, өлім - 11,26 ‰, табиғи өсім (төмендеу) - -2,28 ‰, көші-қон балансы - 14,19 ‰.<ref name="destatis1">{{cite web |url = https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html |title = Statistisches Bundesamt, Bevölkerung — Geborene und Gestorbene Deutschland, abgerufen am 22. Juli 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161221154814/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html |archivedate = 2016-12-21 }}</ref> Ауыл тұрғындары 10% -дан аз, Германия халқының 90% -ы қалаларда және оған жақын орналасқан урбанизацияланған аймақтарда тұрады. [[Қала]] тұрғындарының үлесі 73,12% құрайды.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2015, im Juli 2017 wegen korrigierter Fläche revidiert|author=|website=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170726103156/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/Aktuell/05Staedte.html|archivedate=2017-07-26}}</ref>. Ірі қалалардың халқы (31.12.2018<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/Administrativ/05-staedte.xlsx?__blob=publicationFile|title=Städte (Alle Gemeinden mit Stadtrecht) nach Fläche, Bevölkerung und Bevölkerungsdichte am 31.12.2018|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>). {| class="wikitable" ! !Қалалар !31.12.2010<ref name=":1" /> !31.12.2018<ref name=":2" /> |- |1 |[[Берлин]] (Berlin) |3 460 725 |3 644 826 |- |2 |[[Гамбург]] (Hamburg) |1 786 448 |1 841 179 |- |3 |[[Мюнхен]] (München) |1 353 186 |1 471 508 |- |4 |[[Кёльн]] (Köln) |1 007 119 |1 085 664 |- |5 |[[Майндағы Франкфурт]] (Frankfurt am Main) |679 664 |753 056 |- |6 |[[Штутгарт]] (Stuttgart) |606 588 |634 830 |- |7 |[[Дюссельдорф]] (Düsseldorf) |588 735 |619 294 |- |8 |[[Лейпциг]] (Leipzig) |522 883 |587 857 |- |9 |[[Дортмунд]] (Dortmund) |580 444 |587 010 |- |10 |[[Эссен]] (Essen) |574 635 |583 109 |- |11 |[[Бремен]] (Bremen) |547 340 |569 352 |- |12 |[[Дрезден]] (Dresden) |523 058 |554 649 |- |13 |[[Ганновер]] (Hannover) |522 686 |538 068 |- |14 |[[Нюрнберг]] (Nürnberg) |505 664 |518 365 |} == Мемлекеттік құрылым == Германия парламенті екі палатадан – [[Бундесрат]] (жоғарғы) және [[Бундестаг]]тан (төменгі) тұрады. Бундесратты жер үкіметі өкілдерінің 68 мүшесі құрайды. Егер федералдық президент болмаған немесе ол өзінің міндетін атқаруды мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайда мемлекет басшысының міндеті Бундесрат төрағасына көшеді. Ал [[Бундестаг]] төрт жыл мерзімге жасырын дауыс беру арқылы сайланған 736 депутаттан тұрады. Атқарушы билік – Федералдық үкіметтің құрамына германдық Бундестагта сайланған федералдық канцлер мен федералдық министрлер кіреді. Федералдық [[канцлер]] мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайды. Алманияның қазіргі федералдық канцлері – [[Олаф Шольц]]. [[File:07.08.21.Bundeskanzleramt.jpg|thumb|280px|[[Берлин]]дегі Германия федералдық канцлерінің кеңсесі]] {{multiple image | align = right | total_width = 300 | image1 = Bundespräsident_Frank-Walter_Steinmeier_auf_den_Stufen_der_Villa_Hammerschmidt_in_Bonn.jpg | alt1 = Frank-Walter Steinmeier | caption1 = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]], 2017 жылдан бері [[Германия Президенті|Германия Президенті]]. | image2 = Olaf Scholz and Gustavo Petro in New York 2024 (cropped).jpg | alt2 = Olaf Scholz | caption2 = [[Олаф Шольц]], 2021 жылдан бері [[Германия Канцлері|Германия Канцлері]]. }} === Саяси партиялар === Германия Федеративті Республикасында бірқатар саяси партиялар қызмет етеді. 2021 жылы 26 қыркүйекте өткен Бундестаг сайлауында тиісті 736 орынның 206-ін Германияның Социал-демократиялық партиясы, 197-ін Христиан демократиялық одағы мен Христиан әлеуметтік одағы, 118-ін Жасыл партия, 92-сін Германияның еркін демократиялық партиясы, 83-ін Германия үшін балама, ал 39 орынды Солшыл партия алды. Германиядағы табысты саяси партиялар мемлекеттік қаржыландыруды алады. 12 жыл бойы Бундестагқа қатысқан әр партияның арнайы қоры бар, оны толығымен мемлекет қаржыландырады. Мысал ретінде Германия социал-демократиялық партиясының Фридрих Эберт қорын айтуға болады. ==== Солшылдар ==== * {{iw|Солшылдар (партия, Германия)|Солшыл социалистік партия|en|The Left (Germany)}} — солшыл социалистік партия * {{iw|Одақ 90/Жасылдар|Одақ 90/Жасылдар|en|Alliance 90/The Greens}} — экологиялық партия ==== Солшыл орталықшылдар ==== * {{iw|Германияның социал-демократиялық партиясы|Германияның социал-демократиялық партиясы|en|Social Democratic Party of Germany}} — социал-демократиялық партия ==== Орталықшылдар ==== * {{iw|Германияның еркін демократиялық партиясы|Германияның еркін демократиялық партиясы|en|Free Democratic Party (Germany)}} — либералды партия ==== Оңшыл орталықшылдар ==== * {{iw|ХДО/ХӘО|ХДО/ХӘО|en|CDU/CSU}}: {{iw|Германияның христиан-демократиялық одағы|Германияның христиан-демократиялық одағы|en|Christian Democratic Union of Germany}} — консервативті партия ([[Бавария|Бавария жер бірлестігі]] — {{iw|Христиан әлеуметтік одағы|Христиан әлеуметтік одағы|en|Christian Social Union in Bavaria}}) * {{iw|Еркін сайлаушылар|Еркін сайлаушылар|en|Free Voters}} — орталық-оңшыл партия ==== Оңшылдар ==== * {{iw|Германия үшін балама|Германия үшін балама|en|Alternative for Germany}} — еуроскептикалық оң консервативтік партия == Экономикасы == {{Толық мақала|Германия экономикасы}} Германия экономикасы дамыған елдердің алдыңғы қатарынан орын алады. Негізгі салалары машина жасау, электр техникасы, металлургия, химия және фармацевтика өнеркәсібі, тағы басқа салалар ел экономикасының өркендеуіне қомақты үлес қосып келеді. Сонымен қатар, көлік инфрақұрылымы ерекше маңызға ие. Ірі 13 әуежай, 6,8 мың шақырымнан асатын ішкі су жолдары күндіз-түні жұмыс істейді. Бұған Солтүстік теңіздегі Гамбург пен Бремен, [[Балтық теңізі]]ндегі Киль, Любек және Росток теңіз порттары қосылады. Германияның сыртқы саудадағы әріптестеріне келсек, ең алдында [[Франция]] тұр. Одан соң импорт бойынша [[Нидерланд]], Италия, Ұлыбритания, АҚШ, ал экспорт бойынша [[Ұлыбритания]], [[Италия]], [[АҚШ]] және [[Нидерланд]] келеді. Германия [[БҰҰ]] мен ЕҚЫҰ-ның жұмыстарына белсенді түрде қатысып жүр. Өз тараптарынан беделді бұл халықаралық ұйымдарға айтарлықтай қаржы және кадр ресурстарын бөліп отырады. Сондай-ақ, Германияның алдына қойған басым бағыттарының бірі – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне]] мүше болу. Ал Германияның Орталық Азия елдеріне байланысты ұстанған саясаты айқын, ол – экономикалық салаларда мүмкіндігіне қарай ынтымақтастық жасау. == Көлігі мен экологиясы == Германия сыртқа өнімдер шығару жөнінен дүние жүзінде 2-орын алады. Қазіргі заманғы Германияның экономикалық қуаты мен байлығының негізін өңдеуші [[өнеркәсіп]] құрайды. Оның көпшілік кәсіпорындары еуропалық [[ауыр индустрия]] орталықтарының бірі, елдің батысындағы Рурға шоғырланған. Тұрмыстық техникадан бастап зауыттық құрал- жабдықтарға дейінгі әр түрлі тауарлар өндіретін өңдеуші өнеркәсіп саласына елдегі жұмыс күшінің 25%-ы қамтылған. [[Германия өнеркәсібі]]нің жетекші салаларына қара және түсті металлургия, машина жасау, электрондық, химиялық және мұнай-химия кәсіпорындары жатады. Бұл өнеркәсіптік ел қоршаған ортаның ластануынан қатты зардап шегеді. Мысалы, Шварцвальдтағы бүкіл ормандардың жартысы дерлік [[қышқыл жауын]]дармен зақымданған. Германия табиғатты қорғаумен байыпты түрде айналыса бастаған алғашқы батыс елдерінің бірі. Қазір "жасылдар" партиясының өкілдері [[герман парламенті]] — бундестагтегі көпшілік орынды иемденіп отыр. "Жасылдар" партиясы мен табиғат қорғау ұйымдарының қысымымен Германия қоршаған ортаның жағдайына бақылауды қатал қолға алып, [[атом электр станциясы|атом электр станцияларын]] жаба бастады. Германия құрғақтағы, су және [[әуе көлігі]]нің тамаша жүйесіне ие. Тауарлар мен жолаушылардың көпшілігі автожолдар арқылы тасылады. Германиядағы жолдардың жалпы ұзындыгы 650 000 км- ден астам (оның ішінде автострада жолдарының ұзындығы 11 400 км). Елдің көптеген ірі қалалары бір-бірімен 280 км \ caғ жылдамдықпен жүретін ICE ("Интерсити — Экспресс") пойыздары қатынайтын ұшқыр темір жолдар арқылы байланысқан. Ірі қалалардың арасындағы тұрақты авиарейстер бір сағаттан сәл астам уақытты алады. Германияның ірі теңіз-сауда флоты бар. Бұл флоттың кемелері Бремен және елдің төртінші ірі қалалық агломерациясы әрі негізгі теңіз және өзен порты — [[Гамбург]] сияқты порттардан әр түрлі бағыттарға аттанады.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Өмір деңгейі == [[Күнкөріс минимумы]] жылына - 9168 еуроны құрайды. Тұрғын үй үшін ең төменгі стандарттар: бір адамға - 45 м², екі адамға - 60 м², үш адамға - 75 м² және т.б. Еліміздегі [[Әрекетке қабілеттілік|еңбекке қабілетті]] халықтың 95% медициналық қызмет көрсету және дәрі-дәрмек сатып алу үшін сақтандырылған. 2019 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Германиядағы ең төменгі жалақы айына 1 557,00 евроны және сағатына 9,19 евроны (cалмағы) құрайды. 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақы айына 1 584 еуро және сағатына 9,35 еуро (cалмағы) құрайды. 2017 жылдың төртінші тоқсанындағы жағдай бойынша Германиядағы орташа жалақы айына 3 771 еуро (cалмағы) және 2 315 еуро (таза) құрайды. == Қарулы Күштер == [[Сурет:German frigate Lübeck (F214) underway on 4 May 2009 (090504-N-1644C-357).jpg|нобай|326x326 нүкте|Неміс Фрегат "Lübeck'''"''']] [[Сурет:Leopard 2 A5 in dust.jpg|нобай|329x329 нүкте|Leopard 2 A5 шаңда]] Германия [[НАТО|НАТО-ға]] мүше ел болып табылады, ол өз персоналының едәуір бөлігімен [[Ауғанстан]], [[Сербия]], [[Солтүстік Македония|Македония]], [[Косово]], [[Сомали]] және т.б. елдерге бітімгершілік операцияларын жіберді. Неміс әскерлері Орталық және Батыс Африкадағы БҰҰ-ның көпұлтты күштерінің бір бөлігі болды. 2000 жылдан бері Бундесвердің сыртқы операциялары ел бюджетіне жыл сайын шамамен 1,5 миллиард еуроны түсіріп отыр. 2004 жылғы 10 қарашада Германияның қорғаныс министрі Питер Штрук қарулы күштерді реформалау жоспарларын жариялады, оған сәйкес бундесвердің қызмет көрсету бөлімшелерінде жұмыс істейтін әскери қызметкерлер мен азаматтық тұлғалардың саны үштен біріне (35 мың әскери қызметкер және 49 мың) қысқартылады. бейбіт тұрғындар жұмыстан шығарылады), Германия территориясындағы 105 тұрақты әскери гарнизон таратылады. Қысқартумен қатар әскерге шақыру жүйесінде және оны пайдаланудың негізгі принциптерінде реформалар жүргізілді. 2011 жылдың 1 шілдесінен бастап неміс армиясына міндетті түрде шақыру тоқтатылды. Осылайша бундесвер толық кәсіби армияға көшті. Әскерді пайдалану принциптерін реформалау бундесвер бекіністерінің жалпы саны 600-ден 400-ге дейін қысқаруын білдіреді. Бұл, ең алдымен, елдегі құрлықтағы күштердің базаларына әсер етеді. Қорғаныс министрлігі ауыр қаруланған жасақтарды Германия шекарасында ұстаудың мәнін көрмейді. Бүкіл әлем қазір мүмкін болатын Бундесвер операцияларының аймағы болып саналғандықтан, әскери базаларды Германиядан тыс жерде, [[НАТО|НАТО-ның]] негізгі соққы күштері орналасқан [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропадағы]] НАТО елдерінің аумағында сақтау дұрысырақ болады деп шешілді. жақын арада қайта орналастырылады. Реформа барысында 2010 жылға қарай неміс әскерлері 3 түрге бөлінді: Германияда орналасқан және командалық-басқару бөлімшелерінен, материалдық-техникалық қамтамасыз ету және қолдау қызметтерінен тұратын базалық күштер (170 мың); әлемнің кез келген жерінде ұрыс қимылдарын жүргізуге арналған жедел әрекет ету күштері (55 мың адам); бітімгершілік контингент (90 мың). Тағы 10 мың әскери қызметкер Бундесвердің бас инспекторының тікелей бақылауында төтенше жағдай резервтерін жасақтайды. Үш корпустың әрқайсысында құрлық, әуе күштері, теңіз күштері, бірлескен қолдау күштері және медициналық қызмет бөлімшелері болады. Жоғарыда айтылғандарға байланысты енді әскерге ауыр броньды машиналар мен артиллериялық жүйелер сатып алынбайды. Бұл жылдам әрекет ету күштеріне қойылған ұтқырлық талаптарының артуына байланысты. Бұл ретте Германия 180 Eurofighter Typhoon көп мақсатты жауынгерлік ұшағын сатып алады. Қауіпсіздік күштерінің үйлестіруші органы Федералдық қауіпсіздік кеңесі (Bundessicherheitsrat) болып табылады, оның құрамына канцлер, канцлер кеңсесінің бастығы, сыртқы істер, ішкі істер, қорғаныс, қаржы, экономика және әділет министрлері кіреді. == Тағы қараңыз == * [[Германия әкімшілік бөлінісі]] * [http://www.deutschland.de/en www.deutschland.de] - Заманауи Германия туралы көп тілді портал == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Германия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Балтық теңізі бойындағы мемлекеттер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |G8 |G20 |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы }} [[Санат:Германия|*]] 564huix94vtyu3e9ali063nl2o4bnbq 0 4930 3589598 3578009 2026-04-22T07:44:53Z Таттибаева Гулжас 179345 3589598 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Жұмекен Нәжімеденов |Шынайы есімі = |Суреті = Жұмекен Нәжімеденов.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 28.11.1935 |Туған жері = [[Қошалақ (ауыл)|Қошалақ ауылы]], {{туғанжері|Құрманғазы ауданы|Құрманғазы ауданында}}, [[Атырау облысы]], |Қайтыс болған күні = 22.11.1983 |Қайтыс болған жері = {{қайтыс болған жері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = {{USSR}}→{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ақын]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = «Егіс» лирикалық жинағы 1961 ж. |Марапаттары = |Сыйлықтары = Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегері |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Жұмекен Сабырұлы Нәжімеденов''' ([[28 қараша]], [[1935 жыл]], [[Атырау облысы]], [[Құрманғазы ауданы]] [[Қошалақ (ауыл)|Қошалақ]] - [[22 қараша]], [[1983 жыл]], [[Алматы]]) — [[Қазақстан]] Республикасы Мемлекеттік әнұранының (мәтіні) авторы, көрнекті ақын, Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегері. ==Өмірбаяны == * Жұмекен атасы Нәжімеден Стамғазиевтің бауырында өсіп, тәрбие алған. Сөз бен тарих және туған халқының дәстүрлеріне деген ыстық сүйіспеншілік сезімді бала бойында қалыптастырған сол кісі. Немересіне өзінің атақты бабалары Қартпанбет жырау (алтыншы ата) мен оның әпкесі Қосуан ([[Махамбет Өтемісұлы]]ның туған шешесі) туралы сыр шертетін. Кіші жүздің [[Байұлы]] тайпасы [[Алаша (ру)|Алаша]] руынан шыққан.<ref>http://zhumeken.kz/estelik/kharshadaydan-birge-osken-khara-bala.html</ref><ref>http://zhumeken.kz/estelik/zhyr-zhuldyzy-zhumeken.html</ref> * 1956-59 жылдары Қазақтың мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетінде оқыған. * 1959-74 ж.«Жазушы» баспасының редакторы * «[[Жас Алаш (үнжария)|Лениншіл жас]]» газетінде бөлім меңгеруші * [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда әдеби кеңесші * 1974-78 ж, Қаз.КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитеттің редакторы * 1978-83 ж. «Мектеп» баспасында бөлім меңгеруші болып қызмет атқарған. == Шығармашылығы == Жұмекен Нәжімеденовтің алғашқы «[[Егіс]]» лирикалық жинағы [[1961]] жылы жарық көрді. Төрт жылдан кейін «Жоқ, ұмытуға болмайды» атты поэмалар жинағы шықты. Ж. Нәжімеденовтің тірі кезінде барлығы он өлеңдер жинағы мен «Ақ шағылдар» (1973ж), «Кішкентай» (1975 ж), «Атақ пен дақпырт» (1978ж) атты үш романы басылды. Ақын өлімінен кейін жарық көрген он жинағына тірі кезінде жарияланбаған өлеңдері, поэмалары, повестері мен романдары, мақалалары мен аудармалары және тоғыз күй енді. Оның шығармалары көптеген тілдерге аударылып, басылды. Ақын А. Вознесенскийдің, Е. Евтушенконың, Н. Хикмет пен Ә. Файзи шығармаларын аударған. Ақынның Ақынның орыс тіліне аударылған «Весенние ветры» (1969), «Мое рождение» (1982), «Тебе говорю, потомок» (1986), «Солнцеворог» (1994) атты өлеңдер жинақтары басылды. 2003 жылы Санкт - Петербург қаласында орыс тіліне аударылған таңдамалы өлеңдері топтастырылған «Я есть» атты өлеңдер мен поэмалар жинағы жарық көрді. == Қазақстан Республикасының мемлекеттік әнұраны == Жұмекен Нәжімеденов Қазақстанның қазіргі [[әнұран]] мәтінінің авторы. [[Менің Қазақстаным (әнұран)|«Менің Қазақстаным»]] әні оның шығармашылық жолының басында, ақынның 21 жасында жазылған. Ол кісінің жұбайы Нәсіп апайдың айтуынша Жұмекен әнді осыдан 50 жыл бұрын, [[1956]] жылы [[Алматы]]да, белгілі шаңқобызшы Гүлсара Піржанованың үйінде жазған. Бұл өлең бір қарағанда [[Қазақстан]] миллиард пұт астық жинағанына арналып жазылған сияқты болып көрінгенімен , негізінен «ел, жер менікі» деген отаршыларға қарсылықтан туған. Оны сезіп қалған коммунистер әнді мүлдем шығармай тастауға айналғанда Жамал Омарова ара түсіп, эфирден шырқауға мүмкіндік алған. Сөйтіп халыққа жетпей жатып қудалана бастаған ән бағы жанып, бейресмиден тәуелсіздіктің арқасында ресми әнұранға айналды. [[2006]] жылдың [[қаңтардың 11|11 қаңтарында]] [[Менің Қазақстаным (әнұран)|«Менің Қазақстаным»]] әні елдің мемлекеттік әнұраны сипатында алғаш рет астаналық «[[Ақорда (резиденция)|Ақорда]]» резиденциясының шаңырағы астында, [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Қазақстан Президенті лауазымына салтанатты түрде кірісу сәтінде орындалды. ==Шығармалары== Елуінші жылдардың екінші жартысында, алпысыншы жылдардың басында Жұмекеннің өлеңдері республикалық баспасөзде жиі жарияланып жүрді. Алпысыншы жылдардан бастап өлеңдері мен шығармалары, үш романы, аударма кітаптары "Жазушы", "Жалын" баспаларынан жарық көрді: * "Балауса" (1961) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/204/2043ea1ea38fe785542882636f99cbeb.pdf&ln=kz "Сыбызғы сыры"] (1962) * "Өз көзіммен" (1964) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/de8/de871186d3d8dd34a36bcc2b93f02199.pdf&ln=kz "Жоқ, ұмытуға болмайды"] (1965) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/81d/81d8dc4635cfaf26a74133b9a1a063de.pdf&ln=kz "Жарық пен жылу"] (1966) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/308/30865bf81d67c5d381c934a370195c6a.pdf&ln=kz "Күй кітабы"] (1967) * "Мен туған күн" (1972) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/b3c/b3c82140e42acee3a2afade1054d8d8b.pdf&ln=kz "Мезгіл әуендері"] (1968) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/a6b/a6bffe8af3650271f61b46ed94bcff14.pdf&ln=kz "Ұлым, саған айтам"] (1970) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/fdb/fdb017d11a07ba41428f570d586cce14.pdf&ln=kz "Қызғалдақ жайлы баллада"] (1971) * "Ақ шағыл" (1973) * "Кішкентай" (1975) * "Даңқ пен дақпырт" (1977) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/1b3/1b3ec54bf6b57edd457ad9e3a9a997b9.pdf&ln=kz "Жеті бояу"] (1977) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/c83/c835ee5dc6a00c531c956bfba72df829.pdf&ln=kz "Шуақ"] (1980) * "Темірқазық" (1981) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/8ae/8ae06bfb45c0f6aaf68480fca2fcff14.pdf&ln=kz "Ашық аспан"] (1981) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/20f/20ffd945bc98a1645849ac8ea1c65c59.pdf&ln=kz "Менің топырағым"] (1985) * "Ұрпағым, саған айтам" (1988) кітаптары * үш томдық шығармалар жинағы (1996-1997) * "Мен — тамырмын" дастандар (2001) * "Қасірет пен қайсарлық" (2001) * "Жұмекен" (2002) * "Жаңғырық" (2003). * "Аспан шақырады" (2005) * "Домбыраның қоңыр үні: Көне замандардан бізге жеткен домбыраның бүгінгі акустикасы қандай?" (2007) Ақын жырлары бірнеше шет тілдеріне аударылған. * 1967 жылы "Жоқ, ұмытуға болмайды!" атты поэмасы үшін Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атанды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр жазушылары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:КСРО аудармашылары]] [[Санат:XX ғасыр аудармашылары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] {{Bio-stub}} qlgu63nzsbt6isurguy91rwsu8dy7hn 3589601 3589598 2026-04-22T07:48:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] ([[User talk:Таттибаева Гулжас|т]]) өңдемелерінен [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] соңғы нұсқасына қайтарды 3578009 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Жұмекен Нәжімеденов |Шынайы есімі = |Суреті = Жұмекен Нәжімеденов.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 28.11.1935 |Туған жері = [[Қошалақ (ауыл)|Қошалақ ауылы]], {{туғанжері|Құрманғазы ауданы|Құрманғазы ауданында}}, [[Атырау облысы]], |Қайтыс болған күні = 22.11.1983 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = {{USSR}}→{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[ақын]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = «Егіс» лирикалық жинағы 1961 ж. |Марапаттары = |Сыйлықтары = Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегері |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Жұмекен Сабырұлы Нәжімеденов''' ([[28 қараша]], [[1935 жыл]], [[Атырау облысы]], [[Құрманғазы ауданы]] [[Қошалақ (ауыл)|Қошалақ]] - [[22 қараша]], [[1983 жыл]], [[Алматы]]) — [[Қазақстан]] Республикасы Мемлекеттік әнұранының (мәтіні) авторы, көрнекті ақын, Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегері. ==Өмірбаяны == * Жұмекен атасы Нәжімеден Стамғазиевтің бауырында өсіп, тәрбие алған. Сөз бен тарих және туған халқының дәстүрлеріне деген ыстық сүйіспеншілік сезімді бала бойында қалыптастырған сол кісі. Немересіне өзінің атақты бабалары Қартпанбет жырау (алтыншы ата) мен оның әпкесі Қосуан ([[Махамбет Өтемісұлы]]ның туған шешесі) туралы сыр шертетін. Кіші жүздің [[Байұлы]] тайпасы [[Алаша (ру)|Алаша]] руынан шыққан.<ref>http://zhumeken.kz/estelik/kharshadaydan-birge-osken-khara-bala.html</ref><ref>http://zhumeken.kz/estelik/zhyr-zhuldyzy-zhumeken.html</ref> * 1956-59 жылдары Қазақтың мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетінде оқыған. * 1959-74 ж.«Жазушы» баспасының редакторы * «[[Жас Алаш (үнжария)|Лениншіл жас]]» газетінде бөлім меңгеруші * [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда әдеби кеңесші * 1974-78 ж, Қаз.КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитеттің редакторы * 1978-83 ж. «Мектеп» баспасында бөлім меңгеруші болып қызмет атқарған. == Шығармашылығы == Жұмекен Нәжімеденовтің алғашқы «[[Егіс]]» лирикалық жинағы [[1961]] жылы жарық көрді. Төрт жылдан кейін «Жоқ, ұмытуға болмайды» атты поэмалар жинағы шықты. Ж. Нәжімеденовтің тірі кезінде барлығы он өлеңдер жинағы мен «Ақ шағылдар» (1973ж), «Кішкентай» (1975 ж), «Атақ пен дақпырт» (1978ж) атты үш романы басылды. Ақын өлімінен кейін жарық көрген он жинағына тірі кезінде жарияланбаған өлеңдері, поэмалары, повестері мен романдары, мақалалары мен аудармалары және тоғыз күй енді. Оның шығармалары көптеген тілдерге аударылып, басылды. Ақын А. Вознесенскийдің, Е. Евтушенконың, Н. Хикмет пен Ә. Файзи шығармаларын аударған. Ақынның Ақынның орыс тіліне аударылған «Весенние ветры» (1969), «Мое рождение» (1982), «Тебе говорю, потомок» (1986), «Солнцеворог» (1994) атты өлеңдер жинақтары басылды. 2003 жылы Санкт - Петербург қаласында орыс тіліне аударылған таңдамалы өлеңдері топтастырылған «Я есть» атты өлеңдер мен поэмалар жинағы жарық көрді. == Қазақстан Республикасының мемлекеттік әнұраны == Жұмекен Нәжімеденов Қазақстанның қазіргі [[әнұран]] мәтінінің авторы. [[Менің Қазақстаным (әнұран)|«Менің Қазақстаным»]] әні оның шығармашылық жолының басында, ақынның 21 жасында жазылған. Ол кісінің жұбайы Нәсіп апайдың айтуынша Жұмекен әнді осыдан 50 жыл бұрын, [[1956]] жылы [[Алматы]]да, белгілі шаңқобызшы Гүлсара Піржанованың үйінде жазған. Бұл өлең бір қарағанда [[Қазақстан]] миллиард пұт астық жинағанына арналып жазылған сияқты болып көрінгенімен , негізінен «ел, жер менікі» деген отаршыларға қарсылықтан туған. Оны сезіп қалған коммунистер әнді мүлдем шығармай тастауға айналғанда Жамал Омарова ара түсіп, эфирден шырқауға мүмкіндік алған. Сөйтіп халыққа жетпей жатып қудалана бастаған ән бағы жанып, бейресмиден тәуелсіздіктің арқасында ресми әнұранға айналды. [[2006]] жылдың [[қаңтардың 11|11 қаңтарында]] [[Менің Қазақстаным (әнұран)|«Менің Қазақстаным»]] әні елдің мемлекеттік әнұраны сипатында алғаш рет астаналық «[[Ақорда (резиденция)|Ақорда]]» резиденциясының шаңырағы астында, [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Қазақстан Президенті лауазымына салтанатты түрде кірісу сәтінде орындалды. ==Шығармалары== Елуінші жылдардың екінші жартысында, алпысыншы жылдардың басында Жұмекеннің өлеңдері республикалық баспасөзде жиі жарияланып жүрді. Алпысыншы жылдардан бастап өлеңдері мен шығармалары, үш романы, аударма кітаптары "Жазушы", "Жалын" баспаларынан жарық көрді: * "Балауса" (1961) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/204/2043ea1ea38fe785542882636f99cbeb.pdf&ln=kz "Сыбызғы сыры"] (1962) * "Өз көзіммен" (1964) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/de8/de871186d3d8dd34a36bcc2b93f02199.pdf&ln=kz "Жоқ, ұмытуға болмайды"] (1965) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/81d/81d8dc4635cfaf26a74133b9a1a063de.pdf&ln=kz "Жарық пен жылу"] (1966) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/308/30865bf81d67c5d381c934a370195c6a.pdf&ln=kz "Күй кітабы"] (1967) * "Мен туған күн" (1972) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/b3c/b3c82140e42acee3a2afade1054d8d8b.pdf&ln=kz "Мезгіл әуендері"] (1968) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/a6b/a6bffe8af3650271f61b46ed94bcff14.pdf&ln=kz "Ұлым, саған айтам"] (1970) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/fdb/fdb017d11a07ba41428f570d586cce14.pdf&ln=kz "Қызғалдақ жайлы баллада"] (1971) * "Ақ шағыл" (1973) * "Кішкентай" (1975) * "Даңқ пен дақпырт" (1977) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/1b3/1b3ec54bf6b57edd457ad9e3a9a997b9.pdf&ln=kz "Жеті бояу"] (1977) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/c83/c835ee5dc6a00c531c956bfba72df829.pdf&ln=kz "Шуақ"] (1980) * "Темірқазық" (1981) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/8ae/8ae06bfb45c0f6aaf68480fca2fcff14.pdf&ln=kz "Ашық аспан"] (1981) * [https://adebiportal.kz/web/viewer.php?file=/storage/upload/iblock/20f/20ffd945bc98a1645849ac8ea1c65c59.pdf&ln=kz "Менің топырағым"] (1985) * "Ұрпағым, саған айтам" (1988) кітаптары * үш томдық шығармалар жинағы (1996-1997) * "Мен — тамырмын" дастандар (2001) * "Қасірет пен қайсарлық" (2001) * "Жұмекен" (2002) * "Жаңғырық" (2003). * "Аспан шақырады" (2005) * "Домбыраның қоңыр үні: Көне замандардан бізге жеткен домбыраның бүгінгі акустикасы қандай?" (2007) Ақын жырлары бірнеше шет тілдеріне аударылған. * 1967 жылы "Жоқ, ұмытуға болмайды!" атты поэмасы үшін Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атанды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр жазушылары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:КСРО аудармашылары]] [[Санат:XX ғасыр аудармашылары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] {{Bio-stub}} jrzhlcdq70edgzv08v88wh2a1slg865 0 5110 3589532 3536996 2026-04-22T01:34:11Z Sagzhan 29953 3589532 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Жошы хан | Шынайы есімі = | Суреті = Juchi_Khan.JPG | Атауы = | Сурет ені = 220 | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы Ұлысының билеушісі]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1224 жыл|1224]]-[[1227 жыл|1227]] | Ізашары = | Ізбасары = [[Бату хан|Бату]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[тәңіршілдік]] | Азаматтығы = | Туған күні =1182 | Туған жері = [[Қарақорым]], [[Моңғолия]] | Қайтыс болған күні = 1227 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = Ұлытау, [[Қазақстан]] | Династия = [[Шыңғыс хан әулеті|Шыңғыс хан әулиеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Шыңғыс хан]] | Анасы = [[Бөрте]] | Жұбайы = [[Үкі-қатын]] | Балалары = [[Орда Ежен хан|Орда Ежен]] <br /> [[Бату хан|Бату]] <br /> [[Берке хан|Берке]] <br /> [[Шибан]] <br /> [[Тоқа Темір]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }}{{Қазақстан тарихы}} [[Сурет:Жошы хан.jpeg|120 × 167px|нобай|оңға|Жошы хан]] '''Жошы хан'''<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> ([[1187]]-[[1227]] жылдары) – [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы, моңғол қолбасшысы. Моңғол шапқыншылығынан кейін [[Қыпшақ даласында]] құрылған жаңа мемлекет - [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] негізін қалаушы, атақты Шыңғыс ханның қоңырат қызы [[Бөрте]] бәйбішесінен туған төрт ұлдың үлкені. Қазақ хандарының арғы бабасы. Ол ересен күшті, ер жүрек, алған бетінен қайтпайтын қайсар адам болған. Ол, алдымен, моңғолдардың басқыншылық әскери жорықтарының бәріне қатысқан аса ірі әскери басшы ретінде танылады. == Дүниеге келгені == Шешесі — [[қоңырат]] тайпасының қызы Бөрте. Шыңғыс хан Бөртеге үйленгеннен кейін меркіттер шабуыл жасап, Бөрте тұтқынға түсіп қалады. Кейін Шыңғыс хан әйелін Керей хандығының билеушісі [[Тоғрыл хан]]ның көмегімен тұтқыннан босатып алады. Жошыны Шыңғыс ханның ұлы емес деген сөз ел ішінде осы оқиғадан кейін тараған. Жошы Шыңғыс ханның батысқа қарай бағытталған бірқатар шапқыншылық жорықтарын басқарып, [[Оңтүстік Сібір]]ді, [[Алтай]]ды, [[Жоңғар]] даласы мен [[Шығыс Түркістан]]ды мекендеген көптеген тайпаларды бағындырып, [[Жетісу]] өңіріне жетеді. == Қолбасшы == Жошы жас кезінен көрнекті қолбасшы ретінде көзге түсті. Ол әкесі әскерлерінің жорықтарына белсене араласты. [[1206]] жылы Шыңғыс хан керей, найман, меркіт тағы да басқа тайпаларды бір орталыққа біріктіргеннен кейін, Жошы әкесінің тапсырмасы бойынша жасағымен [[1207-1212]] жылдар аралығында Оңтүстік Сібірді, Алтайды, Шығыс Түркістан жерлерін өзіне бағындырды. *[[1211]]-[[1215]] жылдары Қытайды жаулау жорығына қатысады. Содан үш жыл өткен соң, Жошы Қыпшақ даласына басып кіріп, [[Ырғыз]] даласына жеткенде [[Хорезм]] шахтың 60 мың әскерімен шайқасқа түседі. Күш арасалмағының кемдігіне қарамастан, Жошы қолбасшылық дарынымен ерекше көзге түседі. Хорезм шах әскері ашық шайқаста жеңіліп, қала қорғандарына барып тығылады. *[[1218]] жылы Жошы жасағы Шыңғыс ханға бағынғысы келмеген меркіттерді қуа отырып, Ырғыз озенінің бойында Хорезм шаһы Мухаммедтің алпыс мың әскерімен шайқасады. Жошы өзінің шебер қолбасшылық дарыны арқасында шайқасты тең аяқтады. Осы шайқастан кейін Мухаммед шаһ әскерлері Жошыға қарсы соғыс әрекеттерінен бас тартты. Осы шайқастан кейін Жошы Жетісудағы барлық қалаларды өзіне бағындырды. *[[1220]]-[[1222]] жылдар аралығында [[Сырдария]] бойындағы [[Отырар]], [[Сығанақ]], [[Үзкент]], [[Баршынкент]], [[Жанкент (көне қала орны)|Жанкент]] тағы басқа қалаларды бағындырды. Осылайша ол Хорезм мемлекетін толығымен жаулап алды. *[[1223]] жылы әкесінің ұйымдастыруымен өткен Құланбасы жазығында өткен құрылтайға қатынасты. Осы құрылтайда Шыңғыс хан көзінің тірісінде жаулап алған ұланғайыр өлкені үлкен әйелі Бөртеден туған төрт ұлына бөліп береді. Жошының еншісіне Ертістен батысқа қарай, Жетісудың теріскей бөлігін қамти отырып, "''моңғол атының тұяғы жеткен''" төменгі [[Еділ]] бойына дейінгі жерді қоса, бүкіл Дешті Қыпшақ аймағы тиеді. Ордасы Ертіс өзені бойында орналасты. == Құрылтай == Бұдан кейін Жошы [[Сырдария]] бойындағы [[Отырар]], [[Сығанақ]], [[Үзкент]], [[Баршынкент]], [[Аспас]], [[Жаңакент]] қалаларын алып, арада жыл өткенде [[Хорезм]]ді бағындырып, Түркістанды иеленді. Келесі жылдың көктемінде Жошы әкесінің шақыруымен [[Сайрам]] мен Таластың арасындағы Құланбасы жазығында өткен құрылтайға қатысады. Құрылтай аяқталғаннан кейін Шыңғыс ханның басқа балалары әкелерімен бірге мемлекеттің астанасы Қарақорымға қайтқан кезде Жошы ілеспей өз ордасында қалып қояды. Жошы ұлысының негізін бұрын Дешті Қыпшаққа кірген түркі тілдес тайпалар құрады. Омаровский жерінде өз атасын өлтірді. Кедей баласын алып өзенге лақтырды. 1243 жылы қайтыс болды. == Қыпшақтармен қарым-қатынасы == Шешесі Бөрте қоңырат қызы болғандықтан, ол өз қол астындағылармен өте жақын қарым-қатынаста болды. Жошы бірінші болып тәуелсіз мемлекет құруға ашық түрде ұмтылды. Ал бұл саясат әке мен бала арасында араздық тууына себепкер болды.Сол заманда өмір сүрген шығыс тарихшыларының айтуынша, Жошы күш-қайраты мол, ержүрек, өткір адам болған. Баласының ақылдылығы мен ерекше батылдығынан Шыңғыс ханның өзі де сескенген. Жужани өзінің [[1260]] жылы жазылған "''Табанат-и-Насир''и" тарихнамасында былай дейді: "''Жошы қыпшақтарды жақсы көріп кеткені сонша, ол Хорезмде моңғолдарға қандай да бір қыпшақ баласының маңдайынан шерткізбейді''." == Қайтыс болуы == Өзінің пікірлес адамдарына: "''Шыңғыс қаған, сірә алжыған, өйткені осынша жерді ойрандап, мұншама халықты қырғынға ұшыратты. Сондықтан мен аңға шыққан кезде әкемді өлтіремін!''" — дегенді айтқан. Оның осы ойын тете інісі [[Шағатай хан|Шағатай]] сезіп қап Шыңғысқанға жеткізеді. Қаһарына мінген қаған Хорезмге сенімді адамдарын аттандырып, Жошының тез арада әкесіне жетуін бұйырады. ''"Егер ол мұнда келуден қашқақтап, Хорезмде қалатын болса, үн-түнсіз қанжар сұғып, ләм-мим деместен өлтіре салыңдар!"'' — деп әмір етеді. Сырқаттығы себепті бара алмайтынын сылтауратқан Жошы кыпшақ даласында қала берді. Ал сенімді адамдары Шыңғысқа Жошының сап-сау екенін, тіпті, аң аулауға жиі шығып тұратынын айтып келген. Тұла бойын ашу оты алаулатқан Шыңғыс хан: "Шамасы, ол маған қарсы екен, әкесінің сөзін де ілтипатқа алмады" деп ойлап, оның соңынан Шағатай мен [[Үгедей хан|Үгедей]] бастаған әскер жіберді. Осы кезде Жошының қазаға ұшырағаны жөнінде қаралы хабар жеткен еді. Ол әкесінен алты ай бұрын қазаға ұшырады. Оның өлімі жайында халық арасында түрлі аңыз-әңгімелер тараған. Солардың бірінде "аң аулап жүргенде құланның айғыры шайнап өлтірген" десе, кейбір деректерде "жау жағына шығып кетеді деп қауіптеніп, құпия түрде өз әкесі Шыңғыс хан өлтірткен" деп көрсетіледі. *Жошы Шығыс Еуропаға жорық жасау жоспарын жүзеге асыра алмай дүние салды. Жошының бірнеше әйелдері мен алғыншы арулары бар болатын. Оның қырыққа жуық ұлы болған, олардан сан жетпес немерелері өсіп-өрбіген. Ұлдарының ішінде тарихи деректерде кездесетіндері: Орда-Ежен, Бату, Берке, Шибан тағы басқа. Жошы өлгеннен кейін батыстағы әскер оның екінші ұлын, Батуды, так мұрагері деп таныды, бұл таңдауды Шыңғыс хан да мақұлдады. *Жошының мазары Жезқазған қаласынан 45 км жердегі Кеңгір өзенінің сол жағалауында орналасқан. Жошының өлімі жөнінде қазақ халқында "Ақсақ құлан, Жошы хан" атты тарихи күй бар. "Ақсақ құлан" мультфильмі түсірілген. Ақ Орданың ханы болған. == Ұрпақтары == [[Савельев|П.Савельев]], [[Якубовский|А.Ю.Якубовский]], [[Иванов|П.П.Иванов]] Натанзияның "''Му ин-ад-дин" атты туындысына сүйене отырып, Орыс хан — Шымтай ханның ұлы, Жошы ханның немересі деп санайды''". Басқа мәліметтер ("''Бахр әл-Аскар''", "''Таурих-и ғузилдайы Нусреатнама''") бойынша, Жошы ханның 13-ұлы, Тоқа Темірдің ұрпағы (Жошы — [[Тоқа Темір]] — [[Өз Темі]]р — [[Қожа Бәдік]] — [[Орыс хан]]) болып саналады.Орыс хан өз әкесінен кейін, [[1361]]-[[1362]] жылдары Ақ Орда тағына отырды. [[1368]]-[[1369]] жылдары Ақ Орданың астанасы Сығанақ қаласында бақыр ақша шыға бастады. [[Ақ Орда]]ны Орыс хан өз бетінше басқарды. [[Низам ад-дин Шами]]дің мәліметтері және басқа да деректер бойынша, Орыс хан [[1376-1377]] жылдары қайтыс болған, енді кейбір деректерде [[1380]] жылға дейін өмір сүрген делінеді. Соңғы деректерге сай, оның бұйрығы бойынша Сарай қаласында шығарылған бақыр ақшалар табылған екен. [[1379]] жылға қарай Ақ Орда мен Еділ бойындағы қалаларды [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]]тың басқарғаны белгілі.Орыс хан қашанда саяси жағынан Алтын Ордаға тәуелсіз Ақ Орданы басқаруға ұмтылған екен. Әбдіразақ Самарқанидің мәліметтері бойынша Орыс хан Сырдария өзенінің бойындағы қалалар мен егіншіліктің дамуына үлес қосқан, таққа отырған соң Ақ Ордадағы өзара қырқысуларды тоқтатқан. XIV ғасырдың 70-жылдарының орта шенінде Қажы-Тархан ([[Астрахан]]), [[1374]]-[[1375]] жылдары Сарай қаласын бағындырған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] {{Bio-stub}} cb838qdw535sfipbz2o329ocyax32uj 0 5144 3589586 3585841 2026-04-22T07:06:57Z Amannur T 179874 /* Шыққан тегі */ 3589586 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әмір Темір | Шынайы есімі = {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}}<br />{{lang-fa|تیمور لنگ‎}} | Суреті = Әмір Темір.jpeg | Атауы = | Сурет ені = 180 | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = Timurid.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1370]] | Басқаруын аяқтады = [[1405]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]]) | Ізбасары = [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]]) | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам]], [[суфизм]] | Азаматтығы = | Туған күні = 08.04.1336 | Туған жері = Мәуереннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан | Қайтыс болған күні = 18.02.1405 | Қайтыс болған жері = [[Отырар]] | Жерленді = [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] | Династия = [[Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мухаммад Тарағай | Анасы = Текина-хатун | Жұбайы = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин | Балалары = '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376)<br /> Әмір Шейї (1356 — 1394)<br />, Мираншах (1366 — 1408)<br />Шаһрух (1377 — 1447).<br />'''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага, Биги джан, Саадат султан, Мусалла. | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы | Әскер түрі = | Атағы = «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]], Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''<ref>Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.</ref>. | Басқарды = | Шайқасы = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''': үш жылдық (1386 - 1389)<br />бес жылдық (1392 - 1397)<br />және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары<br /> '''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас<br />Кондурч өзеніндегі шайқас<br />Теректегі шайқас<br />Ангора шайқасы <br />Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу<br />Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу<br />Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату<br /> Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} [[Сурет:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті]] '''Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан; Сайыпқыран''' ([[Қазақ тілі|қаз.]] Темір бін-Тарағай Барлас; [[Өзбек тілі|өз.]] Amir Temir ibn-Tarag’ay; [[Парсы тілі|пар.]] تيمور لنگ; [[Ескі моңғол жазуы|моң.]] ᠲᠡᠮᠦᠷ; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]<ref>[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР</ref> — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отырар]]) — атақты түркі тектес халықтары билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады<ref>{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&frameset=ims&page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}</ref>. == Шыққан тегі == Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары өзбек халқының ішіне кіреді. Барластар [[Шыңғысхан]]ның жаулауы кезінде, қазіргі [[Моңғолия]] жерлерінен [[Орта Азия]]ға көшкен. Түмбенайдың екі ұлы болды – Қабыл һәм Қажұл. Қажұл Әмір Темірге 9–шы бабасы болып келеді. Әмір Темірдің арғы атасы Қарашар ноян, оның баласы Ежіл ноян оның баласы Елеңгір ноян, оның баласы Берқұл, оның баласы Мұхаммед Тарағай, оның баласы Әмір Темір.қазір ұрпақтары <ins>қазақ</ins> халқының ішіне <ins>Найман</ins> кіреді. Барластар <nowiki>[[Шыңғысхан]]</nowiki>ның жаулауы кезінде, қазіргі <nowiki>[[Моңғолия]]</nowiki> жерлерінен <nowiki>[[Орта Азия]]</nowiki>ға көшкен.<ins>Әкесі Тарағай (немесе Тарғын) Найман тайпасының Барлас руынан.</ins> .<ins>Әмір Темірді Парсы шахы сарт дегенде Ақсақ Темір қатты жынданған сол сөзі Парсы джихадына алып барды, Парсы астанасы қиратылды, Әмір Темірдің Парсы шахына берген жауабы:«بوۋام ئالتايدىن ، ئاتا-ئانام نايماندىن» «Ата-тегім Найманнан, Бабаларым Алтайдан» 。<nowiki><ref>[[Барлас|Барлас — Уикипедия]]</ref></nowiki><nowiki><ref>[https://abai.kz/post/137196 Әмір Темір және оның армиясы]</ref></nowiki></ins> Темір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы "[[хан]]" емес, "[[әмір]]" еді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы == Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған. Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді. Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің монғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Монғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. [[Рашид ад-Дин]]нің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды монғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғысхан 1206 жылы Ұлы Монғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғысханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері монғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мәуереннахрға келіп орын тепті. Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды. Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді. [[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар. Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді. Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға (шайқасуға) машықтандыратынмын}}. [[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды. Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйген. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}. Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. == Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). == Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде [[Түркістан]] маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған. XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. [[Осман империясы]] мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң [[Алтын Орданы]] күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқадан]] өткен жорықтарының бірінде, Ұлытау маңында, ұрпаққа естелік ретінде [[Темір жазуы|құлыптас]] қалдырған. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады. 90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті. Әмір Темір [[1405]] жылы Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі [[Самарқан]]дағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}</ref> Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы == Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған. Темір жаратылыстану-математика, [[астрономия]] ғалымдары мен [[тарихшы]], [[ақын]], [[лингвист]], [[теология]] саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен [[Хорезм]]нен басқа [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Хорасан]], [[Үндістан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту». Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды. Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір [[Самарқан]]ға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады». Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен-сарайлардың құрылысы [[Бұхара]], Лахрисабзда, [[Ферғана]]да, [[Түркістан]]да жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темір басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті. Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек». Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз. Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған. В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде [[Орта Азия]]да жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады. [[Қазақстан]] аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы. Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың [[Ақ Орда]] мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды. Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан [[Ташкент]]ке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді. [[Түркістан]]дағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі [[мешіт]], [[медресе]] қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде [[Құран Кәрім]] сүрелері мен аяттары жазылған. Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында [[Мекке]]дегі [[Қағба]] іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған. Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: "Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады. Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым" - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта [[ислам]] дінін қолдап қуаттадым». Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады». Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған. Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады. Темір 1405 жылы [[Отырар]] қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады». Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді. Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР">{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Сарайшық]]ты қиратты, [[Жетісу]]ды басып алды, [[Ақ Орда]] мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды. Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған [[Ақ Орда]] мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Әмір Темір жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]] [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Темір әулеті]] dwrzjpzrxqx3e9t5e7099kcsoes5kau 3589620 3589586 2026-04-22T09:14:19Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Amannur T|Amannur T]] ([[User talk:Amannur T|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3493851 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әмір Темір | Шынайы есімі = {{lang-uz|Amir Temur ibn Amir Tarag'ay}}<br />{{lang-fa|تیمور لنگ‎}} | Суреті = Әмір Темір.jpeg | Атауы = | Сурет ені = 180 | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = Timurid.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1370]] | Басқаруын аяқтады = [[1405]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]]) | Ізбасары = [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]]) | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам]], [[суфизм]] | Азаматтығы = | Туған күні = 08.04.1336 | Туған жері = Мәуереннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан | Қайтыс болған күні = 18.02.1405 | Қайтыс болған жері = [[Отырар]] | Жерленді = [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] | Династия = [[Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мухаммад Тарағай | Анасы = Текина-хатун | Жұбайы = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин | Балалары = '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376)<br /> Әмір Шейї (1356 — 1394)<br />, Мираншах (1366 — 1408)<br />Шаһрух (1377 — 1447).<br />'''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага, Биги джан, Саадат султан, Мусалла. | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы | Әскер түрі = | Атағы = «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]], Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''<ref>Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.</ref>. | Басқарды = | Шайқасы = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''': үш жылдық (1386 - 1389)<br />бес жылдық (1392 - 1397)<br />және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары<br /> '''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас<br />Кондурч өзеніндегі шайқас<br />Теректегі шайқас<br />Ангора шайқасы <br />Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу<br />Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу<br />Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату<br /> Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} [[Сурет:Das Reich Timur-i Lenks (1365-1405).GIF|thumb|280px|Әмір Темір мемлекеті]] '''Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан; Сайыпқыран''' ([[Қазақ тілі|қаз.]] Темір бін-Тарағай Барлас; [[Өзбек тілі|өз.]] Amir Temir ibn-Tarag’ay; [[Парсы тілі|пар.]] تيمور لنگ; [[Ескі моңғол жазуы|моң.]] ᠲᠡᠮᠦᠷ; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]<ref>[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР</ref> — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отырар]]) — атақты түркі тектес халықтары билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады<ref>{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&frameset=ims&page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}</ref>. == Шыққан тегі == Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары өзбек халқының ішіне кіреді. Барластар [[Шыңғысхан]]ның жаулауы кезінде, қазіргі [[Моңғолия]] жерлерінен [[Орта Азия]]ға көшкен. Түмбенай шешен – Шыңғыс ханның да, Әмір Темірдің де бабасы. Түмбенайдың екі ұлы болды – Қабыл һәм Қажұл. Қажұл Әмір Темірге 9–шы бабасы болып келеді. Әмір Темірдің арғы атасы Қарашар ноян, оның баласы Ежіл ноян оның баласы Елеңгір ноян, оның баласы Берқұл, оның баласы Мұхаммед Тарағай, оның баласы Әмір Темір. Темір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы "[[хан]]" емес, "[[әмір]]" еді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы == Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған. Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді. Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің монғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Монғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. [[Рашид ад-Дин]]нің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды монғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғысхан 1206 жылы Ұлы Монғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғысханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері монғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мәуереннахрға келіп орын тепті. Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды. Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді. [[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар. Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді. Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға (шайқасуға) машықтандыратынмын}}. [[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды. Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйген. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}. Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. == Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). == Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде [[Түркістан]] маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған. XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. [[Осман империясы]] мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң [[Алтын Орданы]] күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқадан]] өткен жорықтарының бірінде, Ұлытау маңында, ұрпаққа естелік ретінде [[Темір жазуы|құлыптас]] қалдырған. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады. 90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті. Әмір Темір [[1405]] жылы Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі [[Самарқан]]дағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}</ref> Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы == Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған. Темір жаратылыстану-математика, [[астрономия]] ғалымдары мен [[тарихшы]], [[ақын]], [[лингвист]], [[теология]] саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен [[Хорезм]]нен басқа [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Хорасан]], [[Үндістан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту». Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды. Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір [[Самарқан]]ға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады». Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен-сарайлардың құрылысы [[Бұхара]], Лахрисабзда, [[Ферғана]]да, [[Түркістан]]да жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темір басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті. Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек». Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз. Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған. В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде [[Орта Азия]]да жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады. [[Қазақстан]] аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы. Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың [[Ақ Орда]] мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды. Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан [[Ташкент]]ке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді. [[Түркістан]]дағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі [[мешіт]], [[медресе]] қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде [[Құран Кәрім]] сүрелері мен аяттары жазылған. Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында [[Мекке]]дегі [[Қағба]] іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған. Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: "Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады. Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым" - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта [[ислам]] дінін қолдап қуаттадым». Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады». Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған. Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады. Темір 1405 жылы [[Отырар]] қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады». Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді. Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР">{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Сарайшық]]ты қиратты, [[Жетісу]]ды басып алды, [[Ақ Орда]] мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды. Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған [[Ақ Орда]] мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Әмір Темір жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]] [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Темір әулеті]] jzkipvz3ma9ueqxop50v0rn3d2pwcel 0 5321 3589440 3587903 2026-04-21T23:26:22Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Poundgated|Poundgated]] ([[User talk:Poundgated|т]]) өңдемелерінен [[User:Casserium|Casserium]] соңғы нұсқасына қайтарды 3549414 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Үкіметі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = {{байрақ|Қазақстан}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = |эмблеманың ені = 350px |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[18 желтоқсан]] [[1995 жыл]] |ізашары1 = ҚР Министрлер Кабинеті |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік Ел даңғылы, 6-үй |regіon_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |басшылықтың лауазымы1 = [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министр]] |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://primeminister.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Үкіметі''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның [[атқарушы билік|атқарушы билігін]] жүзеге асыратын алқалы орган, атқарушы органдардың жүйесін басқарады және олардың қызметіне басшылық жасайды. Үкімет өзінің бүкіл қызметінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Республика Президентінің]] және [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламенттің]] алдында жауапты. Үкіметті Республика Президенті [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституцияда]] көзделген тәртіппен құрады. Үкімет мәртебесі, құқықтары мен міндеттері Қазақстан Конституциясының V тарауы бойынша және Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы Конституциялық заңы бойынша реттеледі. == Тарихы == 1990 жылы 20 қарашада қабылданған Заңға сәйкес Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің орнына Қазақ КСР Министрлер Кабинетi пайда болып, Министрлер Кеңесінің Төрағасы лауазымының орнына Министрлер Кабинетінің Премьер-министрі лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 25 маусымнан бастап ол Премьер-министр деп атала бастады. 1991 жылы 16 қазанда Ұзақбай Қараманов отставкаға кетіп, Сергей Терещенко Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 1994 жылы 11 қазанда Сергей Терещенконың Министрлер Кабинетi отставкаға кетіп, 12 қазанда Әкежан Қажыгелдин Премьер-министр лауазымына тағайындалды. Конституциялық Соттың 1995 жылғы 6 наурыздағы қаулысына байланысты 11 наурызда Министрлер Кабинетi Жоғарғы Кеңеспен қатар отставкаға кетті. Кейін Әкежан Қажыгелдин Премьер-министр лауазымына қайта тағайындалды. 1995 жылы 30 тамызда қабылданған жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін Министрлер кабинеті ресми түрде Үкімет деп атала бастады. 1997 жылы 10 қазанда Әкежан Қажыгелдин отставкаға кетіп, Нұрлан Балғымбаев Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 1999 жылы 1 қазанда Нұрлан Балғымбаев отставкаға кетті. 12 қазанда Қасым-Жомарт Тоқаев Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2002 жылы 28 қаңтарда Қасым-Жомарт Тоқаев отставкаға кетіп, Иманғали Тасмағамбетов Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2003 жылы 11 маусымда Иманғали Тасмағамбетов отставкаға кетті. 13 маусымда Даниал Ахметов Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2005 жылы желтоқсанда өткізілген кезектен тыс Президент сайлауынан кейін 2006 жылы 18 қаңтарда Даниал Ахметов Премьер-министр лауазымына қайта тағайындалды. 2007 жылы 8 қаңтарда Даниал Ахметов отставкаға кетті. 10 қаңтарда Кәрім Мәсімов Премьер-министр болып тағайындалды. 2011 жылы 8 сәуірде кезектен тыс Президент сайлауы өткен соң, Кәрім Мәсімов премьер-министр болып қайта тағайындалды. 2012 жылы 24 қыркүйекте Кәрім Мәсімов отставкаға кетіп, Серік Ахметов Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2014 жылы 2 сәуірде Премьер-министр Серік Ахметов отставкаға кетіп, Кәрім Мәсімов екінші мәрте премьер-министр болып тағайындалды. 2014 жылы 6 тамызда Мемлекет басшысының төрағалығымен Үкіметтің кеңейтілген отырысы өтіп, Қазақстан тарихындағы ең ықшам Үкімет құрылды. Отырыс барысында 17 министрлік, 9 агенттік орнына 12 министрліктен тұратын жаңа Үкіметтің құрылымы туралы шешім қабылданды. Үкімет құрамында болған барлық агенттіктер министрліктердің құрамына комитет ретінде кірді. Премьер-министрдің 2 орынбасары ғана қалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/meetings_and_sittings/memleket-basshysynyn-toragalygymen-ukimettin-keneitilgen-otyrysy-otti-1|title=Мемлекет басшысының төрағалығымен Үкіметтің кеңейтілген отырысы өтті|lang=kk|date=2014-08-06|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты}}</ref> 2015 жылы 29 сәуірде Қазақстан Президентінің кезектен тыс сайлауы өткен соң, Кәрім Мәсімов қайтадан премьер-министр болып тағайындалды. 2016 жылы 8 қыркүйекте Кәрім Мәсімов отставкаға кетті. 9 қыркүйекте Бақытжан Сағынтаев Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2019 жылдың 21 ақпанында Сағынтаев бастаған Үкімет отставкаға кетті. Оның орнына 25 ақпанда Үкімет басшысы ретінде Асқар Мамин тағайындалды.<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-new-government/29789381.html "Президентпен ширек ғасыр жұмыс істеген" Мамин және оның командасы]</ref> 2021 жылы 15 қаңтарда парламент сайлауынан кейін Асқар Мамин қайта премьер-министр болып тағайындалды.<ref>[https://batys.info/2021/01/15/kimet-otstavka-a-ketti/ Үкімет отставкаға кетті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240805131245/https://batys.info/2021/01/15/kimet-otstavka-a-ketti/ |date=2024-08-05 }}</ref> 2022 жылы 5 қаңтарда елдегі қиын ахуалға байланысты Үкімет отставкаға кетті. Маминнің орнына Әлихан Смайылов премьер-министрдің міндетін атқарушы болып тағайындалды.<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstan-tarihyinda-ukmet-eknsh-ret-otstavkaga-kett-458254/ Қазақстан тарихында үкімет екінші рет отставкаға кетті]</ref> 11 қаңтарда Президент Жарлығымен Премьер-Министр лауазымына Әлихан Смайылов тағайындалды.<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-protest-live-bloging-11-january/31648466.html Тоқаев үкімет құрамын бекітті. 11 қаңтарда не болды?]</ref> 2023 жылы 29 наурызда VIII сайланған Парламенттің бірінші сессиясының ашылуында Әлихан Смайылов басқаратын министрлер кабинеті жаңадан сайланған Мәжіліс алдында отставкаға кетті. 30 наурызда Әлихан Смайылов қайта Премьер-Министр болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/339278-ukimettinh-dganha-quramy-qalay-ozgerdi Үкіметтің жаңа құрамы қалай өзгерді?]</ref> 2024 жылы 5 ақпанда Мемлекет басшысы Әлихан Смайылов бастаған үкіметті отставкаға жіберді. Үкімет құрамы жасақталғанша Премьер-министр міндетін атқару Роман Склярға жүктелді. 6 ақпанда Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Премьер-Министр ретінде Олжас Бектеновті тағайындады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-02-06/gbvg-ukimette/ Жаңа үкімет жасақталды: 4 министрден өзгесі лауазымын сақтап қалды]</ref> == Жалпы ережелер == === Үкіметті құру === Үкіметті Республика Президенті Қазақстан Республикасының Конституциясында көзделген тәртіппен құрады. [[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Премьер-Министр]] Үкімет басшысы болып табылады. Премьер-Министрді [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]тің келісімімен Президент қызметке тағайындайды және қызметтен босатады. ҚР-ның Премьер-Министрі өзі тағайындалғаннан кейін он күн мерзімде үкіметтің құрылымы мен құрамы туралы ҚР Президентіне ұсыныс енгізеді. Президент Премьер-Министрдің ұсынысы бойынша үкімет құрылымын анықтайды, оның мүшелерін қызметке тағайындайды және оларды қызметтен босатады, орталық атқарушы органдарды құрады, таратады, қайта құрады. ҚР Үкіметінің құрылымын министрліктер құрайды. Қазақстан Үкіметі — алқалы орган. Оның құрамына Үкімет мүшелері — республиканың Премьер-Министрі, оның орынбасарлары, министрлер, өзге де лауазымды адамдар кіреді. Премьер-Министр мен Үкімет мүшелері қызметке кірісер алдында Қазақстан халқына және Президентіне ҚР Үкіметі туралы конституциялық заңда белгіленген тәртіппен ант береді. Премьер-Министрге ерекше мәртебе берілген. Ол Президентке Үкімет құрамына кірмейтін министрліктерді, орталық атқарушы органдарды құру, қайта құру және тарату туралы, министр қызметіне кандидатуралар жөнінде, министрді қызметтен босату туралы ұсыныстар енгізеді, Үкіметтің қызметін ұйымдастырып, оған басшылық жасайды және оның жұмысы үшін дербес жауап береді. === Үкіметтің орнынан түсуі === Республика Үкіметі Парламент Мәжілісінің өкілеттік мерзімі шегінде жұмыс істейді және жаңадан сайланған Парламент Мәжілісінің алдында өз өкілеттігін доғарады. Үкіметтің өкілеттікті доғаруы оның мүшелерінің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Республика Үкіметінің жаңа құрамы бекітілгенге дейін Үкімет өз міндетін атқара береді. Егер өздеріне жүктелген функцияларды одан әрі жүзеге асыру мүмкін емес деп санайтын болса, Үкімет және оның кез келген мүшесі Республика Президентіне өзінің орнынан түсуі туралы мәлімдеуге хақылы. Үкімет жүргізіп отырған саясатпен келіспейтін немесе оны жүргізбей отырған Үкімет мүшелері де орнынан түседі. Республика Конституциясында көзделген жағдайларда Парламент Үкіметке сенімсіздік білдіретін болса, Үкімет өзінің орнынан түсуі туралы Республика Президентіне мәлімдейді. Республика Президенті орнынан түсуді қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселені он күн мерзімде қарайды. Орнынан түсуді қабылдау Үкіметтің немесе оның тиісті мүшесінің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Премьер-Министрдің орнынан түсуін қабылдау бүкіл Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Республика Президенті өз бастамасымен Үкіметтің өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдауға және оның кез келген мүшесін қызметінен босатуға хақылы. === Үкімет құрамында болуға байланысты шектеулер === Республика Үкіметі мүшелерінің: * өкілді органның депутаттары болуға; * оқытушылық, ғылыми немесе өзге шығармашылық қызметтерден басқа ақы төленетін қызметтер атқаруға; * кәсіпкерлікпен шұғылдануға; * Үкімет шешімдерімен белгіленген жағдайларда жарғылық капиталына мемлекет қатысатын коммерциялық ұйымдарды қоспағанда, коммерциялық ұйымның басшы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруге хақы жоқ.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002688_ Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 18 желтоқсандағы №2688 "Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы" Конституциялық заңы]</ref> == Өкiлеттiктері == Үкiметке мынадай негiзгi конституциялық өкiлеттiктер берiлген: * ол мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының негiзгi бағыттарын, оны жүзеге асыру жөнiндегi стратегиялық және тактикалық шараларды талдап жасау; * мемлекеттік бағдарламаларды әзiрлеу; * әлеуметтік-экономикалық және ғылыми-техникалық дамудың индикативтiк жоспарларын әзiрлеп, iске асыру; * Республика Президентi белгiлеген тәртiппен респ. бюджеттi және оған енгiзiлетiн өзгерiстердi әзiрлеуге қатысу, парламентке республикалық бюджет және оның атқарылуы туралы есеп беру, бюджеттiң атқарылуын қамтамасыз ету; * ҚР-ның қаржы жүйесiн нығайту жөнiндегi шараларды әзiрлеп, жүзеге асыру; * мемлекеттік валюталық, қаржы және материалдық қорларының құралуы мен пайдалануы кезiнде заңдылықтың сақталуына мемлекеттік бақылау жасау; * құрылымдық және инвестициялық саясатты жүзеге асыру; * баға құралуының мемлекеттік саясатын әзiрлеп, ұйымдастыру; * мемлекет реттейтiн баға қолданылатын өнiмдердiң, тауарлар мен қызмет көрсетулердiң номенклатурасын белгiлеу; * мемлекеттік меншiктi басқаруды ұйымдастыру, оны пайдалану шараларын әзiрлеп, жүзеге асыру, мемлекеттік меншiк құқығының қорғалуын қамтамасыз ету; * еңбекке ақы төлеу, азаматтардың әлеуметтік қорғалуы, мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік сақтандыру жүйесi мен шарттарын айқындау; * мемлекеттік аймақтық саясаттың негiзгi бағыттарын әзiрлеп, iске асыру; * аймақтарды әлеуметтік-экономикалық дамытудың аймақаралық мәселелерiн шешудi қамтамасыз етедi; * ғылым мен техниканы дамыту, жаңа технологияларды енгiзу, мәдениеттi, бiлiм берудi, денсаулық сақтауды, туризм мен спортты дамыту жөнiндегi мемл. саясатты айқындап, iске асыру; * табиғат қорлары мен қоршаған табиғи ортаны оңтайлы пайдалану және қорғау шараларын әзiрлеп, жүзеге асыру; * құқықтық реформалардың жүзеге асырылуын қамтамасыз ету; * азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау және заңдылық пен құқықтық тәртiптi сақтау, ҚР-ның қауiпсiздiгi мен қорғаныс қабiлетiн, аумақтық тұтастығын сақтау және қорғау, ҚР-ның мемлекеттік шекарасын күзету шараларын әзiрлеп, iске асыру; * келiссөздер жүргiзу және үкiметаралық келiсiмдерге қол қою туралы шешiмдер қабылдау; * ҚР-ның шет мемлекеттермен, халықаралық және аймақтық ұйымдармен қарым-қатынасты дамытуын қамтамасыз ету; * сыртқы экономикалық саясатты iске асыру шараларын әзiрлеу; * сыртқы сауданы дамыту шараларын қолдану; * халықаралық қаржы ұйымдарымен ынтымақтастық пен өзара iс-қимылды жүзеге асыру; * Конституциямен, заңдармен және президент актiлерiмен жүктелген өзге де қызметтердi орындау. Үкiмет өзiнiң бүкiл қызметiнде конституцияда және үкiмет туралы конституциялық заңда белгiленген нысандарда Республика Президентiнiң алдында жауапты. ҚР-ның Премьер-Министрi үкiмет қызметiн ұйымдастырып, оған басшылық етедi, оның жұмысы үшiн жауап бередi, Президентке Үкiмет қызметiнiң негiзгi бағыттары жөнiнде баяндайды, қаулылар шығарады. Үкiмет мүшелерi өз құзыретi шегiнде дербес шешiмдер қабылдайды, Олар өздерiне бағынышты мемлекеттік органдардың жұмысы немесе тапсырылған жұмыс аясы үшiн Премьер-Министрдiң алдында жауап бередi. Парламенттiң әрбiр палатасы үкiмет мүшелерiнiң қызметтерi жөнiндегi есептерiн тыңдауға хақылы. Үкiмет мүшесi заңдарды орындамаған жағдайда депутаттар оны қызметтен босату жөнiнде Президентке мәлiмдей алады. Үкiмет ҚР Конституциясы, заңдары, ҚР Президентiнiң нормативтiк жарлықтары негiзiнде және солардың орындалуы үшiн өз құзыретi шегiнде бүкiл мемлекеттік аумағында мiндеттi күшi бар Үкiмет қаулылары мен Премьер-Министрдiң өкiмдерiн шығарады, олардың iске асырылуын қамтамасыз етедi. Бұл қаулылар мен өкiмдер Конституцияға, заңдарға, Республика Президентiнiң актiлерiне қайшы келмеуге тиiс. Жаңадан құрылған Үкiмет өз қызметiнiң бағдарламасын жасап, бұл туралы Парламентке баяндама ұсынады. Егер Парламент Үкiметтiң бағдарламасын қабылдамаса, Үкiмет екi ай iшiнде бағдарламаны қайтадан ұсынады. Егер Парламент депутаттарының жалпы санының 2/3-сiнiң дауыс беруiмен бағдарлама тағы да қабылданбаса, онда бұл Үкiметке сенiмсiздiк вотумын бiлдiредi. Үкiмет заңдық ұсыныстар енгiзуге хақылы. Ол заң жобаларының жоспарын құрып, соған сәйкес парламент мәжiлiсiне заң жобаларын ұсынады. Заң жобаларын дайындауға олардың сапасы үшiн жауапты болатын министрлiктер, мемлекеттік комитеттер, агенттiктер, бiрiншi басшылар қатысады. Қазақстан Ресупбликасының Үкіметі Президенттiң өкiлеттiк мерзiмi шегiнде қызмет етедi және жаңадан сайланып, қызметке кiрiскен ҚР Президентiне үкiмет мүшелерi жазбаша қол қойған өтiнiш беру арқылы өз өкiлеттiгiн доғарады. ҚР-ның Конституциясында (70-бап) және ҚР-ның Үкiметi туралы констиуц. заңда республика Үкiметiнiң, оның мүшелерiнiң тиiстi өкiлеттi мерзiмiнен бұрын орындарынан түсу себептерi мен тәртiптерi қаралған. Егер Үкiмет, оның кез келген мүшесi өздерiне жүктелген мiндеттердi одан әрi орындау мүмкiн емес деп санайтын болса, онда олар республика Президентiне өз орнынан түсуi туралы мәлiмдеуге хақылы. Конституцияда (53-бап, 7-тармақ, 61-бап, 7-тармақ) көзделген жағдайларда Парламент Үкiметке сенiмсiздiк бiлдiретiн болса, Үкiмет өзiнiң орнынан түсуi туралы ҚР Президентiне мәлiмдейдi. Орнынан түсудi қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселенi ҚР Президентi он күн мерзiмде қарайды. Орнынан түсудi қабылдау Үкiметтiң не оның тиiстi мүшесiнiң өкiлеттiгi тоқтатылды дегендi бiлдiредi. Премьер-Министрдiң орнынан түсуiн Президенттiң қабылдауы немесе оны қызметiнен босатуы бүкiл Үкiметтiң өкiлеттiгi тоқтатылғанын бiлдiредi. Сондай-ақ, президент өз бастамасымен де Үкiметтiң өкiлеттiгiн тоқтату туралы шешiм қабылдауға және оның кез келген мүшесiн қызметтен босатуға хақылы. Үкiмет жүргiзiп отырған саясатпен келiспейтiн және оны жүргiзбей отырған үкiмет мүшелерi атқарып отырған қызметiнен босатылуға тиiс. == Құрылымы == Үкiмет құрылымын министрлiктер құрайды. Министрлiктi Премьер-Министрдiң ұсынысы бойынша Президент құрады, қайта ұйымдастырады және таратады. Министрлiк Республика Yкiметiнiң құзыретiне жатқызылмаған мәселелер бойынша шешiмдердi өз бетiнше қабылдауға өкiлеттi. Министрлік Республика Президенті айқындаған мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары бойынша, Үкімет әзірлеген мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының, қорғаныс қабілетінің, қауіпсіздігінің, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етудің негізгі бағыттарына сүйеніп, тиісті салаларда мемлекеттік саясатты қалыптастырады. === Министрліктер === Үкіметтің құрамында 21 [[министрлік]] бар:<ref name="qurami">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition|title=ҮКІМЕТТІҢ ҚҰРАМЫ|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-31}}</ref> # [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрлігі]] (1992–) # [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары білім министрлігі]] (1999 қаңтар–қазан, 2022–) # [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау министрлігі]] (1991–1997, 2001–2014, 2017–) # [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі]] (1996–2014, 2017–) # [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] (2025—) # [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрлігі]] (1991–1994, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] (1992–) # [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]] (2006–2010, 2012–2014, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрлігі]] (2022–) # [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі]] (2023–) # [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрлігі]] (2019–) # [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрлігі]] (2023–) # [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] (2004–2014, 2020–) # [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және спорт министрлігі]] (2006–2012, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]] (2014–) # [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрлігі]] (1997–1999, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрлігі]] (2014–) ==== Бұрынғы министрліктер ==== {{Collapsible list |# [[Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі|Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі]] (2019–2025) # Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі (2019–2023) # [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі]] (2018–2023) # [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] (2014–2023) # Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі (2019–2023) # [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]] (1999–2022) # [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]] (2016–2019) # Қоғамдық даму министрлігі (2018–2019) # Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2016–2019) # Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2019 ақпан–маусым) # Дін істері және азаматтық қоғам министрлігі (2016–2018) # Инвестициялар және даму министрлігі (2014–2018) # [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі]] (2014–2017) # Мемлекеттік қызмет істері министрлігі (2015–2016) # [[Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі|Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі]] (2010–2014) # [[Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігі|Көлік және коммуникациялар министрлігі]] (1994–1999 қаңтар, 1999 қазан–2014) # Қоршаған орта және су ресурстары министрлігі (2013–2014) # Мәдениет министрлігі (1992–1997, 2003–2004, 2010–2012, 2014 наурыз–тамыз) # [[Қазақстан Республикасы Мұнай және газ министрлігі|Мұнай және газ министрлігі]] (2010–2014) # [[Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігі|Өңірлік даму министрлігі]] (2013–2014) # [[Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі|Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі]] (2002–2010, 2013–2014) # [[Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі|Қоршаған ортаны қорғау министрлігі]] (2002–2013) # Экономикалық даму және сауда министрлігі (2010–2013) # Байланыс және ақпарат министрлігі (2010–2012) # [[Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрлігі|Индустрия және сауда министрлігі]] (2002–2010) # [[Қазақстан Республикасы Энергетика және минералды ресурстар министрлігі|Энергетика және минералды ресурстар министрлігі]] (2000–2010) # Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі (2004–2006) # [[Қазақстан Республикасы Ақпарат министрлігі|Ақпарат министрлігі]] (2003–2004) # Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі (1999–2003) # [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кіріс министрлігі|Мемлекеттік кіріс министрлігі]] (1998–2002) # [[Қазақстан Республикасы Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі|Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі]] (1999–2002) # [[Қазақстан Республикасы Экономика және сауда министрлігі|Экономика және сауда министрлігі]] (1997 наурыз–қазан, 2000–2002) # Экономика министрлігі (1993–1997, 1999–2000) # Энергетика, индустрия және сауда министрлігі (1997–2000) # Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі (1997–1999) # Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі (1997–1999) # Ғылым министрлігі — Ғылым академиясы (1996–1999) # Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі (1999 қаңтар–қазан) # Көлік, коммуникациялар және туризм министрлігі (1999 қаңтар–қазан) # Білім министрлігі (1993–1997) # Білім және мәдениет министрлігі (1997 наурыз–қазан) # Геология және жер қойнауын қорғау министрлігі (1992–1997) # Жастар ісі, туризм және спорт министрлігі (1993–1997) # Құрылыс, тұрғын үй және аумақтарда құрылыс салу министрлігі (1993–1997) # Мұнай және газ өнеркәсібі министрлігі (1994–1997) # Өнеркәсіп және сауда министрлігі (1994–1997) # Экология және биоресурстар министрлігі (1992–1997) # Энергетика және табиғи ресурстар министрлігі (1997 наурыз–қазан) # Энергетика және көмір өнеркәсібі министрлігі (1994–1997) # Ғылым және жаңа технологиялар министрлігі (1992–1996) # Еңбек министрлігі (1991–1996) # Халықты әлеуметтік қорғау министрлігі (1992–1996) # Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі (1991–1995) # Байланыс министрлігі (1991–1994) # Өнеркәсіп министрлігі (1991–1994) # Сауда министрлігі (1991–1994) # Сыртқы экономикалық байланыстар министрлігі (1991–1994) # Энергетика және отын ресурстары министрлігі (1992–1994) # Туризм, дене шынықтыру және спорт министрлігі (1991–1993) # Халыққа білім беру министрлігі (1991–1993) # Ауыл шаруашылығы және азық-түлік министрлігі (1991–1992) # Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі (1991–1992) # Көлік құрылысы министрлігі (1992–1993) # Материалдық ресурстар министрлігі (1992) # Орман шаруашылығы министрлігі (1991–1992) # Энергетика және электрлендіру министрлігі (1991–1992) }} === Комитеттері === {{main|Қазақстан комитеттері}} Министрліктің құрылымдық бөлімшелеріне ведомстволар (комитеттер), департаменттер және басқармалар жатады. Үкімет құрамына кіретін құқық қорғау органдары мемлекеттік қызметтің ерекше түрі ретінде "қызметтер" құра алады. == Қазіргі құрамы == {{Толық мақала|Олжас Бектенов үкіметі}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Лауазымы !Суреті !Аты-жөні !Қызметі |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] |[[Сурет:Oljas Bektenov (2024-02-06, cropped).jpg|100px]] |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- | colspan="4" style="text-align:center;" | '''Премьер-министр орынбасарлары''' |- |[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің<br>Бірінші орынбасары]] |[[Сурет:Роман Скляр (38181) (cropped).jpg|100px]] |[[Роман Васильевич Скляр]] |11 қаңтар<br>2022 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] —<br>[[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]]ның басшысы |[[Сурет:Ğalımjan Qoyşıbaev (2023-06-20).jpg|100px]] |[[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев]] |4 қаңтар<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] — <br>[[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық<br>экономика министрі]] |[[Сурет:Serik Jumanğarin (2023-04-03) (cropped).jpg|100px]] |[[Серік Мақашұлы Жұманғарин]] |21 желтоқсан<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің<br>орынбасары]] |[[Сурет:Qanat Bozımbaev (2024-03-31).jpg|100px]] |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] |31 наурыз<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] —<br>[[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі]] | [[Сурет:Jaslan Mädiev (2024-05-06).jpg|100px]] | {{sortname|Жаслан Хасенұлы|Мәдиев}} |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] —<br>[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және<br>ақпарат министрі]] |[[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|100px]] |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |1 желтоқсан<br>2025 жылдан бері |- | colspan="4" style="text-align:center;" |'''Министрлер''' |- |[[Сурет:MFA emblem.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] |[[Сурет:Ermek Kosherbaev (February 2020) (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Ермек Беделбайұлы|Көшербаев}} |26 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |- |[[Сурет:Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] |[[Сурет:Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі Дәурен Жұматайұлы Қосанов.jpg|100px]] |[[Дәурен Жұматайұлы Қосанов]] |8 маусым<br>2025 жылдан бері |- |[[Сурет:Logo MVD KZ.jpg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]] |[[Сурет:Erjan Sädenov (2023-09-29).jpg|100px]] |[[Ержан Сапарбекұлы Сәденов]] |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы<br>министрі]] |[[Сурет:Aydarbek Saparov (2023-09-04).jpg|100px]] |[[Айдарбек Сейпілұлы Сапаров]] |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Сурет:Ministry of Justice of Kazakhstan logo, 2023.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] |[[Сурет:Erlan Särsembaev (2025-07-07).jpg|100px]] |[[Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев]] |9 қаңтар<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары<br>білім министрі]] |[[Сурет:Nurbek Saiasat 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|100px]] |[[Саясат Нұрбек]] |11 маусым<br>2022 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау<br>министрі]] |[[Сурет:Ақмарал Әлназарова (51774).jpg|100px]] |[[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты<br>әлеуметтік қорғау министрі]] |[[Сурет:Asqarbek Ertaev in October 2024 (cropped).jpg|100px]] |[[Асқарбек Маратұлы Ертаев]] |27 қаңтар<br>2026 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]] |[[Сурет:Нұрлан Сауранбаев 2025 (cropped).jpg|100px]] |[[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев]] |30 маусым<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] |[[Сурет:Mädi Takiev (2023-10-12).jpg|100px]] |[[Мәди Төкешұлы Такиев]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- |[[Сурет:Оқу-ағарту министрлігінің эмблемасы.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] |[[Сурет:Juldız Süleymenova (2023-04-21).jpg|100px]] |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |- |[[Сурет:Эмблема МПС РК.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және<br>құрылыс министрі]] |[[Сурет:Ерсайын Нағаспаев 2025 (cropped).jpg|100px]] |[[Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев]] |28 ақпан<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және<br>интеграция министрі]] |[[Сурет:Arman Şaqqaliev (2023-11-22).jpg|100px]] |[[Арман Абайұлы Шаққалиев]] |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары<br>және ирригация министрі]] |[[Сурет:Nurjan Nurjigitov (2023-09-04).png|100px]] |[[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов]] |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Сурет:Mchs emblem.gif|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар<br>министрі]] |[[Сурет:Шыңғыс Әрінов (51751).jpg|100px]] |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және<br>спорт министрі]] |[[Сурет:Erbol Myrzabosynov.jpg|100px]] |[[Ербол Қуантайұлы Мырзабосынов]] |2 қыркүйек<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және<br>табиғи ресурстар министрі]] |[[Сурет:Ерлан Нысанбаев (51832).jpg|100px]] |[[Ерлан Нұрәліұлы Нысанбаев]] |5 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] |[[Сурет:Yerlan Akkenzhenov (cropped).jpg|100px]] |[[Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов]] |19 наурыз<br>2025 жылдан бері |- |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты]] * [[Қазақстан премьер-министрі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.government.kz/kz/ Қазақстан Республикасының Үкіметінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512101150/http://government.kz/kz |date=2016-05-12 }} * [http://egov.kz/cms/kk Қазақстан Республикасының Электрондық үкіметі] {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан үкіметі]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] tbaoz5tjgriakmy65c29sdf4mg8piqx 0 6830 3589533 3395028 2026-04-22T01:35:04Z Sagzhan 29953 3589533 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Керей | лақап_атауы = Керейт | таңбасы =Kazakh Tamga 68.svg | таңба_сипаттамасы = [[ашамай]] (түйеге салатын ер) | ұраны = Ошыбай, Абақ, Жәнібек, Сартоқай, Тайбұға | шығу_тегі = Байқұтанның баласы, [[Уақ]]тың інісі | жүзі = [[Орта жүз]] | тайпасы = | бөлімдері = [[Тұрғақ]], [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы]], [[Абақ]] | тараулары = Ашамайлы: [[Шыңойлы]], [[Байталақ]],[[Барқым]]. Абақ: [[Сарбас]], [[Жәдік]], [[Меркіт]], [[Жәнтекей]], [[Ителі]], [[Молқы]], [[Шұбарайғыр (ру)|Шұбарайғыр]], [[Жастабан]], [[Шеруші]], [[Қарақаc]], [[Көнсадақ]], [[Шимойын]], | ақсақалы = | қыстаулары = Алтай тауының солтүстігінен басқа бөліктері, Сырдарияның төменгі бөлігі, Солтүстік Қазақстан, Ертіс өзенінің алабы | жайлаулары =Алтай тауының солтүстігінен басқа бөліктері, Сырдарияның төменгі бөлігі, Солтүстік Қазақстан, Ертіс өзенінің алабы | торабы, Кұлсары маны = ? }} {{мағына|Керей}} '''Керей''' (''карайлар'') — қазақ құрамындағы көне тайпалардың бірі – [[Керей елі]]нің де тарих көшінде белгілі бола бастаған кездеріндегі ғұмыр кешкен ата жұрты – сонау замандарда бірсыпыра түрік халықтарының қасиетті қонысы атанып, ғажайып ата жазу мұрағаттарымыз мәңгілікке қашалып, жазылып қалған, қазіргі моңғол даласы және оған іргелес жатқан аймақты қамтитын құтты мекендерінің бір тұсы – Орхон, Оңғын, [[Керулен]], Селеңге, [[Арғұн]] өзендерінің құйқалы алқабы еді. Керей атауының шығуы туралы әртүрлі пікірлер бар. Бірақ солардың арасында Орхон-енесай жазуларының білгір зерттеушісі, жазушы Қаржаубай Сартқожаұлының апталығымызға ұсынған қолжазбасындағы Керлін (Керулен) өзені және ол өз басын алатын Кентау тауына қатысты пікір көңілге қонымды көрінеді. Онда қазақ ғалымы көне түрік жазуларында (Мойыншор ескерткіші, VIII ғ) бұл қоныс жер аты «Кейре» түрінде көрініс бергендігін айтады. Ал Керлін алқабы ежелден керейлердің түп-тегі Тоғыз байырқулар қоныстанып келе жатқан төл мекен. Олар бірде «тоғыз байырқу», бірде «тоғыз оғұз», бірде «тоғыз керейлік» деп атала жүріп, ғасырлар өте келе «керейлер» боп өзгерген секілді. Бұл бағамдау Керей шежіресінде бұрыннан айтылып жүретін өзен атына қатысты әңгіме сарынын да пысықтағандай болады. Қытайда тұратын қазақ оқымыстыларының кейінгі кездерде бірсыпыра көне қытай жазбаларын қазақша сөйлете бастауы халқымыздың тарихына қатысты көптеген құнды деректерге жолықтырғанын бұрын да айтқан едік. Сол жазбаларда керей атауына да қатысты сәттер кездеседі. Мәселен, «Сүй патшалығының тарихында» Шеп тайпасының көсемі Керін Еркіннің Шығыс Түрік қағандығының үстемдігіне қарсы шыққаны туралы дерек бар. «Таң патшалығының көне тарихы» жазбасында сол Керіннің баласы Хылейдің де қаған болғандығы айтылады. Яғни осылардағы Керін мен Хылей «Керей» деген атау болуы да мүмкін деген топшылау ортаға тартылады. Аудармашылар бұл жазбалардан Шеп тайпасымен бірге Сеп, Байлау, Қойлау секілді тайпалар атауының да ізін бағамдағандай болды. Бір қызығы, Алтай аймағыгда ХІХ ғасырда ғұмыр кешкен керей Мәмидің шежіресінде де осыған үндесетін тұстар бар. Ол шежіреде Керей ұлысының арғы тегі Шеп, Сеп, Байлау, Қойлау, Елдей, Көлдей, Изен, Жусан секілді тайпалардан таралады делінеді. Бұлардың Шеп, Септен басқасының бәрі қазір Керей-Уақ шежіресінде кездесетін ата-тектер... Академик Ә.Марғұлан керейлер мен үңгіттердің (уақтардың, онгуд) моңғол дәуіріне дейін мәдениеті жоғары болғаны, көне түрк жазуларын пайдаланғандығы жөнінде өзінің «Таңбалы тас жазуы» еңбегінде былай дейді: «Алтай, Жоңғар даласында, Енесайда орхон жазуы бар құлпытастар жиі кездеседі. Олардың көбін жазған керей мен үңгіттер. Моңғол дәуіріне дейін бұлар және наймандар тегіс несториан дінін қабыл еткен елдер. Бұл әсіресе олардың крест таңбасынан ашық көрінеді... бұл таңба қазақ керейлерінде осы күнге дейін сақталған. Мұндай крест таңбасы бар құлпытастар (орхон жазулы) Енесай даласында көп...» Шыңғыс хан заманы туралы теңдесі жоқ жылнама түзіп кеткен Рәшид-әд-Дин еңбегінен сол кезеңдерде Керей мемлекетінің құрамында Керейт, Қырқын, Қоңқайт (Тоңқат), Сақайт, Тобаут, Албат, Қарақин секілді тайпалар болғанын білеміз. Бұлардағы сөз соңындағы «т» әрпі әдетте көптік жалғауды білдіреді. М.Тынышбайұлы осындағы Сақайттан бүгінгі сақаларды (якуттарды), тубауттардан туба жұрттарының атауын көріп, оларды бір кездегі ірі Керей мемлекетінен бөлшектенген елдер болуы кәміл деген болжамды ортаға тартады. Бұл пікірді профессор С.Аманжоловтың «Тоңқатты» тубалардың құрамындағы «Тоңқат», Орхон-Енесай жазбаларында «Құрыққан» түрінде кездесетін «Қарақинді» якуттың қазіргі «Құрыққан» тайпасымен байланыстыруы одан әрі дамытады. Ал Керей мемлекетінің кезінде ірі де айбынды ел болғанына тарихта дәлел жеткілікті. Кей мемлекеттер бойынша Х ғасырда керейлер 200 мыңға жуық болған. Моңғол билігіне дейін Керейді Марғұзған, Құршақұз, Бұйрық, Гөрхан, Уаң хан сияқты хандар билеген. Уаңның өз аты Торы (Тұғырыл). Ол өз кезінде Қытайдың Алтан ұлысына татар тайпаларын жеңуге көмектескені үшін қытай әміршісінен Уаң хан (бір елдің ханы) лауазымын алған. Уаң ханның (Он ханның) осы есімі кезінде керейлердің несториан дінін ұстағанына қатысты Еуропаға «керейлердің королі Иоан поп» деген атаумен де жеткен екен. Шыңғыс хан моңғол жұрттарының басын құрап, жас мемлекетінің шаңырағын алғаш көтерген кезде, ол өз әкесінің анда-досы Уаң ханның көмегіне арқа сүйеді. Онымен бірге наймандарға қарсы соғысқа қатысты. Алайда кейіннен екеуінің арасында алауыздық туып, оның ақыры Шыңғыс ханның Керей мемлекетін жойып жіберуіне әкеліп соқты. Осы аласапыраннан кейін керейлердің бір бөлігі қонсылас наймандарға ығысып, Батыс Алтай мен Зайсан, Ертіс алқабына ауды. Ал атажұртта қалған бөлігі Шыңғыс хан қарауына өтіп, кейін жаулап алынған найман, меркіттермен бірге оның жорығына қатысып, Шыңғыс ханның жер қайысқан қолының басты күштерінің біріне айналды. Тарихшылар бүгінде Қазақстанның теріскейін жайлаған керейлер сол Керей мемлекеті күйрегеннен кейін Ертісті бойлап солтүстікке қарай ығысқан бөліктен тараған ұрпақтар екенін айтады. М.Тынышбайұлы керейлердің Шыңғыс ханға мойынсұнбаған бір бөлігі меркіттермен бірге Торғай даласына дейін ығысқан еді, бүгіндері Кіші жүздің Жетіруы құрамында Керейт тайпасы сол босқындардың ұрпағы болуы кәміл дегенді айтады. Ақсақ Темір жорықтары туралы жазбалардан сол кезде Керейлердің Қара Ертістен Алакөлге дейінгі аймақты мекендегенін де көреміз. Тарихтан жоңғарлардың XV ғасырдың басынан қуатты күшке айнала бастағаны белгілі. Осы шамада олар Балқаш, Алакөл аймағындағы керейлерді қатты бір соққыға душар етіп, жан-жаққа тағы ыдыратып жібергенге ұқсайды. Керейлердің бір тобы XV ғасырдың аяғы мен 16-ғасырдың басында Жошы тұқымы – Мауереннахр мен Хорасанда билік жүргізген Мұхаммед Шайбани ханның жорықтарына да қатысқан. Өз тарихында қилы-қилы дәуірлер мен аласапыран замандарды бастан өткерген көне Керей елі кейіннен қазақ халқын құрауға атсалысқан белді тайпалардың біріне айналды. Керейлер сондай-ақ өзбек халқының құрамында да бар. Кенегес тайпасының екі рулы Абақлы мен Ашамайлы деп аталады. Ол Қарақалпақтың Қоңырат деген үлкен арысына енетін рулардың да бірінің аты. Керей рулары тубалардың, Қырым татарларының, башқұрттардың да құрамында кездеседі. Дені қазақ ішінде қалған Керей елі қария сөздер бойынша Абақ және Ашамайлы болып екіге бөлінеді. Қазақ шежіресіндегі бұл ру аттарының шығу тегін тергеген тұстарына үңілсек, Абақты Керейдің Ақылбай атты ұрпағының бәйбішесінің аты еді деген түсіндірмеге жолығамыз. Оның есімі әуелі Аппақ екен, келе-келе Абаққа айналған. Қазір «12 ата Абақ» деп жүрген бірлестік әу баста сол Абақ бәйбішенің өзі тәрбиелеген он екі немересінен өрбіген делінеді. Ал Ашамайлының әуелгі аты Ғали екен (енді бір шежіреде Ақберді), әкесі ашамайға мінгізіп барып келіншек алып бергендіктен Ашамайлы атаныпты делінеді. Шежіреде Абақты Ашаммайлыдан әкеліп тарқататын нұсқалар да бар. Зерттеушілер бұл ру аттарын олардың таңбаларына қатысты өрбіген атау болуы керек деген пікірге ден қояды. Ашамай – қазақ тілінің түсіндірме сөздігі бойынша «балаға арналып, екі қасының жоғарғы ұшы айқастырылып жасалған ер». Ру таңбасындағы «Х» әрпіне ұқсас белгі соны көрсетеді. Ал «абақ» - қасқыр, түлкі секілді аңдарды ұстауға арналған көне құралдың аты. Ол аң сиятындай екі бөліктен тұрады. Аң ішкі бөлікте жатқан етке ұмтылып кірген кезде, жоғары қарай көтеріліп тұрған сырғыма есік сарт етіп төмен түсіп жабылып қалады (Қ.Салғарұлы). осы «абақ» сөзінен түрме мағынасын білдіретін «абақты» сөзі шыққан. Сондай-ақ ғалымдар арасында «ашамай» таңбаны керейлердің баяғыдан несториан дінін ұстанған кезінен қалған бір белгі деп – «крест» таңбасынан, ал «абақ» сөзін түрк-моңғол тілдеріндегі «қандас туыстар одағы» деген мағынаны білдіретін – «обақ», «обох» сөздерінен тарқататын топшылаулар да бар. Керей еліне қатысты ата-тек мәліметтерінің бірсыпырасы Сегіз сері Баһрамұлының шежіресінде жинақталған. Бүгіндері Қазақстан Республикасы ғылым академиясының қолжазба қорында сақталған бұл шежірені әу баста XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында ғұмыр кешкен көшебе Дәулен батыр Таузарұлы жинастырған екен. Одан кейін оны баласы Толыбай, немере туысы Шәукер мырза, ұрпақтары Шақшақ би сияқты біраз сауатты кісілер толықтырған. Олардан Сегіз сері жазып алып, кейінгі ізбасарларының дамытуымен бізге жеткен Абақ керейдің қоныстанған мекен тұрағы Алтай айналасы, Моңғолияда Қобда өлкесі, Баян-Өлке аймағы, Қытайда Қаба өзені, Қара Ертістің басы, Сауыр тауының күңгейі, Үліңгір көлі маңайы. Олардың қалың ұйысқан жерлері шетте болғандықтан, біз Абақ керей туралы толық шежірелік мәліметтерде ілкіде мұқтаждық көріп отырған едік. Алайда Моңғолияда тұратын авторымыз Қ.Сартқожаұлы Баян-Өлкеде 1991 жылы басылып шыққан Абақ керей шежіресін ала келіп, біраз жыртығымызды жамап кетті. Бүгінгі тізбе-кесте де Р.Шынай деген азамат құрастырған осы жинақтағы және бұрыннан да қолда бар моңғолиялық қазақ ғалымы И.Қабышұлының «Керейлер керуені» атты кітабындағы мәліметтер негізінде жасалды. Абақ шежіресін кестеге түсіру үстінде біз Шәкерім қажаның он екі ата Абақты – Жәнтекей, Жәдік, Жастабан, Шұбарайғыр, Шеруші, Ителі, Итемген, Молқы, Меркіт, Сарбас, Қарақас, Көнсадақ деп бөлгені дұрыс болуы керек деген ойға келдік. Біраз мәліметтерде он екі атаның бірі – Шимойын руы деп аталып жатады. Алайда тізбелеу үстінде біз Шимойын Абақтан емес, Ашамайлының Сибанынан тарайтын деп айтуының да бекер еместігіне ден қойған едік. Сегіз сеті шежіресі оны Балғанның Сибаына жатқызады. Осы соңғы шежіреде 19-ғасырдың басында Керей, Уақтың басым көпшілігі орыстан үркіп Алтай, Шәуешекке көшкенде, Шимойын керейлердің едәуір бөлігі солармен бірге өткені айтылады. Демек, Шимойынның Абаққа, Ашамайлыға да қатысы бар болуының бір төркіні осында. Қалың Абақтың арасында тұрғаннан кейін ол бірте-бірте сол қауымдастықтың бір баласы секілді болып кеткен. Алайда ата-текті тарқатқан шежіре желісіне сыналап кіре алмаған. Абақ керейдің қрамындағы Меркіт руы – ілгерідегі көне Меркіт тайпасынан жеткен бір сынық. Меркіт елі туралы алғашқы мәліметтер Қытайды билеген Лияу әулетінің жазба жылнамаларында бар. Рәшид-әд-Дин жылнамасынан оның ұдайы моңғол жұртымен, әсіресе Шыңғыс ханмен көп жауласқан тайпа болғанын көреміз. Олар бірде жас Темүжинді тұтқынға алса, енді бірде бәйбішесі Бөртені тартып алып кетеді. Темүжин араға керейдің Уаң ханын салып жүріп, бәйбішесін әзер қайтарып алады. Сол жолы Бөрте үйіне қайтып келе жатқанда, жолшыбай тұңғышы Жошыны босанады. Ол кезе меркіттердің көсемі Тоқтабек деген адам екен. Оның алты ұлы болыпты. Жылнамада сол алтауының тұңғышы Тоғыздың керейлермен соғыс кезінде, қалғандарының Шыңғыс ханмен өткен әлденеше шайқастарда көз жұмғаны айтылады. Жауынгер, бүлікшіл меркіт жұрты Шыңғыс ханға әлденеше рет қарсы көтерілген алайда бұның түбі олардың түгел дерлік қрып кетуіне де әкеп соққан еді. Шыңғыс хан меркіттердің «арба дөңгелегінен бойы асқандарының бәрін қыруға» жарлық берген екен деген деректер де бар. Меркіттердің аман қалған аз тобы керейлерге қосылып, кейін олардың бір атасы ретінде сіңісіп кетті. ==Керей мемлекеті== Керей билеушілері * Маргуз (Марк) I (1007 жылға жақын) * Уба (Увар) * Маргуз II (1092 жылдан кейін) * Маргуз (III) Буюрук-хан (жуық шамамен 1125—1150) * Хурджакус (Кириакос немесе Григорий) Бұйрық-хан (1150 жылдардың басы 1171) * [[Уаң-хан]] ([[Тоғрыл хан]]) (1171—1196, 1198—1203) * (Ерке-Қара (1196—1198) == Рулары == {{col-begin}}{{col-3}} * [[Тұрғақ]]: # Баба # Тайшыбек # Ораз # Төртқара # Бесқара # Күбі # Жолдыбай # Жәпек<ref>{{Cite web|url=https://qamshy.kz/article/55320-turghaq-kereydinh-bir-butaghy|title=ТҰРҒАҚ КЕРЕЙДІҢ БІР БҰТАҒЫ|website=qamshy.kz|access-date=2021-07-06}}</ref><ref>Шамшиденова Ф.М. XIII-XVII ғғ. Тайбұға Ұлысы және Батыс Сібір: саяси-әлеуметтік мәселелері. – Алматы: «Palitra Press» баспасы, 2021. – 432 б.</ref> {{col-3}} * [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы]]: # [[Балта руы|Балта]] # [[Көшебе]] # [[Сибан]] # [[Тарышы]] {{col-3}} * [[Абақ Керей|Абақ]]: # [[Жәдік]] # [[Жәнтекей]] # [[Шеруші]] # [[Шұбарайғыр (ру)|Шұбарайғыр]] # [[Шимойын]] # [[Меркіт]] # [[сарбас руы|Сарбас]] # [[Молқы]] # [[Ителі]] # [[Қарақаc]] # [[Жастабан]] # [[Көнсадақ]] {{col-end}} == Тұлғалар == # [[Дәстем Қарабасұлы]] # [[Тұрсынбай, Балта Керей]] # [[Тоқсан би]] # [[Ер Жәнібек Төлекұлы]] # [[Толыбай Дәуленұы]] # [[Жәнібек Бердәулетұлы (батыр)]]<ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Керей|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2014|томы= 15|беттері= |барлық беті= 607|сериясы= |isbn= 9965-765-46-4|тиражы= 1000}} </ref> # [[Жобалай Бәйсейітұлы|Жобалай би Бәйсейітұлы]] Шақантай # [[Жәке Қойтанұлы|Жәке би Қойтанұлы]] Абақ-Меркіт # [[Бақсары Райжанұлы|Бақсары батыр Райжанұлы]] Ашамайлы # [[Бөгенбай Маянбайұлы|Бөгенбай батыр Маянбайұлы]] Ашамайлы # [[Бүркітбай Тұяқбайұлы]] Қарақас == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Орта жүз]] {{Қазақ рулары}} 6la8avbfqxqapt4upjjvwcjye2ox9y4 10 8676 3589399 1752599 2026-04-21T23:02:55Z Kasymov 10777 3589399 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{docpage}}</noinclude> Этот шаблон используется для идентификации учётных записей ботов и их владельцев. == Использование == * <nowiki>{{</nowiki>bot|''учётная запись владельца''}} * <nowiki>{{</nowiki>bot|''учётная запись владельца''|site=''версия Википедии на другом языке''}} == Пример == * <nowiki>{{</nowiki>bot|DummyName}} * <nowiki>{{</nowiki>bot|DummyName|site=en}} <includeonly> [[Санат:Үлгілер:Боттар үшін|{{PAGENAME}}]] </includeonly> sk1d64djmonkzju899pd7vkrm5njact 0 12209 3589513 3589118 2026-04-22T00:01:22Z Kasymov 10777 3589513 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Шаханов |Шынайы есімі = |Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg |Ені = |Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007 |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref> |Туған күні = 02.07.1942 |Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 19.04.2026 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Аматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Социалистік реализм |Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}} |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = |Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]}} '''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994). == Өмірбаяны == 1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === Шығармашылық мансабы === 1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді. 1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді. 1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды. Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді. === Саяси мансабы === 1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді. Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды. 1986 жылғы [[Желтоқсан көтерілісі]] аясында қазақ халқына «ұлтшыл» деп кінә таққан [[КОКП ОК саяси бюросы]]ның қаулысына қарсы және сол Желтоқсан кезіндегі шындықты қалыптастыру жөнінде тұңғыш рет Қазақстан Жазушылар Одағының Пленумында (1988), КСРО халық депутаттарының І съезінде ([[Кремль]], 1989) батыл мінез көрсетті. КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. 1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды. 1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді. 1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды. 2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді. 2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды. 2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы. == Шығармашылығы == * Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді. * «Балладалар» (1968) * «Ай туып келеді» (1970) * «Қырандар төбеге қонбайды» (1974) * «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты. Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс. «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды. == Азаматтық болмысы == Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады. 2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген. Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. == Жеке өмірі == Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үш түрлі рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref> Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлімі == 2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref> 2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Айтбаев және Көпенов зиратында жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлеңдер мен балладалар тізімі == * «Эверестке шығу» * «Ғашықтық ғаламаты» * «Еркектер жыры» * «Әйелдер» * «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме» * «Арман» * «Шың басындағы оқиға» * «Алтын, күміс және қалайы» * «Жайықпен жүздескенде» * «Байқаймысың» * «Жалын» * «Жанерке» * «Достық өлкесінің заңы» * «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап» * «Өзендер» == Марапаттары == === Қазақстан марапаттары === * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022); * [[Отан ордені]] (16 маусым 2022); * [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996); * [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы === КСРО марапаттары === * Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982); * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972); * Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль; * [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]]. === Шетел марапаттары === * [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994); * Данакер ордені (2024, Қырғызстан); * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты; * Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты; * Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты * Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты; * [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері; * Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін; * Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002); * Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006); * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді; * Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры. * [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }} * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }} * [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }} * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011] * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]] [[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Данакер орденінің иегерлері]] [[Санат:Отан орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]] lj831qcf0cj0u1yxqhqq5adk6u8oa60 3589517 3589513 2026-04-22T00:05:07Z Kasymov 10777 3589517 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Шаханов |Шынайы есімі = |Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg |Ені = |Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007 |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref> |Туған күні = 02.07.1942 |Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 19.04.2026 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Аматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Социалистік реализм |Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}} |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{қатар|{{Қазақстанның Еңбек Ері}}}} {{қатар|{{Отан ордені}}}} {{қатар|{{Данакер ордені}}}} {{қатар|{{Қырғызстан Республикасының құрметті атағы|түрі=халық ақыны}}}} |Сыйлықтары = {{Ленин комсомол сыйлығы|1982}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = |Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]}} '''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994). == Өмірбаяны == 1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === Шығармашылық мансабы === 1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді. 1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді. 1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды. Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді. === Саяси мансабы === 1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді. Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды. 1986 жылғы [[Желтоқсан көтерілісі]] аясында қазақ халқына «ұлтшыл» деп кінә таққан [[КОКП ОК саяси бюросы]]ның қаулысына қарсы және сол Желтоқсан кезіндегі шындықты қалыптастыру жөнінде тұңғыш рет Қазақстан Жазушылар Одағының Пленумында (1988), КСРО халық депутаттарының І съезінде ([[Кремль]], 1989) батыл мінез көрсетті. КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. 1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды. 1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді. 1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды. 2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді. 2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды. 2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы. == Шығармашылығы == * Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді. * «Балладалар» (1968) * «Ай туып келеді» (1970) * «Қырандар төбеге қонбайды» (1974) * «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты. Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс. «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды. == Азаматтық болмысы == Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады. 2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген. Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. == Жеке өмірі == Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үш түрлі рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref> Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлімі == 2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref> 2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Айтбаев және Көпенов зиратында жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлеңдер мен балладалар тізімі == * «Эверестке шығу» * «Ғашықтық ғаламаты» * «Еркектер жыры» * «Әйелдер» * «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме» * «Арман» * «Шың басындағы оқиға» * «Алтын, күміс және қалайы» * «Жайықпен жүздескенде» * «Байқаймысың» * «Жалын» * «Жанерке» * «Достық өлкесінің заңы» * «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап» * «Өзендер» == Марапаттары == === Қазақстан марапаттары === * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022); * [[Отан ордені]] (16 маусым 2022); * [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996); * [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы === КСРО марапаттары === * Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982); * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972); * Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль; * [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]]. === Шетел марапаттары === * [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994); * Данакер ордені (2024, Қырғызстан); * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты; * Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты; * Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты * Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты; * [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері; * Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін; * Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002); * Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006); * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді; * Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры. * [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }} * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }} * [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }} * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011] * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]] [[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Данакер орденінің иегерлері]] [[Санат:Отан орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]] gwils5xs00uda5isgqyrspjylu8yv1e 3589519 3589517 2026-04-22T00:05:21Z Kasymov 10777 3589519 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Шаханов |Шынайы есімі = |Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg |Ені = |Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007 |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref> |Туған күні = 02.07.1942 |Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 19.04.2026 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Аматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Социалистік реализм |Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}} |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{қатар|{{Қазақстанның Еңбек Ері}}}}{{қатар|{{Отан ордені}}}}{{қатар|{{Данакер ордені}}}}{{қатар|{{Қырғызстан Республикасының құрметті атағы|түрі=халық ақыны}}}} |Сыйлықтары = {{Ленин комсомол сыйлығы|1982}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = |Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]}} '''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994). == Өмірбаяны == 1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === Шығармашылық мансабы === 1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді. 1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді. 1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды. Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді. === Саяси мансабы === 1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді. Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды. 1986 жылғы [[Желтоқсан көтерілісі]] аясында қазақ халқына «ұлтшыл» деп кінә таққан [[КОКП ОК саяси бюросы]]ның қаулысына қарсы және сол Желтоқсан кезіндегі шындықты қалыптастыру жөнінде тұңғыш рет Қазақстан Жазушылар Одағының Пленумында (1988), КСРО халық депутаттарының І съезінде ([[Кремль]], 1989) батыл мінез көрсетті. КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. 1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды. 1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді. 1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды. 2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді. 2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды. 2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы. == Шығармашылығы == * Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді. * «Балладалар» (1968) * «Ай туып келеді» (1970) * «Қырандар төбеге қонбайды» (1974) * «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты. Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс. «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды. == Азаматтық болмысы == Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады. 2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген. Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. == Жеке өмірі == Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үш түрлі рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref> Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлімі == 2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref> 2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Айтбаев және Көпенов зиратында жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлеңдер мен балладалар тізімі == * «Эверестке шығу» * «Ғашықтық ғаламаты» * «Еркектер жыры» * «Әйелдер» * «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме» * «Арман» * «Шың басындағы оқиға» * «Алтын, күміс және қалайы» * «Жайықпен жүздескенде» * «Байқаймысың» * «Жалын» * «Жанерке» * «Достық өлкесінің заңы» * «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап» * «Өзендер» == Марапаттары == === Қазақстан марапаттары === * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022); * [[Отан ордені]] (16 маусым 2022); * [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996); * [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы === КСРО марапаттары === * Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982); * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972); * Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль; * [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]]. === Шетел марапаттары === * [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994); * Данакер ордені (2024, Қырғызстан); * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты; * Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты; * Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты * Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты; * [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері; * Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін; * Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002); * Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006); * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді; * Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры. * [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }} * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }} * [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }} * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011] * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]] [[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Данакер орденінің иегерлері]] [[Санат:Отан орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]] fb3z0q8stiugcmbcqf49rjdh2uv3ovt 3589520 3589519 2026-04-22T00:06:19Z Kasymov 10777 3589520 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Шаханов |Шынайы есімі = |Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg |Ені = |Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007 |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref> |Туған күні = 02.07.1942 |Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 19.04.2026 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Аматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Социалистік реализм |Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}} |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{қатар|{{Қазақстанның Еңбек Ері}}|{{Отан ордені}}|{{Данакер ордені}}|{{Қырғызстан Республикасының құрметті атағы|түрі=халық ақыны}}}} |Сыйлықтары = {{Ленин комсомол сыйлығы|1982}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = |Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]}} '''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994). == Өмірбаяны == 1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === Шығармашылық мансабы === 1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді. 1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді. 1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды. Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді. === Саяси мансабы === 1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді. Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды. 1986 жылғы [[Желтоқсан көтерілісі]] аясында қазақ халқына «ұлтшыл» деп кінә таққан [[КОКП ОК саяси бюросы]]ның қаулысына қарсы және сол Желтоқсан кезіндегі шындықты қалыптастыру жөнінде тұңғыш рет Қазақстан Жазушылар Одағының Пленумында (1988), КСРО халық депутаттарының І съезінде ([[Кремль]], 1989) батыл мінез көрсетті. КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. 1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды. 1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді. 1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды. 2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді. 2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды. 2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы. == Шығармашылығы == * Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді. * «Балладалар» (1968) * «Ай туып келеді» (1970) * «Қырандар төбеге қонбайды» (1974) * «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты. Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс. «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды. == Азаматтық болмысы == Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады. 2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген. Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. == Жеке өмірі == Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үш түрлі рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref> Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлімі == 2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref> 2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Айтбаев және Көпенов зиратында жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлеңдер мен балладалар тізімі == * «Эверестке шығу» * «Ғашықтық ғаламаты» * «Еркектер жыры» * «Әйелдер» * «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме» * «Арман» * «Шың басындағы оқиға» * «Алтын, күміс және қалайы» * «Жайықпен жүздескенде» * «Байқаймысың» * «Жалын» * «Жанерке» * «Достық өлкесінің заңы» * «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап» * «Өзендер» == Марапаттары == === Қазақстан марапаттары === * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022); * [[Отан ордені]] (16 маусым 2022); * [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996); * [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы === КСРО марапаттары === * Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982); * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972); * Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль; * [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]]. === Шетел марапаттары === * [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994); * Данакер ордені (2024, Қырғызстан); * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты; * Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты; * Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты * Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты; * [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері; * Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін; * Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002); * Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006); * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді; * Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры. * [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }} * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }} * [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }} * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011] * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]] [[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Данакер орденінің иегерлері]] [[Санат:Отан орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]] ft2bntwn07przyy1151d2k9dfa4lnfs 3589521 3589520 2026-04-22T00:07:02Z Kasymov 10777 −[[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]]; −[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]; −[[Санат:Данакер орденінің иегерлері]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589521 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Шаханов |Шынайы есімі = |Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg |Ені = |Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007 |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref> |Туған күні = 02.07.1942 |Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 19.04.2026 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Социалистік реализм |Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}} |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{қатар|{{Қазақстанның Еңбек Ері}}|{{Отан ордені}}|{{Данакер ордені}}|{{Қырғызстан Республикасының құрметті атағы|түрі=халық ақыны}}}} |Сыйлықтары = {{Ленин комсомол сыйлығы|1982}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = |Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]}} '''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994). == Өмірбаяны == 1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === Шығармашылық мансабы === 1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді. 1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді. 1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды. Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді. === Саяси мансабы === 1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді. Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды. 1986 жылғы [[Желтоқсан көтерілісі]] аясында қазақ халқына «ұлтшыл» деп кінә таққан [[КОКП ОК саяси бюросы]]ның қаулысына қарсы және сол Желтоқсан кезіндегі шындықты қалыптастыру жөнінде тұңғыш рет Қазақстан Жазушылар Одағының Пленумында (1988), КСРО халық депутаттарының І съезінде ([[Кремль]], 1989) батыл мінез көрсетті. КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. 1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды. 1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді. 1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды. 2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді. 2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды. 2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы. == Шығармашылығы == * Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді. * «Балладалар» (1968) * «Ай туып келеді» (1970) * «Қырандар төбеге қонбайды» (1974) * «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты. Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс. «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды. == Азаматтық болмысы == Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады. 2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген. Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. == Жеке өмірі == Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үш түрлі рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref> Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлімі == 2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref> 2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Айтбаев және Көпенов зиратында жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлеңдер мен балладалар тізімі == * «Эверестке шығу» * «Ғашықтық ғаламаты» * «Еркектер жыры» * «Әйелдер» * «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме» * «Арман» * «Шың басындағы оқиға» * «Алтын, күміс және қалайы» * «Жайықпен жүздескенде» * «Байқаймысың» * «Жалын» * «Жанерке» * «Достық өлкесінің заңы» * «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап» * «Өзендер» == Марапаттары == === Қазақстан марапаттары === * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022); * [[Отан ордені]] (16 маусым 2022); * [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996); * [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы === КСРО марапаттары === * Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982); * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972); * Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль; * [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]]. === Шетел марапаттары === * [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994); * Данакер ордені (2024, Қырғызстан); * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты; * Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты; * Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты * Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты; * [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері; * Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін; * Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002); * Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006); * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді; * Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры. * [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }} * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }} * [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }} * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011] * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]] [[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] 3lbhy2imibgzsxl5qh54wp9bcigm90r 3589605 3589521 2026-04-22T08:26:13Z Ashina 7704 3589605 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Шаханов |Шынайы есімі = |Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg |Ені = |Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007 |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref> |Туған күні = 02.07.1942 |Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 19.04.2026 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Социалистік реализм |Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}} |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{қатар|{{Қазақстанның Еңбек Ері}}|{{Отан ордені}}|{{Данакер ордені}}|{{Қырғызстан Республикасының құрметті атағы|түрі=халық ақыны}}}} |Сыйлықтары = {{Ленин комсомол сыйлығы|1982}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = |Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]}} '''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994). == Өмірбаяны == 1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === Шығармашылық мансабы === 1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді. 1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді. 1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды. Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді. ==== Шыңғыс Айтматовпен достығы ==== Мұхтар Шаханов 1968 жылы Мәскеуде жас ақындар жиынында қырғыз ақыны Жолон Мамытов арқылы танысты [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматовпен]] танысып, «Қос бәйтерек достығы» деп аталатын берік байланыс орнатты.<ref>{{Cite web|url=https://stud.kz/prezentatsiya/id/36468|title=Қос бәйтерек достығы: Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шаханов|date=}}</ref> Екеуі бірлесіп «Құз басындағы аңшының зары» кітабын жазып, көптеген тілдерге аударылды.<ref>{{Cite web|url=https://qamshy.kz/kz/article/6215-shaytmatov-pen-mshakhanovtynh-kitaby-qytay-oqyrmandaryna-zhol-tartty|title=Ш.АЙТМАТОВ ПЕН М.ШАХАНОВТЫҢ КІТАБЫ ҚЫТАЙ ОҚЫРМАНДАРЫНА ЖОЛ ТАРТТЫ|date=2025-10-23}}</ref> «[[Құз басындағы аңшының зары]]<nowiki/>» (толық атауы: «Құз басындағы аңшының зары, немесе ғасыр айрығындағы сырласу») – Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шахановтың бірлесіп жазған рухани-философиялық эсселер жинағы (1997 жылы жарық көрген, 352 бет). Бұл кітап екі дос ақынның диалог түріндегі сырласуынан тұрады<ref name=":0">{{Cite web|url=https://abai.kz/post/40364|title=«АҢШЫНЫҢ ЗАРЫ» ҚЫТАЙДЫ ДҮР СІЛКІНДІРДІ|date=2015-09-01}}</ref>. «Құз басындағы аңшының зары» кітабында туған жер құдіреті, жеті ата заңы, генофонд мәселелерін талқылап, Өзбекстанда жеті атаға дейін қыз алыспау заңы шығуға түрткі болды<ref name=":0" />. заң қабылдауға түрткі болды.<ref name=":0" /> === Саяси мансабы === 1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді. Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды. ==== 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы ==== 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне тікелей қатысушы болмаса да, Мұхтар Шаханов оқиғаның шындығын ашуда басты рөл атқарды. 1989 жылы КСРО Халық депутаттарының I съезінде (Мәскеу) Желтоқсан оқиғасын алғаш рет одақтық деңгейде көтеріп, ресми «ұлтшылдық» деген бағаны жоққа шығарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/...|title=Мұхтар Шахановтың өмір жолы...|date=2026-04-18}}</ref> КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. Оның бастамасымен Қазақстанда Желтоқсан оқиғасын зерттеу комиссиясы құрылды, Шаханов оның төрағасы болды. Комиссия құпия құжаттарды ашып, 8 мыңнан астам адамның ұсталғанын, 90-нан астамының сотталғанын дәлелдеді. Бұл Желтоқсан құрбандарының ақталуына негіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/...|title=Трактористен ұлт сөзін...|date=2026-04-19}}</ref> 1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды. 1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді. 1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды. 2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді. 2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды. 2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы. == Шығармашылығы == * Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді. * «Балладалар» (1968) * «Ай туып келеді» (1970) * «Қырандар төбеге қонбайды» (1974) * «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты. Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс. «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды. == Азаматтық болмысы == Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады. 2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген. Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. == Жеке өмірі == Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үш түрлі рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref> Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлімі == 2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref> 2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Айтбаев және Көпенов зиратында жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлеңдер мен балладалар тізімі == * «Эверестке шығу» * «Ғашықтық ғаламаты» * «Еркектер жыры» * «Әйелдер» * «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме» * «Арман» * «Шың басындағы оқиға» * «Алтын, күміс және қалайы» * «Жайықпен жүздескенде» * «Байқаймысың» * «Жалын» * «Жанерке» * «Достық өлкесінің заңы» * «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап» * «Өзендер» == Марапаттары == === Қазақстан марапаттары === * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022); * [[Отан ордені]] (16 маусым 2022); * [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996); * [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы === КСРО марапаттары === * Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982); * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972); * Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль; * [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]]. === Шетел марапаттары === * [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994); * Данакер ордені (2024, Қырғызстан); * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты; * Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты; * Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты * Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты; * [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері; * Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін; * Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002); * Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006); * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді; * Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры. * [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }} * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }} * [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }} * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011] * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]] [[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] au00mtt07snxv9aylt40eo2qxeacjg3 3589629 3589605 2026-04-22T09:29:54Z Wikuiser 172895 3589629 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Шаханов |Шынайы есімі = |Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg |Ені = |Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007 |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref> |Туған күні = 02.07.1942 |Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 19.04.2026 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Социалистік реализм |Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}} |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{қатар|{{Қазақстанның Еңбек Ері}}|{{Отан ордені}}|{{Данакер ордені}}|{{Қырғызстан Республикасының құрметті атағы|түрі=халық ақыны}}}} |Сыйлықтары = {{Ленин комсомол сыйлығы|1982}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = |Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] }} '''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994). == Өмірбаяны == 1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === Шығармашылық мансабы === 1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді. 1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді. 1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды. Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді. ==== Шыңғыс Айтматовпен достығы ==== Мұхтар Шаханов 1968 жылы Мәскеуде жас ақындар жиынында қырғыз ақыны Жолон Мамытов арқылы танысты [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматовпен]] танысып, «Қос бәйтерек достығы» деп аталатын берік байланыс орнатты.<ref>{{Cite web|url=https://stud.kz/prezentatsiya/id/36468|title=Қос бәйтерек достығы: Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шаханов|date=}}</ref> Екеуі бірлесіп «Құз басындағы аңшының зары» кітабын жазып, көптеген тілдерге аударылды.<ref>{{Cite web|url=https://qamshy.kz/kz/article/6215-shaytmatov-pen-mshakhanovtynh-kitaby-qytay-oqyrmandaryna-zhol-tartty|title=Ш.АЙТМАТОВ ПЕН М.ШАХАНОВТЫҢ КІТАБЫ ҚЫТАЙ ОҚЫРМАНДАРЫНА ЖОЛ ТАРТТЫ|date=2025-10-23}}</ref> «[[Құз басындағы аңшының зары]]<nowiki/>» (толық атауы: «Құз басындағы аңшының зары, немесе ғасыр айрығындағы сырласу») – Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шахановтың бірлесіп жазған рухани-философиялық эсселер жинағы (1997 жылы жарық көрген, 352 бет). Бұл кітап екі дос ақынның диалог түріндегі сырласуынан тұрады<ref name=":0">{{Cite web|url=https://abai.kz/post/40364|title=«АҢШЫНЫҢ ЗАРЫ» ҚЫТАЙДЫ ДҮР СІЛКІНДІРДІ|date=2015-09-01}}</ref>. «Құз басындағы аңшының зары» кітабында туған жер құдіреті, жеті ата заңы, генофонд мәселелерін талқылап, Өзбекстанда жеті атаға дейін қыз алыспау заңы шығуға түрткі болды<ref name=":0" />. заң қабылдауға түрткі болды.<ref name=":0" /> === Саяси мансабы === 1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді. Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды. ==== 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы ==== 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне тікелей қатысушы болмаса да, Мұхтар Шаханов оқиғаның шындығын ашуда басты рөл атқарды. 1989 жылы КСРО Халық депутаттарының I съезінде (Мәскеу) Желтоқсан оқиғасын алғаш рет одақтық деңгейде көтеріп, ресми «ұлтшылдық» деген бағаны жоққа шығарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/...|title=Мұхтар Шахановтың өмір жолы...|date=2026-04-18}}</ref> КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. Оның бастамасымен Қазақстанда Желтоқсан оқиғасын зерттеу комиссиясы құрылды, Шаханов оның төрағасы болды. Комиссия құпия құжаттарды ашып, 8 мыңнан астам адамның ұсталғанын, 90-нан астамының сотталғанын дәлелдеді. Бұл Желтоқсан құрбандарының ақталуына негіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/...|title=Трактористен ұлт сөзін...|date=2026-04-19}}</ref> 1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды. 1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді. 1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды. 2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді. 2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды. 2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы. == Шығармашылығы == * Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді. * «Балладалар» (1968) * «Ай туып келеді» (1970) * «Қырандар төбеге қонбайды» (1974) * «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты. Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс. «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды. == Азаматтық болмысы == Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады. 2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген. Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. == Жеке өмірі == Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үш түрлі рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref> Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлімі == 2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref> 2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Айтбаев және Көпенов зиратында жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлеңдер мен балладалар тізімі == * «Эверестке шығу» * «Ғашықтық ғаламаты» * «Еркектер жыры» * «Әйелдер» * «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме» * «Арман» * «Шың басындағы оқиға» * «Алтын, күміс және қалайы» * «Жайықпен жүздескенде» * «Байқаймысың» * «Жалын» * «Жанерке» * «Достық өлкесінің заңы» * «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап» * «Өзендер» == Марапаттары == === Қазақстан марапаттары === * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022); * [[Отан ордені]] (16 маусым 2022); * [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996); * [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы === КСРО марапаттары === * Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982); * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972); * Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль; * [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]]. === Шетел марапаттары === * [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994); * Данакер ордені (2024, Қырғызстан); * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты; * Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты; * Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты * Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты; * [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері; * Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін; * Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002); * Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006); * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді; * Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры. * [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }} * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }} * [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }} * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011] * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]] [[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] iad6imfy59ntfuwn9n9qdo7qi7j9q0f 3589637 3589629 2026-04-22T09:58:44Z 1nter pares 146705 3589637 wikitext text/x-wiki {{Жақында қайтыс болған}} {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Шаханов |Шынайы есімі = |Суреті = Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg |Ені = |Суреттің аты = Ресми [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] портреті, 2007 |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Азаматұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 268 бет</ref> |Туған күні = 02.07.1942 |Туған жері = [[Қасқасу]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 19.04.2026 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br>{{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = {{hlist|[[Жазушы]]|драматург|ақын|саясаткер}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Социалистік реализм |Жанры = {{hlist|Өлең|жыр|баллада|поэма|эссе|мақала}} |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{қатар|{{Қазақстанның Еңбек Ері}}|{{Отан ордені}}|{{Данакер ордені}}|{{Қырғызстан Республикасының құрметті атағы|түрі=халық ақыны}}}} |Сыйлықтары = {{Ленин комсомол сыйлығы|1982}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = |Білімі = [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] }} '''Мұхтар Шаханов''' ([[2 шілде]] [[1942 жыл|1942]], [[Қасқасу]], [[Төле би ауданы]], [[Түркістан облысы]] – [[19 сәуір]] [[2026 жыл|2026]], [[Алматы]], [[Қазақстан]])<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |website=stan.kz |accessdate=2026-04-19}}</ref> — [[Қазақтар|қазақ]] ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022), [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994). == Өмірбаяны == 1942 жылғы 2 шілдеде [[Түркістан облысы]]ның [[Төле би ауданы]]ндағы [[Қасқасу]] ауылында Шаханов [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.<ref>[http://adebiportal.kz/kz/news/view/18910 Шахановтың шынайы болмысы басқа... | Әдебиет порталы]</ref><ref>[https://surak.baribar.kz/214279/ Мұхтар Шахановтың руы қандай екенін кім біледі н/е біліп бере алады? - Cұрақ-Жауап]</ref> Әкесі Досбол Шаханов еді.<ref>{{Cite web|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/muxtar-saxanovtyn-bir-kuni__19003 |title=Мұхтар Шахановтың бір күні |language=kk |publisher=Әдеби портал |date=2017-09-20 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === Шығармашылық мансабы === 1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «[[Жас Алаш (газет)|Лениншіл жас]]» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов [[КСРО Жазушылар Одағы]]ның мүшесі еді. 1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық [[телевизия]], [[радио]] редакцияларында жұмыс істеді. 1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «[[Жалын]]» журналының бас редакторы (1986) атанды. Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының хатшысы еді. ==== Шыңғыс Айтматовпен достығы ==== Мұхтар Шаханов 1968 жылы Мәскеуде жас ақындар жиынында қырғыз ақыны Жолон Мамытов арқылы танысты [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматовпен]] танысып, «Қос бәйтерек достығы» деп аталатын берік байланыс орнатты.<ref>{{Cite web|url=https://stud.kz/prezentatsiya/id/36468|title=Қос бәйтерек достығы: Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шаханов|date=}}</ref> Екеуі бірлесіп «Құз басындағы аңшының зары» кітабын жазып, көптеген тілдерге аударылды.<ref>{{Cite web|url=https://qamshy.kz/kz/article/6215-shaytmatov-pen-mshakhanovtynh-kitaby-qytay-oqyrmandaryna-zhol-tartty|title=Ш.АЙТМАТОВ ПЕН М.ШАХАНОВТЫҢ КІТАБЫ ҚЫТАЙ ОҚЫРМАНДАРЫНА ЖОЛ ТАРТТЫ|date=2025-10-23}}</ref> «[[Құз басындағы аңшының зары]]<nowiki/>» (толық атауы: «Құз басындағы аңшының зары, немесе ғасыр айрығындағы сырласу») – Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шахановтың бірлесіп жазған рухани-философиялық эсселер жинағы (1997 жылы жарық көрген, 352 бет). Бұл кітап екі дос ақынның диалог түріндегі сырласуынан тұрады<ref name=":0">{{Cite web|url=https://abai.kz/post/40364|title=«АҢШЫНЫҢ ЗАРЫ» ҚЫТАЙДЫ ДҮР СІЛКІНДІРДІ|date=2015-09-01}}</ref>. «Құз басындағы аңшының зары» кітабында туған жер құдіреті, жеті ата заңы, генофонд мәселелерін талқылап, Өзбекстанда жеті атаға дейін қыз алыспау заңы шығуға түрткі болды<ref name=":0" />. заң қабылдауға түрткі болды.<ref name=":0" /> === Саяси мансабы === 1976 жылдан Шаханов [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]]нің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді. Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің мүшесі болды. ==== 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы ==== 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне тікелей қатысушы болмаса да, Мұхтар Шаханов оқиғаның шындығын ашуда басты рөл атқарды. 1989 жылы КСРО Халық депутаттарының I съезінде (Мәскеу) Желтоқсан оқиғасын алғаш рет одақтық деңгейде көтеріп, ресми «ұлтшылдық» деген бағаны жоққа шығарды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/...|title=Мұхтар Шахановтың өмір жолы...|date=2026-04-18}}</ref> КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Андрей Сахаров]]тың, кейіннен [[Ресей президенті|Ресейдің тұңғыш Президенті]] болған [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]нің қолдауымен бұл проблеманы [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]ты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. Оның бастамасымен Қазақстанда Желтоқсан оқиғасын зерттеу комиссиясы құрылды, Шаханов оның төрағасы болды. Комиссия құпия құжаттарды ашып, 8 мыңнан астам адамның ұсталғанын, 90-нан астамының сотталғанын дәлелдеді. Бұл Желтоқсан құрбандарының ақталуына негіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/...|title=Трактористен ұлт сөзін...|date=2026-04-19}}</ref> 1988 жылы Шаханов 1926 жылы [[ислам]] дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған [[Наурыз мейрамы]]ның 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды. 1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Орыс тілі|орыс]] және [[Қазақ тілі|қазақ]] тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді. 1992 жылы Шаханов [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]]пен бірлесіп [[«Халық конгресс» партиясы]]н құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 1993–2003 жылдары Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Қырғызстан|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] қызметінде болды. 2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді. 2004–2007 жылдары Шаханов [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісі]]нің депутаты қызметін атқарды. 2010 жылдан ол «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және [[Жалын (журнал)|республикалық «Жалын» журналының]] Бас редакторы. == Шығармашылығы == * Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды. * Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді. * «Балладалар» (1968) * «Ай туып келеді» (1970) * «Қырандар төбеге қонбайды» (1974) * «Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты. Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, [[музыка]]сын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс. «Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды. == Азаматтық болмысы == Шаханов [[қазақ тілі]] мен [[Қазақтар|қазақ халқы]]н қолдады. 2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген. Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, [[Халық қаһарманы]] атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. == Жеке өмірі == Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үш түрлі рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді [[Түлкібас ауданы]]ның тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/showbiz/personal-life/1726229-mhtar-sahanov-algas-ret-s-jel-alganyn-el-aldynda-mojyndady/ |title=Мұхтар Шаханов алғаш рет үш әйел алғанын ел алдында мойындады |language=kk |work=nur.kz |last=Кенжегалиева |first=Жұлдыз |date=2018-04-12 |accessdate=2026-04-20}}</ref> Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова [[Павлодар]]да туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/muhtar-shahanovtyn-zhubajy-omirden-ozdy-132174/ |title=Мұхтар Шахановтың жұбайы өмірден озды |language=kk |work=orda.kz |last=Әсем |first=Жәукен |date=2026-04-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/muhtar-shahanovtyn-uly-kaytys-boldy_261196/ |title=Мұхтар Шахановтың ұлы қайтыс болды |language=kk |work=baq.kz |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлімі == 2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.<ref>[https://democrat.kz/kz/article/jan-saqtau-boliminde-muhtar-shahanov-turaly-jaisyz-habar-tarady.html "Жан сақтау бөлімінде": Мұхтар Шаханов туралы жайсыз хабар тарады]</ref> 2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның [[Арыстан баб кесенесі]]нде жерлену өтініші орындалмады, алайда [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] оның [[Түркістан облысы|Түркістан облысындағы]] Айтбаев және Көпенов зиратында жерленетінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqynnyn-songy-otinisi-muxtar-saxanov-arystanbab-kesenesinin-irgesine-z-433369/ |title="Ақынның соңғы өтініші": Мұхтар Шаханов Арыстан баб кесенесінің іргесіне жерленбейтін болды |language=kk |work=stan.kz |last=Русланқызы |first=Дана |date=2021-09-18 |accessdate=2026-04-20}}</ref> == Өлеңдер мен балладалар тізімі == * «Эверестке шығу» * «Ғашықтық ғаламаты» * «Еркектер жыры» * «Әйелдер» * «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме» * «Арман» * «Шың басындағы оқиға» * «Алтын, күміс және қалайы» * «Жайықпен жүздескенде» * «Байқаймысың» * «Жалын» * «Жанерке» * «Достық өлкесінің заңы» * «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап» * «Өзендер» == Марапаттары == === Қазақстан марапаттары === * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы (16 маусым 2022); * [[Отан ордені]] (16 маусым 2022); * [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996); * [[Түркістан облысы]]ның құрметті азаматы === КСРО марапаттары === * Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982); * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972); * Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль; * [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]]. === Шетел марапаттары === * [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ның халық ақыны (1994); * Данакер ордені (2024, Қырғызстан); * [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты; * Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты; * Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты * Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты; * [[ЮНЕСКО]]-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері; * Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін; * Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002); * Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006); * [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді; * Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры. * [[Нобель сыйлығы]]ның 100 жылдығына орай [[Тамбов]] қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. «Алматыкітап баспасы», 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер== * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152727/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/6003.html |date=2016-11-27 }} * [http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127152859/http://www.zhasalash.kz/ruhaniyat/5981.html |date=2016-11-27 }} * [http://m-shahanov.kz/ Мұхтар Шаханның жеке сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322064955/http://m-shahanov.kz/ |date=2011-03-22 }} * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanovtyn-melimdemesi Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011] * [http://abai.kz/content/mykhtar-shakhanov-tzh-lyktyn-zhana-kyry Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:XX ғасыр ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан халық жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті түлектері]] [[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары]] qq6ye9w4cjm4056o6i7up2eguphxgrr 0 12558 3589316 3572084 2026-04-21T17:23:47Z Төрехан Мағжан 122292 Шын мәнінде осы ауылда туылған. Бірнеше дереккөзі бар. 3589316 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Мұқан Мұңайтпасұлы |суреті = Мұқан.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = Мұқан Мұңайтпасұлы |лақап аты = Қажымұқан, Муханура, Қара Иван, Қызыл бетперде, Ямагата, Қара Мұстафа |азаматтығы = [[Ресей империясы]]<br />[[КСРО]] |мамандандыру = [[классикалық күрес]] |клубы = |туған күні = 7.04.1871 |туған жері = Қараөткел, [[Ақмола облысы]] |қайтыс болған күні = 12.08.1948 |қайтыс болған жері = Ленин туы колхозы, [[Ордабасы ауданы]], [[Түркістан облысы]] |карьера жылдары = [[1901 жыл|1901]]–[[1944 жыл|1944]] |бапкерлері = |бойы = |салмағы = |медальдары = }} '''Қажы Мұқан Мұңайтпасұлы''' ([[7 сәуір]] [[1871 жыл|1871]], Түркістан облысы, Отырар ауданы, Ақтөбе ауылы. – [[12 тамыз]] [[1948 жыл|1948]], Ленин туы колхозы, [[Ордабасы ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — Қазақ халқының тарихындағы тұңғыш кәсіпқой [[балуан]]. Тұтас ғұмырын күрес өнеріне арнап, ұланғайыр жері мен өршіл халқын бірінші болып өзге жұртқа паш еткен, өзінен бұрынғы қандастары баспаған топырақты басып, көрмеген елді көріп, өзге қазақ тақпаған алтын, күміс медальдарды мойнына тұңғыш ілген Қажы Мұқан бабамыз. Орасан күштің иесі, күрестің бірнеше түрінен әлем чемпионы атанған тұңғыш қазақ алыбы! Теңдессіз өнерімен жер шарын аралаған, 54 мемлекетте күреске түсіп, 48 медаль олжалаған Қажымұқандай мықты XX ғасырдың басында түркі халықтарының ішінде қазақта ғана болды. Ресейдің балуандар тобында Қажымұқаннан күші асқан ешкім болмағанын да айтуға тиіспіз. Дүние жүзінің чемпиондары [[Иван Поддубный]], Иван Шемякин, Алекс Аберг, Иван Заикин, Георг Лурих, Георг Гаккеншмидт, Поль Понс, Вейланд Шульц сынды жампоздармен қатар жүру, боз кілемдегі айқастарда осы балуандарды шетінен жығып, бәйге алу — сол заманда нағыз ерлік еді. Ол кезде империяның буына семірген [[Ресей]] күресінің қожайындары [[қазақ]]ты шын мәнінде менсінбеуші еді. Қажымұқан сондай ортада намысын жатқа берген жоқ. Кеудесін ешкімге бастырмады. Күрес қожайындарының, төрешілердің сан мәрте әділетсіздігіне белі бүгілмеді, еңсесі түспеді. == Өмірі == Тарихи деректерге сүйенсек ол [[1871]] жылғы 7 сәуірде [[Ақмола уезі]], [[Қараөткел]] деген ауылда дүниеге келген. Кейбір зерттеулерде, оның [[1886]] жылы туғандығы айтылады. Қажымұқан кедей шаруаның баласы болғандықтан, орыс байларына және дәулетті адамдарға жалданған. Сөйте жүріп, күреске түсіп, той томалақтарда елге көрініп, бала балуан деген атқа ие болған. [[Қыпшақ]] тайпасы [[Ұзын]] ішіндегі Алтыбас руынан шыққан.<ref>[https://web.archive.org/web/20180718173455/https://www.elim.kz/forum/index.php?%2Ftopic%2F2933-140-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%2F Шежіре форумы]</ref> Былай басталатын өлең жолдары оның сал-серілігінен де хабардар етеді: <poem> :Атандым Мұқан палуан, бала жастан. :Ішінде күштілердің болдым астам. :Талай-талай жерлердің дәмін татып, :Өтті дәурен осылай біздің бастан </poem> Сонда сол циркте жеңген палуан, ең соңында жеңген палуан мен Қажымұқан күреске түседі. Оны жыға алмайды, дегенменен халық арасына танылады. Злобин деген цирктің қожасына ұнайды да, бұл жаңағы барлық зерттеулерде жазады ол «Ваня ағай» деген атақты алғашқы кәсіби [[Санкт-Петербург]]дағы мектепті ашқан атақты Лебедевке хат жазып жібереді. Сол арқылы ол сол жаққа барады. Сол жақта үш жылдай дәріс алады. Содан кейінгі өмірі Қажымұқанның үлкен өрісте болады, биіктей түседі жылдан жылға. Талас аға жалғайды. Сонда ол орыстың көптеген палуандарымен танымсып, дос болады. Олардың ішінде Иван Поддубный, Иван Шемякин сияқты мықты мықты дүние жузіне белгілі жауырыны жерге тимеген, Иван Зайкин тәрізді балуандар бар, Шульц деген палуан осылармен тек қана күресіп қана қойған жоқ, рухани жағынан жақындасып, ұзақ жылдар дос болды. Қажымұқанның тұңғыш рет әлемдік деңгейде көрінген шағы — [[1906]] жыл. Алманияда өткен дүниежүзілік сайыста ол әлем чемпионы атанады. Бірақ [[орыс]] әкімшілігіне бұратана халықтың атын шығарған палуан онша ұнай қоймайды. Сол үшін де Қажымұқан орыс палуандарының атымен күресуге мәжбүр болды. Қажымұқанға неше түрлі лақап аттар беріледі. Сол кездегі саясат бойынша, бізде тек орыстар ғана емес, жапондықтар да күреседі деген жарнамалар жасалып, Қажымұқанды «Ямагата Мухунури» деген лақап атпен күрестіреді. Сонымен қатар, Мухан, «Иван Чёрный» сияқты лақап есімдері болған. * [[1909 жыл]]ғы халықаралық палуандар жарысына ол «Қара Мұстафа» деген атпен шыққан. Сөйтіп бүкіл дүние жүзіне Мұқанның неше түрлі лақап аттары тарай бастайды. * [[1910 жыл]]ы Мұқан тұңғыш рет Оңтүстік Америка құрлығына табан тірейді. Аргентинаның астанасы Буэнос-Айрес қаласында өткен еркін күрестен болған біріншілікте ол Америка чемпионы атанады. * [[1911 жыл]]ы Мұқан Мұңайтпасов [[Ыстамбұл]]ға барады. Сол кезеңде әлемде түрік палуандарынан мықты палуандар жоқ сияқты көрінетіндігі соншалық , ол жаққа орыс палуандары аяқ баспайтын-ды. Осы ретте намысқой Қажымұқан өзі түркі халқының өкілі ретінде [[Түркия]]ға баруға бел буады. * Ол поляк қызымен отау құрған. Омбыда мешітке апарып, оған Бәтима деген ат беріп, мұсылман дініне кіргізген. Патша үкіметі құлаған соң, балуанның отбасы азамат соғысы мен аштықтың салдарынан біраз сергелдеңге тап болады. * [[1937 жыл]]ы Қажымұқанның ізіне ІІХҚ қызметкерлері түсіп: «Бұл патшаның адамы, оның қолынан медаль алған, сыйлық алған сыбайласы» — деп қудалауға ұшыратады. Сол себепті Қажы Мұқан отбасын тастап, Түркістан мен Өзбекстанда бас сауғалайды. Өмірінің соңғы кезеңі [[Түркістан]] жерінде өтеді. * [[Ұлы Отан соғысы]] басталған кезде Қажымұқан ҚКСР Жоғарғы кеңестің төрағасы Қазақбаевқа жолығып, оған «Ел аралап, цирк өнерін көрсетсем, сол арқылы ақша тауып, майданға көмектессем» — деген ұсыныс айтады. Бұл ұсынысты үкімет қолдап, екі жылға жуық жүріп цирк өнерін көрсетіп, 100 мың сомдай ақша табады. * Егер ол өз заманында тәуелсіз елдің азаматы болса, оның Мұқан Мұңайтпасұлы деген шын есімі әлемдік спорт тарихында алтын әріптермен жазылар еді. Өмірінің 55 жылын күрес пен цирк өнеріне арнап, 50 шақты медальдің иесі болып, жеңіс тұғырынан түспеген дара тұлға — қазақтың нағыз хас батыры. * Ол [[1948]] жылы [[Түркістан облысы]], Бөген ауданы, Ленин туы колхозында қайтыс болды. Темірлан деген ауылда, қабырының басына ескерткіш орнатылған. Оның төрт әйелінен тараған ұрпақ Түркістан мен [[Ақмола]] өңірінде өмір сүруде. * Ең алғашқы лақап аты "Муханура", Лебедев мырзада дәріс алып күрес өнерін дамытқан еркін күрестен әлемнің бірнеше дүркін жеңінпазы француз күресінен өзімен бірдей дәрежеде күресетіндер еркін күрестен бәрі бастарын идірген. == Жетістіктері == [[File:Munaitpasov kazhimukan.jpg|thumb|left| alt=A.| ''Қажымұқан Мұңайтпасұлы''.]] Ең алғаш рет ірі табысқа Қажымұқан [[Харбин]] қаласында өткізілген Халықаралық турнирде қол жеткізеді. Мұнда ол бірінші орынға ие болып, өңіріне алтын медаль тақты. Кейбір деректерде бұл турнир 1905 жылы өтті делінеді. Белгілі басты оқиға — Қажымұқан «[[Жиу-Житсу]]» бойынша күресіп, турнирде бірде-бір рет жеңілмегені, үлкен алтын медаль жеңіп алғаны. Харбин сапары Қажымұқанның даңқын аспанға көтереді. Енді оны «Маньчжурия» чемпионы деп атап кетеді, әрі «Мухинура» деген лақап ат беріледі. Қажымұқанның мұнан басқа да бірнеше лақап аттары болған. Солардың ішінде Октябрь революциясына дейін осы «Мухинура» деген лақап аты сақталып келді. Революцияға дейін ол қатысқан чемпионаттарды ұйымдастырушылар, сол замандағы жағымпаз баспасөз өкілдері, біресе «жапон» деп, біресе «маньчжур» деп, мүмкіндігінше «қазақ» екенін айтпауға тырысты. Мәселен, 1909 жылы Қажымұқан атақты эстон балуаны, әлем чемпионы Георг Лурихтың тобында күресіп жүреді. Лурих өз тобының жетекші балуандары жөнінде айта келіп, Қажымұқан туралы: «Шығыс ұлы жапон „Мухинура“ ол сирек кездесетін мықты балуан, күресте қайтпайтын бірбеттігі, далаға тән қайсарлығымен және ызақорлығымен ерекшеленеді» — деп жазған. [[1910]] жылы Америкаға, Еуропаға орыс балуандарының үлкен бір тобы аттанады. Сөз арасында айта кететін бір жайт, — бұл сапарда Қажымұқанға еріп, әйелі Надежда Николаевна Чепковская да бармақ болған. Бірақ аяғы ауыр болуына байланысты Португалия порты Лиссабонда кемеге көтерілуіне рұқсат етілмейді. Жергілікті тәртіп бойынша, екіқабат әйелдерді мұхит кемелеріне мінгізбейді екен. Қажымұқанның өзі Бәтима деп атап кеткен Чепковская цирк актрисасы болған, әрі ерінің кәсіби күрестегі талай тамаша жеңістерін өз көзімен көрген. Осы сапарда [[Америка]]ға барған балуандар бірнеше шағын топтарға бөлініп, әр жерде күреседі. Оңтүстік Американың ірі-ірі қалаларында күш сынасады. Олардың әсіресе [[Аргентина]] астанасы [[Буэнос-Айрес]]ке барған сапары сәтті болады. Қажымұқан бұл сапардан үлкен алтын медальмен оралады. Бірақ Қажымұқанның Америкада күрестің қай түрінен өнер көрсеткенін анықтаудың әзірше сәті түскен жоқ. Оның Американың еркін күрес түрі бойынша сайысқа түсу әбден ықтимал деген пікір бар. Себебі олай деуге негіз бар. Қажымұқан өзін әрқашан да еркін күрестен мықты сезінген де, франсузша күрестің техникасына шорқақтау болыпты. Қажымұқан [[Оңтүстік Америка]]дан 1910 жылдың аяғына таман оралған сияқты. Олай дейтін себебіміз: ол 1910 жылдың желтоқсанында, 1911 жылдың қаңтарында Мәскеуде өткен Халықаралық чемпионатқа қатысады. Бұл жолы Қажымұқан Разумовтың, Шнейдердің, Иогансанның, Винтердің, Апполинның жауырындарын қысқа уақытта кілемге тигізген. Осы чемпионатта сол заманда аты дүрілдеп тұрған Циклоппен ұзақ алысады. Айқас 20 минутқа созылып, тең аяқталған. Чемпионаттың жетінші күні Қажымұқан Әлем чемпионы Лурихпен кездеседі. 20 минутқа созылған бұл қиын белдесу еш нәтиже бермей, тең аяқталады. Ертеңіне Лурих қазақ балуанын тағы да кілемге шақырады. Белгіленген уақытта Лурих тағы да жеңіске жете алмайды. Әккі Лурих қулыққа көшеді, ақыры ақшаға сатылған төрешілер Лурих жеңді деп хабарлайды. Күресті тамашалауға жиналған көпшілік бұл шешімге келіспейтіндіктерін білдіріп, үлкен шу шығарады. Жарысты ұйымдастырушылар кілемді тастай қашады. Төрешілердің Қажымұқанға қарсы ойлап тапқаны — ол «жарыс ережесін бұзды» деген сылтау. 1911 жылдың сәуірінде Петербургте күреске қатысады. Бұл жолы чемпионатқа қатысушылар арасында Рауль де Раун мен Георг Лурих та болады. Әділетсіздік бұл жолы да Қажекеңнің алдынан шығады. Чемпионаттың жарты жолында баяғы әуен қайталанып, «жарыс ережесін бұзды» деп тағы да жарыстан шығарып тастайды. Петербург чемпионаты аяқталар-аяқталмастан, оны Польшаның астанасы Варшавада өтуге тиісті Халықаралық жарысқа шақырады. Осы жарыс жайында Бәтима жеңгей былай деп еске алады: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> Бұл есте қаларлықтай аты шулы жарыс болды. Қажымұқан бұл жарыста Әлем чемпионы, атақты неміс балуаны Поль Абс, әлем және Ресей чемпионы Иван Яго, неміс балуаны Шульц сияқты шебер балуандармен белдесті. Алтын медальды бұл жолы ойламаған жерден неміс Шульц ұтып алды. Қажымұқан кеудесіне кіші алтын медальды тақты, күміс медальға Лубие ие болып, атақты Поль Абс қола медальды қанағат тұтты. Жарты жылдан соң Варшава біріншілігіне қатысу үшін біз [[Польша]] астанасына қайта оралдық. Сол кезде ұлымыз Халиолла кішкентай, жаңа ғана қаз-қаз басып жүрген кезі еді. Біз Халиоллаға бас-көз болсын деп, көршінің 16 жасар қызы — Жәмиланы ала келгенбіз. Қажымұқан бұл жолы да жүлделі орыннан көрінді. Одан жоғары орындарға чех Поспешил мен атақты Лурих ие болды. Осы жарысқа қатысқан [[Қытай]] алыбы Ли Хун Синг пен Лаубе Қажымұқаннан кейінгі орындарға ие болды. Чемпионат аяқталған соң, бәріміз ауылға, Омбыға оралдық. Ұмытпасам, осы жолы, не 1912 жылы, әйтеуір осы екі жылдың бірінде біз Қызылжар қаласына тоқтадық. Қазақ балуанының дәрежесі көтеріліп, Ресейдегі, шет елдердегі чемпионаттарда жақсы күрес көрсетіп жүргенін естіген қала тұрғындары, соның ішінде Қажымұқан жас кезінде жалшылықта болған көпес Григорий Масляков кісі жіберіп, үйіне шақырып, қонақ етті. Батыр балуанның болған жерлеріндегі күрес әңгімелерін қызыға тыңдап, көптеген сұрақтар қойды. Дастарханын жайып, сыйлы қонақтарын шақырып, Қажымұқанға, қасындағы біздерге үлкен сый-құрмет көрсетті. Мұның өзі байлығымен ғана масаттанып жүрген көпестен кедей шаруаның баласы, кешегі жалшысы, бойына біткен алып күшін, сарқылмас өнердің иесі, қазақ халқының мақтанышы Қажымұқанның Григорий Масляковтан биік тұрғанын халықтың алдында бір көрсетіп тастады. Қажымұқанның астына ат мінгізіп, маған 5 метр көк мақпал таза күмістен әшекейлеп жасаған редикюльді сыйға тартты. Біз қанша бас тартсақ та, көнбей қойды. «Бұл Қызылжарда болған кездеріңіздің естелігі болсын» деп бәйек болды. Біз [[Қызылжар]]дан осылай аттандық. Сол жолы Қажымұқан үш айға жуық ел аралап, тойдумандарда болып, халқының арасында сайран салып жүрген.</blockquote> == Ақын жазушылар Мұқан туралы == [[Сурет:Kazakh intelligentsia (1918).jpg|thumb|[[Ахмет Байтұрсынұлы]],&nbsp;[[Міржақып Дулатұлы]], [[Турағұл Ибрагимов|Тұрағұл]] (Абайдың ұлы), [[Көкбай Жанатайұлы|Көкбай]] (Абай шәкірті), Қажымұқан және басқа да қазақтың зиялылары ([[Семей]],&nbsp;[[1918 жыл]])]] Қара сөздің қадірін білетін қазақ «күш атасы» деп басқаны емес, Қажымұқанды атаған. Қажымұқан туралы қалам тербеген алаш қаламгерлерін түгендеп шығу да оңай емес. [[Сәкен Сейфуллин]], [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]], [[Кенен Әзірбаев]], [[Нартай Бекежанов]], [[Асқар Тоқмағанбетов]], [[Әбділда Тәжібаев]], [[Дихан Әбілев]], [[Сапарғали Бегалин]], [[Сәбит Мұқанов]], Әуелбек Қоңыратбаев, Сырбай Мәуленов, Төлеген Айбергенов, [[Қадыр Мырзалиев]], Ғафу Қайырбеков, Қалмақан Әбдіқадыров, Сәуірбек Бақбергенов, Жайық Бектұров, [[Әди Шәріпов]], Зейтін Ақышев, Берқайыр Аманшин, Әлімқұл Бүркітбаев, Қапан Қамбаров, Төлеген Тоқбергенов, [[Мұхтар Шаханов]], Жарасқан Әбдірашев, Бекен Әбдіразақов, Сабырхан Асанов, Аян Нысаналин, [[Құлбек Ергөбеков]], Мамытбек Қалдыбаев, Захардин Қыстаубайұлы, Серік Байхонов, Жанболат Аупбаев, Әділғазы Қайырбеков, Әсия Беркенова, Есенқұл Жақыпбеков… Орыстың көрнекті ақыны Дмитрий Мартынов, белді жазушы Николай Анов… Аттары аталған бір-бір бәйтеректей ақын-жазушыларға спорт журналистерін қоссақ, Қажымұқан туралы қалам тербеген адамдардың шеті-шегі жоқ екенін бағамдар едіңіз.<ref>[http://www.egemen.kz/?act=readarticle&id=1521 Қазақтың Қажымұқаны] — Егемен Қазақстан 2006-04-07 </ref> == Қызықты мәліметтер == * …[[1944]] жылы осындай шоулармен жиналған 100 мың сомды — Қажымұқан осы қаржыға ұшақ сатып алып, оны Амангелді Иманов атымен атауды өтініп, Жеңіс қорына аударды. 29 қазанда мынадай жеделхат келді: ''«Оңтүстік Қазақстан облысы, Шәуілдір ауданы, Ақтөбе кол-зы, Мұңайтпасовқа. Қызыл Армияның Әскери күштеріне көрсеткен қамқорлығыңыз үшін менен сәлем және Қызыл Армиядан ризашылық қабылдаңыз, жолдас Қажымұқан. Сіздің тілегіңіз орындалады. Сталин»''. * Қажымұқан жерге жатқанда, оған денесінің үстіне тақтайлар орнатылып, сол тақтайлардың үстімен адамдар лық толтырылған жүк машинасы жүріп өтететін. Орнынын тұрған Қажымұқан ақсақал жүк машинасындағы адамдарды иығына отырғызып, жан-жағынан жармасып-жабысып мініп алған адамдармен оранып алған Алып құрметтеушліредің алдында әрлі-берлі жүретін == Ескерткіштері == 2001 жылы Қажымұқан Мұңайтпасұлының ескерткіші [[Шымкент]]тің орталық стадионы алдында қойылды.<ref>[https://shymkala.kz/index.php/culture/item/7525-azhym-an-zhajly-biz-bilmejtin-derek-k-p-nemese-baluan-baba-ashty-tan-lgen-zho Қажымұқан жайлы біз білмейтін дерек көп] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519130938/https://shymkala.kz/index.php/culture/item/7525-azhym-an-zhajly-biz-bilmejtin-derek-k-p-nemese-baluan-baba-ashty-tan-lgen-zho |date=2023-05-19 }}</ref> 2021 жылы палуанның 150-жылдығына орай 5,7-метрлік ескерткіш [[Астана]]да қойылды.<ref>[https://baq.kz/elordada-kazhymukan-munaytpasulynyn-eskertkishi-boy-koterdi_263277/ Елордада Қажымұқан Мұңайтпасұлының ескерткіші бой көтерді]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == #[https://turkystan.kz/article/52790-azhym-an-men-azhytaj-sh-ysh/ ҚАЖЫМҰҚАН МЕН ҚАЖЫТАЙ ҰШҚЫШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519130939/https://turkystan.kz/article/52790-azhym-an-men-azhytaj-sh-ysh/ |date=2023-05-19 }} #[http://adyrna.kz/?p=1846 Күш атасы — Қажымұқан ] [[Санат:7 сәуірде туғандар]] [[Санат:1871 жылы туғандар]] [[Санат:Целиноград ауданында туғандар]] [[Санат:12 тамызда қайтыс болғандар]] [[Санат:1948 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ордабасы ауданында қайтыс болғандар]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:5 дәрежелі Арыстан және Күн орденінің иегерлері]] [[Санат:Ресей палуандары (1917 жылдан кейінгі)]] [[Санат:Қазақстан балуандары]] [[Санат:Ресей империясы цирк әртістері]] [[Санат:КСРО цирк әртістері]] [[Санат:КСРО балуандары]] [[Санат:Грек-рим күресінен әлем чемпиондары]] [[Санат:Ордабасы ауданында жерленгендер]] oxxx3md9f3uyv83xwf6iebvobwcore7 3589319 3589316 2026-04-21T17:25:30Z Төрехан Мағжан 122292 Деректер бар. Бекжан Бейсенбайдың Ақиқат пен Аңыз кітабында жазылған. 3589319 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Мұқан Мұңайтпасұлы |суреті = Мұқан.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = Мұқан Мұңайтпасұлы |лақап аты = Қажымұқан, Муханура, Қара Иван, Қызыл бетперде, Ямагата, Қара Мұстафа |азаматтығы = [[Ресей империясы]]<br />[[КСРО]] |мамандандыру = [[классикалық күрес]] |клубы = |туған күні = 7.04.1871 |туған жері = Қараөткел, [[Ақмола облысы]] |қайтыс болған күні = 12.08.1948 |қайтыс болған жері = Ленин туы колхозы, [[Ордабасы ауданы]], [[Түркістан облысы]] |карьера жылдары = [[1901 жыл|1901]]–[[1944 жыл|1944]] |бапкерлері = |бойы = |салмағы = |медальдары = }} '''Қажы Мұқан Мұңайтпасұлы''' ([[7 сәуір]] [[1871 жыл|1871]], Түркістан облысы, Отырар ауданы, Ақтөбе ауылы. – [[12 тамыз]] [[1948 жыл|1948]], Ленин туы колхозы, [[Ордабасы ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — Қазақ халқының тарихындағы тұңғыш кәсіпқой [[балуан]]. Тұтас ғұмырын күрес өнеріне арнап, ұланғайыр жері мен өршіл халқын бірінші болып өзге жұртқа паш еткен, өзінен бұрынғы қандастары баспаған топырақты басып, көрмеген елді көріп, өзге қазақ тақпаған алтын, күміс медальдарды мойнына тұңғыш ілген Қажы Мұқан бабамыз. Орасан күштің иесі, күрестің бірнеше түрінен әлем чемпионы атанған тұңғыш қазақ алыбы! Теңдессіз өнерімен жер шарын аралаған, 54 мемлекетте күреске түсіп, 48 медаль олжалаған Қажымұқандай мықты XX ғасырдың басында түркі халықтарының ішінде қазақта ғана болды. Ресейдің балуандар тобында Қажымұқаннан күші асқан ешкім болмағанын да айтуға тиіспіз. Дүние жүзінің чемпиондары [[Иван Поддубный]], Иван Шемякин, Алекс Аберг, Иван Заикин, Георг Лурих, Георг Гаккеншмидт, Поль Понс, Вейланд Шульц сынды жампоздармен қатар жүру, боз кілемдегі айқастарда осы балуандарды шетінен жығып, бәйге алу — сол заманда нағыз ерлік еді. Ол кезде империяның буына семірген [[Ресей]] күресінің қожайындары [[қазақ]]ты шын мәнінде менсінбеуші еді. Қажымұқан сондай ортада намысын жатқа берген жоқ. Кеудесін ешкімге бастырмады. Күрес қожайындарының, төрешілердің сан мәрте әділетсіздігіне белі бүгілмеді, еңсесі түспеді. == Өмірі == Тарихи деректерге сүйенсек ол [[1871]] жылғы 7 сәуірде Түркістан облысы, Отырар ауданы, Ақтөбе ауылында дүниеге келген. Кейбір зерттеулерде, оның [[1886]] жылы туғандығы айтылады. Қажымұқан кедей шаруаның баласы болғандықтан, орыс байларына және дәулетті адамдарға жалданған. Сөйте жүріп, күреске түсіп, той томалақтарда елге көрініп, бала балуан деген атқа ие болған. [[Қыпшақ]] тайпасы [[Ұзын]] ішіндегі Алтыбас руынан шыққан.<ref>[https://web.archive.org/web/20180718173455/https://www.elim.kz/forum/index.php?%2Ftopic%2F2933-140-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%2F Шежіре форумы]</ref> Былай басталатын өлең жолдары оның сал-серілігінен де хабардар етеді: <poem> :Атандым Мұқан палуан, бала жастан. :Ішінде күштілердің болдым астам. :Талай-талай жерлердің дәмін татып, :Өтті дәурен осылай біздің бастан </poem> Сонда сол циркте жеңген палуан, ең соңында жеңген палуан мен Қажымұқан күреске түседі. Оны жыға алмайды, дегенменен халық арасына танылады. Злобин деген цирктің қожасына ұнайды да, бұл жаңағы барлық зерттеулерде жазады ол «Ваня ағай» деген атақты алғашқы кәсіби [[Санкт-Петербург]]дағы мектепті ашқан атақты Лебедевке хат жазып жібереді. Сол арқылы ол сол жаққа барады. Сол жақта үш жылдай дәріс алады. Содан кейінгі өмірі Қажымұқанның үлкен өрісте болады, биіктей түседі жылдан жылға. Талас аға жалғайды. Сонда ол орыстың көптеген палуандарымен танымсып, дос болады. Олардың ішінде Иван Поддубный, Иван Шемякин сияқты мықты мықты дүние жузіне белгілі жауырыны жерге тимеген, Иван Зайкин тәрізді балуандар бар, Шульц деген палуан осылармен тек қана күресіп қана қойған жоқ, рухани жағынан жақындасып, ұзақ жылдар дос болды. Қажымұқанның тұңғыш рет әлемдік деңгейде көрінген шағы — [[1906]] жыл. Алманияда өткен дүниежүзілік сайыста ол әлем чемпионы атанады. Бірақ [[орыс]] әкімшілігіне бұратана халықтың атын шығарған палуан онша ұнай қоймайды. Сол үшін де Қажымұқан орыс палуандарының атымен күресуге мәжбүр болды. Қажымұқанға неше түрлі лақап аттар беріледі. Сол кездегі саясат бойынша, бізде тек орыстар ғана емес, жапондықтар да күреседі деген жарнамалар жасалып, Қажымұқанды «Ямагата Мухунури» деген лақап атпен күрестіреді. Сонымен қатар, Мухан, «Иван Чёрный» сияқты лақап есімдері болған. * [[1909 жыл]]ғы халықаралық палуандар жарысына ол «Қара Мұстафа» деген атпен шыққан. Сөйтіп бүкіл дүние жүзіне Мұқанның неше түрлі лақап аттары тарай бастайды. * [[1910 жыл]]ы Мұқан тұңғыш рет Оңтүстік Америка құрлығына табан тірейді. Аргентинаның астанасы Буэнос-Айрес қаласында өткен еркін күрестен болған біріншілікте ол Америка чемпионы атанады. * [[1911 жыл]]ы Мұқан Мұңайтпасов [[Ыстамбұл]]ға барады. Сол кезеңде әлемде түрік палуандарынан мықты палуандар жоқ сияқты көрінетіндігі соншалық , ол жаққа орыс палуандары аяқ баспайтын-ды. Осы ретте намысқой Қажымұқан өзі түркі халқының өкілі ретінде [[Түркия]]ға баруға бел буады. * Ол поляк қызымен отау құрған. Омбыда мешітке апарып, оған Бәтима деген ат беріп, мұсылман дініне кіргізген. Патша үкіметі құлаған соң, балуанның отбасы азамат соғысы мен аштықтың салдарынан біраз сергелдеңге тап болады. * [[1937 жыл]]ы Қажымұқанның ізіне ІІХҚ қызметкерлері түсіп: «Бұл патшаның адамы, оның қолынан медаль алған, сыйлық алған сыбайласы» — деп қудалауға ұшыратады. Сол себепті Қажы Мұқан отбасын тастап, Түркістан мен Өзбекстанда бас сауғалайды. Өмірінің соңғы кезеңі [[Түркістан]] жерінде өтеді. * [[Ұлы Отан соғысы]] басталған кезде Қажымұқан ҚКСР Жоғарғы кеңестің төрағасы Қазақбаевқа жолығып, оған «Ел аралап, цирк өнерін көрсетсем, сол арқылы ақша тауып, майданға көмектессем» — деген ұсыныс айтады. Бұл ұсынысты үкімет қолдап, екі жылға жуық жүріп цирк өнерін көрсетіп, 100 мың сомдай ақша табады. * Егер ол өз заманында тәуелсіз елдің азаматы болса, оның Мұқан Мұңайтпасұлы деген шын есімі әлемдік спорт тарихында алтын әріптермен жазылар еді. Өмірінің 55 жылын күрес пен цирк өнеріне арнап, 50 шақты медальдің иесі болып, жеңіс тұғырынан түспеген дара тұлға — қазақтың нағыз хас батыры. * Ол [[1948]] жылы [[Түркістан облысы]], Бөген ауданы, Ленин туы колхозында қайтыс болды. Темірлан деген ауылда, қабырының басына ескерткіш орнатылған. Оның төрт әйелінен тараған ұрпақ Түркістан мен [[Ақмола]] өңірінде өмір сүруде. * Ең алғашқы лақап аты "Муханура", Лебедев мырзада дәріс алып күрес өнерін дамытқан еркін күрестен әлемнің бірнеше дүркін жеңінпазы француз күресінен өзімен бірдей дәрежеде күресетіндер еркін күрестен бәрі бастарын идірген. == Жетістіктері == [[File:Munaitpasov kazhimukan.jpg|thumb|left| alt=A.| ''Қажымұқан Мұңайтпасұлы''.]] Ең алғаш рет ірі табысқа Қажымұқан [[Харбин]] қаласында өткізілген Халықаралық турнирде қол жеткізеді. Мұнда ол бірінші орынға ие болып, өңіріне алтын медаль тақты. Кейбір деректерде бұл турнир 1905 жылы өтті делінеді. Белгілі басты оқиға — Қажымұқан «[[Жиу-Житсу]]» бойынша күресіп, турнирде бірде-бір рет жеңілмегені, үлкен алтын медаль жеңіп алғаны. Харбин сапары Қажымұқанның даңқын аспанға көтереді. Енді оны «Маньчжурия» чемпионы деп атап кетеді, әрі «Мухинура» деген лақап ат беріледі. Қажымұқанның мұнан басқа да бірнеше лақап аттары болған. Солардың ішінде Октябрь революциясына дейін осы «Мухинура» деген лақап аты сақталып келді. Революцияға дейін ол қатысқан чемпионаттарды ұйымдастырушылар, сол замандағы жағымпаз баспасөз өкілдері, біресе «жапон» деп, біресе «маньчжур» деп, мүмкіндігінше «қазақ» екенін айтпауға тырысты. Мәселен, 1909 жылы Қажымұқан атақты эстон балуаны, әлем чемпионы Георг Лурихтың тобында күресіп жүреді. Лурих өз тобының жетекші балуандары жөнінде айта келіп, Қажымұқан туралы: «Шығыс ұлы жапон „Мухинура“ ол сирек кездесетін мықты балуан, күресте қайтпайтын бірбеттігі, далаға тән қайсарлығымен және ызақорлығымен ерекшеленеді» — деп жазған. [[1910]] жылы Америкаға, Еуропаға орыс балуандарының үлкен бір тобы аттанады. Сөз арасында айта кететін бір жайт, — бұл сапарда Қажымұқанға еріп, әйелі Надежда Николаевна Чепковская да бармақ болған. Бірақ аяғы ауыр болуына байланысты Португалия порты Лиссабонда кемеге көтерілуіне рұқсат етілмейді. Жергілікті тәртіп бойынша, екіқабат әйелдерді мұхит кемелеріне мінгізбейді екен. Қажымұқанның өзі Бәтима деп атап кеткен Чепковская цирк актрисасы болған, әрі ерінің кәсіби күрестегі талай тамаша жеңістерін өз көзімен көрген. Осы сапарда [[Америка]]ға барған балуандар бірнеше шағын топтарға бөлініп, әр жерде күреседі. Оңтүстік Американың ірі-ірі қалаларында күш сынасады. Олардың әсіресе [[Аргентина]] астанасы [[Буэнос-Айрес]]ке барған сапары сәтті болады. Қажымұқан бұл сапардан үлкен алтын медальмен оралады. Бірақ Қажымұқанның Америкада күрестің қай түрінен өнер көрсеткенін анықтаудың әзірше сәті түскен жоқ. Оның Американың еркін күрес түрі бойынша сайысқа түсу әбден ықтимал деген пікір бар. Себебі олай деуге негіз бар. Қажымұқан өзін әрқашан да еркін күрестен мықты сезінген де, франсузша күрестің техникасына шорқақтау болыпты. Қажымұқан [[Оңтүстік Америка]]дан 1910 жылдың аяғына таман оралған сияқты. Олай дейтін себебіміз: ол 1910 жылдың желтоқсанында, 1911 жылдың қаңтарында Мәскеуде өткен Халықаралық чемпионатқа қатысады. Бұл жолы Қажымұқан Разумовтың, Шнейдердің, Иогансанның, Винтердің, Апполинның жауырындарын қысқа уақытта кілемге тигізген. Осы чемпионатта сол заманда аты дүрілдеп тұрған Циклоппен ұзақ алысады. Айқас 20 минутқа созылып, тең аяқталған. Чемпионаттың жетінші күні Қажымұқан Әлем чемпионы Лурихпен кездеседі. 20 минутқа созылған бұл қиын белдесу еш нәтиже бермей, тең аяқталады. Ертеңіне Лурих қазақ балуанын тағы да кілемге шақырады. Белгіленген уақытта Лурих тағы да жеңіске жете алмайды. Әккі Лурих қулыққа көшеді, ақыры ақшаға сатылған төрешілер Лурих жеңді деп хабарлайды. Күресті тамашалауға жиналған көпшілік бұл шешімге келіспейтіндіктерін білдіріп, үлкен шу шығарады. Жарысты ұйымдастырушылар кілемді тастай қашады. Төрешілердің Қажымұқанға қарсы ойлап тапқаны — ол «жарыс ережесін бұзды» деген сылтау. 1911 жылдың сәуірінде Петербургте күреске қатысады. Бұл жолы чемпионатқа қатысушылар арасында Рауль де Раун мен Георг Лурих та болады. Әділетсіздік бұл жолы да Қажекеңнің алдынан шығады. Чемпионаттың жарты жолында баяғы әуен қайталанып, «жарыс ережесін бұзды» деп тағы да жарыстан шығарып тастайды. Петербург чемпионаты аяқталар-аяқталмастан, оны Польшаның астанасы Варшавада өтуге тиісті Халықаралық жарысқа шақырады. Осы жарыс жайында Бәтима жеңгей былай деп еске алады: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> Бұл есте қаларлықтай аты шулы жарыс болды. Қажымұқан бұл жарыста Әлем чемпионы, атақты неміс балуаны Поль Абс, әлем және Ресей чемпионы Иван Яго, неміс балуаны Шульц сияқты шебер балуандармен белдесті. Алтын медальды бұл жолы ойламаған жерден неміс Шульц ұтып алды. Қажымұқан кеудесіне кіші алтын медальды тақты, күміс медальға Лубие ие болып, атақты Поль Абс қола медальды қанағат тұтты. Жарты жылдан соң Варшава біріншілігіне қатысу үшін біз [[Польша]] астанасына қайта оралдық. Сол кезде ұлымыз Халиолла кішкентай, жаңа ғана қаз-қаз басып жүрген кезі еді. Біз Халиоллаға бас-көз болсын деп, көршінің 16 жасар қызы — Жәмиланы ала келгенбіз. Қажымұқан бұл жолы да жүлделі орыннан көрінді. Одан жоғары орындарға чех Поспешил мен атақты Лурих ие болды. Осы жарысқа қатысқан [[Қытай]] алыбы Ли Хун Синг пен Лаубе Қажымұқаннан кейінгі орындарға ие болды. Чемпионат аяқталған соң, бәріміз ауылға, Омбыға оралдық. Ұмытпасам, осы жолы, не 1912 жылы, әйтеуір осы екі жылдың бірінде біз Қызылжар қаласына тоқтадық. Қазақ балуанының дәрежесі көтеріліп, Ресейдегі, шет елдердегі чемпионаттарда жақсы күрес көрсетіп жүргенін естіген қала тұрғындары, соның ішінде Қажымұқан жас кезінде жалшылықта болған көпес Григорий Масляков кісі жіберіп, үйіне шақырып, қонақ етті. Батыр балуанның болған жерлеріндегі күрес әңгімелерін қызыға тыңдап, көптеген сұрақтар қойды. Дастарханын жайып, сыйлы қонақтарын шақырып, Қажымұқанға, қасындағы біздерге үлкен сый-құрмет көрсетті. Мұның өзі байлығымен ғана масаттанып жүрген көпестен кедей шаруаның баласы, кешегі жалшысы, бойына біткен алып күшін, сарқылмас өнердің иесі, қазақ халқының мақтанышы Қажымұқанның Григорий Масляковтан биік тұрғанын халықтың алдында бір көрсетіп тастады. Қажымұқанның астына ат мінгізіп, маған 5 метр көк мақпал таза күмістен әшекейлеп жасаған редикюльді сыйға тартты. Біз қанша бас тартсақ та, көнбей қойды. «Бұл Қызылжарда болған кездеріңіздің естелігі болсын» деп бәйек болды. Біз [[Қызылжар]]дан осылай аттандық. Сол жолы Қажымұқан үш айға жуық ел аралап, тойдумандарда болып, халқының арасында сайран салып жүрген.</blockquote> == Ақын жазушылар Мұқан туралы == [[Сурет:Kazakh intelligentsia (1918).jpg|thumb|[[Ахмет Байтұрсынұлы]],&nbsp;[[Міржақып Дулатұлы]], [[Турағұл Ибрагимов|Тұрағұл]] (Абайдың ұлы), [[Көкбай Жанатайұлы|Көкбай]] (Абай шәкірті), Қажымұқан және басқа да қазақтың зиялылары ([[Семей]],&nbsp;[[1918 жыл]])]] Қара сөздің қадірін білетін қазақ «күш атасы» деп басқаны емес, Қажымұқанды атаған. Қажымұқан туралы қалам тербеген алаш қаламгерлерін түгендеп шығу да оңай емес. [[Сәкен Сейфуллин]], [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]], [[Кенен Әзірбаев]], [[Нартай Бекежанов]], [[Асқар Тоқмағанбетов]], [[Әбділда Тәжібаев]], [[Дихан Әбілев]], [[Сапарғали Бегалин]], [[Сәбит Мұқанов]], Әуелбек Қоңыратбаев, Сырбай Мәуленов, Төлеген Айбергенов, [[Қадыр Мырзалиев]], Ғафу Қайырбеков, Қалмақан Әбдіқадыров, Сәуірбек Бақбергенов, Жайық Бектұров, [[Әди Шәріпов]], Зейтін Ақышев, Берқайыр Аманшин, Әлімқұл Бүркітбаев, Қапан Қамбаров, Төлеген Тоқбергенов, [[Мұхтар Шаханов]], Жарасқан Әбдірашев, Бекен Әбдіразақов, Сабырхан Асанов, Аян Нысаналин, [[Құлбек Ергөбеков]], Мамытбек Қалдыбаев, Захардин Қыстаубайұлы, Серік Байхонов, Жанболат Аупбаев, Әділғазы Қайырбеков, Әсия Беркенова, Есенқұл Жақыпбеков… Орыстың көрнекті ақыны Дмитрий Мартынов, белді жазушы Николай Анов… Аттары аталған бір-бір бәйтеректей ақын-жазушыларға спорт журналистерін қоссақ, Қажымұқан туралы қалам тербеген адамдардың шеті-шегі жоқ екенін бағамдар едіңіз.<ref>[http://www.egemen.kz/?act=readarticle&id=1521 Қазақтың Қажымұқаны] — Егемен Қазақстан 2006-04-07 </ref> == Қызықты мәліметтер == * …[[1944]] жылы осындай шоулармен жиналған 100 мың сомды — Қажымұқан осы қаржыға ұшақ сатып алып, оны Амангелді Иманов атымен атауды өтініп, Жеңіс қорына аударды. 29 қазанда мынадай жеделхат келді: ''«Оңтүстік Қазақстан облысы, Шәуілдір ауданы, Ақтөбе кол-зы, Мұңайтпасовқа. Қызыл Армияның Әскери күштеріне көрсеткен қамқорлығыңыз үшін менен сәлем және Қызыл Армиядан ризашылық қабылдаңыз, жолдас Қажымұқан. Сіздің тілегіңіз орындалады. Сталин»''. * Қажымұқан жерге жатқанда, оған денесінің үстіне тақтайлар орнатылып, сол тақтайлардың үстімен адамдар лық толтырылған жүк машинасы жүріп өтететін. Орнынын тұрған Қажымұқан ақсақал жүк машинасындағы адамдарды иығына отырғызып, жан-жағынан жармасып-жабысып мініп алған адамдармен оранып алған Алып құрметтеушліредің алдында әрлі-берлі жүретін == Ескерткіштері == 2001 жылы Қажымұқан Мұңайтпасұлының ескерткіші [[Шымкент]]тің орталық стадионы алдында қойылды.<ref>[https://shymkala.kz/index.php/culture/item/7525-azhym-an-zhajly-biz-bilmejtin-derek-k-p-nemese-baluan-baba-ashty-tan-lgen-zho Қажымұқан жайлы біз білмейтін дерек көп] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519130938/https://shymkala.kz/index.php/culture/item/7525-azhym-an-zhajly-biz-bilmejtin-derek-k-p-nemese-baluan-baba-ashty-tan-lgen-zho |date=2023-05-19 }}</ref> 2021 жылы палуанның 150-жылдығына орай 5,7-метрлік ескерткіш [[Астана]]да қойылды.<ref>[https://baq.kz/elordada-kazhymukan-munaytpasulynyn-eskertkishi-boy-koterdi_263277/ Елордада Қажымұқан Мұңайтпасұлының ескерткіші бой көтерді]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == #[https://turkystan.kz/article/52790-azhym-an-men-azhytaj-sh-ysh/ ҚАЖЫМҰҚАН МЕН ҚАЖЫТАЙ ҰШҚЫШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519130939/https://turkystan.kz/article/52790-azhym-an-men-azhytaj-sh-ysh/ |date=2023-05-19 }} #[http://adyrna.kz/?p=1846 Күш атасы — Қажымұқан ] [[Санат:7 сәуірде туғандар]] [[Санат:1871 жылы туғандар]] [[Санат:Целиноград ауданында туғандар]] [[Санат:12 тамызда қайтыс болғандар]] [[Санат:1948 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ордабасы ауданында қайтыс болғандар]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:5 дәрежелі Арыстан және Күн орденінің иегерлері]] [[Санат:Ресей палуандары (1917 жылдан кейінгі)]] [[Санат:Қазақстан балуандары]] [[Санат:Ресей империясы цирк әртістері]] [[Санат:КСРО цирк әртістері]] [[Санат:КСРО балуандары]] [[Санат:Грек-рим күресінен әлем чемпиондары]] [[Санат:Ордабасы ауданында жерленгендер]] 1mi4ptymwihi3rrw3el4d551awo37xv 3589331 3589319 2026-04-21T18:03:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Төрехан Мағжан|Төрехан Мағжан]] ([[User talk:Төрехан Мағжан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3409716 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Мұқан Мұңайтпасұлы |суреті = Мұқан.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = Мұқан Мұңайтпасұлы |лақап аты = Қажымұқан, Муханура, Қара Иван, Қызыл бетперде, Ямагата, Қара Мұстафа |азаматтығы = [[Ресей империясы]]<br />[[КСРО]] |мамандандыру = [[классикалық күрес]] |клубы = |туған күні = 7.04.1871 |туған жері = Қараөткел, [[Ақмола облысы]] |қайтыс болған күні = 12.08.1948 |қайтыс болған жері = Ленин туы колхозы, [[Ордабасы ауданы]], [[Түркістан облысы]] |карьера жылдары = [[1901 жыл|1901]]–[[1944 жыл|1944]] |бапкерлері = |бойы = |салмағы = |медальдары = }} '''Қажы Мұқан Мұңайтпасұлы''' ([[7 сәуір]] [[1871 жыл|1871]], [[Қараөткел (Ақмола облысы)|Қараөткел]], [[Ақмола облысы|Ақмола]] – [[12 тамыз]] [[1948 жыл|1948]], Ленин туы колхозы, [[Ордабасы ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — Қазақ халқының тарихындағы тұңғыш кәсіпқой [[балуан]]. Тұтас ғұмырын күрес өнеріне арнап, ұланғайыр жері мен өршіл халқын бірінші болып өзге жұртқа паш еткен, өзінен бұрынғы қандастары баспаған топырақты басып, көрмеген елді көріп, өзге қазақ тақпаған алтын, күміс медальдарды мойнына тұңғыш ілген Қажы Мұқан бабамыз. Орасан күштің иесі, күрестің бірнеше түрінен әлем чемпионы атанған тұңғыш қазақ алыбы! Теңдессіз өнерімен жер шарын аралаған, 54 мемлекетте күреске түсіп, 48 медаль олжалаған Қажымұқандай мықты XX ғасырдың басында түркі халықтарының ішінде қазақта ғана болды. Ресейдің балуандар тобында Қажымұқаннан күші асқан ешкім болмағанын да айтуға тиіспіз. Дүние жүзінің чемпиондары [[Иван Поддубный]], Иван Шемякин, Алекс Аберг, Иван Заикин, Георг Лурих, Георг Гаккеншмидт, Поль Понс, Вейланд Шульц сынды жампоздармен қатар жүру, боз кілемдегі айқастарда осы балуандарды шетінен жығып, бәйге алу — сол заманда нағыз ерлік еді. Ол кезде империяның буына семірген [[Ресей]] күресінің қожайындары [[қазақ]]ты шын мәнінде менсінбеуші еді. Қажымұқан сондай ортада намысын жатқа берген жоқ. Кеудесін ешкімге бастырмады. Күрес қожайындарының, төрешілердің сан мәрте әділетсіздігіне белі бүгілмеді, еңсесі түспеді. == Өмірі == Тарихи деректерге сүйенсек ол [[1871]] жылғы 7 сәуірде [[Ақмола уезі]], [[Қараөткел]] деген ауылда дүниеге келген. Кейбір зерттеулерде, оның [[1886]] жылы туғандығы айтылады. Қажымұқан кедей шаруаның баласы болғандықтан, орыс байларына және дәулетті адамдарға жалданған. Сөйте жүріп, күреске түсіп, той томалақтарда елге көрініп, бала балуан деген атқа ие болған. [[Қыпшақ]] тайпасы [[Ұзын]] ішіндегі Алтыбас руынан шыққан.<ref>[https://web.archive.org/web/20180718173455/https://www.elim.kz/forum/index.php?%2Ftopic%2F2933-140-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%2F Шежіре форумы]</ref> Былай басталатын өлең жолдары оның сал-серілігінен де хабардар етеді: <poem> :Атандым Мұқан палуан, бала жастан. :Ішінде күштілердің болдым астам. :Талай-талай жерлердің дәмін татып, :Өтті дәурен осылай біздің бастан </poem> Сонда сол циркте жеңген палуан, ең соңында жеңген палуан мен Қажымұқан күреске түседі. Оны жыға алмайды, дегенменен халық арасына танылады. Злобин деген цирктің қожасына ұнайды да, бұл жаңағы барлық зерттеулерде жазады ол «Ваня ағай» деген атақты алғашқы кәсіби [[Санкт-Петербург]]дағы мектепті ашқан атақты Лебедевке хат жазып жібереді. Сол арқылы ол сол жаққа барады. Сол жақта үш жылдай дәріс алады. Содан кейінгі өмірі Қажымұқанның үлкен өрісте болады, биіктей түседі жылдан жылға. Талас аға жалғайды. Сонда ол орыстың көптеген палуандарымен танымсып, дос болады. Олардың ішінде Иван Поддубный, Иван Шемякин сияқты мықты мықты дүние жузіне белгілі жауырыны жерге тимеген, Иван Зайкин тәрізді балуандар бар, Шульц деген палуан осылармен тек қана күресіп қана қойған жоқ, рухани жағынан жақындасып, ұзақ жылдар дос болды. Қажымұқанның тұңғыш рет әлемдік деңгейде көрінген шағы — [[1906]] жыл. Алманияда өткен дүниежүзілік сайыста ол әлем чемпионы атанады. Бірақ [[орыс]] әкімшілігіне бұратана халықтың атын шығарған палуан онша ұнай қоймайды. Сол үшін де Қажымұқан орыс палуандарының атымен күресуге мәжбүр болды. Қажымұқанға неше түрлі лақап аттар беріледі. Сол кездегі саясат бойынша, бізде тек орыстар ғана емес, жапондықтар да күреседі деген жарнамалар жасалып, Қажымұқанды «Ямагата Мухунури» деген лақап атпен күрестіреді. Сонымен қатар, Мухан, «Иван Чёрный» сияқты лақап есімдері болған. * [[1909 жыл]]ғы халықаралық палуандар жарысына ол «Қара Мұстафа» деген атпен шыққан. Сөйтіп бүкіл дүние жүзіне Мұқанның неше түрлі лақап аттары тарай бастайды. * [[1910 жыл]]ы Мұқан тұңғыш рет Оңтүстік Америка құрлығына табан тірейді. Аргентинаның астанасы Буэнос-Айрес қаласында өткен еркін күрестен болған біріншілікте ол Америка чемпионы атанады. * [[1911 жыл]]ы Мұқан Мұңайтпасов [[Ыстамбұл]]ға барады. Сол кезеңде әлемде түрік палуандарынан мықты палуандар жоқ сияқты көрінетіндігі соншалық , ол жаққа орыс палуандары аяқ баспайтын-ды. Осы ретте намысқой Қажымұқан өзі түркі халқының өкілі ретінде [[Түркия]]ға баруға бел буады. * Ол поляк қызымен отау құрған. Омбыда мешітке апарып, оған Бәтима деген ат беріп, мұсылман дініне кіргізген. Патша үкіметі құлаған соң, балуанның отбасы азамат соғысы мен аштықтың салдарынан біраз сергелдеңге тап болады. * [[1937 жыл]]ы Қажымұқанның ізіне ІІХҚ қызметкерлері түсіп: «Бұл патшаның адамы, оның қолынан медаль алған, сыйлық алған сыбайласы» — деп қудалауға ұшыратады. Сол себепті Қажы Мұқан отбасын тастап, Түркістан мен Өзбекстанда бас сауғалайды. Өмірінің соңғы кезеңі [[Түркістан]] жерінде өтеді. * [[Ұлы Отан соғысы]] басталған кезде Қажымұқан ҚКСР Жоғарғы кеңестің төрағасы Қазақбаевқа жолығып, оған «Ел аралап, цирк өнерін көрсетсем, сол арқылы ақша тауып, майданға көмектессем» — деген ұсыныс айтады. Бұл ұсынысты үкімет қолдап, екі жылға жуық жүріп цирк өнерін көрсетіп, 100 мың сомдай ақша табады. * Егер ол өз заманында тәуелсіз елдің азаматы болса, оның Мұқан Мұңайтпасұлы деген шын есімі әлемдік спорт тарихында алтын әріптермен жазылар еді. Өмірінің 55 жылын күрес пен цирк өнеріне арнап, 50 шақты медальдің иесі болып, жеңіс тұғырынан түспеген дара тұлға — қазақтың нағыз хас батыры. * Ол [[1948]] жылы [[Түркістан облысы]], Бөген ауданы, Ленин туы колхозында қайтыс болды. Темірлан деген ауылда, қабырының басына ескерткіш орнатылған. Оның төрт әйелінен тараған ұрпақ Түркістан мен [[Ақмола]] өңірінде өмір сүруде. * Ең алғашқы лақап аты "Муханура", Лебедев мырзада дәріс алып күрес өнерін дамытқан еркін күрестен әлемнің бірнеше дүркін жеңінпазы француз күресінен өзімен бірдей дәрежеде күресетіндер еркін күрестен бәрі бастарын идірген. == Жетістіктері == [[File:Munaitpasov kazhimukan.jpg|thumb|left| alt=A.| ''Қажымұқан Мұңайтпасұлы''.]] Ең алғаш рет ірі табысқа Қажымұқан [[Харбин]] қаласында өткізілген Халықаралық турнирде қол жеткізеді. Мұнда ол бірінші орынға ие болып, өңіріне алтын медаль тақты. Кейбір деректерде бұл турнир 1905 жылы өтті делінеді. Белгілі басты оқиға — Қажымұқан «[[Жиу-Житсу]]» бойынша күресіп, турнирде бірде-бір рет жеңілмегені, үлкен алтын медаль жеңіп алғаны. Харбин сапары Қажымұқанның даңқын аспанға көтереді. Енді оны «Маньчжурия» чемпионы деп атап кетеді, әрі «Мухинура» деген лақап ат беріледі. Қажымұқанның мұнан басқа да бірнеше лақап аттары болған. Солардың ішінде Октябрь революциясына дейін осы «Мухинура» деген лақап аты сақталып келді. Революцияға дейін ол қатысқан чемпионаттарды ұйымдастырушылар, сол замандағы жағымпаз баспасөз өкілдері, біресе «жапон» деп, біресе «маньчжур» деп, мүмкіндігінше «қазақ» екенін айтпауға тырысты. Мәселен, 1909 жылы Қажымұқан атақты эстон балуаны, әлем чемпионы Георг Лурихтың тобында күресіп жүреді. Лурих өз тобының жетекші балуандары жөнінде айта келіп, Қажымұқан туралы: «Шығыс ұлы жапон „Мухинура“ ол сирек кездесетін мықты балуан, күресте қайтпайтын бірбеттігі, далаға тән қайсарлығымен және ызақорлығымен ерекшеленеді» — деп жазған. [[1910]] жылы Америкаға, Еуропаға орыс балуандарының үлкен бір тобы аттанады. Сөз арасында айта кететін бір жайт, — бұл сапарда Қажымұқанға еріп, әйелі Надежда Николаевна Чепковская да бармақ болған. Бірақ аяғы ауыр болуына байланысты Португалия порты Лиссабонда кемеге көтерілуіне рұқсат етілмейді. Жергілікті тәртіп бойынша, екіқабат әйелдерді мұхит кемелеріне мінгізбейді екен. Қажымұқанның өзі Бәтима деп атап кеткен Чепковская цирк актрисасы болған, әрі ерінің кәсіби күрестегі талай тамаша жеңістерін өз көзімен көрген. Осы сапарда [[Америка]]ға барған балуандар бірнеше шағын топтарға бөлініп, әр жерде күреседі. Оңтүстік Американың ірі-ірі қалаларында күш сынасады. Олардың әсіресе [[Аргентина]] астанасы [[Буэнос-Айрес]]ке барған сапары сәтті болады. Қажымұқан бұл сапардан үлкен алтын медальмен оралады. Бірақ Қажымұқанның Америкада күрестің қай түрінен өнер көрсеткенін анықтаудың әзірше сәті түскен жоқ. Оның Американың еркін күрес түрі бойынша сайысқа түсу әбден ықтимал деген пікір бар. Себебі олай деуге негіз бар. Қажымұқан өзін әрқашан да еркін күрестен мықты сезінген де, франсузша күрестің техникасына шорқақтау болыпты. Қажымұқан [[Оңтүстік Америка]]дан 1910 жылдың аяғына таман оралған сияқты. Олай дейтін себебіміз: ол 1910 жылдың желтоқсанында, 1911 жылдың қаңтарында Мәскеуде өткен Халықаралық чемпионатқа қатысады. Бұл жолы Қажымұқан Разумовтың, Шнейдердің, Иогансанның, Винтердің, Апполинның жауырындарын қысқа уақытта кілемге тигізген. Осы чемпионатта сол заманда аты дүрілдеп тұрған Циклоппен ұзақ алысады. Айқас 20 минутқа созылып, тең аяқталған. Чемпионаттың жетінші күні Қажымұқан Әлем чемпионы Лурихпен кездеседі. 20 минутқа созылған бұл қиын белдесу еш нәтиже бермей, тең аяқталады. Ертеңіне Лурих қазақ балуанын тағы да кілемге шақырады. Белгіленген уақытта Лурих тағы да жеңіске жете алмайды. Әккі Лурих қулыққа көшеді, ақыры ақшаға сатылған төрешілер Лурих жеңді деп хабарлайды. Күресті тамашалауға жиналған көпшілік бұл шешімге келіспейтіндіктерін білдіріп, үлкен шу шығарады. Жарысты ұйымдастырушылар кілемді тастай қашады. Төрешілердің Қажымұқанға қарсы ойлап тапқаны — ол «жарыс ережесін бұзды» деген сылтау. 1911 жылдың сәуірінде Петербургте күреске қатысады. Бұл жолы чемпионатқа қатысушылар арасында Рауль де Раун мен Георг Лурих та болады. Әділетсіздік бұл жолы да Қажекеңнің алдынан шығады. Чемпионаттың жарты жолында баяғы әуен қайталанып, «жарыс ережесін бұзды» деп тағы да жарыстан шығарып тастайды. Петербург чемпионаты аяқталар-аяқталмастан, оны Польшаның астанасы Варшавада өтуге тиісті Халықаралық жарысқа шақырады. Осы жарыс жайында Бәтима жеңгей былай деп еске алады: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> Бұл есте қаларлықтай аты шулы жарыс болды. Қажымұқан бұл жарыста Әлем чемпионы, атақты неміс балуаны Поль Абс, әлем және Ресей чемпионы Иван Яго, неміс балуаны Шульц сияқты шебер балуандармен белдесті. Алтын медальды бұл жолы ойламаған жерден неміс Шульц ұтып алды. Қажымұқан кеудесіне кіші алтын медальды тақты, күміс медальға Лубие ие болып, атақты Поль Абс қола медальды қанағат тұтты. Жарты жылдан соң Варшава біріншілігіне қатысу үшін біз [[Польша]] астанасына қайта оралдық. Сол кезде ұлымыз Халиолла кішкентай, жаңа ғана қаз-қаз басып жүрген кезі еді. Біз Халиоллаға бас-көз болсын деп, көршінің 16 жасар қызы — Жәмиланы ала келгенбіз. Қажымұқан бұл жолы да жүлделі орыннан көрінді. Одан жоғары орындарға чех Поспешил мен атақты Лурих ие болды. Осы жарысқа қатысқан [[Қытай]] алыбы Ли Хун Синг пен Лаубе Қажымұқаннан кейінгі орындарға ие болды. Чемпионат аяқталған соң, бәріміз ауылға, Омбыға оралдық. Ұмытпасам, осы жолы, не 1912 жылы, әйтеуір осы екі жылдың бірінде біз Қызылжар қаласына тоқтадық. Қазақ балуанының дәрежесі көтеріліп, Ресейдегі, шет елдердегі чемпионаттарда жақсы күрес көрсетіп жүргенін естіген қала тұрғындары, соның ішінде Қажымұқан жас кезінде жалшылықта болған көпес Григорий Масляков кісі жіберіп, үйіне шақырып, қонақ етті. Батыр балуанның болған жерлеріндегі күрес әңгімелерін қызыға тыңдап, көптеген сұрақтар қойды. Дастарханын жайып, сыйлы қонақтарын шақырып, Қажымұқанға, қасындағы біздерге үлкен сый-құрмет көрсетті. Мұның өзі байлығымен ғана масаттанып жүрген көпестен кедей шаруаның баласы, кешегі жалшысы, бойына біткен алып күшін, сарқылмас өнердің иесі, қазақ халқының мақтанышы Қажымұқанның Григорий Масляковтан биік тұрғанын халықтың алдында бір көрсетіп тастады. Қажымұқанның астына ат мінгізіп, маған 5 метр көк мақпал таза күмістен әшекейлеп жасаған редикюльді сыйға тартты. Біз қанша бас тартсақ та, көнбей қойды. «Бұл Қызылжарда болған кездеріңіздің естелігі болсын» деп бәйек болды. Біз [[Қызылжар]]дан осылай аттандық. Сол жолы Қажымұқан үш айға жуық ел аралап, тойдумандарда болып, халқының арасында сайран салып жүрген.</blockquote> == Ақын жазушылар Мұқан туралы == [[Сурет:Kazakh intelligentsia (1918).jpg|thumb|[[Ахмет Байтұрсынұлы]],&nbsp;[[Міржақып Дулатұлы]], [[Турағұл Ибрагимов|Тұрағұл]] (Абайдың ұлы), [[Көкбай Жанатайұлы|Көкбай]] (Абай шәкірті), Қажымұқан және басқа да қазақтың зиялылары ([[Семей]],&nbsp;[[1918 жыл]])]] Қара сөздің қадірін білетін қазақ «күш атасы» деп басқаны емес, Қажымұқанды атаған. Қажымұқан туралы қалам тербеген алаш қаламгерлерін түгендеп шығу да оңай емес. [[Сәкен Сейфуллин]], [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]], [[Кенен Әзірбаев]], [[Нартай Бекежанов]], [[Асқар Тоқмағанбетов]], [[Әбділда Тәжібаев]], [[Дихан Әбілев]], [[Сапарғали Бегалин]], [[Сәбит Мұқанов]], Әуелбек Қоңыратбаев, Сырбай Мәуленов, Төлеген Айбергенов, [[Қадыр Мырзалиев]], Ғафу Қайырбеков, Қалмақан Әбдіқадыров, Сәуірбек Бақбергенов, Жайық Бектұров, [[Әди Шәріпов]], Зейтін Ақышев, Берқайыр Аманшин, Әлімқұл Бүркітбаев, Қапан Қамбаров, Төлеген Тоқбергенов, [[Мұхтар Шаханов]], Жарасқан Әбдірашев, Бекен Әбдіразақов, Сабырхан Асанов, Аян Нысаналин, [[Құлбек Ергөбеков]], Мамытбек Қалдыбаев, Захардин Қыстаубайұлы, Серік Байхонов, Жанболат Аупбаев, Әділғазы Қайырбеков, Әсия Беркенова, Есенқұл Жақыпбеков… Орыстың көрнекті ақыны Дмитрий Мартынов, белді жазушы Николай Анов… Аттары аталған бір-бір бәйтеректей ақын-жазушыларға спорт журналистерін қоссақ, Қажымұқан туралы қалам тербеген адамдардың шеті-шегі жоқ екенін бағамдар едіңіз.<ref>[http://www.egemen.kz/?act=readarticle&id=1521 Қазақтың Қажымұқаны] — Егемен Қазақстан 2006-04-07 </ref> == Қызықты мәліметтер == * …[[1944]] жылы осындай шоулармен жиналған 100 мың сомды — Қажымұқан осы қаржыға ұшақ сатып алып, оны Амангелді Иманов атымен атауды өтініп, Жеңіс қорына аударды. 29 қазанда мынадай жеделхат келді: ''«Оңтүстік Қазақстан облысы, Шәуілдір ауданы, Ақтөбе кол-зы, Мұңайтпасовқа. Қызыл Армияның Әскери күштеріне көрсеткен қамқорлығыңыз үшін менен сәлем және Қызыл Армиядан ризашылық қабылдаңыз, жолдас Қажымұқан. Сіздің тілегіңіз орындалады. Сталин»''. * Қажымұқан жерге жатқанда, оған денесінің үстіне тақтайлар орнатылып, сол тақтайлардың үстімен адамдар лық толтырылған жүк машинасы жүріп өтететін. Орнынын тұрған Қажымұқан ақсақал жүк машинасындағы адамдарды иығына отырғызып, жан-жағынан жармасып-жабысып мініп алған адамдармен оранып алған Алып құрметтеушліредің алдында әрлі-берлі жүретін == Ескерткіштері == 2001 жылы Қажымұқан Мұңайтпасұлының ескерткіші [[Шымкент]]тің орталық стадионы алдында қойылды.<ref>[https://shymkala.kz/index.php/culture/item/7525-azhym-an-zhajly-biz-bilmejtin-derek-k-p-nemese-baluan-baba-ashty-tan-lgen-zho Қажымұқан жайлы біз білмейтін дерек көп] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519130938/https://shymkala.kz/index.php/culture/item/7525-azhym-an-zhajly-biz-bilmejtin-derek-k-p-nemese-baluan-baba-ashty-tan-lgen-zho |date=2023-05-19 }}</ref> 2021 жылы палуанның 150-жылдығына орай 5,7-метрлік ескерткіш [[Астана]]да қойылды.<ref>[https://baq.kz/elordada-kazhymukan-munaytpasulynyn-eskertkishi-boy-koterdi_263277/ Елордада Қажымұқан Мұңайтпасұлының ескерткіші бой көтерді]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == #[https://turkystan.kz/article/52790-azhym-an-men-azhytaj-sh-ysh/ ҚАЖЫМҰҚАН МЕН ҚАЖЫТАЙ ҰШҚЫШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519130939/https://turkystan.kz/article/52790-azhym-an-men-azhytaj-sh-ysh/ |date=2023-05-19 }} #[http://adyrna.kz/?p=1846 Күш атасы — Қажымұқан ] [[Санат:7 сәуірде туғандар]] [[Санат:1871 жылы туғандар]] [[Санат:Целиноград ауданында туғандар]] [[Санат:12 тамызда қайтыс болғандар]] [[Санат:1948 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ордабасы ауданында қайтыс болғандар]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:5 дәрежелі Арыстан және Күн орденінің иегерлері]] [[Санат:Ресей палуандары (1917 жылдан кейінгі)]] [[Санат:Қазақстан балуандары]] [[Санат:Ресей империясы цирк әртістері]] [[Санат:КСРО цирк әртістері]] [[Санат:КСРО балуандары]] [[Санат:Грек-рим күресінен әлем чемпиондары]] [[Санат:Ордабасы ауданында жерленгендер]] 9rkn9aoikquhf7fcah4txunekrj0al9 0 13183 3589402 3564229 2026-04-21T23:05:05Z Kasymov 10777 «[[Санат:Ғаламдық соғыстар|Ғаламдық соғыстар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589402 wikitext text/x-wiki {{Cleanup|date=May 2008}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Жеті жылдық соғыс |сурет = Seven Years' War Collage.jpg |сурет атауы = '''Сағат тілімен жоғарғы сол жақта:'''<br /> Плесси шайқасы (1757 ж. 23 маусым), Кариллон шайқасы (1758 ж. 6-8 шілде), Цорндорф шайқасы (1758 ж. 25 тамыз), Кунерсдорф шайқасы (1759 ж. 12 тамыз) |дата = [[17 мамыр]] [[1756 жыл|1756]] – [[15 ақпан]] [[1763 жыл|1763]] |орын = [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка]], [[Оңтүстік Америка]], [[Африка]], Кариб аралдары, [[Үндістан]], [[Филиппиндер]] |себеп = • Еуропада Пруссияның күшеюі; <br /> • Франко-ағылшын отаршылдық бәсекелестігі<br /> |нәтиже = Ағылшын-Пруссия коалициясының жеңісі<br /> • [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания]] үстем әлемдік держава ретінде ерекшеленеді.<br /> • Франция Ұлыбританияның пайдасына үлкен ықпал мен беделді жоғалтады.<br /> • Пруссия еуропалық саяси аренада ірі мемлекет айналуда.<br /> {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = Жасалған бейбіт шарттар: | • Санкт-Петербург бейбітшілік шарты (1762.ж)<br /> • Гамбург бейбітшілік шарты (1762.ж)<br /> • Париж бейбітшілік шарты (1763.ж)<br /> • Губертусбург бейбітшілік шарты (1763.ж)<br /> }} |өзгерістер = • Ұлыбритания, Франция, Португалия және Испания арасындағы отарлық иеліктерді беру.<br /> • Франция мен Испания Ұлыбритания мен Португалияның жаулап алынған отарлық аумақтарын қайтарады.<br /> • Франция Ұлыбританиядан Миссисипи өзенінің шығысында, Канадаға, Сент-Винсент аралына, Тобагоға, Доминикаға және Гренадаға, сондай-ақ Үндістанның солтүстік аралдарына иелік етеді.<br /> • Франция Луизианадан және Испанияның Миссисипи өзенінің батысындағы Солтүстік Америка аумағынан төмен.<br /> • Испания Флорида мен Маниладан Ұлыбританиядан төмен.<br /> • [[Ұлы Моғолдар патшалығы|Моғол империясы]] Ұлыбританиядан Бенгалиядан төмен. |қарсылас1 = [[File:Flag of Great Britain (1707–1800).svg|22px|border]] [[Британ империясы]]:<br /> {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = одақтастар мен колониялар | <br /> * [[File:Red ensign of Great Britain (1707–1800, square canton).svg|22px|border]] Британдық Америка * [[File:Royal Standard of Ireland (1542–1801).svg|22px|border]] [[Ирландия патшалығы|Ирландия]] * [[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|22px|border]] Британдық Шығыс Үндістан компаниясы }}<br /> [[File:Flag of Hanover (1692).svg|22px|border]] Хановер<br /> [[File:Flag of the Kingdom of Prussia (1750-1801).svg|22px|border]] Пруссия патшалығы<br /> [[File:Flag of Hesse.svg|22px|border]] Гессен-Кассель кінәздігі<br /> [[File:Flagge Fürstentum Schaumburg-Lippe.svg|22px|border]] Шаумбург-Липпе кінәздігі<br /> [[File:Blason duché ni Brunswick.svg|22px|border]] Брауншвейг-Вольфенбюттель кінәздігі<br /> [[File:Flag of Portugal (1750).svg|22px|border]] Португалия патшалығы<br /> [[File:Flag of the Maratha Empire.svg|22px|border]] Маратха империясы<br /> [[File:Flag of Nawab.svg|22px|border]] Қарнат сұлтандығы<br /> [[File:Asafia flag of Hyderabad State.svg|22px|border]] Хайдарабад мемлекеті<br /> [[File:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|22px|border]] [[Ресей империясы]] (1762 жылдан)<br /> {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = үнді тайпалары | * [[Ирокез (тайпа)|Ирокездер]] * Гурондар * [[Чероки]] (1758 дейін) * Катоба * Минго * Могикандар * Делавэрлар (1758 жылдан) }} |қарсылас2=[[File:Royal Standard of the King of France.svg|22px|border]] Франция патшалығы<br /> {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = колониялар | * [[File:Pavillon royal de la France.svg|22px|border]] Жаңа Франция * [[File:Pavillon royal de la France.svg|22px|border]] Француз Канада * [[File:Drapeau du régiment de la Compagnie des Indes en 1756.png|22px|border]] Француз Шығыс Үндістан компаниясы }} [[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg|22px|border]] [[Қасиетті Рим империясы]] (1757 жылдан)<br /> [[File:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22px|border]] Габсбург монархиясы (1756 жылы – өздігінен)<br /> [[File:Flag of Electoral Saxony.svg|22px|border]] Саксония<br /> [[File:Flag of Hesse-Darmstadt Regiment during the Seven Years War (1756-1763).svg|22px|border]] Гессен-Дармштадт<br /> [[File:Flag of Cross of Burgundy.svg|22px|border]] Испан империясы<br /> [[File:VOC.svg|22px|border]] [[Голландық Ост-Үнді компаниясы|Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы]] (1759)<br /> [[File:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|22px|border]] [[Ресей империясы]] (1762 жылға дейін)<br /> [[File:Naval Ensign of Sweden.svg|22px|border]] Швеция патшалығы (1757 – 1762)<br /> [[File:Flag of the Mughal Empire.png|22px|border]] [[Ұлы Моғолдар патшалығы]] <br /> [[File:Bengal subah flag (Nautical).svg|22px|border]] Бенгал суба (1756 – 1757, 1759)<br /> {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = үнді тайпалары | * Вабанактер * [[Микмак|Микмактар]] * Алгонкиндер * Делавэрлар (1758 жылға дейін) * Оджибве * Одава * Шауни * Инну * Оттава * Потаватоми }} |күштер1= Ұлыбритания:<br /> 300 000 (барлығы жұмылдырылған)<br /> Хановер:<br /> 50 000<br /> Пруссия патшалығы<br /> 200 000<br /> |күштер2= Франция патшалығы:<br /> 200 000 немесе 1 000 000<br /> Ресей империясы:<br /> 333 000<br /> Аустрия:<br /> 200 000<br /> Испан империясы:<br /> 25 000 |жалпы шығындар= 900 000 – 1 400 000 }} '''Жеті жылдық соғыс''' ([[1756 жыл]] – [[1763 жыл]]) — сол кездегі барлық маңызды еуропалық мемлекеттер қатысқан, 900 000-нан 1 400 000-ға дейін адам шығынына алып келген соғыс.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/wars18c.htm#7YrW Seven Years War (1755-63)]</ref> Соғыс 1756-жылдан 1763 жылға дейін еуропалық және отарлық соғыс театрларында өрбіді. 1754–1763 жылдар аралығында орын алған '''Помераниялық соғыс''' пен '''[[Француз және үнді соғысы]]''' соның бөлігі болып саналады. [[Пруссия]], Хановер курфюрсттығы және [[Ұлыбритания Патшалығы|Ұлыбритания патшалығы]] (Солтүстік Америкадағы отарлары, британиялық Шығыс Үнді компаниясы және [[Ирландия патшалығы]]мен бірге) одақ құрып, [[Аустрия]], [[Франция]] (Солтүстік Америкалық Жаңа Франция отары және франциялық Шығыс Үнді компаниясымен бірге), [[Ресей империясы]], [[Швеция]] және Саксония курфюрсттығына қарсы соғысты. Кейінірек текетіреске [[Португалия]] (Ұлыбританияның жағында) және [[Испания]] (Францияның жағында) да кірісті. Бейтарап Нидерланд республикасының қарулы күштері Үндістанда шабуылға ұшырады. Соғыстың нәтижесінде Франция Америкалардағы басты отарлаушы мемлекет ретіндегі ролін (онда ол [[Француз Гвианасы]], [[Гваделупа]], [[Мартиника]], Сен-Доминг және Сент-Пьер және Микелон сияқты иеліктерін ғана сақтап қалды) және [[Француз төңкерісі|Ұлы француз төңкерісі]] дейін Еуропадағы ең басты мемлекет ролін жоғалтып алды.<ref>The [[Treaty of Paris (1763)|Treaty of Paris]] in {{cite book|last=Corbett|first=Julian|authorlink=Julian Corbett|coauthors=|editor=|others=|title=England in the Seven Years' War: A Study in Combined Strategy Vol. II.|origdate=|origyear=|origmonth=|url=|format=book|accessdate=|accessyear=|accessmonth=|edition=Second Edition|date=1918|year=|month=|publisher=Longman, Green and Co.|location=London|language=English|id=|doi=|pages=|chapter=|chapterurl=|quote=}}</ref> [[Ұлыбритания]] болса дүниедегі басты отарлаушы мемлекетке айналды. Францияның әскери теңіз флоты бытырап кетті.<ref>{{cite book |last= Kennedy |first= Paul |authorlink= Paul Kennedy |coauthors= |editor= |others= |title= The Rise and Fall of British Naval Mastery |origdate= |origyear= 1976 |origmonth= |url= |format= book |accessdate= |accessyear= |accessmonth= |edition= new introduction|date= 2004|year= |month= |publisher= Penguin Books |location= London |language= English|id= |doi = |pages= |chapter= |chapterurl= |quote = }}</ref> Дүниенің басқа бір шеті, Үндістанда британиялық Шығыс Үнді компаниясы орнығып, соның арқасында Үндістан «[[Британ империясы|Империялық]] тәждің асыл тасына» айналды. [[Уинстон Черчилль]] бұл соғысты бірінші дүниежүзілік соғыс деп атады,<ref>{{cite book | last = Bowen | first = HV | year = 1998 | title = War and British Society 1688-1815 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, United Kingdom | id = ISBN 0-521-57645-8|pages=7}}</ref> себебі ол адамзат тарихындағы бүкіл жер шары бойынша жүргізілген соғыс болды (соғысушы жақтардың көбі еуропалық мемлекеттер болса да). Өздерінің империяларын үлкейтумен айналысып жатқан Англия мен Франция арасындағы әскери жанжал болғандықтан, кейде оны екінші [[Жүзжылдық соғыс|Жүз жылдық соғыс]] деп те атайды.<ref>Tombs, Robert and Isabelle. ''That Sweet Enemy: The French and the British from the Sun King to the Present''. London: William Heinemann, 2006.</ref> Бұл соғыс Пруссия патшасы [[II Фридрих|Ұлы Фридрихтың]] [[Саксония]]ға шабуылымен басталды. == Аттары == [[Канада]] мен [[Ұлыбритания|Құрама Патшалықта]] «Жеті жылдық соғыс» ұғымы Солтүстік Америкада да, Еуропа мен Азияда да жүргізілген әскери қимылдарды атау үшін қолданылады. [[Француз Канадасы]]нда болса ''«Жаулап алу соғысы»'' деген ұғым қолданылады. Үндістанда ''[[Карнатик соғыстары|Үшінші Карнатик соғысы]]'' деп аталады. Ал Германияда кейде қолданылатын балама атауы — Үшінші Силезия соғысы. == Себептері == Көбінесе бұл соғыс нәтижесінде Фридрих патша бай [[Силезия]] аймағын қолына түсірген [[Аустрия мұрагерлігі үшін соғыс]]тың жалғасы ретінде қарастырылады. Аустрия императрицасы Мария Тереза 1748 жылғы [[Аахен келісімі (1748)|Аахен келісіміне]] тек өзінің қарулы күштерін қалпына келтіріп, жаңа әскери одақтар құруға уақыт ұту үшін ғана қол қойған болатын. Ол өзінің осы жоспарын асқан ептілікпен жүзеге асырды. Бірнеше жылдың ішінде ғана Еуропаның саяси картасы қайта сызылды. 1756 жылғы Дипломатиялық төңкерісінің кезінде ежелден бір-біріне жау Франция, Аустрия мен Ресей Пруссияға қарсы әскери одақ құрды. Пруссияны тек Ұлыбритания ғана қолдайтын (себебі Ұлыбритания патшасы ІІ-ші Георгтың әкесі Һановер курфюрсттығының билеушісі еді). Осы екі мемлекеттің одағы бір-бірін жақсы толықтырып тұрды: Ұлыбританияның зор әскери теңіз флоты болды, ал Пруссияның құрлық әскері Еуропадағы ең қуатты әскер болды. Осылайша Ұлыбритания өзінің әскерін отарларын қорғауға қолдана алды. Аустрия армиясы пруссиялықтардың үлгісі бойынша қайта құрылған болатын. Әскери мәселелер туралы білімі өзінің көптеген генералдарынікінен асып түсетін Мария Тереза әскери реформаны өзінің қатаң бақылауына алды. Оның өз жауынгерлерінің игілігін ойлағаны үшін ол әскердің зор қолдауына ие болды. Соғыстың тағы бір себебі — [[Британ империясы]] мен [[Франция империясы]]ның арасындағы отарлар үшін аяусыз талас болды. Осы екі империя кеңіген сайын бір-бірімен екі құрлықта текетіреске түсіп қалып отырды. == Жалпы стратегиясы == Он сегізінші ғасырдың көп бөлігінде [[Франция]] соғыстарын бірдей тәсілмен жүргізіп отырды: соғыс болған кезде ол отарларын бәрібір ұстап қала алмайтынын сезіп, оларды өз бетінше қалдырып, онда азғантай немесе тәжірибесіз әскер жіберіп отырды. Ол өзінің әскерінің басты бөлігін елге жақынырақ әскердің жеңіске жетуі ықтималдырақ деп Еуропа құрлығында ұстап отыратын. Содан соң соғыстың кезінде көбірек жерді басып алуға тырысып, бітім туралы келіссөздер жүргізгенде сол басып алған жерді өзінің теңіздің арғы жағында айырылып қалған жерін қайтарып алуға қолданатын. Бұндай стратегия осы соғыста Франция үшін аса тиімді бола қойған жоқ, себебі теңіздің ар жағындағы отарлардан ол шынында да айырылып қалды, бірақ Еуропада ол онша көп жер басып ала алған жоқ. Ал британиялықтардың соғыс жүргізу тәсілі басқаша болды: олар өздерінің аса басым теңіз қуатын пайдаланып, елді теңізден қоршап, порттарын атқылай алатын және өз әскерлерін теңіз арқылы кез келген жерге жеткізе алатын. Олар жаудың теңіз қатынас кемелеріне шабуыл жасап, жақын жердегі британиялық отарлардан адам жинап, жаудың отарларына шабуыл жасайтын. Өздерінің құрлықтағы әлсіздігінің орнын британиялықтар өздерінің жауларының қарсыластарымен одақтасып толтыратын. Жеті жылдық соғыста британиялықтар өз заманының ең ұлы әскери стратегі Ұлы Фридрихпен одақтасты, ал оның мемлекеті Пруссия орталық Еуропаның көтеріліп келе жатқан әскери қуатты мемлекеті болды. Олар Фридрихқа соғыстарын қаржыландыру үшін көп қаржы беріп отырды. == Соғыстың басталуы == Соғыс қимылдары Еуропада әлі басталмай тұрып Солтүстік Америкада басталып кетті. Оның себебі – 1740 жылдары, 1750 жылдардың басында шығыс жағалауда тізбектеле орналасқан британиялық отарлардың батысқа қарай кеңеюінің салдарынан Францияның «Жаңа Франция» атты отарымен шектесіп қалған еді. Сол себепті Франция Вирджиния және Пеннсильвания отарларының батысқа әрі қарай кеңеюінің алдын алу үшін 1750-ші жылдардың орта шенінде қазіргі батыс Пеннсильванияда бекіністер тізбегін салған болатын. Британиялықтардың сол бекіністерді басып алуға бағытталған әрекеттері [[Француз және үндіс соғысы]]ның басталуына алып келді. Ал Солтүстік Америкада жеті жылдық соғыс осылай аталады. Еуропадағы әскери қимылдар Фридрихтың Аустриямен одақтасқан кіші неміс мемлекеттерінің бірі – Саксонияға басып кіруімен басталды. Саксония және Аустрия әскерлері шабуылға дайын болмаған болатын, сондықтан Фридрих [[Лобозиц шайқасы]]нда Саксония әскеріне Аустрия әскерінің көмекке келтіргізбеді. Алайда Саксония Фридрихтың қимылдарына кедергі болып оны кешеуілдетіп тастады. Жерорта теңізінде француздар Миноркаға шабуыл жасап, британиялықтарға қарсы соғыс бастады. Британиялықтардың жауап соққысы [[Минорка шайқасы]]нда сәтсіз аяқталып, олар аралдан айырылып қалды. Жеңіліске жол бергені үшін британиялық адмирал Джон Бингтың ісі әскери сотта қаралып, өлім жазасына кесілді. 1757 жылдың көктемінде Фридрих қайтадан бірінші болып шабуылдап, Прагаға қарай жылжыды. Қанқұйлы [[Прага шайқасы]]нан кейін пруссиялықтар қаланы қоршап алған болатын, бірақ [[Колин шайқасы]]нда Фридрихтың алғашқы жеңілісінен кейін қаладан кетуге мәжбүр болды. Жазда орыстар шығыс Пруссияға басып кіріп, [[Гросс-Егерсдорф шайқасы]]нда пруссиялықтардың шағынырақ әскери қосынын жеңді. Аустриялықтар бір жақтан, француздар батыстан Пруссияға қарсы әскер жылжыта бастағанда жағдай пруссиялықтар үшін қиындай түсті. Бірақ Фридрих бір күтпеген ерекше қимыл жасады. Ол бір айдың ішінде бір-бірлеп француздарды [[Россбах шайқасы]]нда, ал аустриялықтарды [[Лойтен шайқасы]]нда талқандады. Осы керемет жеңістердің арқасында Фридрих өзін Еуропаның ең ұлы қолбасшысы, ал өз әскерін Еуропаның ең құдіретті әскері ретінде атағын шығарды. Фридрихты қатты құрметтеген [[Ресей патшасы ІІІ Петр|ІІІ Петр]] патша таққа отырған соң Фридрихтың қуатты бір одақтасы пайда болды. Бұл одақ [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші Дүниежүзілік соғысқа]] дейін, 150 жылдан астам күшінде болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Соғыстар]] [[Санат:Жеті жылдық соғыс]] cw9j293cyg6zhwiucpfbvgelewilv2k 10 14101 3589391 3295539 2026-04-21T22:37:42Z Nurken 111493 3589391 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox geography" style="margin-left:0.5em; background-color:#F5F5F5; border-collapse: collapse; float: right; font-size:90 %; width:300px" | colspan="2" bgcolor=#F5F5F5 align="center" style="border:solid #C0C0C0; border-width:0px 0px" | <big>'''{{{атауы}}}''' {{#if: {{{өз атауы|<noinclude>-</noinclude>}}} | <br />'''{{{өз атауы}}}'''}}</big><br /><small>{{#if: {{{статусы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{статусы}}} }}</small> |- !colspan="2" style="vertical-align:middle; text-align:center; border:solid 1px #aaa; padding:0.2em 0em 0.2em 0em; background:#EFEFEF"| {| width="100%" style="text-align:center; margin:0 auto; background:none" |- |width=50px style="border:0; vertical-align:middle; font-size:30%; line-height:105%"|{{#if:{{{p8|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%">↓</span>]]| {{#if:{{{p1|}}}|[[{{{p1}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p1|}}}|[[Сурет:{{{flag_p1|}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p1|}}}|{{{image_p1}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}{{#if:{{{p2|}}}|&nbsp;<br />[[{{{p2}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p2|}}}|[[Сурет:{{{flag_p2}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p2|}}}|{{{image_p2}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}{{#if:{{{p3|}}}|&nbsp;<br />[[{{{p3}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p3|}}}|[[Сурет:{{{flag_p3}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p3|}}}|{{{image_p3}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}{{#if:{{{p4|}}}|&nbsp;<br />[[{{{p4}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p4|}}}|[[Сурет:{{{flag_p4}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p4|}}}|{{{image_p4}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}{{#if:{{{p5|}}}|&nbsp;<br />[[{{{p5}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p5|}}}|[[Сурет:{{{flag_p5}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p5|}}}|{{{image_p5}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}{{#if:{{{p6|}}}|&nbsp;<br />[[{{{p6}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p6|}}}|[[Сурет:{{{flag_p6}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p6|}}}|{{{image_p6}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}{{#if:{{{p7|}}}|&nbsp;<br />[[{{{p7}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p7|}}}|[[Сурет:{{{flag_p7}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p7|}}}|{{{image_p7}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}}} |style="vertical-align:middle; text-align:center; font-size:115%; border:0" | {{#if: {{{құрылуы|<noinclude>-</noinclude>}}} {{{ыдырауы|}}} |{{{құрылуы}}}&nbsp;— {{{ыдырауы}}} }} {{#if: {{{құрылуы2|<noinclude>-</noinclude>}}} {{{ыдырауы2|}}} |{{{құрылуы2}}}&nbsp;— {{{ыдырауы2}}} }} {{#if: {{{құрылуы3|<noinclude>-</noinclude>}}} {{{ыдырауы3|}}} |{{{құрылуы3}}}&nbsp;— {{{ыдырауы3}}} }} |width=50px style="border:0; vertical-align:middle; text-align:right; line-height:105%; font-size:30%"| {{#if:{{{s8|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%">↓</span>]]| {{#if:{{{s1|}}}|{{#if:{{{flag_s1|}}}|[[Сурет:{{{flag_s1}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s1|}}}|{{{image_s1}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s1}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}}{{#if:{{{s2|}}}|&nbsp;<br />{{#if:{{{flag_s2|}}}|[[Сурет:{{{flag_s2}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s2|}}}|{{{image_s2}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s2}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}} {{#if:{{{s3|}}}|&nbsp;<br />{{#if:{{{flag_s3|}}}|[[Сурет:{{{flag_s3}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s3|}}}|{{{image_s3}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s3}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}} {{#if:{{{s4|}}}|&nbsp;<br />{{#if:{{{flag_s4|}}}|[[Сурет:{{{flag_s4}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s4|}}}|{{{image_s4}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s4}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}} {{#if:{{{s5|}}}|&nbsp;<br />{{#if:{{{flag_s5|}}}|[[Сурет:{{{flag_s5}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s5|}}}|{{{image_s5}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s5}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}} {{#if:{{{s6|}}}|&nbsp;<br />{{#if:{{{flag_s6|}}}|[[Сурет:{{{flag_s6}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s6|}}}|{{{image_s6}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s6}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}} {{#if:{{{s7|}}}|&nbsp;<br />{{#if:{{{flag_s7|}}}|[[Сурет:{{{flag_s7}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s7|}}}|{{{image_s7}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s7}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}}}} |} {{#if:{{{байрақ|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{елтаңбасы|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- style="background:#f9f9f9" align=center {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} {{{!}} border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="padding:0.5em 0em 0.5em 0em; background-color:#f9f9f9" {{!}}- {{!}} width="*" {{!}} {{#if:{{{байрақ|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} align="center" valign="middle" width="50%" style="padding-left:1em; padding-top:1em; vertical-align: middle" {{!}} [[Сурет:{{#if: {{{байрақ|}}} |{{{байрақ}}}|Flag of None.svg}}|border|130px|]]|}} {{#if:{{{елтаңбасы|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} align="center" width="50%" style="padding-top:0em; vertical-align: middle" {{!}} [[Сурет:{{#if: {{{елтаңбасы|}}} |{{{елтаңбасы}}}|Coats of arms of None.svg}}|90px|]]|}} {{!}} width="145" {{!}} {{!}}- {{!}} width="145" {{!}} {{#if:{{{байрақ|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} align="center" width="50%" style="line-height:1.2em; text-align: center;"{{!}} {{#if: {{{байрақ_сипаттамасы|}}} | {{{байрақ_сипаттамасы}}} | Байрағы}}|}} {{#if:{{{елтаңбасы|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} align="center" width="50%" style="line-height:1.2em; text-align: center;«{{!}} {{#if: {{{елтаңба_сипаттамасы|}}} | {{{елтаңба_сипаттамасы}}} | [[Елтаңба]]сы}}|}} {{!}} width=»*" {{!}} {{!}}} }} |- {{#if: {{{ұраны|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="line-height:1.2em; padding:0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; border-top:0px; vertical-align: middle; text-align: center; font-size:95 %; background-color:#f9f9f9" {{!}} '''[[Ұран|Ұраны]]'''<br />{{{ұраны}}} {{!}}- }} {{#if: {{{әнұраны|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="line-height:1.2em; padding:0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; border-top:0px; vertical-align: middle; text-align: center; font-size:95 %; background-color:#f9f9f9" {{!}} '''[[Әнұран|Әнұраны]]'''<br />{{{әнұраны}}} {{!}}- }} |- {{#if: {{{карта|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} align="center" style="border: solid darkgray; border-width:1px 0px" colspan="2" {{!}} [[Сурет:{{{карта|<noinclude>Missing map.png</noinclude>}}}|{{{size|270px}}}]]{{#if: {{{сипаттамасы|}}}|<br /><small>{{{сипаттамасы}}}</small>}} }} |- {{#if: {{{астана|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''[[Елорда|Астанасы]]''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{астана}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қалалары|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Ірі қалалары''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{қалалары}}} {{!}}- }} {{#if: {{{тілі|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Тіл(дер)і''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{тілі}}} {{!}}- }} {{#if: {{{діні|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''[[Діні]]''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{діні}}} {{!}}- }} {{#if: {{{валютасы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Ақша бірлігі''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{валютасы}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны}}} {{!}}- }} {{#if: {{{аумағы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Аумағы''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{аумағы}}} {{!}}- }} {{#if: {{{халқы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Халқы''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{халқы}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқару_формасы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Басқару формасы''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{басқару_формасы}}} {{!}}- }} {{#if: {{{династиясы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Династиясы''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{династиясы}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы1|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы1}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы1}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы2|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы2}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы2|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы2}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы2}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы3|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы3}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы3|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы3}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы3}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы4|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы4}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы4|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы4}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы4}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы5|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы5}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы5|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы5}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы5}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы6|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы6}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы6|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы6}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы6}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы7|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы7}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы7|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы7}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы7}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы8|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы8}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы8|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы8}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы8}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы9|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы9}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы9|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы9}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы9}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы10|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы10}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы10|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы10}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы10}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы11|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы11}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы11|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы11}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы11}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы12|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы12}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы12|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы12}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы12}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы13|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы13}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы13|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы13}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы13}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр1|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр1}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны1}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр2|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр2}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны2}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр3|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр3}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны3}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр4|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр4}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны4}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр5|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр5}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны5}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр6|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр6}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны6}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең1|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" colspan="2" {{!}} '''Тарихы''' {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең1|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт1|}}} {{{Жыл1}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең1}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең2|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт2|}}} {{{Жыл2}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең2}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең3|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт3|}}} {{{Жыл3}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең3}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең4|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт4|}}} {{{Жыл4}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең4}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең5|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт5|}}} {{{Жыл5}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең5}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең6|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт6|}}} {{{Жыл6}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең6}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең7|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт7|}}} {{{Жыл7}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең7}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең8|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт8|}}} {{{Жыл8}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең8}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең9|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт9|}}} {{{Жыл9}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең9}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең10|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт10|}}} {{{Жыл10}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең10}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең11|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт11|}}} {{{Жыл11}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең11}}} {{!}}- }} {{#if: {{{кейін|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="text-align: left; border-top:1px solid #C0C0C0; border-right:0px; border-bottom:0px; font-weight: bold" {{!}} Мирасқорлық }} |- |colspan="2" style="vertical-align:middle; text-align:center; border:0" | {{#if: {{{дейін|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{дейін}}}]]</small><br /> }}{{#if: {{{д1|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д1}}}]]</small><br />}}{{#if: {{{д2|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д2}}}]]</small><br /> }}{{#if: {{{д3|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д3}}}]]</small><br />}}{{#if: {{{д4|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д4}}}]]</small><br /> }}{{#if: {{{д5|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д5}}}]]</small><br />}}{{#if: {{{д6|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д6}}}]]</small><br /> }}{{#if: {{{д7|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д7}}}]]</small><br />}}{{#if: {{{кейін|}}}|<small> [[{{{кейін}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br /> }}{{#if: {{{к1|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к1}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br />}}{{#if: {{{к2|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к2}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br />}}{{#if: {{{к3|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к3}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br /> }}{{#if: {{{к4|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к4}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br />}} {{#if: {{{к5|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к5}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br /> }}{{#if: {{{к6|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к6}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br />}}{{#if: {{{к7|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к7}}}]] <span style="font-size:150%">→</span> </small>}} |- {{#if: {{{қосымша_параметр3|}}}{{{параметр_мазмұны3|}}} | {{!}} style="text-align: left; border-bottom:0; border-right:0; border-top:1px solid #C0C0C0" {{!}} {{{қосымша_параметр3}}} {{!}} style="text-align: left; border-bottom:0; border-left:0; border-top:1px solid #C0C0C0" {{!}} {{{параметр_мазмұны3}}} }} |- class="mergedtoprow" {{#if:{{{pn1|}}} |[[Санат:Қызмет көрсетуді қажет ететін тарихи мемлекеттер туралы мақалалар|F]]}}{{#if:{{{sn1|}}} |[[Санат:Қызмет көрсетуді қажет ететін тарихи мемлекеттер туралы мақалалар|F]]}} {{#ifeq: {{#expr: {{#expr:{{#if:{{{p8|}}}|1|0}}+{{#if:{{{s8|}}}|1|0}}}} > 0}} | 1 | <!----- Preceding and succeding entities without flags (used if more than 5) -----> {{!}} colspan="2" {{!}} {{{!}} width=100 % style="text-align: center; margin:0 auto;background-color:#f9f9f9;border-top:1px" {{!}}- {{!}} align="center" style="border-bottom:0px; border-right:0px; border-top:1px solid #C0C0C0; padding-bottom:0"{{!}}<div id="before-after"></div> {{#if:{{{p1|}}}|'''{{{type_before|Алдыңғысы:}}}'''}} {{!}}{{!}} align="center" style="border-bottom:0px; border-right:0px; border-top:1px solid #C0C0C0; padding-bottom:0"{{!}} {{#if:{{{s1|}}}|'''{{{type_after|Кейінгісі:}}}'''}} {{!}}- {{!}} valign="top" align="center" style="border:0"{{!}} {{#if:{{{p1|}}} | {{{!}} width=100 % style="text-align: center; margin:0 auto; border:0;background-color:#f9f9f9" {{!}}- {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p1|}}}|[[Сурет:{{{flag_p1}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p1|}}}|{{{image_p1}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p1}}}]] {{!}}- {{#if:{{{p2|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p2|}}}|[[Сурет:{{{flag_p2}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p2|}}}|{{{image_p2}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p2}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p3|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p3|}}}|[[Сурет:{{{flag_p3}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p3|}}}|{{{image_p3}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p3}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p4|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p4|}}}|[[Сурет:{{{flag_p4}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p4|}}}|{{{image_p4}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p4}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p5|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p5|}}}|[[Сурет:{{{flag_p5}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p5|}}}|{{{image_p5}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p5}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p6|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p6|}}}|[[Сурет:{{{flag_p6}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p6|}}}|{{{image_p6}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p6}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p7|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p7|}}}|[[Сурет:{{{flag_p7}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p7|}}}|{{{image_p7}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p7}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p8|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p8|}}}|[[Сурет:{{{flag_p8}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p8|}}}|{{{image_p8}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p8}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p9|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p9|}}}|[[Сурет:{{{flag_p9}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p9|}}}|{{{image_p9}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p9}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p10|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p10|}}}|[[Сурет:{{{flag_p10}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p10|}}}|{{{image_p10}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p10}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p11|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p11|}}}|[[Сурет:{{{flag_p11}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p11|}}}|{{{image_p11}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p11}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p12|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p12|}}}|[[Сурет:{{{flag_p12}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p12|}}}|{{{image_p12}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p12}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p13|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p13|}}}|[[Сурет:{{{flag_p13}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p13|}}}|{{{image_p13}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p13}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p14|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p14|}}}|[[Сурет:{{{flag_p14}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p14|}}}|{{{image_p14}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p14}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p15|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p15|}}}|[[Сурет:{{{flag_p15}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p15|}}}|{{{image_p15}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p15}}}]]}} {{!}}} }} {{!}} valign="top" align="center" style="border:0"{{!}} {{#if:{{{s1|}}} | {{{!}} width=100 % style="text-align: center; margin:0 auto; style="border:0;background-color:#f9f9f9" {{!}}- {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s1}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s1|}}}|[[Сурет:{{{flag_s1}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s1|}}}|{{{image_s1}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}- {{#if:{{{s2|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s2}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s2|}}}|[[Сурет:{{{flag_s2}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s2|}}}|{{{image_s2}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s3|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s3}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s3|}}}|[[Сурет:{{{flag_s3}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s3|}}}|{{{image_s3}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s4|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s4}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s4|}}}|[[Сурет:{{{flag_s4}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s4|}}}|{{{image_s4}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s5|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s5}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s5|}}}|[[Сурет:{{{flag_s5}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s5|}}}|{{{image_s5}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s6|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s6}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s6|}}}|[[Сурет:{{{flag_s6}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s6|}}}|{{{image_s6}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s7|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s7}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s7|}}}|[[Сурет:{{{flag_s7}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s7|}}}|{{{image_s7}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s8|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s8}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s8|}}}|[[Сурет:{{{flag_s8}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s8|}}}|{{{image_s8}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s9|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s9}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s9|}}}|[[Сурет:{{{flag_s9}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s9|}}}|{{{image_s9}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s10|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s10}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s10|}}}|[[Сурет:{{{flag_s10}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s10|}}}|{{{image_s10}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s11|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s11}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s11|}}}|[[Сурет:{{{flag_s11}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s11|}}}|{{{image_s11}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s12|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s12}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s12|}}}|[[Сурет:{{{flag_s12}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s12|}}}|{{{image_s12}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s13|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s13}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s13|}}}|[[Сурет:{{{flag_s13}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s13|}}}|{{{image_s13}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s14|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s14}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s14|}}}|[[Сурет:{{{flag_s14}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s14|}}}|{{{image_s14}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s15|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s15}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s15|}}}|[[Сурет:{{{flag_s15}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s15|}}}|{{{image_s15}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}} }} {{!}}} }} |- {{#if: {{{ескерту|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} align="center" style="border: solid darkgray; border-width:1px 0px; text-align: left" colspan="2" {{!}} {{{ескерту}}} }} |- |}{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{foundation|}}}{{{құрылуы|}}}|{{#iferror:[[Санат:{{#expr:{{санға сілтеме|{{{foundation|{{{құрылуы}}}}}}}}}} жылы құрылғандар]]}}}}}}{{#if:{{{year_end|}}}{{{ыдырауы|}}}|{{#iferror:[[Санат:{{#expr:{{санға сілтеме|{{{year_end|{{{ыдырауы}}}}}}}}}} жылы ыдырағандар]]}}{{#if:{{{foundation2|}}}{{{құрылуы2|}}}|{{#iferror:[[Санат:{{#expr:{{санға сілтеме|{{{foundation2|{{{құрылуы2}}}}}}}}}} жылы құрылғандар]]}}}}}}{{#if:{{{year_end2|}}}{{{ыдырауы2|}}}|{{#iferror:[[Санат:{{#expr:{{санға сілтеме|{{{year_end2|{{{ыдырауы2}}}}}}}}}} жылы ыдырағандар]]}}{{#if:{{{foundation3|}}}{{{құрылуы3|}}}|{{#iferror:[[Санат:{{#expr:{{санға сілтеме|{{{foundation3|{{{құрылуы3}}}}}}}}}} жылы құрылғандар]]}}}}}}{{#if:{{{year_end3|}}}{{{ыдырауы3|}}}|{{#iferror:[[Санат:{{#expr:{{санға сілтеме|{{{year_end3|{{{ыдырауы3}}}}}}}}}} жылы ыдырағандар]]}}}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> a87zpisclvuhp5bz69zyihyzwhyotmx 3589392 3589391 2026-04-21T22:38:02Z Nurken 111493 3589392 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox geography" style="margin-left:0.5em; background-color:#F5F5F5; border-collapse: collapse; float: right; font-size:90 %; width:300px" | colspan="2" bgcolor=#F5F5F5 align="center" style="border:solid #C0C0C0; border-width:0px 0px" | <big>'''{{{атауы}}}''' {{#if: {{{өз атауы|<noinclude>-</noinclude>}}} | <br />'''{{{өз атауы}}}'''}}</big><br /><small>{{#if: {{{статусы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{{статусы}}} }}</small> |- !colspan="2" style="vertical-align:middle; text-align:center; border:solid 1px #aaa; padding:0.2em 0em 0.2em 0em; background:#EFEFEF"| {| width="100%" style="text-align:center; margin:0 auto; background:none" |- |width=50px style="border:0; vertical-align:middle; font-size:30%; line-height:105%"|{{#if:{{{p8|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%">↓</span>]]| {{#if:{{{p1|}}}|[[{{{p1}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p1|}}}|[[Сурет:{{{flag_p1|}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p1|}}}|{{{image_p1}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}{{#if:{{{p2|}}}|&nbsp;<br />[[{{{p2}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p2|}}}|[[Сурет:{{{flag_p2}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p2|}}}|{{{image_p2}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}{{#if:{{{p3|}}}|&nbsp;<br />[[{{{p3}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p3|}}}|[[Сурет:{{{flag_p3}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p3|}}}|{{{image_p3}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}{{#if:{{{p4|}}}|&nbsp;<br />[[{{{p4}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p4|}}}|[[Сурет:{{{flag_p4}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p4|}}}|{{{image_p4}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}{{#if:{{{p5|}}}|&nbsp;<br />[[{{{p5}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p5|}}}|[[Сурет:{{{flag_p5}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p5|}}}|{{{image_p5}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}{{#if:{{{p6|}}}|&nbsp;<br />[[{{{p6}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p6|}}}|[[Сурет:{{{flag_p6}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p6|}}}|{{{image_p6}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}{{#if:{{{p7|}}}|&nbsp;<br />[[{{{p7}}}|<span style="font-size:400%">←</span>]] {{#if:{{{flag_p7|}}}|[[Сурет:{{{flag_p7}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_p7|}}}|{{{image_p7}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}}<br />}}}} |style="vertical-align:middle; text-align:center; font-size:115%; border:0" | {{#if: {{{құрылуы|<noinclude>-</noinclude>}}} {{{ыдырауы|}}} |{{{құрылуы}}}&nbsp;— {{{ыдырауы}}} }} {{#if: {{{құрылуы2|<noinclude>-</noinclude>}}} {{{ыдырауы2|}}} |{{{құрылуы2}}}&nbsp;— {{{ыдырауы2}}} }} {{#if: {{{құрылуы3|<noinclude>-</noinclude>}}} {{{ыдырауы3|}}} |{{{құрылуы3}}}&nbsp;— {{{ыдырауы3}}} }} |width=50px style="border:0; vertical-align:middle; text-align:right; line-height:105%; font-size:30%"| {{#if:{{{s8|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%">↓</span>]]| {{#if:{{{s1|}}}|{{#if:{{{flag_s1|}}}|[[Сурет:{{{flag_s1}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s1|}}}|{{{image_s1}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s1}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}}{{#if:{{{s2|}}}|&nbsp;<br />{{#if:{{{flag_s2|}}}|[[Сурет:{{{flag_s2}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s2|}}}|{{{image_s2}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s2}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}} {{#if:{{{s3|}}}|&nbsp;<br />{{#if:{{{flag_s3|}}}|[[Сурет:{{{flag_s3}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s3|}}}|{{{image_s3}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s3}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}} {{#if:{{{s4|}}}|&nbsp;<br />{{#if:{{{flag_s4|}}}|[[Сурет:{{{flag_s4}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s4|}}}|{{{image_s4}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s4}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}} {{#if:{{{s5|}}}|&nbsp;<br />{{#if:{{{flag_s5|}}}|[[Сурет:{{{flag_s5}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s5|}}}|{{{image_s5}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s5}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}} {{#if:{{{s6|}}}|&nbsp;<br />{{#if:{{{flag_s6|}}}|[[Сурет:{{{flag_s6}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s6|}}}|{{{image_s6}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s6}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}} {{#if:{{{s7|}}}|&nbsp;<br />{{#if:{{{flag_s7|}}}|[[Сурет:{{{flag_s7}}}|border|30px]]|{{#if:{{{image_s7|}}}|{{{image_s7}}}|[[Сурет:Flag of None.svg|30px|border]]}}}} [[{{{s7}}}|<span style="font-size:400%">→</span>]]<br />}}}} |} {{#if:{{{байрақ|<noinclude>-</noinclude>}}}{{{елтаңбасы|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}}- style="background:#f9f9f9" align=center {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} {{{!}} border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="padding:0.5em 0em 0.5em 0em; background-color:#f9f9f9" {{!}}- {{!}} width="*" {{!}} {{#if:{{{байрақ|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} align="center" valign="middle" width="50%" style="padding-left:1em; padding-top:1em; vertical-align: middle" {{!}} [[Сурет:{{#if: {{{байрақ|}}} |{{{байрақ}}}|Flag of None.svg}}|border|130px|]]|}} {{#if:{{{елтаңбасы|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} align="center" width="50%" style="padding-top:0em; vertical-align: middle" {{!}} [[Сурет:{{#if: {{{елтаңбасы|}}} |{{{елтаңбасы}}}|Coats of arms of None.svg}}|90px|]]|}} {{!}} width="145" {{!}} {{!}}- {{!}} width="145" {{!}} {{#if:{{{байрақ|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} align="center" width="50%" style="line-height:1.2em; text-align: center;"{{!}} {{#if: {{{байрақ_сипаттамасы|}}} | {{{байрақ_сипаттамасы}}} | Байрағы}}|}} {{#if:{{{елтаңбасы|<noinclude>-</noinclude>}}}| {{!}} align="center" width="50%" style="line-height:1.2em; text-align: center;«{{!}} {{#if: {{{елтаңба_сипаттамасы|}}} | {{{елтаңба_сипаттамасы}}} | Елтаңбасы}}|}} {{!}} width=»*" {{!}} {{!}}} }} |- {{#if: {{{ұраны|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="line-height:1.2em; padding:0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; border-top:0px; vertical-align: middle; text-align: center; font-size:95 %; background-color:#f9f9f9" {{!}} '''[[Ұран|Ұраны]]'''<br />{{{ұраны}}} {{!}}- }} {{#if: {{{әнұраны|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="line-height:1.2em; padding:0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; border-top:0px; vertical-align: middle; text-align: center; font-size:95 %; background-color:#f9f9f9" {{!}} '''[[Әнұран|Әнұраны]]'''<br />{{{әнұраны}}} {{!}}- }} |- {{#if: {{{карта|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} align="center" style="border: solid darkgray; border-width:1px 0px" colspan="2" {{!}} [[Сурет:{{{карта|<noinclude>Missing map.png</noinclude>}}}|{{{size|270px}}}]]{{#if: {{{сипаттамасы|}}}|<br /><small>{{{сипаттамасы}}}</small>}} }} |- {{#if: {{{астана|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''[[Елорда|Астанасы]]''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{астана}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қалалары|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Ірі қалалары''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{қалалары}}} {{!}}- }} {{#if: {{{тілі|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Тіл(дер)і''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{тілі}}} {{!}}- }} {{#if: {{{діні|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''[[Діні]]''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{діні}}} {{!}}- }} {{#if: {{{валютасы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Ақша бірлігі''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{валютасы}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны}}} {{!}}- }} {{#if: {{{аумағы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Аумағы''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{аумағы}}} {{!}}- }} {{#if: {{{халқы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Халқы''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{халқы}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқару_формасы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Басқару формасы''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{басқару_формасы}}} {{!}}- }} {{#if: {{{династиясы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''Династиясы''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{династиясы}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы1|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы1}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы1}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы2|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы2}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы2|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы2}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы2}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы3|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы3}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы3|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы3}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы3}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы4|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы4}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы4|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы4}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы4}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы5|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы5}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы5|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы5}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы5}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы6|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы6}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы6|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы6}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы6}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы7|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы7}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы7|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы7}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы7}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы8|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы8}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы8|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы8}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы8}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы9|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы9}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы9|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы9}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы9}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы10|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы10}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы10|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы10}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы10}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы11|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы11}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы11|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы11}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы11}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы12|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы12}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы12|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы12}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы12}}} {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушылар_титулы13|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="padding-left:0.5em" colspan="2" {{!}} '''{{{басқарушылар_титулы13}}}''' {{!}}- }} {{#if: {{{басқарушы13|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{басқарушы_жылы13}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{басқарушы13}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр1|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр1}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны1}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр2|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр2}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны2}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр3|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр3}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны3}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр4|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр4}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны4}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр5|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр5}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны5}}} {{!}}- }} {{#if: {{{қосымша_параметр6|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} width="50%" style="padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} '''{{{қосымша_параметр6}}}''' {{!}} style="border-top: solid 1px #aaa; border-bottom: solid 0px #aaa" {{!}} {{{параметр_мазмұны6}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең1|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em; border-top: solid 1px #aaa" colspan="2" {{!}} '''Тарихы''' {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең1|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт1|}}} {{{Жыл1}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең1}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең2|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт2|}}} {{{Жыл2}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең2}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең3|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт3|}}} {{{Жыл3}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең3}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең4|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт4|}}} {{{Жыл4}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең4}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең5|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт5|}}} {{{Жыл5}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең5}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең6|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт6|}}} {{{Жыл6}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең6}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең7|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт7|}}} {{{Жыл7}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең7}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең8|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт8|}}} {{{Жыл8}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең8}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең9|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт9|}}} {{{Жыл9}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең9}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең10|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт10|}}} {{{Жыл10}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең10}}} {{!}}- }} {{#if: {{{Кезең11|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} style="line-height:1.2em; padding-left:0.5em" {{!}} &nbsp;-&nbsp;{{{Уақыт11|}}} {{{Жыл11}}} {{!}} style="line-height:1.2em" {{!}} {{{Кезең11}}} {{!}}- }} {{#if: {{{кейін|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} colspan="2" style="text-align: left; border-top:1px solid #C0C0C0; border-right:0px; border-bottom:0px; font-weight: bold" {{!}} Мирасқорлық }} |- |colspan="2" style="vertical-align:middle; text-align:center; border:0" | {{#if: {{{дейін|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{дейін}}}]]</small><br /> }}{{#if: {{{д1|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д1}}}]]</small><br />}}{{#if: {{{д2|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д2}}}]]</small><br /> }}{{#if: {{{д3|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д3}}}]]</small><br />}}{{#if: {{{д4|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д4}}}]]</small><br /> }}{{#if: {{{д5|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д5}}}]]</small><br />}}{{#if: {{{д6|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д6}}}]]</small><br /> }}{{#if: {{{д7|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small><span style="font-size:150%">←</span> [[{{{д7}}}]]</small><br />}}{{#if: {{{кейін|}}}|<small> [[{{{кейін}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br /> }}{{#if: {{{к1|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к1}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br />}}{{#if: {{{к2|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к2}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br />}}{{#if: {{{к3|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к3}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br /> }}{{#if: {{{к4|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к4}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br />}} {{#if: {{{к5|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к5}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br /> }}{{#if: {{{к6|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к6}}}]] <span style="font-size:150%">→</span></small><br />}}{{#if: {{{к7|<noinclude>-</noinclude>}}}|<small> [[{{{к7}}}]] <span style="font-size:150%">→</span> </small>}} |- {{#if: {{{қосымша_параметр3|}}}{{{параметр_мазмұны3|}}} | {{!}} style="text-align: left; border-bottom:0; border-right:0; border-top:1px solid #C0C0C0" {{!}} {{{қосымша_параметр3}}} {{!}} style="text-align: left; border-bottom:0; border-left:0; border-top:1px solid #C0C0C0" {{!}} {{{параметр_мазмұны3}}} }} |- class="mergedtoprow" {{#if:{{{pn1|}}} |[[Санат:Қызмет көрсетуді қажет ететін тарихи мемлекеттер туралы мақалалар|F]]}}{{#if:{{{sn1|}}} |[[Санат:Қызмет көрсетуді қажет ететін тарихи мемлекеттер туралы мақалалар|F]]}} {{#ifeq: {{#expr: {{#expr:{{#if:{{{p8|}}}|1|0}}+{{#if:{{{s8|}}}|1|0}}}} > 0}} | 1 | <!----- Preceding and succeding entities without flags (used if more than 5) -----> {{!}} colspan="2" {{!}} {{{!}} width=100 % style="text-align: center; margin:0 auto;background-color:#f9f9f9;border-top:1px" {{!}}- {{!}} align="center" style="border-bottom:0px; border-right:0px; border-top:1px solid #C0C0C0; padding-bottom:0"{{!}}<div id="before-after"></div> {{#if:{{{p1|}}}|'''{{{type_before|Алдыңғысы:}}}'''}} {{!}}{{!}} align="center" style="border-bottom:0px; border-right:0px; border-top:1px solid #C0C0C0; padding-bottom:0"{{!}} {{#if:{{{s1|}}}|'''{{{type_after|Кейінгісі:}}}'''}} {{!}}- {{!}} valign="top" align="center" style="border:0"{{!}} {{#if:{{{p1|}}} | {{{!}} width=100 % style="text-align: center; margin:0 auto; border:0;background-color:#f9f9f9" {{!}}- {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p1|}}}|[[Сурет:{{{flag_p1}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p1|}}}|{{{image_p1}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p1}}}]] {{!}}- {{#if:{{{p2|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p2|}}}|[[Сурет:{{{flag_p2}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p2|}}}|{{{image_p2}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p2}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p3|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p3|}}}|[[Сурет:{{{flag_p3}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p3|}}}|{{{image_p3}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p3}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p4|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p4|}}}|[[Сурет:{{{flag_p4}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p4|}}}|{{{image_p4}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p4}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p5|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p5|}}}|[[Сурет:{{{flag_p5}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p5|}}}|{{{image_p5}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p5}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p6|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p6|}}}|[[Сурет:{{{flag_p6}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p6|}}}|{{{image_p6}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p6}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p7|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p7|}}}|[[Сурет:{{{flag_p7}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p7|}}}|{{{image_p7}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p7}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p8|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p8|}}}|[[Сурет:{{{flag_p8}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p8|}}}|{{{image_p8}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p8}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p9|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p9|}}}|[[Сурет:{{{flag_p9}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p9|}}}|{{{image_p9}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p9}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p10|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p10|}}}|[[Сурет:{{{flag_p10}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p10|}}}|{{{image_p10}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p10}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p11|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p11|}}}|[[Сурет:{{{flag_p11}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p11|}}}|{{{image_p11}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p11}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p12|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p12|}}}|[[Сурет:{{{flag_p12}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p12|}}}|{{{image_p12}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p12}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p13|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p13|}}}|[[Сурет:{{{flag_p13}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p13|}}}|{{{image_p13}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p13}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p14|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p14|}}}|[[Сурет:{{{flag_p14}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p14|}}}|{{{image_p14}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p14}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p15|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_p15|}}}|[[Сурет:{{{flag_p15}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_p15|}}}|{{{image_p15}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: left"{{!}} [[{{{p15}}}]]}} {{!}}} }} {{!}} valign="top" align="center" style="border:0"{{!}} {{#if:{{{s1|}}} | {{{!}} width=100 % style="text-align: center; margin:0 auto; style="border:0;background-color:#f9f9f9" {{!}}- {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s1}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s1|}}}|[[Сурет:{{{flag_s1}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s1|}}}|{{{image_s1}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}} {{!}}- {{#if:{{{s2|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s2}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s2|}}}|[[Сурет:{{{flag_s2}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s2|}}}|{{{image_s2}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s3|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s3}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s3|}}}|[[Сурет:{{{flag_s3}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s3|}}}|{{{image_s3}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s4|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s4}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s4|}}}|[[Сурет:{{{flag_s4}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s4|}}}|{{{image_s4}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s5|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s5}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s5|}}}|[[Сурет:{{{flag_s5}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s5|}}}|{{{image_s5}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s6|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s6}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s6|}}}|[[Сурет:{{{flag_s6}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s6|}}}|{{{image_s6}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s7|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s7}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s7|}}}|[[Сурет:{{{flag_s7}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s7|}}}|{{{image_s7}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s8|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s8}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s8|}}}|[[Сурет:{{{flag_s8}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s8|}}}|{{{image_s8}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s9|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s9}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s9|}}}|[[Сурет:{{{flag_s9}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s9|}}}|{{{image_s9}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s10|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s10}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s10|}}}|[[Сурет:{{{flag_s10}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s10|}}}|{{{image_s10}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s11|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s11}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s11|}}}|[[Сурет:{{{flag_s11}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s11|}}}|{{{image_s11}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s12|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s12}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s12|}}}|[[Сурет:{{{flag_s12}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s12|}}}|{{{image_s12}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s13|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s13}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s13|}}}|[[Сурет:{{{flag_s13}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s13|}}}|{{{image_s13}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s14|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s14}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s14|}}}|[[Сурет:{{{flag_s14}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s14|}}}|{{{image_s14}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s15|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle; text-align: right"{{!}} [[{{{s15}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align: middle"{{!}} {{#if:{{{flag_s15|}}}|[[Сурет:{{{flag_s15}}}|20px|border]]|{{#if:{{{image_s15|}}}|{{{image_s15}}}|[[Сурет:Blank.png|20px|border]]}}}}}} {{!}}} }} {{!}}} }} |- {{#if: {{{ескерту|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}} align="center" style="border: solid darkgray; border-width:1px 0px; text-align: left" colspan="2" {{!}} {{{ескерту}}} }} |- |}{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{foundation|}}}{{{құрылуы|}}}|{{#iferror:[[Санат:{{#expr:{{санға сілтеме|{{{foundation|{{{құрылуы}}}}}}}}}} жылы құрылғандар]]}}}}}}{{#if:{{{year_end|}}}{{{ыдырауы|}}}|{{#iferror:[[Санат:{{#expr:{{санға сілтеме|{{{year_end|{{{ыдырауы}}}}}}}}}} жылы ыдырағандар]]}}{{#if:{{{foundation2|}}}{{{құрылуы2|}}}|{{#iferror:[[Санат:{{#expr:{{санға сілтеме|{{{foundation2|{{{құрылуы2}}}}}}}}}} жылы құрылғандар]]}}}}}}{{#if:{{{year_end2|}}}{{{ыдырауы2|}}}|{{#iferror:[[Санат:{{#expr:{{санға сілтеме|{{{year_end2|{{{ыдырауы2}}}}}}}}}} жылы ыдырағандар]]}}{{#if:{{{foundation3|}}}{{{құрылуы3|}}}|{{#iferror:[[Санат:{{#expr:{{санға сілтеме|{{{foundation3|{{{құрылуы3}}}}}}}}}} жылы құрылғандар]]}}}}}}{{#if:{{{year_end3|}}}{{{ыдырауы3|}}}|{{#iferror:[[Санат:{{#expr:{{санға сілтеме|{{{year_end3|{{{ыдырауы3}}}}}}}}}} жылы ыдырағандар]]}}}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 1vj9ecxfnlsp8e2l5esxcvc1xtlt2f4 0 14441 3589609 3552568 2026-04-22T08:43:54Z Bektenbai Bekzhan 138856 Қайтыс болған күнін нақтыладым 3589609 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Әбділда Тәжібайұлы Тәжібаев |Шынайы есімі = |Суреті = Әбділда Тәжібаев.jpeg |Ені = 200px |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 04.02.1909 |Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Сырдария облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 23.09.1998 |Қайтыс болған жері = [[Алматы]], [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{KAZ}}<br>{{USSR}} (1922-1991)<br>[[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|20px]] [[РКФСР]] (1917-1922)<br>[[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] (1909-1917) |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[жазушы]], [[әдебиет]] [[зерттеу]]ші, [[ғалым]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]] |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Әбділда Тәжібайұлы Тәжібаев''' ([[4 ақпан]] [[1909 жыл]] – [[23 қыркүйек]] [[1998 жыл]]) — қазақ ақын, драматург, әдебиет зерттеуші ғалым. Филология ғылымының докторы, проф., [[Қазақстан Республикасы]]ның халық жазушысы. ==Өмірбаяны == Әбділда Тәжібаев 1909 жылы Ақмешітте (қазіргі Қызылорда қаласында) дүниеге келген. [[Орта жүз]] [[Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Бессары атасынан шыққан.<ref>https://45minut.biz/?p=41001</ref><ref>https://syrboyi.kz/kogam/27970-armanyma-ol-zhetkzgen-ayn.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227082806/https://syrboyi.kz/kogam/27970-armanyma-ol-zhetkzgen-ayn.html |date=2019-12-27 }}</ref> Әкесі Тәжібай 1915 жылы қайтыс болады да, шешесі Айманкүлдің қолында қалған. Жағдайына байланысты алты жасар Әбділданы қала сыртындағы [[Қараөзек]] деген жерде тұратын төркініне алып кетеді. Содан болашақ ақын он үш жасына дейін шешесі Айманкүл мен нағашы атасы Далдабайдың тәрбиесінде өседі. Жас Әбділданың өлеңге, әдебиетке деген құштарлығын оятқан да өз анасы мен нағашы атасы болады. Айманкүл [[араб тілі|араб]], [[парсы тілі|парсы]] тілдерін жақсы білетін сауатты, көзі ашық, көңілі сара кісі екен, Әбділдаға өзі хат танытып, әдебиет үлгілерін оқытып үйретеді. Кейін белгілі [[халық ақыны]] болып, өлеңдер жинағы да жарық көрген Әбділдаға шешесі Айманкүл, ол кезде әкесі Далдабай қарттың өтінішімен ауыл адамдарына Шығыстың қиссалары мен қазақтың неше алуан жыр-дастандарын оқып беріп отырған. Соларды қыбыр етпей, құмарта, үнсіз тыңдаушыларының бірі – Әбділда болған. Кейінірек үйлеріне келген қонақтары мен ауыл адамдарына, кішігірім жиын-топта әлгі қисса, дастандарды атасының айтуымен Әбділда оқып беретін болған. Оның үстіне бұл ауылға, әсіресе осы нағашы атасының үйіне Сыр елінің атақты ақын-жыршылары жиі келіп тұрған. Бір жолы Әбділда ауылдарына келген атақты ақын әрі әнші [[Нартай Бегежанов]]пен Айманкүлдің ұзақ айтысын тыңдап, шешесінің айтқыштық, ақындығына қуанып тапқыр сөздерін есінде ұстап қалған. Анасы жастай дүниеден қайтқан күйеуін байырғы қазақ салтымен жыл бойы жоқтағаны, шешесінің өзі шығарған ұзақ жоқтау поэмасын дауыстап жатқа айтқанын төсекте жатып тыңдап, мұңды-шерлі әуеніне іштей үн қосатын болған. :''Жаңа бір түсіп, шам сөнді,'' :''Ашыла түсіп, гүл солды,'' – деген, ол кезде мағынасын өзі жете түсінбеген жолдарын да есінде сақтап қалған. Ал ақылды, мейірбан нағашы атасы [[1919 жыл]]дың қысында [[сүзек]]тен қайтыс болғанша Әбділданы қасынан тастамай, қайда барса да бірге алып жүрген. Әбділда атасына көмектесіп, ау жайысып, тарысын суғарысқан. Той-томалаққа да бірге барып, атасының жанында төрде отырып, үлкендерден қазақтың ескілікті қызық әңгімелеріне қаныққан. Неше түрлі аңыз, ертегілерді көп білетін атасы да тыңдауға құмар жиеніне айтып беруден жалықпайды екен. Ақын кейін өзінің "Еске алу" деген шағын поэмасында отбасының жетім-жесірлік қайғылы тағдырын, беті-жүзін түстеп тани алмай да қалған әкесі туралы жүректе шер боп қалған аңсары жайында: :''Есімде жоқ шын суреті,'' :''Әкем менің қандай кісі.'' :''Тек елестей бұлдырайды'' :''Әлдекімнің көлеңкесі,'' – десе, өмірге де, еңбекке де, өнерге де бейімдеп тәрбиелеген аяулы нағашы атасы туралы "Сыр жырлары" топтамасында жер ортасы жасқа келген ақын: :''Кейде түске кіреді,'' :''Дәл өңімдей баяғым.'' :''Тай қып мініп жүремін,'' :''Нағашы атам таяғын.'' :''Жүгіремін жағалап,'' :''Сырдың жайпақ жағасын.'' :''Кәрі көзбен сығалап,'' :''Қарар маған нағашым.'' :''Бірде қуып жүремін'' :''Шіркей мен шыбынын.'' :''Айдап бірде жүремін'' :''Нағашымның шығырын...'' :''Босайды екен көңілің'' :''Туған жерге келгенде:'' :''Көрініп тұр жып-жылы'' :''Көп тырнаған шеңгел де.'' :''Кейде түске кіреді'' :''Дәл өңімдей баяғым.'' :''Тай қып мініп жүремін'' :''Нағашы атама таяғын,'' – деп еске алады. Ол таңғажайып шығыс поэзиясынан да, туған халқының бай да көркем ауыз әдебиеті мұраларынан да таусылмас әсер, ләззат алып өседі. Жалпы, тумысынан дарынды, зерек те сергек Әбділданың ауылда алған әсері бай да құнарлы болған. Оны ақын шығармашылығынан байқау қиын емес. Жоғарыда аталған поэмасының кейіпкері қаладағы оқу орнына аттанғаны туралы: :''Қар да құйды жапалақтап,'' :''Тоқтамастан бастым алға.'' :''Тұңғыш ізім бақыт қуған'' :''Тұңғыш жауған түсті қарға,'' – дейді. Бұл Әбділданың өзі туралы айтылған сөз еді. Шынында да, ол [[1922 жыл]]ы [[Қызылорда]] қаласында жаңадан ашылған жетім балаларға арналған [[интернат]]қа қабылданып, сауаттылығының арқасында бірден интернат жанындағы бастауыш мектептің 3-сыныбынан бастап оқып кетеді. Әбділданың алғашқы өлеңдері осы интернаттың [[қабырға газеті]]нде жарияланады. Одан кейін [[Шымкент]]тегі жеті жылдық мектепте, [[1929]]-[[1932 жыл]]дары Абай атындағы Қазақ педагогика институтында оқиды, [[1953]]-[[1956 жыл]]дары [[Мәскеу]]дегі жоғары әдебиет курсын бітіреді. Еңбек жолын "Еңбекші қазақ" (қазіргі "[[Егемен Қазақстан]]") газетінде алдымен пошта тасушы ([[1926]]), содан кейін корректор болып істеген ([[1927]]-[[1928]]) ол небәрі 4-5 жылда "Лениншіл жас" (қазіргі "[[Жас алаш]]") газеті редакторының орынбасары ([[1932]]-[[1934]]) дәрежесіне дейін көтеріледі. Әбділданың "Жұмысшының гудогі" өлеңі [[1926 жыл]]ы "Жұмысшы" газетінде басылады. Бұл – оның баспа бетін көрген тұңғыш туындысы. Әрі қарай өлеңдері "Жұмысшы" және "[[Еңбекші Қазақ газеті|Еңбекші қазақ]]" газеттерінде шығып тұрады. Жиырма бес жастағы Әбділда [[1934 жыл]]ы [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның хатшылығына, ал [[1939 жыл]]ы оның төрағалығына сайланады.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> 30-жылдары ақын көп оқу, тынымсыз іздену үстінде өндіре де жазады, шығармаларының көркемдік сапасы жағынан да айтарлықтай биікке көтеріледі. "Жаңа ұрпақ" (1935), "Лирикалар" (1936) деп аталған жинақтары бірінен соң бірі жарық көреді. Белгілі "Оркестр", "Абыл", "Толағай" сынды романтикалық поэмалары мен М.Әуезовпен бірігіп жазған "Ақ қайың" деп аталатын тұңғыш пьесасы да сол жылдардың жемісі. Қазақ әдебиетінің сол кездегі маңдай алды таланттарының біріне айналған Әбділданы дарын сырын танығыш көреген [[Мұхтар Әуезов|М.Әуезов]]: "Қазақ поэзиясына әсерлі, сапалы көркем бір ағым кіргізіп келе жатқан ақын" деп ([[1939]]) бағалайды. Ә.Тәжібаев [[1945]]-[[1948 жыл]]дары Қазақ ҚСР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтының Жамбыл бөлімін басқарады. [[Қазақ әдебиеті (газет)|"Қазақ әдебиеті"]] газетінің бас редакторы болады. 1963 жылы Қазақ КСР [[Жоғарғы Кеңес]]інің депутаты және Қазақ ҚСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі болын сайланады. Филология ғылымының докторы Ә.Тәжібаев жазушылығына қоса біраз жылдар М.О.Әуезов атындағы [[Әдебиет және өнер институты]]нда ғылыми-зерттеу жұмыстарымен шұғылданып, өмірінің соңғы жылдарын бірыңғай шығармашылыққа арнайды. Қарт ақын [[Ахмет Байтұрсынұлы]] бастаған арыстарымыздың ақталғанын көріп, тоталитарлық жүйенің сеңі бұзылғанын сезініп, [[1998 жыл]]ы 90-ға қараған шағында дүние салды.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> == Шығармашылығы және еңбектері == Оның «Жаңа ырғақ», «Аралдар», «Кешеден бүгінге», «Жартас», «Жаңа өрімдер», «Құрдастар», «Толағай» және 5 томдық жыр жинақтары жарық көрген. «Майра», «Жартас», «Жалғыз ағаш орман емес», «Көңілдестер», «Той боларда», «Дубай Шубаевич» т. б. пьесалары қойылған. «Өмір және поэзия», «Қазақ драматургиясының дамуы мен қалыптасуы», «Жылдар, ойлар» т. б. зерттеу еңбектерін жазған. Т. [[абайтану]] мәселесіне де белсене араласып, ақын өлеңдерінің көркемдік ерекшеліктері мен шеберлігі тақырыбын сөз ететін мақалалар жазды. Оның «Абай және қазақ әдебиеті» («Социалистік Қазақстан», 1945, 19 тамыз), «Абай және қазақ совет поэзиясы» («Екпінді», 1940, 17 қазан) мақалаларында ақынның қазақтың жазба әдебиетін қалыптастырудағы рөлі және Абай бастаған реалистік шеберліктің бүгінгі қазақ әдебиетіндегі дәстүрлі жалғасы сөз болады. Күнделікті баспасөзде жарияланған мақалаларында үнемі Абай мұрасын жинау және оны дұрыс талдап, оқырман қауымға жеткізу мәселелерін қозғап отырды. Бұл үшін, алдымен, ақын мұрасын жүйелі зерттеумен айналысатын ғылыми мекеменің қажеттігін, ал ондай орталық Абай музейі бола алатынын арнайы мәселе етіп көтерді. Ғалым-ақынның абайтану ғылымында, әсіресе, «Қазақ [[лирика]]сы тарихынан» деген [[монография]]лық еңбегінің маңызы зор. Бұл еңбектің 2-тарауы түгел дерлік Абай лирикасын зерттеуге арналған. Ғалым [[Абай лирикасы]]н бірнеше тақырыпқа бөліп талдау үстіңде оның жеке шығармаларына тоқталады, ақын шығармашылығының бүгінгі қазақ әдебиетіндегі дәстүрлі жалғасын сөз етеді, Абай поэзиясының әлеуметтік қуатын, қоғамдық жүгін, жаңа поэзиясының бастауы ретінде тудырған жаңалықтарын ортаға салады, оған ілесе шыққан [[Сұлтанмахмұт Торайғыров|С. Торайғыров]] бастаған ізбасарларының: [[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллин]], [[Бейімбет Майлин|Б. Майлин]], [[Ілияс Жансүгіров|I. Жансүгіров]], [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С. Мұқанов]] т. б. ақындар шығармаларындағы сабақтастықты, үндестікті дәлелдейді. Т-тың өзі Абай шығармаларымен ерте танысып, көп үйренген ақын. Сондықтан да ол Абай өлеңдері тақырыбына қайта-қайта оралып, ақынның әр сезіне үңіле қарау қажеттігін талмай көтеріп келеді. Абай аруағына арнап «Абай мен Мұхтарға қойдық белгі», «Сағындырған Сарыарқа», «Жолдас Абай» өлеңдерін жазды. Т-қа жыр жинағы үшін Қазақстан Республикасының Абай атынд. Мемлекеттік Сыйлығы берілген.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> Әбділда Тәжібаев сонымен қатар осы заманғы қазақ поэзиясының аса көрнекті шебері, ірі драматург және белгілі әдебиет зерттеушісі. Әдебиеттегі алғашқы қадамын өткен ғасырдың 20-жылдарының соңына ала өлең жазудан бастаған ол қазақ сөз өнерінің озық дәстүрлерімен дүниежүзілік әдебиеттің үздік жетістіктерінен үйрене отырып, 30-жылдардың орта шенінде-ақ айтулы ақын, республикада әдебиет ісін ұйымдастырушы қайраткерге айналды. Ә.Тәжібаев – поэзияда лирика мен поэма жанрын қатар алып жүрген ақын. Оның қаламынан туған 30-дан астам поэма мен өте көп сандағы өлеңдері сыршылдық, ойшылдығымен, шыншылдық, оттылығымен ерекшеленеді. Ә.Тәжібаев поэзиясын басқа бірде-бір ақынның туындыларымен шатастыру мүмкін емес. Оның поэзиясы – тың ізденістің, жоғары мәдениеттің, кәнігі шебердің поэзиясы. Ә.Тәжібаев атақты драматург те. Драмалық шығармалар жазуды 30-жылдардың соңына ала бастап, әдебиеттің бұл күрделі жанрында айтулы туындылар берді. Әдебиеттану саласында да жемісті еңбек етіп, Ә.Тәжібаев талантты ғалым екенін танытты. Оның, әсіресе, поэзия мен драматургия саласындағы зерттеулері терең ғылымилығымен, талдауларының нәзіктігімен тәнті етеді. Ә.Тәжібаев ұзақ шығармашылық ғұмырында тынымсыз ізденіп, үздіксіз еңбектеніп, тұтас бір дәуір шындығын жан-жақты, жоғары көркемдікпен бейнелеген өте мол мұра қалдырды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Әбділда Тәжібаев шығармалары}} [[Санат:Қазақ ақындары]] 2ty1vm6p3myhwqbbvbdsjsmy23bsate 0 18108 3589590 3589134 2026-04-22T07:23:37Z Dariga Dairbekova 179799 Өсімдік стрессі деген бөлім қосылып толықтырылды 3589590 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Өсімдіктер |суреті = Diversity of plants image version 5.png |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = патшалық |латын = Plantae |автор = [[Эрнст Геккель|Haeckel]], 1866 |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = Қазіргі бөлімдер |туындылар = <div style="width: 310px;"> * {{bt-latrus|Glaucophyta|Глаукофит балдырлары}} * {{bt-latrus|Rhodophyta|Қызыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Charophyta|Хара балдырлары}} * {{bt-latrus|Chlorophyta|Жасыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Anthocerotophyta|Антоцерото­фитер}} * {{bt-latrus|Bryophyta|Мүктәрізділер}} * {{bt-latrus|Marchantiophyta|Бауырмүк}} * {{bt-latrus|Lycopodiophyta|Плаунтәрізділер}} * {{bt-latrus|Polypodiophyta|Қырыққұлақтәрізділер}} * {{bt-latrus|Cycadophyta|Саговниктәрізділер}} * {{bt-latrus|Ginkgophyta|Гинкголар}} * {{bt-latrus|Gnetophyta|Гнетотәрізділер}} * {{bt-latrus|Pinophyta|Қылқан жапырақтылар}} * {{bt-latrus|Magnoliophyta|Гүлді өсімдіктер}} </div> |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Plantae |commons = Plant |ictv = |itis = 202422 |ncbi = |eol = 281 |grin = |ipni = |tpl = |mycobank = }} '''Өсімдіктер''' ({{lang-la|Plantae}})<ref>Биология, 2011.</ref> — [[тірі организмдер дүниесі]]ндегі негізгі екі топтың бірі (біріншісі - [[жануарлар]]). [[Құрлық]]тың барлық жерінде өседі, [[су]]да кездесетін түрлері де бар. ==Өсімдіктер == Өсімдіктердің 375 000-ға жуық түрі бар. Өсімдіктер тұқымтобының ең үлкені - гүлдейтін немесе жабық тұқымды өсімдіктер. Олардың 250 000-нан астам түрі бар. Өсімдіктер күн сәулесінің көмегімен ([[фотосинтез]]) өз қорегін табады. Саңырауқұлақтар бұрын өсімдіктер қатарына жатқызылатын, алайда өз қорегін өндірмейтін болғандықтан, қазір олар жеке класқа жіктелген. Олардың 100 000-ға жуық түрі бар.<ref>Сұрақ және жауап. Энциклопедия</ref> == Топтары == XX ғасырдың ортасына дейін өсімдіктерді төмен сатыдағы ([[бактериялар]], [[балдырлар]], кілегейлілер, [[саңырауқұлақтар]], [[Қына|қыналар]]) және жоғары сатыдағы өсімдіктер (ринийлер, [[мүктәрізділер]], псилофиттер, плаунтәрізділер, қырықбуындар, [[Қырыққұлақтәрізділер|қырыққұлақ]]тәрізділер, [[ашықтұқымдылар]] және [[гүлді өсімдіктер]] не жабықтұқымдылар) деп бөлді. 20 ғасырдың аяғында бактериялар мен саңырауқұлақтар өз алдына жеке патшалық болып бөлінді. Соңғы жүйеленім бойынша өсімдіктер 3 патшалық тармағына жіктеледі: * [[қызыл балдырлар]] * нағыз [[балдырлар]] * ұрықты не [[жоғары сатыдағы өсімдіктер]]. Өсімдіктерді топтарға біріктіргенде олардың біріне-бірінің ұқсастықтары немесе айырмашылықтарын көрсететін белгілер пайдаланылады. Солар арқылы өсімдіктердің біріне-бірінің туыстық жақындықтарының деңгейі анықталады. <br /> Құрылымы, тіршілік етуі жағынан бірдей және өз ата-енелеріне ұқсас, жеміс беретін, ұрпақ түзе алатын дарақтар бір түрге жатқызылады. <br /> Құрылысы жағынан ұқсас түрлер туысқа біріктіріледі. Жақын туыстар бір тұқымдасқа олардың әрқайсысын қандай да бір класқа жатқызады. == Өсімдіктер жамылғысы == Құрлық бетінде өсімдіктер жамылғысы бірдей емес. Олар жерге түсетін ылғалдың мөлшеріне және осы ылғалдың маусымға байланысты қаншалықты жауатынына қарай мәңгі жасыл (жаңбырлы) [[орман]]дар, ылғалдығы құбылмалы болып келетін, жапырақтары түсіп отыратын ормандар, ксерофильді сирек ағашты ормандар мен бұталарды, [[саванналар |саванналарды]], ал суы тасып отыратын теңіздің жағалауларында — [[мангр]] ағаштарынан тұратын ормандар түзеді. [[Экваторлық белдеу|Экватордан]] солтүстікке қарай жасыл өсімдіктердің жолағынан кейін, аса үлкен ормансыз кеңістіктер — [[шөл]], [[шөлейт]], приерии орналасады. Біршама [[Биік ендіктер|биік ендікте]] қайтадан мәңгі жасыл ормандардың жолағы кездеседі. Бірақ олар тропиктердегі секілді жапырақты ормандар емес қылқан жапырақты ([[тайга]]) ормаңдар болып келеді. Тайгадан солтүстікке қарай, полюстың айналасында (циркумполярлы), [[тундра]] мен Солтүстік Мұзды мұхиттың салқын суы созылып жатады. Экватордан оңтүстікке қарай құрлық біршама аз болады. Полюстерге жақын жерлерде және биік таулардың басында мәңгі мұздар мен қарлар жатады. Мұндай түрлі-түсті өсімдіктер жылдың әртүрлі кезеңдеріне қарай, әсіресе [[қыс|қыста]], құрлықтың (континенттің) үлкен кеңістігін, шамамен 40° с.е. және одан жоғары қарай қар басқан кезде, көп өзгеріске ұшырайды. == Қоршаған ортамен байланысы == Өсімдіктердің өмірі қоршаған ортамен, әсіресе [[топырақ|топырақпен]] және [[климат|климатпен]] тығыз байланыста болады. Жасыл өсімдіктер [[ауа|ауадан]] [[көмірқышқыл газ|көмірқышқыл газын]], [[күн|күннен]] — [[энергия|энергияны]], ал топырақтан — [[су]] мен [[Минералды тұздар|минералдық тұздарды]] алады. Көмір қьшқыл газының ауадағы мөлшері 0,03%-тен аспайды, ал өсімдікке қажетті тұздар мен судың мөлшері топырақтың құрамында өте аз және шашыраңқы түрде болады. Осылардың барлығы өсімдіктің тұтыну мүмкіңдігінің үлкен (жоғары) болғанғындығын қажет етеді. [[Эволюция|Эволюцияның]] барысында өсімдік өзінің [[вегетативтік]] денесін [[сыртқы орта|сыртқы ортамен]] қарым-қатынаста болатындай аса үлкен көлемге дейін (жапырақтарын ауамен, тамырларын топырақпен), жоғары деңгейде жетілген жануарлардан бірнеше есе артық ұлғайтқан. Өсімдіктің тіршілік ортасының өзгеруіне тез және ерекше нәзіктікпен жауап беруінің өзі осыған байланысты болады. Сонымен бірге өсімдіктердің өзі тіршілік жағдайының барысыңда, өздерін қоршаған ортаны өзгертеді. Орманның жыл өткен сайын биікке көтеріліп, аса қалың жасыл шымылдық (полог) түзетіні белгілі. Бұл бұталар мен шөптесін өсімдіктер жабыны үшін, орман ішінің жағдайын өзгертеді. = Өсімдік стрессі = '''Өсімдік стрессі''' — өсімдіктердің қоршаған ортаның қолайсыз әсерлеріне беретін физиологиялық, биохимиялық және молекулалық жауаптарының жиынтығы.<ref>{{cite book |author=Кузнецов В. В., Дмитриева Г. А. |title=Физиология растений: Учебник для вузов |publisher=Высшая школа |location=Москва |year=2005}}</ref><ref>{{cite book |author=Taiz L., Zeiger E. |title=Plant Physiology |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=1998}}</ref> Стресс өсімдіктің тіршілік әрекетіне, өсуіне, дамуына және өнімділігіне әсер етуі мүмкін.<ref>{{cite book |author=Медведев С. С. |title=Физиология растений |publisher=Изд-во С.-Петерб. ун-та |location=Санкт-Петербург |year=2004}}</ref> == Стресс факторлары == '''Стрессорлық фактор''' немесе '''стрессор''' — өсімдік ағзасына зақым келтіруге қабілетті сыртқы орта факторы.<ref>{{cite book |author=Чиркова Т. В. |title=Физиологические основы устойчивости растений |publisher=Изд-во С.-Петерб. ун-та |location=Санкт-Петербург |year=2002}}</ref> Егер стрессордың әсері өсімдіктің қорғаныш мүмкіндіктерінен асып кетсе, жасушалар мен ұлпаларда қайтымсыз бұзылыстар пайда болуы мүмкін.<ref>{{cite book |author=Медведев С. С. |title=Физиология растений |publisher=Изд-во С.-Петерб. ун-та |location=Санкт-Петербург |year=2004}}</ref> Экологиялық факторлар әдетте абиотикалық, биотикалық және антропогендік болып бөлінеді.<ref>{{cite book |author=Горышина Т. К. |title=Экология растений |publisher=Высшая школа |location=Москва |year=1979}}</ref> Абиотикалық факторларға жарық, температура, ауа, ылғал, топырақтың механикалық және химиялық құрамы, сондай-ақ жер бедері жатады.<ref>{{cite book |author=Горышина Т. К. |title=Экология растений |publisher=Высшая школа |location=Москва |year=1979}}</ref> Биотикалық факторларға басқа өсімдіктердің, жануарлардың, микроорганизмдердің және саңырауқұлақтардың әсері кіреді. Антропогендік факторлар адам әрекетіне байланысты туындайды.<ref>{{cite book |author=Горышина Т. К. |title=Экология растений |publisher=Высшая школа |location=Москва |year=1979}}</ref> == Стресс және адаптациялық жауап == Өсімдіктердің қолайсыз орта факторларынан қорғана алу қабілеті олардың тіршілігін сақтауда маңызды рөл атқарады.<ref>{{cite book |author=Чиркова Т. В. |title=Физиологические основы устойчивости растений |publisher=Изд-во С.-Петерб. ун-та |location=Санкт-Петербург |year=2002}}</ref> Сыртқы әсерлерге жауап ретінде өсімдік ағзасында қорғаныш және бейімделу реакциялары іске қосылады. Мұндай жауаптар ғылыми әдебиетте '''стресс''' немесе '''адаптациялық синдром''' ұғымдарымен сипатталады.<ref>{{cite book |author=Селье Г. |title=На уровне целого организма |publisher=Наука |location=Москва |year=1990}}</ref> '''Стресс''' — өсімдіктің зақымдаушы әсерге беретін, тіршілігін сақтап қалуға бағытталған интегралды және бейспецификалық жауабы.<ref>{{cite book |author=Кузнецов В. В., Дмитриева Г. А. |title=Физиология растений: Учебник для вузов |publisher=Высшая школа |location=Москва |year=2005}}</ref> Бұл жауап қорғаныш жүйелерінің белсенуімен, зат алмасу үдерістерінің өзгеруімен және бейімделу механизмдерінің қалыптасуымен қатар жүреді.<ref>{{cite book |author=Taiz L., Zeiger E. |title=Plant Physiology |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=1998}}</ref> == Бейімделу түрлері == Өсімдіктердің стресс жағдайына бейімделуі бірнеше деңгейде жүруі мүмкін. Әдетте эволюциялық, онтогенетикалық және жедел бейімделу түрлері ажыратылады.<ref>{{cite book |author=Чиркова Т. В. |title=Физиологические основы устойчивости растений |publisher=Изд-во С.-Петерб. ун-та |location=Санкт-Петербург |year=2002}}</ref> '''Эволюциялық бейімделу''' — ұзақ тарихи даму барысында қалыптасып, тұқым қуалау арқылы берілетін бейімделу түрі.<ref>{{cite book |author=Taiz L., Zeiger E. |title=Plant Physiology |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=1998}}</ref> Мұндай бейімделулер өсімдіктердің белгілі бір тіршілік ортасына морфологиялық және анатомиялық тұрғыдан икемделуінен көрінеді.<ref>{{cite book |author=Горышина Т. К. |title=Экология растений |publisher=Высшая школа |location=Москва |year=1979}}</ref> '''Онтогенетикалық бейімделу''' — нақты бір дарақтың тіршілік барысында қалыптасатын және тұқым қуаламайтын бейімделу түрі.<ref>{{cite book |author=Чиркова Т. В. |title=Физиологические основы устойчивости растений |publisher=Изд-во С.-Петерб. ун-та |location=Санкт-Петербург |year=2002}}</ref> Бұл бейімделулер өсімдіктің белгілі бір стресс факторына ұзақ уақыт жауап беруімен байланысты.<ref>{{cite book |author=Кузнецов В. В., Дмитриева Г. А. |title=Физиология растений: Учебник для вузов |publisher=Высшая школа |location=Москва |year=2005}}</ref> '''Жедел бейімделу''' қоршаған орта жағдайларының тез өзгеруі кезінде байқалады.<ref>{{cite book |author=Медведев С. С. |title=Физиология растений |publisher=Изд-во С.-Петерб. ун-та |location=Санкт-Петербург |year=2004}}</ref> Оның негізінде қысқа уақыт ішінде іске қосылатын қорғаныш жүйелері жатады. Мұндай механизмдер өсімдіктің зақымдаушы факторға уақытша төтеп беруіне мүмкіндік береді және кейінірек неғұрлым тұрақты бейімделу реакцияларының қалыптасуына жағдай жасайды.<ref>{{cite book |author=Taiz L., Zeiger E. |title=Plant Physiology |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=1998}}</ref> == Маңызы == Өсімдік стрессін зерттеу өсімдіктердің қоршаған орта факторларына төзімділігін, бейімделу механизмдерін және өнімділік тұрақтылығын түсіндіруде маңызды орын алады.<ref>{{cite book |author=Алехина Н. Д., Балнокин Ю. В., Гавриленко В. Ф. и др. |title=Физиология растений. Учебник для студентов вузов |publisher=Издательский центр «Академия» |location=Москва |year=2005}}</ref><ref>{{cite book |author=Кузнецов В. В., Дмитриева Г. А. |title=Физиология растений: Учебник для вузов |publisher=Высшая школа |location=Москва |year=2005}}</ref> == Қоршаған ортаға бейімделушілігі == Тау етегіндегі тегістіктен, тау басына көтеріле отырып, өсімдіктер қауымдастықтарының ғана емес ([[шөлейт]], [[орман]], және [[альпі]] [[Белдеу|белдеулері]], [[тундра]]), сонымен бірге жақын түрлердің, кейде тіптен бір түрдің өзінің тіршілік формасының структурасының басқаша өзгеретіндігін ([[трансформация |трансформациясын]]) айқын аңғаруға болады. Таудың жоғарғы белдеулерінің ерекше климаты мен топырақ жағдайларының әсері (салқындықтың, физиологиялық құрғақшылықтың, жарықтың сапалығы және т.б.) ағаштар мен бұталардың жатаған аласа формаларының қалыптасуына, биік шөптесін өсімдіктердің жартылай жертаған және жертағандар түзуіне әкеліп соқтырады. Өсімдіктердің структурасы мен [[физиология|физиологиялық]] қасиеттерінің өзгеруін [[Памир|Памирдің]] теңіз деңгейінен 3600 м. биіктігінде отырғызылған өсімдіктерде жан-жақты зерттелген. Өсімдіктердің құрылысының, оның ішінде анатомиялық құрылысының өзгеруімен бірге, олардың құрамындағы қант пен дәрумендердің де консентрациясының жоғарылағандығы байқалған. Соған байланысты таудың жоғарғы белдеулерінің жем-шөптік өсімдіктерінің құнарлығы аса жоғары болады. Өсімдіктердің қоршаған ортаға бейімделушілігін тек таудың жағдайынан ғана емес, сонымен бірге, әр уақытта, түрлер жаңа ортаға (қарама-қарсы жағдайға) тап келгенде байқауға болады. Бұл өсімдіктің табиғи өсетін ортасының өзгеруіне байланысты және оны мәдени жағдайға ендіргенде (при интродукции) байқалатын құбылыс. Кейбір [[сор топырақ|сор топырақта]] өсетін өсімдіктер (теңіз қышасы-горчица морская ; шөптесін бұзаубас сораң-солерос травянистый) құрамында [[Тұздар|тұзы]] жоқ топырақтарда, сор топырақта өсетін өсімдікке тән белгілерін, мысалы, жапырақтарының етжеңділігін ([[Суккулент|суккуленттігін]]) жоғалтады. == Таралу жолдары== Өсімдіктер жер шарына кең таралған. Олардың құрғақшылыққа төзімді [[Вегетативтік органдар|вегетативті]] органдары бар және қолайсыз климаттық жағдайда өсуге бейімді. Олар жәндіктер арқылы тозаңданып, [[Тұқым|тұқымдары]] мен [[жеміс|жемістері]] [[жануарлар]] арқылы таралады. == Маңызы== Өсімдіктердің халық шаруашылығында және ғылыми медицинада кеңінен қолданылатын түрлері көп кездеседі. Олардың ішінде көкөністік, [[Жеміс-жидек шаруашылығы|жеміс-жидектік]], балды, [[Майлы дақылдар|майлы]] және техникалық түрлері де бар. Ағаш тәрізді формалары құрылыс материалдары ретінде аса құнды. Әртүрлі үй жиһаздарын жасайды. Бұлардың бірқатары сәнді өсімдіктер. Тынымбақтарды, саябақтарды, [[Көше|көшелерді]], тіптен [[Жұмыс орны|жұмыс орындарын]] [[көгалдандыру|көгалдандыруға]] пайдаланады. == Тағы қараңыз == * [[Өсімдіктер физиологиясы]] * [[Өсімдіктер морфологиясы]] == Суреттер == <gallery> File:Borassus flabellifer.jpg|[[Borassus flabellifer]] File:Chestnut in Guntur.jpg| [[Borassus flabellifer]] жемісі File:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg| File:Pandan wangi.JPG|''Pandanus amaryllifolius'' File:California Papaya ID.jpg|California Papaya File:Papaya sunset.jpg|''Carica papaya'' File:Prepared lemon grass.JPG|''Cymbopogon citratus'' File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|''Pachyrhizus erosus'' File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (жемісі) File:SauropusAndrogynus.jpg| ''Sauropus androgynus'' File:Ilaneer.jpg|''Cocos nucifera'' </gallery> == Дереккөздер == <references/> {{reflist}} {{Өсімдіктер морфологиясы}} [[Санат:Өсімдіктер| ]][[Санат:Ботаника]] [[Санат:Патшалық (биология)]] [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] m6po1egzrb0b776nn06261k0wnetpfk 3589619 3589590 2026-04-22T09:13:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Dariga Dairbekova|Dariga Dairbekova]] ([[User talk:Dariga Dairbekova|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544800 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Өсімдіктер |суреті = Diversity of plants image version 5.png |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = патшалық |латын = Plantae |автор = [[Эрнст Геккель|Haeckel]], 1866 |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = Қазіргі бөлімдер |туындылар = <div style="width: 310px;"> * {{bt-latrus|Glaucophyta|Глаукофит балдырлары}} * {{bt-latrus|Rhodophyta|Қызыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Charophyta|Хара балдырлары}} * {{bt-latrus|Chlorophyta|Жасыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Anthocerotophyta|Антоцерото­фитер}} * {{bt-latrus|Bryophyta|Мүктәрізділер}} * {{bt-latrus|Marchantiophyta|Бауырмүк}} * {{bt-latrus|Lycopodiophyta|Плаунтәрізділер}} * {{bt-latrus|Polypodiophyta|Қырыққұлақтәрізділер}} * {{bt-latrus|Cycadophyta|Саговниктәрізділер}} * {{bt-latrus|Ginkgophyta|Гинкголар}} * {{bt-latrus|Gnetophyta|Гнетотәрізділер}} * {{bt-latrus|Pinophyta|Қылқан жапырақтылар}} * {{bt-latrus|Magnoliophyta|Гүлді өсімдіктер}} </div> |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Plantae |commons = Plant |ictv = |itis = 202422 |ncbi = |eol = 281 |grin = |ipni = |tpl = |mycobank = }} '''Өсімдіктер''' ({{lang-la|Plantae}})<ref>Биология, 2011.</ref> — [[тірі организмдер дүниесі]]ндегі негізгі екі топтың бірі (біріншісі - [[жануарлар]]). [[Құрлық]]тың барлық жерінде өседі, [[су]]да кездесетін түрлері де бар. ==Өсімдіктер == Өсімдіктердің 375 000-ға жуық түрі бар. Өсімдіктер тұқымтобының ең үлкені - гүлдейтін немесе жабық тұқымды өсімдіктер. Олардың 250 000-нан астам түрі бар. Өсімдіктер күн сәулесінің көмегімен ([[фотосинтез]]) өз қорегін табады. Саңырауқұлақтар бұрын өсімдіктер қатарына жатқызылатын, алайда өз қорегін өндірмейтін болғандықтан, қазір олар жеке класқа жіктелген. Олардың 100 000-ға жуық түрі бар.<ref>Сұрақ және жауап. Энциклопедия</ref> == Топтары == XX ғасырдың ортасына дейін өсімдіктерді төмен сатыдағы ([[бактериялар]], [[балдырлар]], кілегейлілер, [[саңырауқұлақтар]], [[Қына|қыналар]]) және жоғары сатыдағы өсімдіктер (ринийлер, [[мүктәрізділер]], псилофиттер, плаунтәрізділер, қырықбуындар, [[Қырыққұлақтәрізділер|қырыққұлақ]]тәрізділер, [[ашықтұқымдылар]] және [[гүлді өсімдіктер]] не жабықтұқымдылар) деп бөлді. 20 ғасырдың аяғында бактериялар мен саңырауқұлақтар өз алдына жеке патшалық болып бөлінді. Соңғы жүйеленім бойынша өсімдіктер 3 патшалық тармағына жіктеледі: * [[қызыл балдырлар]] * нағыз [[балдырлар]] * ұрықты не [[жоғары сатыдағы өсімдіктер]]. Өсімдіктерді топтарға біріктіргенде олардың біріне-бірінің ұқсастықтары немесе айырмашылықтарын көрсететін белгілер пайдаланылады. Солар арқылы өсімдіктердің біріне-бірінің туыстық жақындықтарының деңгейі анықталады. <br /> Құрылымы, тіршілік етуі жағынан бірдей және өз ата-енелеріне ұқсас, жеміс беретін, ұрпақ түзе алатын дарақтар бір түрге жатқызылады. <br /> Құрылысы жағынан ұқсас түрлер туысқа біріктіріледі. Жақын туыстар бір тұқымдасқа олардың әрқайсысын қандай да бір класқа жатқызады. == Өсімдіктер жамылғысы == Құрлық бетінде өсімдіктер жамылғысы бірдей емес. Олар жерге түсетін ылғалдың мөлшеріне және осы ылғалдың маусымға байланысты қаншалықты жауатынына қарай мәңгі жасыл (жаңбырлы) [[орман]]дар, ылғалдығы құбылмалы болып келетін, жапырақтары түсіп отыратын ормандар, ксерофильді сирек ағашты ормандар мен бұталарды, [[саванналар |саванналарды]], ал суы тасып отыратын теңіздің жағалауларында — [[мангр]] ағаштарынан тұратын ормандар түзеді. [[Экваторлық белдеу|Экватордан]] солтүстікке қарай жасыл өсімдіктердің жолағынан кейін, аса үлкен ормансыз кеңістіктер — [[шөл]], [[шөлейт]], приерии орналасады. Біршама [[Биік ендіктер|биік ендікте]] қайтадан мәңгі жасыл ормандардың жолағы кездеседі. Бірақ олар тропиктердегі секілді жапырақты ормандар емес қылқан жапырақты ([[тайга]]) ормаңдар болып келеді. Тайгадан солтүстікке қарай, полюстың айналасында (циркумполярлы), [[тундра]] мен Солтүстік Мұзды мұхиттың салқын суы созылып жатады. Экватордан оңтүстікке қарай құрлық біршама аз болады. Полюстерге жақын жерлерде және биік таулардың басында мәңгі мұздар мен қарлар жатады. Мұндай түрлі-түсті өсімдіктер жылдың әртүрлі кезеңдеріне қарай, әсіресе [[қыс|қыста]], құрлықтың (континенттің) үлкен кеңістігін, шамамен 40° с.е. және одан жоғары қарай қар басқан кезде, көп өзгеріске ұшырайды. == Қоршаған ортамен байланысы == Өсімдіктердің өмірі қоршаған ортамен, әсіресе [[топырақ|топырақпен]] және [[климат|климатпен]] тығыз байланыста болады. Жасыл өсімдіктер [[ауа|ауадан]] [[көмірқышқыл газ|көмірқышқыл газын]], [[күн|күннен]] — [[энергия|энергияны]], ал топырақтан — [[су]] мен [[Минералды тұздар|минералдық тұздарды]] алады. Көмір қьшқыл газының ауадағы мөлшері 0,03%-тен аспайды, ал өсімдікке қажетті тұздар мен судың мөлшері топырақтың құрамында өте аз және шашыраңқы түрде болады. Осылардың барлығы өсімдіктің тұтыну мүмкіңдігінің үлкен (жоғары) болғанғындығын қажет етеді. [[Эволюция|Эволюцияның]] барысында өсімдік өзінің [[вегетативтік]] денесін [[сыртқы орта|сыртқы ортамен]] қарым-қатынаста болатындай аса үлкен көлемге дейін (жапырақтарын ауамен, тамырларын топырақпен), жоғары деңгейде жетілген жануарлардан бірнеше есе артық ұлғайтқан. Өсімдіктің тіршілік ортасының өзгеруіне тез және ерекше нәзіктікпен жауап беруінің өзі осыған байланысты болады. Сонымен бірге өсімдіктердің өзі тіршілік жағдайының барысыңда, өздерін қоршаған ортаны өзгертеді. Орманның жыл өткен сайын биікке көтеріліп, аса қалың жасыл шымылдық (полог) түзетіні белгілі. Бұл бұталар мен шөптесін өсімдіктер жабыны үшін, орман ішінің жағдайын өзгертеді. == Қоршаған ортаға бейімделушілігі == Тау етегіндегі тегістіктен, тау басына көтеріле отырып, өсімдіктер қауымдастықтарының ғана емес ([[шөлейт]], [[орман]], және [[альпі]] [[Белдеу|белдеулері]], [[тундра]]), сонымен бірге жақын түрлердің, кейде тіптен бір түрдің өзінің тіршілік формасының структурасының басқаша өзгеретіндігін ([[трансформация |трансформациясын]]) айқын аңғаруға болады. Таудың жоғарғы белдеулерінің ерекше климаты мен топырақ жағдайларының әсері (салқындықтың, физиологиялық құрғақшылықтың, жарықтың сапалығы және т.б.) ағаштар мен бұталардың жатаған аласа формаларының қалыптасуына, биік шөптесін өсімдіктердің жартылай жертаған және жертағандар түзуіне әкеліп соқтырады. Өсімдіктердің структурасы мен [[физиология|физиологиялық]] қасиеттерінің өзгеруін [[Памир|Памирдің]] теңіз деңгейінен 3600 м. биіктігінде отырғызылған өсімдіктерде жан-жақты зерттелген. Өсімдіктердің құрылысының, оның ішінде анатомиялық құрылысының өзгеруімен бірге, олардың құрамындағы қант пен дәрумендердің де консентрациясының жоғарылағандығы байқалған. Соған байланысты таудың жоғарғы белдеулерінің жем-шөптік өсімдіктерінің құнарлығы аса жоғары болады. Өсімдіктердің қоршаған ортаға бейімделушілігін тек таудың жағдайынан ғана емес, сонымен бірге, әр уақытта, түрлер жаңа ортаға (қарама-қарсы жағдайға) тап келгенде байқауға болады. Бұл өсімдіктің табиғи өсетін ортасының өзгеруіне байланысты және оны мәдени жағдайға ендіргенде (при интродукции) байқалатын құбылыс. Кейбір [[сор топырақ|сор топырақта]] өсетін өсімдіктер (теңіз қышасы-горчица морская ; шөптесін бұзаубас сораң-солерос травянистый) құрамында [[Тұздар|тұзы]] жоқ топырақтарда, сор топырақта өсетін өсімдікке тән белгілерін, мысалы, жапырақтарының етжеңділігін ([[Суккулент|суккуленттігін]]) жоғалтады. == Таралу жолдары== Өсімдіктер жер шарына кең таралған. Олардың құрғақшылыққа төзімді [[Вегетативтік органдар|вегетативті]] органдары бар және қолайсыз климаттық жағдайда өсуге бейімді. Олар жәндіктер арқылы тозаңданып, [[Тұқым|тұқымдары]] мен [[жеміс|жемістері]] [[жануарлар]] арқылы таралады. == Маңызы== Өсімдіктердің халық шаруашылығында және ғылыми медицинада кеңінен қолданылатын түрлері көп кездеседі. Олардың ішінде көкөністік, [[Жеміс-жидек шаруашылығы|жеміс-жидектік]], балды, [[Майлы дақылдар|майлы]] және техникалық түрлері де бар. Ағаш тәрізді формалары құрылыс материалдары ретінде аса құнды. Әртүрлі үй жиһаздарын жасайды. Бұлардың бірқатары сәнді өсімдіктер. Тынымбақтарды, саябақтарды, [[Көше|көшелерді]], тіптен [[Жұмыс орны|жұмыс орындарын]] [[көгалдандыру|көгалдандыруға]] пайдаланады. == Тағы қараңыз == * [[Өсімдіктер физиологиясы]] * [[Өсімдіктер морфологиясы]] == Суреттер == <gallery> File:Borassus flabellifer.jpg|[[Borassus flabellifer]] File:Chestnut in Guntur.jpg| [[Borassus flabellifer]] жемісі File:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg| File:Pandan wangi.JPG|''Pandanus amaryllifolius'' File:California Papaya ID.jpg|California Papaya File:Papaya sunset.jpg|''Carica papaya'' File:Prepared lemon grass.JPG|''Cymbopogon citratus'' File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|''Pachyrhizus erosus'' File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (жемісі) File:SauropusAndrogynus.jpg| ''Sauropus androgynus'' File:Ilaneer.jpg|''Cocos nucifera'' </gallery> == Дереккөздер == <references/> {{Өсімдіктер морфологиясы}} [[Санат:Өсімдіктер| ]][[Санат:Ботаника]] [[Санат:Патшалық (биология)]] [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] 97ftkbi2utot7hpzuszq2vu3hgsb260 0 18953 3589202 3265707 2026-04-21T13:20:43Z Baobaba1984 179717 3589202 wikitext text/x-wiki Ұзатылған қыз өз босағасынан аттанар бұрын туған- туыстарын аралап, көрінеді. Мұны дәстүр бойынша “'''қыз танысу'''” дейді. Қыздың барған үйі оған құрмет қөрсетіп, жақсы тілектер тілеп, бағалы киім, дүние мүлік, жақсы тағымдар беріп аттандырады. Бұл бұрын халық арасында өте жарасты дәстүр болып қалыптасқан. == Сыртқы сілтемелер == * [[Twinby]] - Посткеңестік кеңістікте қалыңдық немесе күйеу жігітті табуға, сондай-ақ байланыс орнатуға арналған танымал компьютерлік және мобильді қосымша. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] gkpaorsgrcdgwazte3zwtxbphdzmrco 3589203 3589202 2026-04-21T13:30:24Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Baobaba1984|Baobaba1984]] ([[User talk:Baobaba1984|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 744160 wikitext text/x-wiki Ұзатылған қыз өз босағасынан аттанар бұрын туған- туыстарын аралап, көрінеді. Мұны дәстүр бойынша “'''қыз танысу'''” дейді. Қыздың барған үйі оған құрмет қөрсетіп, жақсы тілектер тілеп, бағалы киім, дүние мүлік, жақсы тағымдар беріп аттандырады. Бұл бұрын халық арасында өте жарасты дәстүр болып қалыптасқан. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] glkzstw6llt1ds4gr8gpqlhg96e829q 0 22293 3589653 3419598 2026-04-22T10:32:09Z Таттибаева Гулжас 179345 3589653 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = «Абай жолы» |Шынайы атауы = “Абай” |Сурет = Қазақ әдебиеті жауһарларының бірі-Абай жолы.-.jpg |Сурет сипаттамасы = 2013 жылғы басылым (түпнұсқа негізіндегі) |Жанр = [[Роман]] |Авторы = Мұхтар Омарханұлы Әуезов |Түпнұсқа тілі = қазақ |Жазылды = 1939–1956 |Жариялануы = 1942-1956 |Жеке басылым = |Баспа = Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы (қазіргі «Жазушы») |isbn = |Аударма = Әлем халықтарының 116 тіліне аударылды |Алдыңғысы = Татьянаның қырдағы әні |Келесі = Өскен өркен |Lib = |Уикикітап = }} '''«Абай жолы»''' - қазақ жазушысы [[Мұхтар Әуезов]]тың тарихи–өмірбаяндық [[роман]]ы. Абай жолы романы қазақ әдебиетіндегі тұңғыш жазылған роман-эпопея саналады. Роман әр жылдары бірнеше кітап ретінде жарыққа шықты. Атап айтқанда 1-кітап 1942 жылы, 2-кітап 1947 жылы, 3-кітап 1952 (кей деректерде 1954) жылы, ал 4-кітап 1956 жылы жарыққа шықты. Романның «Абай» атанған алғашқы екі кітабына КСРО Мемлекеттік сыйлығы ([[1949 жыл|1949]]), «Абай жолының» тұтас төрт томына [[Лениндік сыйлық]] (1959) берілді. «Абай жолы» арқылы қазіргі [[Қазақ поэзиясы мен музыка өнері|қазақ прозасы]] күллі дүние жүзі әдеби классиканың шырқау шыңына шықты. Сөйтіп, 19 ғасырдың 40-50-жылдарын М. О. Әуезов туған әдебиетіміздің даму тарихында бұрын-соңды болып көрмеген ренессансқа айналдырды. Мұның өзі заңды да, өйткені ''«Абайдай» шығарма бұл тұсқа дейін қазақ әдебиетінде болған емес»''.<ref>Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. - А., 1970, 164- б.</ref> ''«Бұл да аз,''- деді француз жазушысы Луи Арагон,''- әлемнің басқа елдерінде де онымен тең түсетін шығарма табу қиын; бұл, менің ойымша, XX ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі»''. Ең талғампаз суреткерлердің аузымен айтылған осындай орасан биік бағаға «Абай жолы» қандай қасиеттерімен жетті? Бұл сұраққа жауап беру үшін [[эпопея]]ға тән негізгі ерекшеліктерді ескермей болмайды. Алдымен, тақырып туралы. Кешегі, яки тарихи тақырып: бүгінгі, яки қазіргі күн тақырыбы деп жүрміз. Бір тұста осылар жөнінде айтыс ашып, дауласып та көрдік. Бәрі шартты нәрсе! (Кеше, бүгін, ертең... [[Уақыт]] жалғастығында жік жоқ: таң атса, ертең бүгінге, бүгін кешеге айналады. Демек, кешесіз бүгін, бүгінсіз ертең жоқ). Сондай-ақ бүгінгі қазақ кім? Мұны тану үшін кешегі қазақты білу шарт. Тамыры жоқ ағаш, тарихы жоқ [[халық]] болмайды. [[Әуезов]] өзінің төрт том «Абай жолы» арқылы бүкіл дүние жүзіне, қала берді - өз отандастарына, керек десеңіз тіпті - қазақтардың өзіне қазақ дегеннің кім екенін танытты. Дәлірек айтқанда, қазақ халқының ұлылығын - оның өткен өмірін - [[тарих]]ын, тарихының түбірлі кезеңдерін, қазақ мінезі қалыптасқан трагикалық Һәм шығармашылық дәуірлерді ғажайып көркемдік күшпен жарқыратып, ашып, жан-жақты айқындап, терең түсіндіріп берді. Сондықтан да, «Абай жолын» оқыған Бенжамен Матип ''«қазақ неткен ғажайып халық»'' деп өзін-өзі ұмыта таңырқаса, Константин Федин ''«өзінің қалай қазақ боп кеткенін білмей қалған»''. Сондықтан да бүгінде Л. Н. Толстойды оқымай орысты, О. Бальзакты оқымай французды білдім деу қандай қиын болса, Әуезовті оқымай қазақты білдім деу сондай қиын. == Қазақтың тұңғыш эпопеясы == «Абай жолының» бас кейіпкері - [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбаев]]. Біз ақынның өмірінің елу жылына айғақ боламыз. Абайдың адам, азамат, ақын ретінде қалыптасуы сол жарты [[ғасыр]] ішіндегі қазақ қоғамының барлық саласындағы өмірдің барлық ойы-қыры, қия-қалтарысымен өріле суреттеледі. Абай арқылы өткен ғасырдың екінші жартысындағы және осы ғасырдың басындағы бүкіл халық тіршілігін, оның көп бұралаң тағдырын, ой-арманын, мақсат-мүддесін, күрес-тартысын... бәр-бәрін түгел шарлап өтеміз. «[[Халық]]» дегенде, бұл ұғымның негізінде ұлттың әдет-ғұрпы ғана емес, ұлттық рухы жататыны сөзсіз. Демек, «Абай жолында» кешегі қазақтардың [[тұрмыс]]ы, әдет-ғұрпы ғана емес, күллі рухы сайрап білініп тұр. 19 ғасырдың 2-жартысындағы қазақ өмірінің бұл төрт кітаптан тыс қалған бір де бір қалтарысы жоқ. «Абай жолының» мазмұн жағынан алғанда жалпы жұрт мойындаған энциклопедялық сипаты, жанр жағынан алғанда қазақтың тұңғыш эпопеясы екендігі де осында жатыр. Тағы бір күрделі ерекшелік - осынау кең құлашты халықтық эпопея бастан-аяқ тартысқа, қарама-қарсы күштердің қым-қиғаш күресіне құрылған және осылардың бәрі диалектикалық қимыл-қозғалыс, өсу-өрбу, өрістеу үстінде көрсетілген. Мысал үшін шығарманың негізгі арқауындағы арналы тартысты алайық. Бәрінен бұрын мұнда жеке адамдар арасындағы психологиялық шиеленістер, қарым-қатынастағы қайшылықтар, әлдінің әлсізге қиянаты, зорлығы, қаныпезерлікке ұласқан қаталдығы (Қодар мен Қамқа оқиғасы); одан өрбіген ру мен ру арасындағы кескілестер - жер дауы, жесір дауы, [[құн]], барымта, алыс-жұлыс, айқастар; осылардың жалпы жұртқа тиген зардабы - түрлі сипаттағы қаналулар: кедейленулер, қаңғып-тентіреулер, жұтқа ұшыраулар, жатақтардың пайда болуы, қазақ даласына орыс қоныстанушыларының келуі, жарлы-жақыбайлардың өзара ынтымағы, олардың үстемдерге қарсылығы, бұл қарсылықтар үстінде көрінген жалаңтөстер, олардың жазалануы, жер аударылуы, осы арқылы бірте-бірте ескі мен жаңаның ара жігі ажырап, күрестің жаңаша сипат алуы... Осылардың бәрі қара қылды қақ жарған әділдікпен адал, ақиқат шындық шеңберінде тағы да нақты және даму үстінде көрінуі - шын мәніндегі реалист-суреткердің айта қалғандай дарын күшіне, талант қуатына саяды. Эпопеяда ешбір адам жоғарыдағыдай тартыс арнасынан шет қалмайды. Бәрінің характерлері, сол қым-қиғаш күрес үстінде қалыптасады. ''«Абай кезіндегі қазақ даласында'',- дейді автор,''- күні өтіп бара жатқан, бірақ тамыры әлі де тереңдегі ескіні мен [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай]] образына жинақтадым. Ал, оның баласы Абай бойында енді туып келе жатқан жаңа бар. Сондықтан, ақын Абайдың қалыптасуын көрсету арқылы мен үлкен қоғамдық шындықты - ескі мен жаңаның диалектик, қарама-қарсылығын, күрес нәтижесінде ескіні жаңаның жеңуін ашуға тиіс болдым»''. Бұл - аса қиын әрі қатерлі адым. Күрес пен тартысты анық жауласқан қарама-қарсы екі жақ емес, туған әке мен баланың арақатысына құру бұрылтпас және көл-көсір психологиялық дәлелдер таппаса, көптің сана-сезіміне бір қарағанда жете қоймайтын нанымсыз нәрсе секілденеді. Реалист-суреткердің айта қалғандай шығармашылық күш-қуатының тағы бір керемет көрініс тапқан тұсы - осы ара: әке мен баланың өзара ымырасыз жауларға айналуы, нәтижесінде Абайдың әкеден біржола тұсау үзіп, іргесін ажыратуы. Оқырманды осыған қалтқысыз сендіруі - автордың қисапсыз шеберлігі болса, соның нәтижесінде көрінген ''«Абайдың қасиеті - өз табының тілегінен көп қиналыстар, толғанулар, тәнге-жанға түскен жаралар арқылы жыртылып айырылуында, өз заманынан биік тұруында»''.<ref>Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. - А., 1970, 163-6.</ref> Бұл - эпопеяның идеялықаласытақырыптық негізінің мызғымас мықтылығы. «Абай жолының» граниттей берік ірге тасы осынша шебер қаланған. Ал, [[сюжет]] пен [[композиция]]ға келетін болсақ, мұнда да Әуезов суреткерлік шеберліктің үлгісін көрсеткен. Төрт кітаптың өн бойында адам образдарын жасауға қажет етпейтін бір де бір деталь, штрих, керек десеңіз, бір де бір сызық жоқ. Бәрі де мінездеу мен мүсіндеу, жинақтау мен даралау міндеттерін атқарып тұр. Әр характердің жасалу тарихы бар. Әр образ тип дәрежесіне дейін көтерілген. Басты кейіпкерлер ылғи өрбу, өсу үстінде көрінеді. Ӏ-кітаптың басында қаладан ауылына асығып келе жатқан бала шәкірт пен 4-кітаптың аяғында жарық дүниеден жөнеліп бара жатқан данышпан ақынның екі арасындағы қырық бес жыл тек қана Абайдың адам, азамат, ақын ретіндегі өзгеруімен, жаңғыруымен, жаңаруымен, құбылуымен, құлпыруымен өтетіні сияқты әрбір ірі, іргелі қаһармандар не ілгерілеп, не кері кетіп, не өрлеп, не құлдырап, не өліп, не тіріліп отырады. Статистикалық түрде бір де бір құбылыс жоқ, бәрі динамикалық сипатта. Бұл сюжет мінсіздігінің нәтижесі. Осылардың бәрі композициялық бүтіндікке көшкен жағдайда жазушының тағы да адам таң қалғандай шеберлігі ширатылып шыға келеді Мұны [[Мүсірепов]] дәл аңғарған: '''''«Қайтқанда», «Қат-қабатта», «Шытырманда», «Бел-белесте», «Өрде», «Қияда»''''' деген - әр бөлімнің аттары. Осыны біріне бірін жалғап, бір саты етсең, қат-қабат, шытырмандар арқылы бел-белеске, өрге, қияға келе жатқан Абайды көресің. Бұл - үздіксіз өсіп келе жатқан Абайдың жолы. Сонымен бірге бұл - Құнанбайдың да баспалдақтары. Осы сатыларды төмен қаратып қойып, аяғынан басына қарай оқысаң, бұл жоғарыдан ылдилап келе жатқан Құнанбайдың жолы болып шығады. Сонда, Абайдың жолы - ''«қайтқанда, қат-қабатта, шытырманда, бел-белесте, өрде, қияда» болып шығады да, Құнанбайдың жолы - «қияда, өрде, бел-белесте, шытырманда, қат-қабатта, қайтқанда» болады. Бірі - көтерілу, бірі түсу, төмендеу жолы. Үшінші, бұл - Құнанбай тобының да, Абай тобының да жолы»''.<ref>Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. - А., 1970, 166-6.</ref> 1-кітаптың композициясын бұдан артық дәл сипаттау қиын. Сол сияқты әр кітаптың жеке-жеке және төрт кітаптың жалпы композициясын да осы ретпен таратып-тұтастырып шығуға болар еді. Бірақ ол шарт емес. Бәрінің бірімен, бірінің бәрімен бірлігі секілді, бәрінің түзілісін бірінің құрылысымен сипаттауға әбден болады. Жаңағы пікір 1-кітаптың жалпы мазмұнына қатысты айтылды. Сол сияқты мұндағы полифониялық сырды, я болмаса көп проблемалылықты, олардың бәрі барып тоғысар үлкен арнаны да әлгі ретпен байыптап шығуға болар еді. Айталық, 1- кітаптың 1-бөлімідегі бірінші тарау: <br /> *1) «Үш күндік жолдың соңғы күніне барын салған бала шәкірт» астындағы жарау құлабестісін ағызып-ағызып алып, жалпақ жазықтың белінен-беліне көтеріліп, қасынудағылардан оза шауып, алып-ұшып келеді. Бұл арадағы тақырып - туған жер, идея - сағыныш. *2) Жолаушылар жайлаудағы ауылға жетті. Абай әйелдер кұшағында, жаппай, жағалай сүйіс, енді бірде әже қасында, әжесін өлеңмен алдап үшкіру, қуаныш-күлкі, бәрі мәз-мәйрам, мәре-сәре. Бұл арадағы тақырып - ана, идея - мейірім. *3) Абай үлкен үйге кірді, Құнанбай қасында, Құнанбайды қоршаған ақсақал-қарасақалдар арасында үнсіз, жым-жырт тыныштық, бірін-бірі баққан суық жүздер, әлдебір кеселді құпияны әркім өзінше іштей салмақтап, сілтідей тынып қалған. Бұл арадағы тақырып - әке, идея - мейірімсіздік... Дәл осы ретпен жеке алғанда бір кітаптың, жалпы алғанда төрт кітаптың бар проблемасын ақтара-төңкеріп, өріп шығуға болар еді. Сонда эпопеяның бар саласын, ойы-қырын түгел шарлап, кезіп шығуға болар еді... Бұл эпопеядағы сан алуан сыр мен шындықты, оның ірілі-ұсақты детальдарын бір желіге көгендеу болса, енді жеке кейіпкердің, яки Абайдың өз тұлғасын тұтастырудағы бір ғана композициялық сәтті алып қарайық. ==Бірінші кітап== 1-кітаптың басында Абай қаладан далаға бара жатады, асығып, алып-ұшып, ауылын сағынып келе жатады; ал аяғында - даладан қалаға кетіп бара жатады, қарама-қарсылыққа, қайшылыққа толы өз аулынан өзі безіп, түңіліп қашып бара жатқандай. Осы екі арадағы он шақты жылда ауылынан Абай көрген жайды, Абай кешкен хәлді, Абай ұққан, Абай сезінген, Абай түйсінген сырларды бір шолып пайымдасақ, тек Абай басында болған өзгерістерді ғана емес, кітап толы кейіпкерлердің бәрін бір атмосфераға алған үлкен эволюцияны аңғаруға болар еді. Бұл да зергер қиюластырған тамаша композиция арқылы тұтасқан шынайылық. Енді тип пен характерге көшсек, бұл арада да Мүсіреповке бір соғып өткен жөн. Асылы, [[Ғабит Мүсірепов|Мүсірепов]]тің «Абай» романы туралы» деген сын мақаласы - әдеби шығарманы эстетикалық талдаудың үлгісі. Оны [[1958 жыл|1958]] жылы [[Омаров Ілияс|I. Омаровқа]] жазған хатында Мұхтар Әуезовтің өзі де өте жоғары бағалаған: ''«Ойыма он бес жыл бұрынғы бір кез оралып еді,''- деген ол. ''- «Абай» романының бірінші кітабы шығып, соны жазушылар, сыншылар, кейбір адамдары боп талқылап, танымақшы болып жатты. Бірақ бір күнгі ұзақ мәжіліс түк те берекелі нәр бермеді. Баяндамашы Құнанбайды Иван Грозный деп, Петр Первый деп әр биікке қарай жетектеп алды да, қаңғыды да кетті. Кейін сөйлеушілер де жетістірген жоқ. Әркім әрбір қабуын-шабуын дегендей сипалаған, сылаған болды да, кәдімгі белгілі саяз, сылдыр сөздерге сайды. Өте бір күйкі күйді амалсыз еске алғызды. Мен үндегем жоқ... Сол жиылыстың ең соңында күн бойы о да үндемей отырған Ғабит жиылысты басқарып отырған Сәбитке келіп бір ауыз сөз айтты: «Немене, адамша сөйлейміз бе, жоқ осымен кете барамыз ба?» - деді. Сол күннен бастап екі кеште ол бір баспа табақтай етіп өзінің роман жөніндегі, бар жұрттан оқшау, бөлек шырғау шыққан әділ, адал, саналы толғаулы ірі ойларын айтып шықты. Сөйтіп, келесі күнгі жиылыс «адамша сөйлеудің» нағыз өзін бастап еді»''. Дәл осы сөзінде [[Мүсірепов]] романдағы типтер мен характерлердің бірқатарын бірер сөзбен былайша дәлме-дәл сипаттайды. «''Сүйіндік - жалтақ; Байдалы - табанды, қырыс адам. Бөжей - сыр бермес, Қаратай - жеңген топтың қасында... Майбасар, Жұмағұл, Тәкежан, Қамысбайлар - патша үкіметінің жасаған болыстығының маңында болатын мансапқорлар... Зере - ел анасы, Ұлжан - соның жалғасы. Сары апаң - үстем рудың әрқашан өзімдікі дұрыс деп, қисыны келсе-ақ қарсы дау соғатын кеуделісі... Бұлардың бәрінің жиынтығы, сақасы сияқты Құнанбай - сонша сұм, сонша аруақты, сонша бір кесек образ! Абайдың өзін алатын болсақ - бұл бұқара халықтың тартқан жапа, көрген қорлық, төккен жасынан туған, ел тілегіне жаңа жолдар, ел болашағына жаңа бағыт іздеген, әзір таппаған, бірақ қайдан табатынын дәл сезіп болған ел басы, замана жасы. Құнанбай - елдің тоқырап қалған, өз биігінен аса алмаған ескі ойы болса, Абай - елдің алысты болжай алған, ілгері сүйреген ойы»''.<ref>Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. - А., 1970, 167-6.</ref> Білгірлікпен берілген мінездемелер!.. Абай тұлғасы - эпопеяның жаны мен жүрегі. Бұл бейнені Әуезов өзінің кемел көкірегінде қолына қалам ұстаған күннен бастап аялап, ойында тербетіп, ғұмыр бойы қиялында өрбітіп келген. «[[Бовари]]мен» дейтін Флобер секілді, «[[Наташа Ростова]] - өзім» дейтін [[Толстой Лев|Толстой]] тәрізді Әуезовтің өзі Абайға, Абай өзіне айналып кеткенше бұл бейнені қағаз бетіне түсірмеген, іштей пісіре берген. Әуезовтің өлеңнен өзге артында жазулы жазба дерек қалмаған Абай өмірінен романға материал жинау әрекетінің өзі керемет қызық, нұсқасы:'' «Алдақашан бел асып кеткен керуеннің айдаладағы жұртына кешігіп жеткен жүргінші,''- деп жазады ол,- ''сөніп қалған от орнынан болмашы жылтыраған бір қызғылт шоқ тауып ап, оны демімен үрлеп тұтатпақ болды десек, романға материал жинаған менің хәлім де дәл сол әрекет сияқты еді. Мен қарт адамдардың көмескі жадында ұмыт болып қалған көп нәрселерді қайта ойлатып, айтқызып алдым. Алпыстағы Әйгерімнің әжімді бетіне қарап, оның бір кезде Абайды тұтқындаған жас шырайлы ғажап сұлу жүзін «қалпына келтіруім» де әлгідей еді»''. Міне, осы әрекетінің өн бойында жазушы өзінің бас кейіпкерінің образын ойша қорытып, санада жасап жүрді. Осылайша өзінің қаны мен жанына айналғандықтан да оның бас кітабында бас кейіпкердің тастан қашалғандай көп қырлы, мол бедерлі бейнесі, құдды тірі адамдай жанды, толыққанды тұлғасы тұтасып шыққан. Алғашқы кітапта үлкен кісі ретінде қалыптасқан Абай кейінгі кітаптарда ақын, қайраткер ретінде қиян-қилы қимыл-әрекеттерге көшеді. Осы желінің ұзына бойында оның тарам-тарам өсу, даму жолдары, белес-белес өрістеу, шарықтау биіктері жатыр. Бір кереметі - осылардың бәрі тек қана сыртқы сарт-сұрт, ылғи қолма-қол ''«қимыл-күшпен емес, шығармашылық іспен»'' (Әуезов), яғни ішкі көңіл күйіндегі нәзік ағыстар мен толқындар арқылы, солардың сан түрлі иін-иірімдері арқылы қат-қабат астарлы көрініс табады. Қаһарман іштей түлеп өседі. Демек, рухани мағынасында Абай, бір жағынан, сыр мен сезімнен, ой мен санадан құйылып жасалған терең психологиялық тұлға. Бас кейіпкердің парасат пен философияға толы болмыс-бітіміндегі қайталанбас қадыр-қасиетте осында жатыр. Абай - кең құлашты, мол тынысты эпикалық тұлға. Бұл тұлғаны автор эпопеяның басынан аяғына дейін өрмек тоқығандай, бір де бір тінін үзбестен тартып, асықпай өріп шығады. Көл-көсір нақты да затты деталь, ұшан-теңіз психологиялық анализ, сан-сала іс-әрекет, қимыл-харекет - осылардың бәрі Абай тұлғасын сомдауға қызмет етеді. Осылардың бәрінде де автор өз қаһарманының «жан диалектикасын» бойлап, ілгерілейді де отырады. Абай тұлғасы оқырманның көз алдында көктей өсіп, автордың өзі айтқандай, құз-жартасты жарып шығып жапырақ жайған шынарға - символдық бейнеге айналады. Эпопеяның басында Абай өзін қоршаған дүниеге кіршіксіз сәби сезіммен, күнәсіз бала көзімен қарайды. Семей қаласынан Шыңғыс баурайындағы аулына қайтып келе жатып, өзі туған өлкені жан жүректен «жабыса, сағына сүйеді!». Бұл кең жазирада мейірбандық пен туысқандықтан басқа, елдік пен ерліктен өзге оғаш мінез бар деп білмейді, қанішер қаталдық, жауыз жендеттік болады деген ой үш ұйықтаса түсіне кірмейді. «Есенбай жырасында ұры жатады» дегенге сенбейді де мән бермейді, қайта қасындағы Байтас пен жорға Жұмабайды өзі «ұры» боп қорқытады. Жас Абайдың туған дала туралы осынау уыз ұғымы өз әкесі Құнанбай өктемдігінен құрбан болған Қодар өлімін көргенде төңкеріліп түседі. Өзгеріс осыдан басталады. Енді ол Құнанбай мен құнанбайшылдар ісіне күдікпен, іштей қарсылықпен қарай бастайды. Бұған қосымша өз басындағы хал де осы ортадан түбінде түңілуге сайғандай. Әлгі бір Қарашоқыдағы қанды оқиғадан ауруға шалдығып, төсек тартты; Бөжей үйінде тірі жетім ғып әкесі «ит жемеге тастатқан» кішкене мүскін Камшат тағдыры мұның жанын жегідей жейді: аяулы ғашығы Тоғжанға қосыла алмай, тағы да әке шешімімен өзі сүймеген Ділдаға үйленуі... Осылардың бәрі Абайдың о бастағы мөлдір тұнығын сел басқандай лайлай береді. Құнанбай болса, Абайдан өзіне ізбасар дайындамақ еді. Сол оймен баласын әр іске бір салып, өз қарамағындағы ру басыларға жұмсап, сынап көрді. Тумысынан зерек, қабілетті, өнерлі жігіт оттай жанып, шоқтай маздап, әке сынынан сүрінбей өтеді. Барған ауылдарында Абай туралы ұнамды ұғым, жақсы атақ, кейде тіпті әжептәуір аңыз қалып отырады. «Жігітті жұрт мақтаған қыз жақтаған» дегендей, Тоғжанның махаббаты да тұңғыш рет Абай Сүйіндік үйіне барғанда - жас қонақпен әкесінің әңгіме-насихатының үстінде тұтанғандай... Абайдың ел ішіндегі есті жас Ерболмен достығы да осындай, азаматтың ат үстінде жүрген шақтарында тапқан рухани олжасы. Абайдың өз басы, ой-санасы, ұғым-нанымы, жалпы ішкі дүниесі де, әрине, бір орында тұрып қалған жоқ. Үздіксіз өзгеру, өрбу, жаңғыру, жаңару үстінде болатын. Романда бұл процестің ішкі дәйектері, детальдар, психологиялық анализ дегендер аттаған сайын кездесіп отырады. Ру аралық жанжалдар, таластар, олардың өршіп, асқынып барып ұласқан жері - Тоқпамбеттегі, Мұса құлдағы қарулы қақтығыстар - Абайдың өзі өмір сүріп, өсіп келе жатқан ортаға әлеуметтік көзқарасын қалыптастырады. Бара-бара жас азамат өз жөнін іздеп, бағытын бағдарлайды. Осы жайлардың қай-қайсысында болмасын, осынау өмір қоршауына автор Абай көзімен қараса, Абай өз бойындағы асыл қасиет - өнер көзімен қарайды, дәлірек айтқанда, Абай ақиқатты ақын көзімен таниды. Құнанбайдың қанды қол қатыгездігі, одан туындайтын жолсыз жаза мен жауыздық, ұлып табысқан бөрілер секілді ұйлыққан қырық рудың қырық көкжалы - жұмылған қырық жұдырық, тағылықпен лақтырылған қырық тас кесек; осы көріністердің жан түңілтер жыртқыштық мәні; осындай «жаны ашымастың қасында басы ауырғандар» - жұтқа ұшыраған жарлы-жақыбайлар, қира кезік құл-құтандар, басында билігі жоқ әйелдер қауымы, еріксіз ұзатылған қыздар, қалың малға түскен келіндер, түрліше өлу-тірілулер, өшу-жанулар, осылар қалыптастырған салт-сана, әдет-ғұрыптар... Осылардың бәрін Абай сырттай бақыламайды, бар ақындық болмысымен іштей толқына сезінеді, тебірене түйсінеді және осылардың бәріне бейтарап қарай алмайды, қалыс қалмайды, әр құбылысқа өзінің қарым-қатысын белгілейді, не құптайды, не қарсы болады, сол ретпен белсенді қимылға көшеді... Адамдардың арақатынасы ғана емес-ау, тіпті табиғат құбылыстарының өзін Абай статикалық хәлде емес, динамикалық күйде анық ақындық түйсікпен тура тірілтіп түсінеді. Айталық, қырдағы кеш, қоңыр іңір «бұның бір ұғымсыз әміршісі, сүйсіндіре мүлгіткен зор мұңдасы тәрізді»; кеше ғана өзара жауыққан рулар бір-біріне сойыл сермеп, шоқпар сілтеп, бір-бірін соққыға жыққан тау бөктерінен «соққан салқын ызғар қатал мінездердің ызғырығы тәрізді»; енді бірде «Абай біртүрлі сейіліп, іштей серпіліп алып, тау жотасынан биіктеп, аспанға қарады. Толық ай ашық көкті қалқып, сызып келіп бір топ шоғыр қара бұлтқа кірді. Кірді де қызық күйге түсті. Абай соған қарап өзге жайдың бәрін ұмытып, аңырап телміре қалды». Абайдың ақындық бітімі, ішкі дүниесі осылайша нәзік және терең ашылады. Дәл осы тәсілмен эпопея авторы бас кейіпкердің іштей түлеуін, өзгеруі мен өсуін көрсетеді. Кітап басында қаладан келе жатқан Абайға жерұйық боп көрінген көктем көркіндегі кербез дала кітаптың аяғында ақ қар астында ақ кебінге оранған өлік секілденеді. Бұл - әшейін көзге көрінген сурет қана емес, көңілге ұялаған шындық. Бұл шындыққа енді Абайдың көзқарасы да басқаша... Әке мен баланың арасындағы жол айырығы осы тұста біржола белгіленеді. Бұл бұрылысқа әкелген романның өн бойындағы психологиялық дәлелдің күші сондай, оқырман Абайдың әр қылығы мен қимылын дәл өз қимылы мен қылығындай қалтқысыз қабылдап, татаусыз түйсінеді. Сондықтан ол әке мен баланың ажырасу себебіне сенеді. 1-кітаптың аяғында әке мен бала бір-біріне бетпе-бет келіп, ой, пікір, [[ұғым]] сайысына түскенде оқырман Абай жағында болады. Абай, сөйтіп, өз өмірінің биік қиясына қарай адымдап, өрлеп келе жатады: ''«Қияға қадам басқаны рас. Бір күндерде жалаң құздың басындағы тақыр құм мен тастақты жарып, әлсіз нәзік шешек атып, жас шынар пайда болған. Сондай бір өмір гүл шашқан. Енді бір күнде сол шыңға шыққан жалғыз шынар балғын тартып, жас қуатқа толыпты. Қазір оған қыс пен аяз да, тіпті тау дауылы да қатер болудан қалған еді»''<ref>Әуезов М. Абай жолы.- А., 1961, 1-т., 383- б.</ref>. 1-кітапта Абай осылайша азамат ретінде қалыптасса, екінші кітаптан былай қарай енді өнер адамы - ақын Абай, шын мәніндегі азамат-ақын көрінеді. Бұл тұста авторға ''«шығармашылығы арқылы Абайдың өзі көмекке келеді»'' (Әуезов). Ендігі өмір Абай ақындығының қайнар-бұлағына айналады. Ендігі жерде көп-көп деталь Абай өнерінің психологиясы - көптеген өлеңдерінің туу құпиясын ашуға қызмет етеді. Асылы, Абай ақындығының арғы тамыры өзінің туған топырағындағы төл әдебиетте - халық өнерінде - өзін сәби кезінен қиял-ғажайып ертегілермен әлдилеген Зере-әжеде, мұңшыл жырау Барласта, сыншыл жыршы Шөжеде... жатса, бергі бұтағы мен жасыл жапырағы орыс әдебиетінде - [[Михаэлис Евгений Петрович|Е. П. Михаэлис]] секілді орыс достары арқылы қолы жеткен [[Александр Сергеевич Пушкин]]де, [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Ю. Лермонтовта]]... жатыр. Романда осы сыр терең және жан-жақты толғамын табады. Таланты мен танымы, ұғымы мен білімі, жалпы ой-санасы, ақыл-парасаты осындай қос арнадан қоректенген азамат ақынның рухани дамуы, қайраткер ретінде өсуі одан әрі жалғасады. Мыс., алғашқы кітаптарда Абай өз келесіндегі келеңсіздікті, өз ортасындағы әділетсіздікті, феодализмнің тоң мойындығын сынаушы болса, кейінгі кітаптарда ол шеңберден шығып, енді күллі [[Шығыс]] керітартпалығын әшкерелеуші дәрежесіне көтеріледі. ==Екінші кітап== [[Орыс]] классиктерінің шыншыл дәстүрінен сусындаған Абайдың ендігі күрес жолының бір ұшы Россиядағы азаттық қозғалысымен жалғаса жаздағандай. Бірақ реалист-жазушы тарихи шындық шеңберінен шықпайды. Абай алдынан тағдырдың тартары - революционердің улесі емес, ағартушы ақынның сыбағасы екенін ұмытпайды. Дей тұрғанмен, қазақ қоғамындағы әлеуметтік теңсіздіктер мен күрес тақырыбы соңғы кітаптың күллі идеялық мазмұнын кеулеп, сюжеттік арқауына айналып кеткен. Жаңа мен ескінің тартысы енді осы арнада жүреді. Бұл тайталастар бұрын ауыл аясында болса, енді қала тіршілігін де қамтиды. Қараңғы қазақ даласында рауандаған таң жарығындай Абай ағартушылығынан тараған осынау күрес сәулесі бұрын даладағы [[Дәркембай]]лар мен Базаралылар үстіне түссе, енді қаладағы Әбендер мен Әбділер, Сейіттер мен Сейілдер маңын нұрландырады. «Абайдың» 2-кітабы мына сөздермен аяқталған еді: ''«Алда - өмір, тартыс. Сол тартыста бұл жалғыз... бір қуаты, бір үміті бар... Қуаты - ақындық, үміті - халық»''.<ref>Әуезов М. Абай жолы. - А., 1961, 1-т., 803-6.</ref> «Абай жолының» екі кітабында осынау негізгі идея көркемдік жағынан жан-жақты жинақталады. 4-кітаптың аяғында Абай дүниеден кетеді, бірақ 2-кітаптың соңында образ-символға айналған «Абай кемесінің» желбіреген жалауы сол қалпында, сапары тоқтар емес: ''«Кең жайқын әлемде түзу жол сызып, маңып барады... Жалауында «Тартыс», «Үміт» деген ұран бар. Халық үмітін үстіне арқалаған сол кеме «Келешек» деген жағаға тартты»''. Көлді теңізге қотарғандай, авторлық идеяны объективті идеяға мұншалық шетсіз, шексіз айдынмен айналдыру - асқан шеберлік. Абай тұлғасы Әуезов талантының осы құдіретіне кепіл. Ал, Құнанбай ше? [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай]] тұлғасының жасалу шеберлігі бүкіл дүние-жүзілік әдебиет тарихында сирек ұшырасады. Әдеттегі түсінікпен атасақ, Құнанбай - жағымсыз кейіпкер. Дұрысында да солай, кері кеткен кер заманның жанкешті жақтаушысы, рулық-феодалдық жүйенің бір тінін үзгісі, бір өрімін ыдыратқысы келмейтін шынжырлы шонжар - жаңаның жауы, күні өткен, тозығы жеткен көненің жамап-жасқаушысы... Автордың айтуында да Құнанбай тұлғасы идеялық жағынан алып қарағанда, сол дәуірде қазақ даласына енді-енді еніп келе жатқан жаңаның жолындағы кедергіні - ескіні көрсету нәтижесінде туған. Әдетте осындай ұнамсыз типтер бізде (тек бізде ғана емес) бірыңғай қара бояумен атастырыла, ылғи жамандық жағы қазбаланып, кейде тіпті іске алғысыз дөкір, дөрекі күйде көрсетілетін. Әрине, мұндай жағдайда да автордың идеялық мақсаты болатыны даусыз. Бірақ сол идеяның көркемдік шешімі даулы, жасанды және жалаңаш. Ал, Құнанбай ондай емес. Мейлінше шыншыл суреткер бұл образды мінездеу мен мүсіндеуге, жинақтау мен даралауға өзінің бай палитрасындағы бір (қара) емес, бірнеше (ақ, көк, сары...) бояуды қоса, қатар жұмсап, түрлі-түсті табиғи кескінде, алдымен адам ретінде барлық күнгей-көлеңкесімен жан-жақты, толық, тұтас тұлғаландырған. Автор ұнамсыз кейіпкер бойындағы ұнамды қасиеттерді күзеп не тонап әкетпейді, өзіне береді, өзінде қалдырады. Құнанбай - азулы ғана емес, ақылды: шоқпар мен сойылдың ғана емес, әріден толғайтын ойдың адамы. Көзі дара болғанмен көкірегі сара - көреген: ашуы мен қайратын қатар ұстайтын, қаталдығының арғы жағында қайсарлығы жатқан қасарма, сұғын қадағанды сілейтпей тынбайтын қазымыр, қырыс кісі. Арыстанның айбаты да, жолбарыстың жүрегі де бір өзінде; жыртқыштығы да сондай; бүргені құтылмайды, құтылса мынаның тырнағы сонымен бірге кетеді. Мұнысы да қайтпас қайсарлыққа саяды. Осыған енді амалы мен айласы қосылғанда Құнанбайдың қулығы мен сұмдығына, сұңғыла зымияндығына найза бойламай шығады. Мұнысы - ақылдан туған тәсіл. Құнанбай алыс-жұлысқа, арпалысқа ғана емес, сөзге де жүйрік, шешен, тілі өткір, тиген жерін тіліп түседі. Осылардың бәрі Құнанбайдың өз ортасынан биік, оқшау тұрған жоталы тұлға екенін көрсетеді және оның осындай өзгеше бөлек бітімін өз ортасы да әбден мойындап болған. Құнанбайдың көп қырлы қасиетін досы түгіл дұшпаны да жоққа шығара алмайды. Дәлел ретінде романның 1-кітабынан Абайға Байдалы айтып берген бір қызық жәйтті мысалға келтірелік. Байдалы Абайға: ''«Тап соның ішінде көп қойма жатыр, не керек», - деп Қаратайды мақтай отырып былай дейді: «Әне бір күндерде Қаратай, Бөжей, Байсал бар - барлығымыз Қаумен үйінде түстеніп отыр едік. Жиын бір сөзден бір сөзге түсіп, шалқып отырып, ақыр аяғы «Жә, өзіміз көргенде мырза кім?» дегенге келді. Жұрт ойланып қалды. Байсал күншуақта жатқан тағыдай көзін бір ашып, бір жұмып, бүк түсіп сырт қарап жатқан. Жаңағы сөзге ол қатысқан жоқаласыты. «Мырза кім?» дегенге Қаратай жауап беріп, «Мырза - Құнанбай» - деді. Тағы біраздан соң ол жиын: «Шешен кім? - деді. Тағы Қаратай жауап беріп, «Шешен - Құнанбай» - деді. Екі бел асты. Аздан соң және бір оралып кеп: «Жақсы кім?» десті. Әлгі Қаратай және жауап беріп: «Жақсы - Құнанбай» - деді. Сол кезде Байсал басын жерден жұлып алып, саңқ етіп: « - Уай, Көкше, не оттап отырсың өзің?» - деп, Қаратайға қадала түсіп.- Мырза Құнанбай екен, шешен Құнанбай екен, жақсы Құнанбай екен! Ендеше не көкіп алысып жүрміз онымен? - деді. Соған Қаратай іле жауап беріп: «Әй, тәйір-ай, мен Құнанбайдың өзге жағынан мін тауып алысып жүрмін бе? Жалғыз-ақ «не қылайыны» жоқ қой, сондықтан кетіп жүрген жоқ па?»'' - деді.<ref>Әуезов М. Абай жолы. - А., 1961, 1-т., 168-6.</ref> Осылайша өзі билік жүргізген атыраптағы қазақты бұқтырып, орысты ықтырып, бәрін өз алдында құрдай жорғалатқан Құнанбайдың философиясы да, дипломатиясы да бір басына жетерлік. Құнанбай осындай кесек кейіпкер, қия жартастай мықты тұлға болмаса, онымен күреске түскен Абайдың да ірілігі көрінбеген болар еді. Абай осындай алынбас қамалды алған алып боп шығуы да жазушының ұнамсыз тип жасау тәсіліндегі нұсқалы шеберліктің нәтижесі. Құнанбай жалғыз емес. Оның маңында әр рудың басы, әр ауылдың ақсақал-қарасақалдары - Бөжей, Байдалы, Сүйіндіктер бар. Өз іргесіндегі Майбасар, Ызғүтты, Тәкежан, Жиреншелер бар. Оразбай, Шұбар, Әзімбайлар бар. Дәуірлік белестен алып қарағанда осылар - бір лагердің адамдары. Абайдың қарсыластары, Абай бастаған жаңаның ата дұшпандары. Сонымен қатар осылар өзара да ыри-тыри: бақастар, бәсекелестер, бақталастар. Қарақан бастың қамына келгенде булар бірін-бірі аямайды, біріге бере талап тастап, бөліне бере түтіп жеп жүргендері... Бұл - адам адамға дос емес, қасқыр болған Құнанбай заманының заңы. Майталман суреткер Құнанбай маңындағы бар адам және әр адам арқылы солар өмір сүрген заман кескінін де зергерлікпен бейнелеп көрсеткен. Байлар мен билер тепкісіндегі қазақ қоғамының «алтыбақан алауыздығын» патша отаршыларының қалай пайдаланғанын да ұтымды аңғартады. Бірінің тізгініне бірі жармасып, бірінің шалғайынан бірі тартып, бірінің аяғынан бірі шалып орға жығып, көрге тығып жатқан Құнанбайлар, әрине, өз заманымен бірге тарих сахнасынан кетеді. Бірақ ең қауіпті жері - «құнанбайшылдық» қалып қояды. Бұдан арылу үшін адамдарды ұзақ уақыт шомылдыру, тазалау, қағып-сілку, тіпті кейбір кеселді денеден сыдырып алып тастау керек, Құнанбай тұлғасын жасау арқылы автордың оқырманға берер сабағы осындай. Жалпы XIX ғасырдың соңғы елу жылындағы қазақ өмірінің көркем шежіресі боп табылатын ұлан-ғайыр эпопеяда барлық қыр-сырымен халық бейнесі жасалды десек, сол халық өкілдерінің ішінен айрықша атап айтарлық бедерлі бейнелер - [[Дәркембай]] мен [[Базаралы Қауменұлы|Базаралы]]. Балағаз бен Абылғазыдан Дәрмен мен Сейітке дейінгі ондаған кейіпкерлер - Дәркембай мен Базаралының әлеум. ортасы, қоғамдық қоршауы. Бұл екеуі жүрген жерлердегі келешек үшін күрестің де сыр-сипаты бөлек, қарсыластардың ара жігі ақ пен қарадай айқын. Осылар арқылы автор романдағы жүздеген типтер мен характерлер ішінен уақыт сынынан өтіп өсетіндерін де, келешегі жоқ өшетіндерін де өмірдің өзіне іріктетіп, сұрыптатып отырады. Дәркембай - кедей. Малы жоқтың халы жоқ, соры көп, бағы байланған заманда Дәркем- байдың малдылардан, күштілерден көргені - зорлық, қорлық; өмірден алған сыбағасы - жоқшылық, тапшылық. Абай айтқандай, Дәркембайдың өмірге қыран көзіндей ғып көзін ашқан да жоқшылық. Оның көп өмірі Сүйіндік пен Сүгірдің малын бағып, көшіне ілесіп текке өткен. Соны кейін аңғарған Дәркембай өз еңбектерімен жер жыртып, дән сеуіп күн көріп отырған жатақтарға қосылады. Қырық үйлі жатақтың Сүйіндік пен Сүгір сияқты өзімен «атасы туыс емес, тірлігі туыс. Көрген көресі, кешкен соры туыс» деп қосылады. ''«Күйі бірдің күні бір,- дейді Дәркембай.- Туысым-аталасым емес, өзіммен мұңы бір, бейнеті бір жатақтар; руым, ұраным да осылармен!»'' Демек, Дәркембайды өзі секілді кедейлермен тағдыр табыстырады. Бұл оның байлармен іргесін біржолата ажыратып, ат құйрығын кескені, өз мүдделестерімен біржола бірігіп, тілекке тілек, білекке білек қосқаны еді. Шаруаға икемді, өресі жеткен жерге дейін ойы да ояу, тілге де біршама жүйрік Дәркембай осыдан былай жатақтарға ақылшы аға, кәдімгідей көшбасшы болады. Өз ортасына айтар ақылы жұрт жадындағы нақылға айналатын Дәркембай: ''«Күштілер нені айтады? Күшсізге еткен зорлығын айтады. Күшсіз нені айтады? Күштіден көрген қорлығын айтады?»'' - деп, әшейін аузымен орақ орып, қол қусырмайды, сол күштіге қарсы бел шеше тіктесіп те қалады. «Орта жасқа келген, зор денелі адамды» оқырман алғаш рет Құнанбайға кезелген шиті мылтықтың шүріппесін басқалы жатқан жерінен көреді. Бұл пиғылдан оны Бөжей қайтарып, Құнанбайды Дәркембайдың оғынан арашалап қалады. Енді бірде, жетегінде Қодардан тігерге қалған тұяқ сияқты жетім Дәрмен, қажылыққа жүргелі жатқан Құнанбайға қалың жұрттың көз алдында іскіндеп кеп, қатал талап қояды. Дәркембай талабының әділдігі сондай, әкесі үшін Абай жерге кіре жаздайды. Ақыр-аяғында, жұтқа ұшыраған жарлы ауылға қамсау болам деп, Тәкежан секілді көкжалдарға қарсы көзсіз ерлікке басады. Бұл арада да Дәркембайға Абай қол үшін беріп, көмекке келеді. Осылардың бәрі Дәркембайдың тіршілікте көрген тұрмыс тепкісі қанша ауыр болған мен, қатыгез тағдыр талқысына қасарып, қайратын өле-өлгенше көкке қайрап өткен ер де, табанды күрес адамы екенін көрсетеді. Дәркембайдың кемшін жері болса, нағыз «батыр тұлғалы, кең иық, зор кеудесі төменшіктеп иілмейтін; әрі байсал, әрі маңғаз, тіпті Құнанбай алдынан өтсе де «тіп-тік бойы қымсынбай, қысылмай кететін» Базаралы толтырып тұрғандай. «Ойшыл сергек көзі, ақсұр жүзі, бетінің қызылына» дейін бір түрлі «балқығандай боп нұрланып туратын... ер жігіттің сырт сымбаты да соншалық өзгеше», ішкі мінез-құлқы, ақыл-парасаты да бөлек «бітімді, жақсы туысты білдіреді». Ал, Базаралының үстемдермен сілкісуі, қалың бұқараның қанаушыларына қарсы күш сынасуы тіпті оқшау - бұл маңда бұрын-сонды болып көрмеген жаңа үлгідегі жойқын әрекет. Ол жуандардың зорлығын көре-көре, қорлығына төзе-төзе әбден шыдамы таусылған көп кедейден қол құрап, тыюсыз да жиюсыз кеткен Тәкежанның бір үйір жылқысын қуып алып, қырып салады. Бұл кесек қимыл бар атырапты түгел сілкіндіреді. Бай ауылдардың түндіктері желпілдеп, болыс-билердің бойлары қалтырағандай болады. Теңсіздік тепкісіндегі қалың бұқараның күреске көзі ашылып, өзін-өзі, өз күшін тың сипатта, жаңа мағынада тани бастайды. Өзі ғана емес, өзге туралы таным да тереңдей түседі:'' «Мен,''- дейді Базаралы,''- Құнанбай баласы да өзіміздей адам баласы екенін таныттым. Ұрсаң оған да таяқ өтетінін, жұлқысаң оның да жыртылатын жағасы барын таныттым. Тіпті онан әрі батыл, бекем ұра берсең, тікейіп тұра бере алмай, омақаса жығылып, өлуге де бар екенін таныттым»''. Абайдың Дәркембайлар мен Базаралылар арқылы өзінің туған халқымен, оның езілген еңбекші бұқарасымен, дәл осы тілектестігі Һәм жүректестігі - халықтық эпопеяның шырқап шыққан идеялық шыңы. ===«Әуезов әйелдері»=== Қазақтың сөз өнеріндегі ''«Әуезов әйелдері»'' деп атауға болатын айырықша әсем образдар галереясы ұлы эпопеяның жан тебірентер ғажайып жаңа бейнелерімен толықты да молықты. Төрт кітапта үлкенді-кішілі, ірілі-ұсақты жүзге тарта әйел кейіпкерлер бар. Романның буларға арналған беттері оқырманның көзі мен көңілін қатар жаулап, жан-жүрегін қоса баурайды. Бұлар жүрген жерлер кейде шетсіз-шексіз мұхит бойын түгел жайлаған шарапатты жылы ағыс (Гольфстрим) секілді, кейде қиырсыз кең-байтақ құрылықтың ойы-қырын тегіс сәулелендіре шүлен шұғыласына бөлеген күн нұры тәрізді, кейде көк жиекті керіп әкеткен кербез теңіздің көз жеткісіз көк айдынына сән берген аппақ ақ шағалалар сияқты... Әйел-ана ма, жар-жұбай ма, бұла-бойжеткен бе... Әйтеуір қияпаты бөлек қазақ қызының мінез-құлқын, іс-әрекетін, сыр-сезімін, қимыл-қылығын дәл, терең, нәзік суреттеуге келгенде шіркін шебер алдына жан салмайды. Сонда әр бейненің тастан қашалғандай бе¬дер табатыны сондай, әрқайсысы - бір адам ғана емес, бір топ адамның жиынтық бей¬несі боп оқырманның көз алдында турады да, есінде қалады. Сонда әр кейіпкер - тип; әркімнің қашанғы таныс-бейтанысы боп шығады. Сонда бар ожданы тап-таза иманнан құйылғандай мейірім-шафхатқа толы Зере - әжелердің үлгісі; салқын қанды, сарабдан, сабырлы ақыл иесі Ұлжан - аналардың үлгісі; «сылдырлаған шолпысы әлдеқандай былдырлаған тілмен» бар сыры мен назын Абайға ғана құпия баян ететін «ақ еті атқан таңдай аппақ» ару Тоғжан - алыстан қарайлайтын қол жетпес арман секілді махаббат таңының үлгісі; әні сәніне, сәні әніне астасқан асыл, аяулы Әйгерім - жас жігіттің нақ сүйер сұлу жарының үлгісі... Теңіздің сырын тамшыдан тануға болатыны сияқты, [[эпопея]]ның көркемдік ерекшелігін, әсіресе тілін тану үшін бір ғана пейзажға тоқталсақ та жетіп жатыр. Пейзажды біз, әдетте, көркем шығармада суреттелген табиғат көріністері дейміз. Рас, пейзаж - табиғат. Бірақ бұл жеткіліксіз. Нағыз пейзаж - поэзия! Мінез! Адам! Неге десеңіз, адамның қабылдауынан, сезіну-түйсінулерінен, көңіл күйінен тыс табиғат суреті - [[пейзаж]] жоқ. Пейзаж жазушының стилін де белгілейді. Ал [[стиль]] - адам. Пейзаж образ сырын ашады. Ал [[образ]] - адам. Дәл осының дәлелі - Әуезов эпопеясындағы пейзаж (Алдымен, бұл неткен бай табиғат!). Кітаптың әр бетінде әр түрлі тіршілік дүниесі бар. Мұнда қазақ даласының хош иісті гүлі, қызыл шымқай қызғалдағы, қошқыл-кермек жусаны, сида-бұта шиі, домаланған қаңбағы, шиыр-шалғыны, кербез тауы, көк тіреген шыңы, түпсіз тұңғиық құзы, күлкішіл өзені, ақ айдын көлі, жасыл майса көгалы, торғын аспаны, шудаланған бұлты, сіркіреген жаңбыры, ақ ұлпа қары, асау бораны, ерке желі, тентек құйыны, шымыр сызы, шымшығыш ызғырығы, сұлаған бел-белесі, ойшыл орманы, тынысты тоғайы, ақ ару айы, жымыңы көп жұлдызы, мөлдір шығы, тұнжыр тұманы, алдамшы сағымы... - күндізі, түні, - қысы, жазы, күзі, көктемі... - бәрі, бәрі бар. Осының бәрі жан тебірентер ғажап, мың құбылған түрі бар, сан иірім сыры бар - тұтас бір образ, адам мекені, халық мекені - дала образы! Және, Әуезов пейзажы - бай палитраның түрлі-түсті бояуларымен келістіре салынған сурет қана емес, шынында да құдды жанды адам: дем алады, қозғалады, жадырайды, жабырқайды, күледі. Жылайды - дәл адамша әрекет етеді. Бұл шебер мелшиген қара тасқа тіл бітіріп, сөйлетіп, ән салғызады. Жел сызғырған бір түп қуқыл шиге немесе селдір қияққа шежіре шерткізіп, ертек айтқызып қояды. Суды кейде сылқаласысылқ күлдіреді. Кейде ызаға булықтырып, бұлқынтып байлап тастайды. Тауы сыздап, тұнжырап, ызғар шашады. Кейде қаңқаласықаңқ етіп сізге наз айтады. Аспаны мен жерінде не ғажап сыр бар. Айының оң қылығының бірін алып қараңызшы: сізбен жасырынбақ ойнап, бірде бетін баса қап, бірде көзін сығырайтып, күле қарап, құлдырап болады: Енді бірде аппақ адал пейілімен, бар ықыласымен ғашықтар жүрегінің лүпіліне үнсіз куә болады... Мынау не деген сырлы поэзия, сонымен бірге не деген терең философия: ''«Көптен қаладан шықпаған Абайға жаңа көктем енді ғана өзінің келе жатқанын баян етті. Сол жақта, алыс көкжиекте, көкшіл мұнар ішінде Семейтау көрінді. Қардан о да арылыпты. Кесек, жұмыр бір ғана қатты толқын бүктетіліп, түйіліп кеп, мәңгіге мелшиіп, қатып тұрып қалғанға ұқсайды. Айнала, сардала ортасында оқшау бітіп, оқыс тұрып қалған бір үзік тау. Мәңгі бақи жым-жырт боп, жәй созылған сахараның бір заманда әлденеден булығып, лықсып шыққан ереуіл толқыны ма? Ашу-қажыры ма? - сол бейнелі бөлек тау. Абай тау ажарынан осындай оқшау бір бітім көріп, қадала қарап отырып тымағын алды. Пысынаған басына, бетіне Семейтаудан ескен қоңыр жел кеп, леп тиді. Абай жер көркін, өз көңілін еркін өлең етіп кетті »'' Не деген әсер, эмоция! Осыны енжар, селқос оқу, тебіренбей, толқымай оқу мүмкін бе? Бұл - төрт кітаптағы табиғаттың мың суретінің бірі. Тіл қандай, бояу, ажар қандай? Жанды қимыл, мағыналы символ қайда жатыр? Шеберлік сыры неде? Осы проза ма? Жоқ, прозадағы поэзия! Нәзік те терең лиризм. Бұл - жансыз табиғат суреті емес, адамның жан толқыны, жүрек лүпілі, сан иірім сезім тіл тапқан. Қысқасы, кітаптың пейзажды беттері - қағаз емес, нақ тірі табиғаттың өзі. Адамды үйден шығарып алып кетеді. Бір жерде ақ кірпік боранға адасып кетеміз, енді бір жерде ауадағы дымқыл сыз бетке тиеді, тағы бір жер¬де ай нұрына малынып, тоғайда жүреміз, енді бірде маңдайымыздан шақырая қадалған күнге қолымызды қалқалаймыз... Бұл не нәрсе, бұл? Бұл - біріншіден, Әуезов құрғақ, сылдыр сөйлем құрмайды, ең әуелі өзі тебірене толқып алады да, сол тілсіз сезім тілімен сөйлейді; екіншіден, Абай емес-ау, алдымен Әуезовтің өзі анық ақын: тұтанбай, ұшқындамай, лапылдамай, өртенбей жаза алмайтын нәзік діріл, сыршыл ақын; үшіншіден, Әуезов - суретші, нағыз [[художник]] - қағазды, кітап парақтарын аспанға, жерге, құбылысқа, дүние-тіршілікке айналдырып жіберетін шебер; төртіншіден, Әуезов - терең психолог, оқырманның жан дүниесін сілкіп-сілкіп жіберетін күш! Демек, «Абай жолы» секілді ғасырлық туындыны тек осындай қабілет пен қасиеттің адамы ғана туғыза алады. ==Ұлы жазушының ұлы туындысы== «Абай жолының» энциклопедиялық сипаты туралы академик Қ. И. Сәтбаев аса әдемі айтты: ''«Қазақ халқының өткенін зерттегісі келетін ғалымның бірде-бірі бұл кітапты жанап өте алмайды: ғалым-филолог одан фольклордың бай материалдарына қанығумен қоса, қазақ әдеби тілі мен сөздігінің қаз басуы мен қалыптасуын көреді; ғалым-этнограф қазір көне заманмен қоса көнерген небір тұрмыстық белгілер мен өмір құбылыстарын біледі. Құс салып, саят құрған, қыз ұзатып, ас беруді, өлік жөнелтуді суреттейтін тараулар, билер айтысы мен билік шешкен қазылық картиналарының әрқайсысы жеке-жеке-ақ ғылыми-этнографиялық толайым еңбектерге парапар; ғалым-экономистер Қазақстанның XIX ғасырдағы халық шаруашылығының құрылысынан дәлме-дәл нақты мәлімет алады, ондағы тап қайшылығының өзіндік ерекшелігімен танысады; ғалым-юристер шариғаттан бастап, билер кесіміне шейінгі даланың заң-жобаларынан бағалы мағлұматтар жинайды»''. Классикалық эпопеяда жан тебірентер көркемдік күшпен жинақталған өмірдің жиынтық шындығы ғылымның әр саласындағы маман адамдар үшін осындай таным-тағылым қайнары болса, қалың оқырман үшін Абайдан Дәрменге дейінгі барлық басты кейіпкерлер ақыл мен сананың, арман мен ойдың сарқылмас кені секілденеді. Демек, шығармаға ауадай керек нәрсе - парасат ([[интеллект]]) десек, «Абай жолын» оқыған адам өмірдің өнерге айналған академиясынан өткендей болады. Задында, таланттар тарихы мен тағдырын барлай қарасақ, басты жазушылардың бәрі ғұмыр бойы өзінің бас кітабын жазу мақсатында әрекет еткен және солардың талайы жазып үлгіре алмай кеткен. Туған халқына мәңгілік мура болғандай ғасырлық туынды сыйлау тек қадау-қадау ұлылардың ғана үлесіне тиген. «Абай жолы» - ұлы жазушының ұлы туындысы - бас кітабы, ол өзінің өлшеулі ғана ғұмырында өлшеусіз шығармашылық ерлік жасап, өзінің осынау мәңгілік кітабын жазып үлгіріп кетті. Дананың өз ортасынан әрқашан озық, оқшау тұратын даралығы да осы арада жатыр. «Абай жолы» эпопеясы дүние жүзі халықтарының 116 тіліне аударылған (1993).<ref>Нұрқатов А. Мұхтар Әуезов творчествосы.- А., 1965</ref><ref>Қаратаев М. Эпостан эпопеяға.- А., 1968</ref><ref>Қабдолов 3. Мұхтар Әуезов және оның әсемдік әлемі,- А., 1986</ref><ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Кітап кейіпкерлері == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} #[[Абай Құнанбайұлы|Абай]] - (Ибраһим) Құнанбаев (Құнанбайұлы) ([[1845]]-[[1904]]) — ақын, ағартушы, жазба қазақ әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушы, философ, композитор, аудармашы, саяси қайраткер, либералды білімді исламға таяна отырып, орыс және еуропа мәдениетімен жақындасу арқылы қазақ мәдениетін жаңартуды көздеген реформатор. #[[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай]] - би, аға сұлтан, Абайдың әкесі, көрнекті қайраткер. Құнанбай жасынан палуан, найзагер болды, қатал да әділдігімен ерекшеленіп‚ әкесі Өскенбайдың тәрбиесінде ел билігіне араласты. #[[Зере]] - ([[1785 жыл|1785]] – [[1873 жыл|1873]]) – Абайдың әжесі. Өскенбай бидің бәйбішесі, Құнанбай қажының анасы. Азан шақырып қойған аты – Тоқбала. Өскенбай би 5 әйелінен 10 бала сүйген. Зереден Құттымұхамбет (жастай қайтыс болған), Құнанбай, Тайбала туған. Зерені Ырғызбай тұқымдары, барша ауыл адамдары “кәрі әже” деп атаған. Қартайған шағында құлағы естімей қалған Зере немерелеріне дұға оқытып, үшкіртеді екен. Абай әжесін өлеңмен үшкірген. Ақылды, зейінді, мейірімді Зере немерелерінің ішінде Ибраhимді ерекше жақсы көріп, оны Абай деп еркелеткен. Ізгі жүректі, үлкенге қамқор, кішіге пана бола білген Зере әже Абай өміріне, ақындығына игі әсерін тигізген. #[[Ұлжан]] - Құнанбайдың екінші әйелі, Абайдың анасы. #[[Біржан Қожағұлұлы|Біржан сал]] — Әйгілі қазақ ақыны, сазгер. #[[Еркежан Ибаққызы|Еркежан]] - Оспанның бәйбішесі. Күйеуі елген соң, әмеңгерлік жолымен інісінің орнын баспақ болған қайнағасы Тәкежанға кеңілі толмайды, Абайдың ез басын кепілдікке апуды етінеді. Сұлу, қылықты, мінезді, көзі ашық Еркежан тіршілікте Абай үшін көп жақсылық жасаған адам. Байсалды, жарасты көңілмен кейін олар ерлі-зайыпты өмір сүрген. #[[Ділдә Алшынбайқызы|Ділда]] - Абайдың бірінші әйелі. #[[Базаралы Қауменұлы|Базаралы]] - Абайдың әкесі Құнанбаймен тартысып, айтысып өткен адам. Қауменнің баласы #[[Шөже Қаржаубайұлы|Шөже]] - шыншыл жыршы, ақын. #[[Бөжей Ералыұлы|Бөжей]] - Жігітек руының билеушісі #[[Тоғжан]] - алыстан қарайлайтын қол жетпес арман секілді махаббат таңының үлгісі; әні сәніне, сәні әніне астасқан асыл ару.Тоғжан тазалығы, сұлулығы, пәктігі Абайдың әсемдік мұратының биік нысанасы секілденіп кетеді, ол қанша ұсынса қолы жетпес алып тұғыр, мәңгі тарқамас ұлы сағыныш, орны толмас арман секілді. #[[Қуандық Сабырбайқызы|Қуандық]] - ақын қыз. #Салтанат - Абайдың досы, ақын қыз, Абай Семейде істі болғанда кепілдікке алып, көмек қолын созған. #Әйгерім - жас жігіттің нақ сүйер сұлу жарының аяулы үлгісі... #Үмітей - жас қыз, Әмірдің сүйгені #Керімбала - жас қыз, бойжеткен, сауыққұмар, әнші #Дәркембай - кедей жатақтардың бас көтерер адамы, намысшыл, #Мәкен - Абайдың келіні, Әбдірахманның жары, шын аты Мағрипа #Ербол - Абайдың жан досы; екеуінің арасында өле-өлгенше сызат түспеген тамаша достық болды. #[[Тәңірберді (Тәкежан) Құнанбайұлы|Тәңірберген]] - Абайдың ағасы, Құнанбайдың үлкен баласы, романда Тәкежан деп атаған # [[Өскенбай Ырғызбайұлы]] - (1773-1850) - Абайдың атасы, тобықты руының атақты биі болған. Өскенбай заманы тәуелсіз қазақ хандығы мен Ресей империясының отаршылдық заманында өмір сүрген. # Жұмабай - Құнанбайға қадірі бар және Абайды Ахмет Риза медресесінен алып келген кісі # Байтас - Абайды медреседен алып келген адам # [[Майбасар Өскенбайұлы|Майбасар]] - Құнанбайдың тоқал шешесінен туған інісі # Қалиқа - Жұманның әйелі # Тобжан - Ызғұттының әйелі # Айғыз - Құнанбайдыңі тоқалы, Абайдың екінші анасы # Тонтай - Абайдың нағашысы # Қамысбай - Майбасардың атшабары # [[Байсал]] - Құнанбайдың сенімді адамдарының бірі # Қаратай - ел ісіне араласатын Құнанбайдың сенімді адамы # Сүйіндік - Құнанбайдың туысы # Жиренше - Байсалдың немере інісі, Шоқаның баласы, Абайдың досы # Оспан - Абайдың кіші інісі # Тәкежан - Абайдың ағасы # Қодар - жақыны жоқ, жалғыз үйлі бір Борсақ # Сағит - молданың үйіне барғанда кедергі жасаған сотқар бала # Солтабай төре - Сыбан елінен шыққан, Құнанбайға Қодар мен Қамқа жайын бетіне басып айтады # Қамқа - Қодардың келіні, Құтжанның әйелі # Құтжан - Қодардың баласы # Жәмпейіс - Қодардың жиені және бірге тұрады # Бектен көсе - Сүйіндіктің Қодарға жіберген кісісі # Жетпіс - Жексеннің інісі # Жексен - Қодардың аталас ағайыны # Әйтімбет - Қодар мен Қамқа ісінің мән-жайын білуге көмектеседі # Жұмағұл - айбасардың атшабары # Байкөкше - Барластың шәкірті, жыршы # Барлас - Абайдың ауылына келген ақын # Беркімбай - Зере мен Ұлжан үйінің жылқышысы # Жарқын - Зере мен Ұлжан үйінің жылқышысы # Түсіп - Ділдәнің әкесі, Жігітектің Бөжейден соң басты адамы # Күңке - Құнанбайдың үлкен бәйбішесі # Таңшолпан - Құнанбайдың тоқал шешесі # Бопай - Құнанбайдың кәрі жеңгесі # Ақбердінің шешесі # Ырсайдың шешесі # Жортайдың шешесі # Құдайберді - Құнанбайдың Күңкеден туған баласы # Жақып - Құнанбайдың тоқал шешесінен туған # Үркер - Құнанбайдың әкесімен туысқан ағасы # Мырзатай - Құнанбайдың әкесімен туысқан ағасы # Жортар - Құнанбайдың әкесімен туысқан ағасы # Сүгір - Бөкенші руының адамы # Асылбек - Сүйіндіктің үлкен баласы # Құлыншақ - Құнанбайды қонысымен құтықтап келуші, Торғай руының басы, "Бес қасқаның" әкесі {{col-2-of-3}} # Байдалы - Жіігітек адамы # Үркімбай - Жігітек адамы # Қаумен - Бөжейдің жақыны # Қараша - Бөжейдің жақыны # Наданбай - Құлыншақтың ұлы # Манас - Құлыншақтың немересі,Тұрсынбайдың ұлы, Бесқасқаның бірі # Жұман - Ырғызбай адамы # Төлепберді - Ырғызбай адамы # Көтібақ - Шыңғыста қыстауы бар кіші ауыл басшысы # Балағаз - Қауменнің баласы # Абылғазы - Қарашаның баласы # Бейсембі - Жігітектен Құнанбайға қарсы шыққан адам # Әбділда - Жігітектен Құнанбайға қарсы шыққан адам # Оралбай - Жігітектен Құнанбайға қарсы шыққан адам # Қожақан - Бөжей мен Байсал қарамағындағы жігіт # Пұшарбай - Бөжейдің құрдасы, досы # Кәмшат - Айғыздың қызы, Абайдың қарындасы # Смағұл - Айғыздан туған, Оспанмен түйдей құрдас бала # Қалел - Айғыздың үлкен баласы # Ғабитхан - әскерден қашып келген татар жасы # Қазағуар - Қарқаралыдағы татар саудагері # Қарабас - Майбасардың атшабары # Алшынбай - Абайдың қайын атасы, Ділдәнің атасы # Тіленші би - Алшынбайдың әкесі # Майыр - Құнанбайдың оң қолы # Қасқа - Майырдың қазақ тілмашы # Құсбек - бұрынғы аға сұлтан # Жамантай - бұрынғы аға сұлтан # Хасен молда - мешіт имамы # Балта - Алшынбайдың қасында жүретін ақын # Әділбек - Сүйіндіктің баласы # Көжекбай - Жамантайдың баласы # Қанатжан - Сүйіндіктің әйелі, Тоғжанның анасы # Масақбай - жылқышы # Мұңсызбай - Бесқасқаның бірі # Тұрсынбай - Бесқасқаның бірі, Манастың әкесі # Садырбай - Бесқасқаның бірі # Чернов - орыс-казактарды Қарқаралыдан бастап келген шенеунік # Ырсай - жиынға қатысушы қарт # Байғұлақ - Тоғалақ ішіндегі мықты # Мырзахан - Құнанбайдың Қарқаралыға барарында жанына ерткен сенімді адамы # Құсбек - Қарқаралының жаңа аға сұлтаны # Тінібек бай - Семейдің үлкен саудагері # Мәкіш - Құнанбайдың қызы, Абайдың әпкесі # Көккөз - Алшынбайдың пысық жігіті # Сергей - Майырдың Керекудегі жақын ашынасы, көпес # Мишка - Сергейдің пысық дабернайы # Қатша - Ділдәні айттыруға барғанда Ұлжанның қасына еріп барған әйел # Қадырбай - Бөжейдің асына келген ақын # Қапа - Керімбаланың жеңгесі, Әкімқожа әйелі # Ақылбай - Абайдың Ділдәдан туған баласы # Күлбадан - Абайдың Ділдәдан туған қызы, Абай оны "Сарышаян" деп атайтын # Қаражан - Тәкежанның әйелі # Абылғазы - Қарашаның баласы # Әділхан - Қарашаның баласы # Нұрғаным - Құнанбайдың тоқалы,төртінші әйелі # Қарашаш - Асылбектің келіншегі # Шәкәрім (Шәке) - Құдайбердінің баласы # Шұбар - Құдайбердінің екінші баласы # Нұртаза - Құдайбердінің үшінші баласы # Ақбас - Облыстың үлкен адвокаты # Көгадай - Қодардың інісі # Дәрмен - Көгадайдың баласы # Өңдірбай - Құнанбаймен меккеге баратын адам # Дарқан - Оспанның досы # Көшір - Ұлжанмен Қарқаралыдан қайтқан кісі # Бекей - Абай тоқтаған үй иесі, Шекейдің бауыры # Наймантай - Бекейдің баласы # Еламан - Бекей-Шекей күйеуі # Мағжан - Абайдың ең жақсы көретін баласы (Мәкіш) # Әбдірахман - Абайдың баласы (Әбіш) # Баян - күтуші әйел # Есбике - күтуші әйел # Сақыш - Есбикенің қызы # Бәшібек - Есбикенің күйеуі # Бүркітбай - бие сауушы # Баймағамбет - Бүркітбайдың көмекшісі # Ағай - Бүркітбай баласы # Байсүгір - қозы бағушы бала # Байторы - Байсүгірдің әкесі # Зылиқа - Ұлжан жанындағы әйелдердің бірі # Әмір - Абайдың інісі, Құдайбердінің баласы # Балбала - Базаралының көршісі, Әнет қызы # Әкімқожа - Сүгір баласы # Оралбай - Әкімқожа інісі # Көшпесбай - Балбаланың туған қайнысы # Бесбесбай - Көшпесбай ағасы # Базар - Топай кісісі # Даданбай - Торғай адамы # Күнту - Бөкеншінің білімді жігіті # Жабай - Бөжейдің баласы {{col-3-of-3}} # Марқабай - Бөкенші мықтысы # Құндыз - Марқабай ұнатқан қыз # Кішкене молда - Абай балаларын оқытушы # Мақұлбай - Тәкежанның баласы # Дәндібай - Абайдың бұрыннан танысы, Ералы ауылының тұрғыны # Еренай - Абайдың бұрыннан танысы, Ералы ауылының тұрғыны # Тентек ояз - сайлауға дайындыққа келген адам # [[Владимир Степанович Лосовский|Лосовский]] - кеңесші # Андреев - Абайдың адвокат досы # Михайлов - Орыс жерінен Семейге айдалып келген кісі, Абайдың досы # Сергей - каталашкадағы күзетші # Николай - каталашкадағы күзетші # Хомутов - каталашканың надзирателі # Әлдеке - Салтанаттың әкесі,саудагер # Кошкин - Абайды тергеуге қатысқан, ең үлкен сот орны,окружной суд бастығының күйеуі # Қауменов - уезд начальнигі # Кәрім - Абайдың абақтыдан шыққан соң түнеген үйі # Киізші Дүйсеке - Салтанаттың нағашысы іспеттес жақын адам # Ысқақ - Қызылмоланың болысы, Абайдың бір анадан туған інісі, Құдайбердіге еріп, Күнкенің қолында өскен # Төре - белгілі қорашы ұста # Тұраш - Абайдың Әйгерімнен туған баласы # Кузмич - Михайлов кітаптарды беріп жіберетін адам # Дәмелі - Ерболдың әйелі # Ысмағұл - Ерболдың баласы #[[Дүтбай Уандықұлы|Дүтбай]] - Алатай баласы, Көкше Қаратайдың туысы # Әмір - Үмітейдің сүйген адамы, Абайдың інісі # Мұхамеджан - Әмірдің досы, жас әнші,ақын,сері # Кенжеқан - Нұрғанымның бауыры # Мырзағұл - Әмірдің жолдасы # Бәшей - мерген, Шәкемен еріп келген жас жігіт # Тұрғанбай - Абалармен аңшылыққа шыққан ең үлкен бүркітші, саятшы # Әділ - Бөжейдің тоқалынан туған баласы # Дүйсен - Тоғжан отырған ауылдың қонақ күтуші ағайыны # Молда - Дүйсеннің қасында жүрген жігіт # Найман - Тоғжанның қайын атасы # Аққозы - Тоғжанның күйеуі {{col-end}} == Тараулары == {{col-begin}} {{col-1-of-4}} І кітап # Қайтқанда # Қат-қабатта # Жолда # Шытырманда # Бел-белесте # Өрде # Қияда {{col-2-of-4}} ІІ кітап # Тайғақта # Жайлауда # Еңісте # Оқапта # Асуда # Тарауда # Биікте # Эпилог {{col-3-of-4}} ІІІ кітап # Абай аға # Кек жолында # Қарашығын # Өкініште # Қақтығыста # Қоршауда {{col-4-of-4}} IV кітап # Түн-түнекте # Құз-қияда # Қапада # Қастықта # Шайқаста # Жұтта # Эпилог {{col-end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://sites.google.com/site/abai1845/abaj-zoly-audiokitap Абай жолы аудиокітап] {{Суретсіз мақала}} {{Мұхтар Әуезов шығармалары}} [[Санат:Мұхтар Әуезов]] [[Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары]] [[Санат:Қазақ әдебиеті]] 95ls9vs78fpzf7751zrn1p54x86cg6j 0 23731 3589597 3585665 2026-04-22T07:40:58Z Таттибаева Гулжас 179345 3589597 wikitext text/x-wiki [[File:Mediawiki dbschema.svg|thumb| alt=A.| '''''Дерекқор''' мысалы'']] '''Дерекқор, деректер базасы''' ([[Француз тілі|франц.]]'' base'', [[Грек тілі|грек]]. ''basіs'' – негіз) – ұзақ мерзімге сақтауға (әдетте, компьютердің жадында), өңдеуге және [[күнделік]]ті қолдануға арналған [[дерек]]тердің (мәліметтердің) реттелген жиынтығы. Жазба деректерді реттелген жүйеге келтіру адамзат [[мәдениет]]інің ажырамас белгісі болып табылады. [[Компьютер]]лік дерекқордың негізін түрлі [[кесте]]лер, [[каталог]]тар, [[телефондық кітап]]тар, [[күнтізбе]]лер, [[карта]]лар мен [[атлас]]тар, әртүрлі [[картотека]]лар, [[анықтама]]лық басылымдар, [[құжат]]тар, т.б. құруы мүмкін. [[Ақпарат]] қорын бір жерге шоғырландыру ([[Компьютер|ЭЕМ]]-нің жадында) ақпараттарды [[сақтау]]ды әрі оны толықтырып отыруды қамтамасыз етеді; ал орталық ЭЕМ-мен желілік [[байланыс]] арқылы ақпаратты тұрақты әрі жылдам алуға болады. [[Компьютер]]лік дерекқор деректерді сақтауды, реттеуді, іздеуді және ЭЕМ-нің сыртқы құрылғыларына жіберуді қамтамасыз ететін белгілі бір [[файл]]дық жүйеге сүйенеді. Пайдаланушылар мен дерекқор арасындағы қарым-қатынас дерекқорды басқару жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Басқару [[жүйе]]сі пайдаланушының сұранысын [[қабыл]] алады да файлдық жүйеге қажетті [[бұйрық]]тар беріп, ақпараттық хабарды пайдаланушының қолдануына ыңғайлы түрге келтіріп береді. [[Дерек]] алмасу бірлігі ретінде арнаулы [[жазу]] өлшемі қабылданған. Әр жазудың құрамында өзіндік тақырып немесе осы жазуды іздейтін [[кілт]] («''кілттік сөз''») болады. Жазу [[тақырып]]тары дерекқордың мазмұны іспетті анықтамалық [[кесте]]лерге біріктіріледі. [[Кілт]]тер мен [[анықтама]]лық [[кесте]]лер жасау дерекқордағы ақпараттарды [[іздеу]] мәселесін толықтай автоматтандыруды қамтамасыз ететін формальдық ережелерге бағынады. Дерекқорға өзгерту енгізу әрі толықтырып отыру [[компьютер]]лік желі әкімгерлері арқылы орындалады.<ref name=source1>Қазақ Энциклопедиясы</ref> ==Мәліметтер базасы== '''Мәліметтер базасы''' ([[Орыс тілі|орыс т.]] База данных; [[Ағылшын тілі|ағылш.]] database). Мәліметтерді пайдаланушының көзқарасы тұрғысынан қарастырғанда мәліметтер базасын былайша түсіндіруге болады: # нақты атауы бар біртекті өнімдердің жиымы. Бұл жиымның ішкі құрылымына тәуелсіз іздестіру жұмыстарын жүргізуге рұқсат етілген. Жиымда магниттік таспаға немесе дискетке жазылған ауыл шаруашылығының барлық салалары мен ғылым саласы бойынша баспада жарияланған және жарияланбаған құжаттардың библиографиялық немесе фактографиялық алғашқы және соңғы сипаттамалары тұрады; # жүйелі түрде ұйымдастырылған және пайдалануға ұсынылған мәліметтер жиынтығының объективтік формасы. Бұл мәліметтер компьютер көмегімен оңай табылады және өңделеді; # мәліметтердің реттелген жиынтығы; # мәліметтердің өзара байланысты жиынтығы. Оны ұйымдастырудың ережесі мәліметтерді сипаттаудың, сақтаудың және амалды әрекет жасаудың жалпы принципіне негізделген. Мәліметтер базасынан "библиографиялық және библиографиялық" емес деп бөлу қабылданған. Библиографиялық мәліметтер базасында құжаттар жайында екінші рет ақпарат берілген. Мұнда рефераттар мен аннотациялар да қамтылған. Библиографиялық емес мәліметтер базасының көптеген түрлері бар: алуан түрлі объектілер мен құрылыстар жайындағы анықтамалық мәліметтер базасы алғашқы ақпараты бар мәліметтер базасының толық мәтіні, объектілер мен құрылыстардың сандық сипаттамалары мен параметрлері бар сандық мәліметтер базасы объектлердің бейнеленуі мен сипаттамалары бар мәтіндік-сандық мәліметтер базасы банктер, биржалар, фирмалар және т.б. берген қаржылық ақпараты бар қаржылық мәліметтер базасы салалар, аймақтар, елдер бойынша құқықтық құжаттары бар заңды мәліметтер базасы. Мәліметтерді өңдеу технологиясы бойынша мәліметтер базасы — ''орталықтандырылған'' мәліметтер базасы және ''үлестірілген'' мәліметтер базасы болып екіге бөлінеді. Орталықтандырылған мәліметтер базасы есептеуіш жүйенің жадында сақталады. Егер бұл есептеуіш жүйе компьютер желісінің құраушысы болса, онда мұндай базаға үлестірілген қатынас құруға мүмкіндік болады! Мәліметтер базасынан н пайдаланудың мұндай тәсілі дербес компьютердің жергілікті желілерінде жиі пайдаланылады. Үлестірілген мәліметтер базасы есептеу желісінің алуан түрлі компьютерлерінде сақталатын ' бірнеше бөліктерден, тіпті бірін-бірі қайталайтын бөліктерден тұрады. Мұндай базамен жұмыс істеу үлестірілген мәліметтер базасынан басқару жүйесінің көмегімен орындалады. Мәліметтерге қатынас құру тәсілі бойынша мәліметтер базасы ''жергілікті қатынас құру'' мәліметтер базасы және ''қашықтан (желілік)'' қатынас құру мәліметтер базасы болып екіге бөлінеді. Мәліметтер базасынан пайдаланушыларға алуан түрлі қолданбалы программалар, программалық кешендер, сондай-ақ, тұтынушы рөліндегі пән салаларының немесе мәліметтер көзінің мамандары жатады. Мәліметтер базасының қазіргі заманғы технологиясында мәліметтер базасынан жасау, оны толықтыру және мәліметтерді пайдаланушылардың оған қатынас құруын жасақтау арнайы программалық аспаптар арқылы, яғни мәліметтер базасынан басқару жүйесі арқылы орталықтандырылған түрде жүзеге асырылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> == Сыртқы сілтемелер == http://www.enu.kz/nauka/nauch_izd/knigi/andasova/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111018213852/http://enu.kz/nauka/nauch_izd/knigi/andasova/index.php |date=2011-10-18 }} {{уики}} {{Дерекқор}} {{Дерекқор басқару жүйесі}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Дерекқор]] [[Санат:Ақпараттану]] [[Санат:Компьютерлік техника]] [[Санат:Әскери іс]] e5khtkjnm94qrvm89wvvnamt4o119ek 0 23740 3589424 3587061 2026-04-21T23:16:18Z Kasymov 10777 3589424 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат|аты=Көміртек монооксиді|суреті=Carbon_monoxide_2D.svg|сол_суреті=Carbon-monoxide-3D-balls.png|оң_суреті=Carbon-monoxide-3D-vdW.png|химиялық_формуласы=CO|мольдік_массасы=28,01|басқа_атаулары=Көміртек(II) оксиді|күйі=газ|тығыздығы=1,25 кг/м3 (0 °C)|балқу_t=-205|қайнау_t=-191,5|бу_қысымы=35 ± 1 атм|дипольдік_моменті=3,7E−31 Кл·м|CAS=630-08-0|PubChem=281|EINECS=211-128-3|SMILES=[C-]#[O+]|InChI=InChI=1S/CO/c1-2 Key: UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYSA-N|RTECS=FG3500000|ChEBI=17245|БҰҰ_нөмірі=1016|ChemSpider=275}} '''Иіс газы,''' CO – түссіз, иіссіз улы [[газ]]. Тығыздығы 1,25 кг/м³; қайнау t 191,5⁰С; балқу t 205⁰С. Суда нашар ериді. Ауада үлкен мөлшерде [[жылу]] шығарып жанады. Иіс газын өндірісте қатты отынды [[газификациялау]] арқылы алады (жанғыш, генераторлық, [[су]], [[жарық]] [[газдар]]). Бұл газдар [[жоғары [[калориялы отын]] ретінде, [[спирт]]ті, [[көмірсутек]]терді, [[альдегид]]терді, синтететикалық [[бензин]]ді, т.б. заттарды синтездеуде қолданылады. Иіс газы [[Көміртегі|көміртек]]<nowiki/>тің немесе оның қоспаларының ауа жеткіліксіз болған жағдайда жану кезінде (әдетте, пештің жаппасын ертерек жауып қойғанда, т.б. жағдайларда) пайда болады. Иіс газымен уланудың алғашқы белгісі – бас ауырады және айналады, одан кейін адам есінен танады. Мұндай жағдайда таза ауа қажет. Өндірістік бөлмелерде иіс газының концентрациясы 30 мг/м³-ден аспауы керек.<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref> ==Физиологиялық әсері== '''Физиологиялық әсері''' CO газын ИІС ГАЗЫ деп те атайды. Оның ауада 0,2% көп болуы өмірге қауіпті. Өмірде көміртегі оксидімен уланғанда иіс тиді дейді. Оның улы болу себебі, СО-мен тыныс алғанда қандағы [[гемоглобин]]<nowiki/>мен [[Оттегі|оттек]]<nowiki/>ке қарағанда СО газы берік байланыс түзіп оттектің организмге келуін қыиындатады. Иіс газымен уланған адамда қанның түсі ашық қызыл, басы ауырып есінен танып қалады. Ондай жағдайда адамды тез арада таза ауаға шығарып, алғашқы көмек көрсету қажет.<ref name="source2">Химия 8 класс, " Атамұра 2010"</ref> '''''Улану гемоглобин мөлшерінне байланысты 3-ке бөлінеді.''''' ''Жеңіл, 20% белгі:бас ауыру,'' ''Жүйелі, 20-40% белгі:тез шаршағыштық, жынданғыштық, жүрек айну,'' ''Ауыр, 40-60% белгілері: кома,галлюуцинациалар,шатасушылық(спутанность) атаксия.'' '''Емдеу''': (трахеобранхиальный туалет)трахеобранхиальды дәретхана, механикалық вентиляция және бронходилататорларды қолдану,гипербарикалық оттегі терапиясы.<ref>кітәп.Справочник хирурга.Автор:М.А.Алиев</ref> ==Химиялық қасиеттері== 1. Көміртек оксиді ауада көп [[жылу]] бөле отырып жанады. Осы қасиетіне қарай көміртек монооксиді СО газ тектес [[отын]] ретінде пайдалынады. 2. Көміртек монооксиді СО жоғары температурада<nowiki/> метал ок<nowiki/>сидтерін тотықсындырып, бос металды бөліп шығарады.<ref name="source2"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Химия]] {{stub}} [[Санат:Оксидтер]] jeaw6jqwe8w0afotohfzxlhuis45owx 0 25323 3589592 3276638 2026-04-22T07:28:45Z Таттибаева Гулжас 179345 3589592 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Ақылбай Абайұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1861 |Туған жері = [[Шыңғыстау]] |Қайтыс болған күні = 1904 |Қайтыс болған жері = [[Семей]] |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Ақылбай Абайұлы Құнанбаев'''<ref>Қазақ ұлттық энциклопедиясы</ref> (''[[1861 жыл|1861]], қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] [[Шыңғыстау|Шыңғыстау мекені]], — 1904, [[Семей]]'') — {{ақын}}. Абайдың бәйбішесі [[Ділдә Алшынбайқызы|Ділдә]]дан туған ұлы. Ол Құнанбайдың тоқалы Нұрғанымның бауырында өседі . Жас кезінде Ғабитхан молдадан 4-5 жыл дәріс оқиды. Өсе келе өнерге жақын, әнші, домбырашы, скрипкашы болып шығады. == Өмірі == Ақылбай [[Абай Құнанбайұлы|Абайға]] алыс ағайын сияқты жуымай, қашық жүреді . Осыны кейбір қарсыластары пайдаланып, араларын ажыратуға дейін барған. ''«Ата-анаға көз қуаныш»'' деген өлеңін (1890) ақынның күйініп жазуы осыдан болу керек. [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Әуезов]] жинаған деректерде оның [[Абай Құнанбайұлы|Абайға]]: ''«Егер болыс сайламасаң, Оразбай жағына шығам»'' деп қиғылық салғаны да кездеседі. Жалпы алғанда Ақылбай - Абай айналасындағы шәкірттердің ішіндегі ең таланттысы. Бірде ауылына келген [[Долгополов]]қа Абай өзі туралы да, балалары туралы да сын айтуын өтінгенде, ол Ақылбайды: ''«Жай ұғады, шабан қозғалады. Бірақ ұққаны мен алғанын қайтып жоғалтпайтын өнімі бар талант иесі. Тек онысың су тубіне кетіріп жүрген -жалқаулығы»'' дегенді айтады. Ол ''«Дағыстан» («Кәрі Жүсіп»), «Зұлыс», «Жаррақ батыр»'' атты поэмалар жазды. Әуезов 1923 жылы ''«Сана»'' журналының 2-3-сандарында Абайдың жарияланбаған өлеңдерінің қатарында «Зұлысты» да бастырды. «Дағыстанның» үзіндісі [[1918]] жылы «Абай» журналының 5-санында жарық көрген. Қанша дегенмен Ақылбай Абайдың ықпалынан кете алмады, оның әсері оған орыс ақындарын өз бетінше оқыттырды. Пушкин, Лермонтовты оқуы Кавказ тақырыбына барғыздырды, екіншіден, бұған Абай себепші болды. Ақылбай 1904 жылы Семейде Абайдың қырқын берген күні қайтыс болады. Небәрі 43 жас өмір сүрді, денесі Аралтөбедегі өз қыстауына қойылды. Он бес жасында шешесі өмірден озды. == «Ақылбайдың әні» == Ақылбай шығарған ән. Абайдың кенже ұлы Мекайыл көрші Матай елінен қалыңдық айттырып, соны ұзатып алып келуге Абайдың әншісі Әлмағамбет бас болып, құдалыққа аттанады. Жолай Ақылбайдың үйіне соғып: ''«Матайлар өнерпаз ел. Абай әндерін олар да жатқа біледі. Олар естімеген жаңа ән керек. Соны сізден қолқалай келдік. Абай атамның кенже ұлының үйлену тойына базарлық болсын»'' деп өтініш білдіреді. Сонда Ақылбайдың табан астында шығарған әні кейін «Ақылбай әні» деген атпен қазақ даласына кеңінен тараған. Ән кең тынысты дауысқа арналған.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> <poem> ''«Ішік кидім бұлғыннан құндыз жаға, ''Жас дәуренді өткіздім бермей баға. ''«Ақылжан» деп тұрушы ед талай қыздар, ''Сұмдық шықты дейтұғын «Ақыл аға». ''Бір ән тауып Әлекең бер деген соң, ''Матайды алыc бірталай жер деген соң, ''Он минутта ойыма осы ән түсті, ''Қапаш-құпаш қолымды сермеген соң,»''</poem>- деген екі шумақтан турады. Мұндағы «Әлекең» деп отырғаны - [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] әншісі Әлмағамбет Қапсалемұлы (''1870-1932''). ''«Ақылбай әні»'' кейіннен ұмытылып кеткен. Әуезов әншілер К. Байсейітова мен [[Жүсіпбек Елебеков|Ж. Елебековті]] үйіне арнайы шақырып, оларға осы әнді үйреткен. Мәкен Мухамеджанованың айтуымен музыка зерттеушісі Б. Ерзакович нотаға түсірген.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{wikify}} {{stub}} rehx4tmxlsse8cbwlzjzojyoiirkfbs 0 25810 3589638 3430247 2026-04-22T10:01:59Z Unknown Alash 96268 3589638 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Аюке | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалмақ хандығы|Еділ қалмақтарының]] [[хан]]ы | Лақап аты = | Ту = | Басқара бастады = 1672 | Басқаруын аяқтады = 1724 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Моншақ | Ізбасары = [[Черен Дондук]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = 1642 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1724 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Керейт]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Моншақ]] | Анасы = | Жұбайы = Эренцен, Уанджал, Абухан, Дармабала | Балалары = Чакдор-жаб, Серен-Дондук, Гунджап, Санчджап, Гунделек және Галдан-Данжин | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Аюка хан''', кейде '''Аюке хан''' (қалм. ''Аюши хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Аюка хан'', 1642 – 1724) – [[қалмақтар|Еділ қалмақтарының]] төртінші бас [[тайшы|тайшысы]] (1672-1698), тұңғыш [[Қалмақ хандығы|қалмақ ханы]] (1699-1724). Моншақтың үлкен ұлы әрі мирасқоры, Шукур-Дайчиннің немересі. ==Өмірбаяны== [[File:Амстердамда жарық көрген француз картасындағы Аюка (Аюке) ханның ордасы.jpg|thumb|left|[[Амстердам|Амстердамда]] жарық көрген француз картасындағы Аюке ханның ордасы (''Camp de l'Ajuka Chan'')]] Болашақ қалмақ ханы балалық шағын Жоңғарияда өткізген. Туған кезіндегі есімі "Аюши" еді (ұзақ өмір буддасы Амитаюсаның қысқартылған аты), алайда орыс тарихына Аюка ретінде енді. 1654 жылы атасы Дайчинмен Еділдің бойына жетті. 1672 жылы әкесі Моншақтың өлімінен кейін туыстарының көмегімен Қалмақ ордасының бас тайшысы атанды. Аюка Еділ қалмақтарын біріктіріп, өз иеліктерінің аумағын біраз кеңейтті. Жоңғариядан көшіп келген бір топ торғауыттар Аюканың билігін мойындап, Қалмақ ұлысының санын арттырды. 1670 жылы қазақ жерiне басып кiрген. 1673 жылы ақпанда Ресей патшасының қол астына кiргендiгi жөнiнде ант бередi. Орыс әскеріне арқа сүйеп, түрік сұлтанына, Солтүстік Кавказ тұрғындарына, Қазақ, Түрікмен, Хиуа хандықтарына қарсы жорықтар жасады. Аюкенiң атты әскерi Қырым соғысында орыстар жағында болады. 1681 жылы орыс әкiмшiлiгi оған дуанбасы атағын бередi. 1682-1683 жылдары Аюкенiң әскерi Ресей үстемдiгiне қарсы көтерiлген башқұрт көтерiлiсшiлерiн қырғынға ұшыратады. 1696 жылы орыс әскерiмен бiрге Азау(Азов) қамалын алады. Сенiмдi қызметi үшiн Петр I оған алтын қылыш тарту еткен. 1690 жылы Далай лама қалмақ тайшысы Аюкаға хандық титул мен мөрді ұсынды. Еділдің төменгі ағысындағы билігін нығайту мақсатында ресей билігі Аюканының және оның одақтастары болған дербет тайшылары мен нойондарының әскерін Астрахан (1705-1706), Булавин (1707-1709) көтерілістерінде, Солтүстік соғыс (1700-1721) барысында кеңінен қолданды. Аюке таққа мұрагерi етiп ұлдарының кенжесi Серен Дондукты қалдырған. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" | [[File:Аюка хан 1685.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1685 жылғы мәскеулік билеушілерге хаты]] | [[File:Аюка хан 1697.jpg|left|thumb|Аюка ханның князь Голицынге хаты (1697)]] | [[File:Аюка хан 1698.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1698 жылғы хаты]] | [[File:Аюка хан 1714.jpg|left|thumb|Аюка ханның орыс патшасына 1714 жылғы хаты]] |} == Әдебиет == * ''Тепкеев В. Т.'' Аюка-хан и его время / Отв. ред. А.Н. Команджаев. Элиста: КалмНЦ РАН, 2018. – 359 с. * Аюка // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 366—368. * К. Д. Э. Аюки // Энциклопедический лексикон: В 17 т. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 524—527. * ''Лари Илишкин,'' Знаменитые калмыки прошлого, Элиста, 2010, стр. 8 — 14 * ''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007. * ''Шовунов К. П.'' «Очерки военной истории калмыков (17-19 вв.)». * Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х [[Санат:Қалмақ хандары]] b0rgoba6fro2ctp7jpjptaf6u8l2cnc 0 25895 3589214 3457321 2026-04-21T14:04:52Z ~2026-24623-02 180170 3589214 wikitext text/x-wiki '''Әзіл''' — бір адамның екінші адамды ұялту, сөзге тоқтату үшін айтатын ұрымтал да астарлы, көңілді де күлкілі пікірі. Яғни [[болмыс|болмысқа]], құбылысқа, нақты оқиғаға қатысты көзқарасты білдірудің, баға берудің бір түрі.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Әзілде де сынап-мінеу, іліп-шалып, тәлкек ету ниеті жатады. Тек сол ниет жүрекке ауыр тимейтін етіліп, қалжыңға сүйеп жүзеге асырылады. Сондықтан да қазақ мұны “әзіл-оспақ”, “әзіл-қалжың” деп қосарлап атайды. Дегенмен, ащы әзілдерде сатираның уыты, көңілге қаяу түсірмейтін әзілдерде юмордың белгілері жүреді. <ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> Әзіл — юморлық сезімнің, тапқырлықтың жемісі. Алайда, әзіл-оспақ, әзіл-қалжыңды сатира, юморға жатқызуға болмайды. Өйткені, біріншіден, сатира, юмор өмірлік болмыс-құбылыстарды ұзақ [[уақыт]] байқап-көрудің, зерттеп-білудің, ақыл-ой, дүниетаным елегінен өткізудің нәтижесінде туады. [[Сатира]], юмор белгілі бір дүниетанымның, [[саяси-әлеумет | саяси-әлеуметтік]] көзқарастың көрінісі, сәулесі ретінде, ресми шығарма түрінде, жалпы жұртқа жария етілу үшін жазылады. Ал әзіл-қалжың түріндегі шымшыма сөз кез келген жерде — отбасы, ошақ қасында, той-томалақ, әр түрлі отырыстарда айтыла салады. Онда ресми сипат, кең танымалдық болмайды. [[Абай]] мен оның айналасы арасында осындай әзіл-қалжың көп айтылған. Мысалы, [[Абай]] Қоңыркөкше болысы болып тұрған кезде, оның үйіне [[Байкөкше]] ақын келеді. Ол есіктен ене бергенде Абай оны: <br>“Тақыр жерге қауындап шөп бітеді, <br>Қай адамға мал мен бақ көп бітеді”, — деп іледі. Сонда Байкөкше: <br>“Кей жігітті пысық деп болыс қойсаң, <br>Қашан түсіп қалғанша жеп бітеді”,— деп, әзілге әзілмен жауап қайтарады. Әзіл-қалжың сатира, юмор сияқты ескінің әлеуметтік қалдықтарына, қоғамның ілгері дамуына кесір-кесапат келтіретін зиянды дерттерге қарсы бағытталады, айтысып, қағысып отырған жеке адамдарға ғана тиістіріліп, тек соны сөзден тосу ниетімен айтылады. Сатира, юмор міні бар қоғам мүшесінің бәріне бірдей бағыттала береді, ал әзіл-оспақ дәстүрлі сөз қағыстыру реті бар адамдар арасында ғана, яғни құрбы мен [[құрдас]], [[жезде]] мен [[балдыз]], жеңге мен қайын, құда мен [[құдаша]] арасында айтылады. Халқымыз “Әзілің жарасса атаңмен ойна” деп әзілді кек тұтпай, қолдап отырған.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6 </ref> == Дереккөздер == <references/> {{Stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әзіл-сықақ]] c82x5vb0bizxxrxg2h9c7hags2xboq2 0 29220 3589576 2380261 2026-04-22T06:19:27Z Таттибаева Гулжас 179345 3589576 wikitext text/x-wiki [[File:GoodMorningToAll 1893 song.jpg|thumb| alt=A.| ''[[song]]''.]] '''Қазақтың 200 әні''' – [[музыка]]лы [[этнография]]лық жинақ. [[1972]] жылы ҚазКСР ғылым академиясының [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.О. Әуезов]] атындағы [[Әдебиет және өнер институты]] шығарған. Ел аузындағы музыкалық шығармаларды жинап, [[нота]]ға түсіріп, түсініктемелерін жазған Т. Бекхожина.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Жинаққа бұрын баспа бетінде жарияланбаған эпикалық жырлардан үзінділер, халқымыздың көпшілікке беймәлім [[тұрмыс-салт әндері]] мен соғыс жылдарындағы туындылар, ауыл өміріне арналған шығармалар топтастырылған. Бұл халық қазынасын 1962 – 67 жылы аралығында Әдебиет және өнер институты ұйымдастырған ғылыми экспедиция тек Қазақстан аумағы ғана емес, [[Өзбекстан]]да, [[Ресей]]дің [[Орынбор облысы|Орынбор]], [[Астрахан облысы|Астрахан]] облыстарында тұратын қазақтардан жазып алған. Кітаптан “[[Қобыланды батыр]]” жырының үш мақамымен, [[аужар]]дың – екі, [[жар-жар]]дың – бес, [[арыз өлең]]нің – төрт, [[сыңсу]]дың – сегіз, [[жоқтау]]дың – сегіз, [[әлди әні]] мен [[бала уату]]дың – алты нұсқасымен танысуға болады. Сол сияқты жергілікті әнші-сазгерлер <ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> * Мұхаметжанның “[[Назқоңыр]]ы” мен “Хиләуі”, * [[Шөже Қаржаубайұлы|Шөже]]нің “[[Гәкку]]і” мен “Хаудыры” сияқты асыл мұралар, * [[Жаманғұл]], * Нұреке, * [[Сексенбай]], * [[Бердікей]], * [[Нияз сері|Нияз]], * [[Сәлима]], * [[Қабылхан Күзембаев|Қабылхан]], * [[Таңжарбай]], * [[Балуан Шолақ]], * [[Жақсыбай Жантөбетұлы|Жақсыбай]]дың әндері тұңғыш рет нотаға түсірілген. Жинақтың екінші бөлімінде музыкалық шығармалардың қазақ және орыс тілдеріндегі мәтіндері, әндерді жаздырған корреспонденттер жайлы қысқаша мағлұматтар берілген. Кітап графикалық суреттермен безендірілген.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} [[Санат:Қазақ музыкасы]] [[Санат:Шығармалар]] 7r7dvf0sxaal8ef1s2otbem8yosmaxc 0 30125 3589582 3502325 2026-04-22T06:35:49Z ~2026-24570-97 180200 Мен озгерткнным коп 3589582 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Темірхан Медетбек |Шынайы есімі = |Суреті = Темірхан Медетбек.png |Ені = |Суреттің аты = Медетбек, {{шамамен}} 1990 жылдар |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 06.03.1945 |Туған жері = Амангелді ауылы, {{туғанжері|Түркістан (қала){{!}}Түркістан|Түркістанда}}, [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 09.5.2025 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = қазақ |Мансабы = ақын |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = {{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Темірхан Медетбек ''' ([[6 наурыз]] [[1945 жыл]], Амангелді ауылы, [[Түркістан қаласы]], [[Түркістан облысы]] – [[9 мамыр]] [[2025 жыл]]) — кеңестік және қазақстандық [[ақын]], Қазақстанның Халық жазушысы, [[Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері, қоғам қайраткері.<ref>{{кітап|тақырыбы=Қазақстан: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев — Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы |орны=Алматы |жыл=1998 |isbn=5-89800-123-9}}</ref> ==Өмірбаяны== Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институты (қазіргі Ұлттық педагогика университеті) [[филология]] факультетінде оқыған. 1968–2002 жылдары Радио мен телевидениеде, әр түрлі газет-журналда, шығармашылық ұйымдарда қызмет атқарған. Қазақстан Жазушылар Одағында екінші хатшы болды, 2003 жылдан «Ақиқат» журналының бас редакторы. Секс с дедомм «Жанымның жас құрағы» деген атпен 1970 жылы жарық көрді. Оннан астам өлең жинақтары жарияланып, оқырмандар мен сыншылардың жоғары бағасын алды. «Абай әлемі» (1995) және «Баба дәстүрдің мұрагері кім: туған әдебиет туралы ойлар» (2001) атты әдеби-сын еңбектерінде қаламгер [[Абай]] әлемінің поэтикалық тереңдігін, қазақ мәдениетінің даму сипатын саралап, ақындық психологияның ішкі болмысына баға берді. Қазақ поэзиясының түркілер кезеңінен қалыптасқан романтикалық-реалистік өршіл сарынын өзіндік көркемдік шешім аясында жаңашыл туындыларымен байытты. «Көк түріктер сарыны» атты жинағында (2002) замана зары мен бүгінгі күн мәселелері ежелгі түркі жырлары үлгісінде айтылған, ақын көне түрге жаңа мазмұн сыйдырған. Пішін ұтымдылығынан гөрі ой ұшқырлығына көбірек иек артатын ол өлеңдерінде ерекше еркіндікті аңсайды, көне түркілердің ірілігін сағынады, рухани тоғышарлықты, ұсақталуды мінейді. Ғасырлар қойнауында елеусіз қалған ерлік рухын жаниды. Жауға деген өктемдік «Қуат жырында», «Асқанның орманын отындай өртедім. Тасқанның көлдерін астаудай төңкердім» деп беріліп, батырлар айбарын асқақтата түседі. Оның «Махамбет рухының монологы», «Күлтегін», «Тоныкөк» дастандары — ұлттық бояуы қанық, күрескер, қайсар әрі мұңшыл романтик. болмысты толықтай танытқан поэтикалық қуатты шығармалар. Ол украин, өзбек тілдерінен [[Валерий Фёдорович Гужва|Валерий Гужва]], [[Эркин Вахидович Вахидов|Эркин Вахидов]] өлеңдерін тәржімалады. Медетбекке «Тағдырлы жылдар жырлары» жинағы үшін ҚР-ның Мемлкеттік сыйлығы берілді (2000).<ref>{{кітап|тақырыбы=Отырар. Энциклопедия |орны=Алматы |баспасы=«Арыс» баспасы |жыл=2005 |isbn=9965-17-272-2}}</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Медетбек, Темірхан}} [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] c83snv6gut4un2j4fa7dcgqpw9jdcs7 3589583 3589582 2026-04-22T06:36:37Z ~2026-24570-97 180200 Озгажга 3589583 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Темірхан Медетбек |Шынайы есімі = |Суреті = Темірхан Медетбек.png |Ені = |Суреттің аты = Медетбек, {{шамамен}} 1990 жылдар |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 06.03.1945 |Туған жері = Амангелді ауылы, {{туғанжері|Түркістан (қала){{!}}Түркістан|Түркістанда}}, [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 09.5.2025 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = қазақ |Мансабы = ақын |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = {{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Темірхан Медетбек ''' ([[6 наурыз]] [[1945 жыл]], Амангелді ауылы, [[Түркістан қаласы]], [[Түркістан облысы]] – [[9 мамыр]] [[2025 жыл]]) — кеңестік және қазақстандық [[ақын]], Қазақстанның Халық жазушысы, [[Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері, қоғам қайраткері.<ref>{{кітап|тақырыбы=Қазақстан: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев — Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы |орны=Алматы |жыл=1998 |isbn=5-89800-123-9}}</ref> ==Өмірбаяны== Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институты (қазіргі Ұлттық педагогика университеті) [[филология]] факультетінде оқыған. 1968–2002 жылдары Радио мен телевидениеде, әр түрлі газет-журналда, шығармашылық ұйымдарда қызмет атқарған. Қазақстан Жазушылар Одағында екінші хатшы болды, 2003 жылдан «Ақиқат» журналының бас тунг тунг сахурредакторы. Ғасырлар қойнауында елеусіз қалған ерлік рухын жаниды. Жауға деген өктемдік «Қуат жырында», «Асқанның орманын отындай өртедім. Тасқанның көлдерін астаудай төңкердім» деп беріліп, батырлар айбарын асқақтата түседі. Оның «Махамбет рухының монологы», «Күлтегін», «Тоныкөк» дастандары — ұлттық бояуы қанық, күрескер, қайсар әрі мұңшыл романтик. болмысты толықтай танытқан поэтикалық қуатты шығармалар. Ол украин, өзбек тілдерінен [[Валерий Фёдорович Гужва|Валерий Гужва]], [[Эркин Вахидович Вахидов|Эркин Вахидов]] өлеңдерін тәржімалады. Медетбекке «Тағдырлы жылдар жырлары» жинағы үшін ҚР-ның Мемлкеттік сыйлығы берілді (2000).<ref>{{кітап|тақырыбы=Отырар. Энциклопедия |орны=Алматы |баспасы=«Арыс» баспасы |жыл=2005 |isbn=9965-17-272-2}}</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Медетбек, Темірхан}} [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] f1yulupyhoevwnvyq28ljkysc7lmx1t 3589621 3589583 2026-04-22T09:14:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-24570-97|~2026-24570-97]] ([[User talk:~2026-24570-97|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3502325 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Темірхан Медетбек |Шынайы есімі = |Суреті = Темірхан Медетбек.png |Ені = |Суреттің аты = Медетбек, {{шамамен}} 1990 жылдар |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 06.03.1945 |Туған жері = Амангелді ауылы, {{туғанжері|Түркістан (қала){{!}}Түркістан|Түркістанда}}, [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 09.5.2025 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = қазақ |Мансабы = ақын |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = {{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}} |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Темірхан Медетбек ''' ([[6 наурыз]] [[1945 жыл]], Амангелді ауылы, [[Түркістан қаласы]], [[Түркістан облысы]] – [[9 мамыр]] [[2025 жыл]]) — кеңестік және қазақстандық [[ақын]], Қазақстанның Халық жазушысы, [[Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері, қоғам қайраткері.<ref>{{кітап|тақырыбы=Қазақстан: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев — Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы |орны=Алматы |жыл=1998 |isbn=5-89800-123-9}}</ref> ==Өмірбаяны== Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институты (қазіргі Ұлттық педагогика университеті) [[филология]] факультетінде оқыған. 1968–2002 жылдары Радио мен телевидениеде, әр түрлі газет-журналда, шығармашылық ұйымдарда қызмет атқарған. Қазақстан Жазушылар Одағында екінші хатшы болды, 2003 жылдан «Ақиқат» журналының бас редакторы. Алғашқы жыр жинағы «Жанымның жас құрағы» деген атпен 1970 жылы жарық көрді. Оннан астам өлең жинақтары жарияланып, оқырмандар мен сыншылардың жоғары бағасын алды. «Абай әлемі» (1995) және «Баба дәстүрдің мұрагері кім: туған әдебиет туралы ойлар» (2001) атты әдеби-сын еңбектерінде қаламгер [[Абай]] әлемінің поэтикалық тереңдігін, қазақ мәдениетінің даму сипатын саралап, ақындық психологияның ішкі болмысына баға берді. Қазақ поэзиясының түркілер кезеңінен қалыптасқан романтикалық-реалистік өршіл сарынын өзіндік көркемдік шешім аясында жаңашыл туындыларымен байытты. «Көк түріктер сарыны» атты жинағында (2002) замана зары мен бүгінгі күн мәселелері ежелгі түркі жырлары үлгісінде айтылған, ақын көне түрге жаңа мазмұн сыйдырған. Пішін ұтымдылығынан гөрі ой ұшқырлығына көбірек иек артатын ол өлеңдерінде ерекше еркіндікті аңсайды, көне түркілердің ірілігін сағынады, рухани тоғышарлықты, ұсақталуды мінейді. Ғасырлар қойнауында елеусіз қалған ерлік рухын жаниды. Жауға деген өктемдік «Қуат жырында», «Асқанның орманын отындай өртедім. Тасқанның көлдерін астаудай төңкердім» деп беріліп, батырлар айбарын асқақтата түседі. Оның «Махамбет рухының монологы», «Күлтегін», «Тоныкөк» дастандары — ұлттық бояуы қанық, күрескер, қайсар әрі мұңшыл романтик. болмысты толықтай танытқан поэтикалық қуатты шығармалар. Ол украин, өзбек тілдерінен [[Валерий Фёдорович Гужва|Валерий Гужва]], [[Эркин Вахидович Вахидов|Эркин Вахидов]] өлеңдерін тәржімалады. Медетбекке «Тағдырлы жылдар жырлары» жинағы үшін ҚР-ның Мемлкеттік сыйлығы берілді (2000).<ref>{{кітап|тақырыбы=Отырар. Энциклопедия |орны=Алматы |баспасы=«Арыс» баспасы |жыл=2005 |isbn=9965-17-272-2}}</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Медетбек, Темірхан}} [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] 41m1z4ba6zw5j5lrr6i18imtgvzwaoi 0 30656 3589320 3581148 2026-04-21T17:25:31Z Bektenbai Bekzhan 138856 3589320 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Халықаралық атауы = Auezov University |Бұрынғы атауы = Қазақ химия-технология институты, ОҚМУ |Құрылған жылы = [[1943 жыл]] |Қайта құрылған = |Түрі = Мемлекеттік университет |Ректоры = Ахмед-Заки Дархан Жұмақанұлы |Студенттер =17,303 |Мамандар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Шымкент]] |Кампус =Қалалық |Мекенжайы = [[Шымкент]] қаласы, Тәуке хан даңғылы, 5 |Сайты = https://auezov.edu.kz/kaz/ |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = |Оқу тілі=қазақ, орыс, ағылшын}} '''М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті''' — 1943 жылы құрылған Қазақстан Республикасының Шымкент қаласындағы 76 техникалық мамандықтар және гуманитарлық мамандықтар бойынша білім беретін көпсалалы жоғары оқу орны.<ref>{{cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300001042|title="М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті" коммерциялық емес акционерлік қоғамына зерттеу университеті мәртебесін беру және оның 2024 – 2028 жылдарға арналған даму бағдарламасын бекіту туралы|author=|date=|work=|publisher=adilet.zan.kz|accessdate=2026-04-10|lang=kk}}</ref> [[Сурет:М._Әуезов_атындағы_Оңтүстік_Қазақстан_зерттеу_университеті_және_Әуезов_ескерткіші._Шымкент_қаласы.jpg|нобай]] ==Тарихы== Сонау сұрапыл соғыстың нағыз қайнап тұрған кезінде, 1943 жылдың 19 маусымында КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің №679 қаулысымен Құрылыс материалдары технологиялық институтын ұйымдастыру туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |url=https://auezov.edu.kz/rus/stranitsy-ru/1081- |title=Университет шежересі |access-date=2022-02-21 |archive-date=2022-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221061542/https://auezov.edu.kz/rus/stranitsy-ru/1081- |url-status=live }}</ref> Осы жылдың 29 маусымында КСРО Халкомы жанындағы жоғары мектеп істері жөніндегі Бүкілодақтық Комитет пен КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі комисарының «Қазақ КСР-і Шымкент қаласында Құрылыс материалдары технологиялық институтын ұйымдастыру туралы» білескен бұйрығы шықты. Бұл ел басына күн туған сол бір ауыр кезде ертеңгі жеңіске деген нық сенімнің көрінісі еді. Қирап қалған мыңдаған қалалар мен елді мекендерді қалпына келтіру үшін құрылыс ісінің инженер мамандарын даярлау қажеттігін ел басшылары күні бұрын ойластырған болатын. Ал 1958 жылы оқу орнынның басшылығына Қ. Біләлов келді. Ол басшылық еткен аз уақыт ішінде институтта республика экономикасының дамуына аса қажетті салалар бойынша мамандар даярлауға ерекше көңіл бөлініп, Қазақ технология институты болып қайта құрылған институт еліміздің жетекші жоғары оқу орындарының біріне айналды. Институттың материалдық-техникалық базасын нығайтуға мол еңбек сіңіріп, оқу ғимараттар кешенін салу үшін қаржы бөлуге көп ықпал етті. КСРО Жоғары білім министірлігінің бұйрығымен 1958 жылы Жамбыл қаласында Қазақ технологиялық институтының кешкі филиалы ашылып, ол 1959 жылы күндізгі факультет құрылды. Осының негізінде кейінірек Жамбыл жеңіл және тамақ өндірісі технологиялық институты ашылды. 1963 жылы Қазақ КСР Жоғары және орта арнаулы білім министірлігінің бұйрығымен Семей қаласында Қазақ технологиялық институтының филиалы ашылып, соңынан Тамақ өнеркәсібі технологиялық институтына айналды. Осылайша Шымкенттегі Қазақ технологиялық институты екі дербес жоғары оқу орнына өмірге жолдама берді, олар кейінірек ірі білім ошақтарына айналды. 1993 жылы Қазақ химия-технология институты Оңтүстік Қазақстан Техникалық университеті болып қайта құрылып, оқу орны еліміздегі жетекші техникалық оқу орнының бірі болды. 1996 жылы ҚР Үкіметінің №573 қаулысымен оқу орны Қазақ химия-технологиялық университеті болып аталды, ал 1998 жылы Үкіметтің №256 қаулысымен Оңтүстік Қазақстан техникалық университеті мен Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық университетінің бірігуі негізінде М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті болып қайта құрылды.<ref>{{Cite book |last1=Fergus |first1=Michael |url=https://books.google.com/books?id=jAu9ttUqiJoC |title=Kazakhstan: Coming of Age |last2=Jandosova |first2=Janar |date=2003 |publisher=Stacey International |isbn=978-1-900988-61-2 |location=London, UK |pages=174 |language=en}}</ref> Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық университеті Шымкент педагогикалық мәдениет институты мен Шымкент дене тәрбиесі институтының қосылуы нәтижесінде пайда болған еді. ==Құрылымы== * Ректорат * Ғылыми Кеңес * Оқу-әдістемелік Кеңес * Оқу-әдістемелік басқарма * Тіркеу кеңсесі * Тәрбие ісі жөніндегі басқарма * Орталықтар * Кәсіподақ * Бітіруші түлектер Ассоциациясы ==Университет құрамындағы факультеттер== Университеттің құрамында – 14 факультет: #Агроөнеркәсіп факультеті #Ақпараттық технологиялар факультеті #Заң факультеті #Жаратылыстану-педогогикалық факультеті #Жеңіл және тамақ өнеркәсібі факультеті #Құрылыс және көлік факультеті #Механика және мұнайгаз ісі факультеті #Педагогика және мәдениет факультеті #Дене шынықтыру және спорт факультеті #Кешкі және қашықтықтан оқыту факультеті #Филология факультеті #Химия-технологиялық факультеті #Экономика және қаржы факультеті #Шетел студенттерімен жұмыс жүргізу жөніндегі факультеті #Әскери кафедра ==Оқу процесі== Шет ел студенттерімен жұмыс жасау факультеті және колледж бар. Университет білім берудің халықаралық стандарттарына ауысқан, [[бакалавриат]]та, [[магистратура]]да, [[phD докторантура]]да мамандарды дайындау барысында оқытудың кредиттік технологиясы мен үш деңгейлі жүйесі жұмыс истейді. Университет жоғары кәсіптік білімі бар кадрларды дайындау бойынша білім беру қызметтеріне ИСО 9001:2000 сәйкес халықаралық сертификациядан өткен. Университетте елге танымал ғалымдар мен мамандар, білім беруге, мәдениетке және спортқа еңбегі сіңген қызметкерлер жұмыс атқарады: 120 – ғылым докторы, 604 – ғылым кандидаты, 4 [[ҚР ҰҒА]] академигі, 4 [[ҚР ҰИҒА]] академигі, 1 Қазақ білім беру академиясының академигі, 1 педагогикалық білім беру Халықаралық ғылым акадмиясының академигі. Білім беру үрдісіне практикалық тәжірибесі бар ең үздік ғалымдар мен мамандар, жақын және алыс шетелдерден, оның ішінде [[АҚШ]], [[Германия]], [[Испания]], [[Бельгия]], [[Ресей]]дің ғалымдары шақырылған. ==Материалдық-техникалық базасы== Университеттің материалдық-техникалық базасы қазіргі үлгідегі он оқу ғимараттарынан, алты студенттер жатаханасынан және екі спорт кешенінен тұрады. Университет барлығы 457 оқу, 130 лабораториялық аудиториялармен және 46 компьютерлік класстармен жабдықталған. Оқу процессінде 1700 компьютер, олардың жартысынан көбі – жаңа үлгідегі компьютерлер, 1200 Интернет желісіне қосылған компьютерлер қолданылады. Университетте 87 мамандық бойынша 31 мыңнан астам студенттер оқиды. Олардың ішінде 8873 студент – мемлекеттік грант бойынша оқиды. Жүзеге асырылған шаралар нәтижесінде инженерлік мамандық студенттері контингентінің артуының тұрақты тенденциясы қалыптасты. Соңғы екі жыл көлемінде біздің университет ұтып алған грант нәтижесінде республикадағы 2-ші орынды иеленіп келеді. ОҚУ Германиялық ASIIN агенттігінде білім беру бағдарламаларын халықаралық аккредитациялаудан өткізу арқылы техникалық сала мамандарын даярлаудың жоғары сапасын дәлелдеген қазақстандық ЖОО-лардың алғашқысы болды. Университет ректорының бастамасымен кәсіпорындармен, ұйымдармен тығыз байланыс жасау негізінде университет бітірушілерінің жұмысқа орналасуына ат салысу, еңбек және білім нарығындағы қызмет көрсету және маркетингтік зерттеулер жүргізумен айналысатын мансап және маркетинг орталығы ашылды. М. Әуезов атындағы ОҚУ ректоры – ҚР ҰҒА академигі, ==Студенттік өмір== ОҚУ – бұл, Қазақстанның 50 дамыған елдің қатарына қосылу мақсатында, республиканың өсіп-өркендеуіне әрдайым жаңа идеялар шығаратын белсенді студент жастар ордасы. Университеттегі тәрбиелік және әлеуметтік жұмыстарға көп көңіл бөлінеді. Студент жастардың құқығын, еркіндігі мен көзқарасын сақтау, жастар мәселесіне қатысты 2002 жылдан бастап университетте өзінің Жарғысы мен құрылымы бар студенттік Кеңес қызмет атқарады. Университетте жалпы ЖОО басқарудың ажырамас бөлігі, студенттік өмірдің маңызды қызметі ретінде студенттік өзін-өзі басқару болып табылады. Студенттік Кеңестің іс-әрекетіне ректорат тарапынан қолдау жоғары деңгейде көрсетіледі. Университет ректоры жүйелі түрде студенттермен кездесіп, әр ай сайын студент белсенділері мәжілістерінде оқу мәселелерін, студенттердің қоғамдық өмірінің ұйымдастырылуы мен дамуын, олардың ғылыми-зерттеу және шығармашылық потенциалдарын талқылап отырады. Студент белсенділері университеттегі оқу Кеңесімен ректораттың мүшелері болып табылады. Әр айда университетте студенттік өзін-өзі басқару күні өтіп тұрады. Бұл күні университеттің оқу тәрбиелік және ғылыми үрдісті жақсарту мәселелері шешімге алынады. Әр сессия соңында тәуелсіз студенттік анкеталау жүргізіледі, студенттік «Сенім поштасы» қызмет көрсетеді. Студенттер мен ректор арасында тығыз қарым-қатынас орнаған. Студенттер Интернет желісі мен ректор e-mail поштасына жалпы білім беру үрдісін ұйымдастырудағы ұсыныстарын, ескертулері мен идеяларын жазып жібере алады. Студенттердің әр ұлттың мәдениетіне әрекеттесуімен өзара толысу үшін, университет ректоры У.Қ. Бишімбаевтың бастамасымен университетте студент белсенділерінің базасымен, құрамында 29 ұлт өкілдерінен тұратын ОҚУ-да Кіші халықтар Ассамблеясы құрылған. Университет базасында 2005 жылдан бастап, жалпы ОҚУ-дың 450 студенттерінен құралған 20 облыстық студенттік құрылыс отряды (СҚО) штабы жұмыс жасайды. Университетте барлығы 250 студенттен 10 отрядтан тұратын «Жасыл ел» штабы құрылған. Отряд бағдарламасының мақсаты ОҚО-ның табиғатын қорғау заңдарын, қалалар мен аудандардағы табиғатты қорғаудағы экологиялық және оны көгалдандыру мәселелерін қамту болып табылады. Университет студенттері арасында жастар саясатын жүзеге асыру мақсатында, студенттердің түрлі сала бойынша қызмет көрсете білуі үшін Жастар ісі жөніндегі Комитет (ЖІК) жұмыс жасайды. Университет факультеттерінде дебаттар, дөңгелек үтелдер, нашақорлықтың алдын алу, жемқорлық пен құқықбұзушылық жөніндегі семинарлар, Еңбек және ҰОС ардагерлерімен, интернационал әскерлерімен, ғылым және мәдениет қайраткерлерімен, ҰҚК, СІД, наркодиспансер, СПИД, СӨС насихаттау орталықта-рының қызметкерлерімен жүйелі түрде кездесулер өткізіп тұратын 20 клуб қызмет атқарады. Университет студенттерінің көркем-шығармашылық қабілеттерін, таным іс-әрекеттерін, рухани, өнегелі және физикалық потенциалын телінуі үшін қоғамдық мамандықтар факультеті (ҚМФ) жұмыс істейді. Бүгінгі таңда университеттің студент жастары республикалық және жергілікті ұйымдардың мүшелері ретінде, Қазақстанның өзін көрсете білу үрдісіндегі мемлекеттік жастар саясатына белсенді қатысады. 6500 студент жастар «Жастар Рухы», 3200 студент «Қазақстан студенттерінің Альянсы» атты жастар қозғалысының мүшелері болып табылады. Университетте университет әкімшілігімен, ішкі саясат бөлімімен, қоғамдық мамандықтар факультетімен, университеттің ақпарат орталығымен (газет, телестудия), студенттік кеңеспен, жатақханалармен, спорт кешендерімен, университет қызметкерлерінің кәсіподақтық комитетімен тығыз қарым-қатынас жасайтын «М. Әуезов атындағы ОҚУ студенттік кәсіподақ комитеті» қызмет атқарады. Студенттік кәсіподақ комитеті жаппай мәдени іс-шараларды ұйымдастыру мен қаржыландыруға белсенді түрде қатысады. Спорт, университет қызметінде ерекше орынға ие. Университетте жыл сайын күздік және көктемгі студенттік спартакиада, «Президенттік миля» атты денсаулық фестивалі, институтаралық түрлі спорт түрлерінен жарыстар, профессор-оқытушылардан құралған спартакиада, сонымен қатар Президенттік тест нормативтерін тапсыру өткізіледі. Студенттер үшін гимнастика, шейпинг, күрес, бокс, жеңіл атлетика және волейбол, баскетбол, үстел теннисі мен шұғылдануға арналған тренажерлық залдармен қамтылған арнайы «Денсаулық» және «Буревестник» спорт кешендері қызмет атқарады. Университетте жыл бойы жүзу бассейні жұмыс істейді. Студенттер мен ПОҚ абонементінің бассейнге түсу ақысы 50%-ға төмендетілген. Жазғы демалыста «Машат» және «Біргөлік» шатқалдарында орналасқан университеттік спорттық-шипалы лагерьлер жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== * [https://auezov.edu.kz/rus Университеттің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022181911/https://ukgu.kz/ |date=07.11.2023 }} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Алфавит бойынша университеттер]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] [[Санат:1943 жылы құрылған оқу орындары]] [[Санат:Шымкент жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы нысандар]] n2oe62w3fw4i6g1plicejcl8xv4lz0v 0 31030 3589254 3347441 2026-04-21T15:12:26Z ~2026-24479-27 180174 Жылын 3589254 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Дәнеш Рақышев |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 1926 |Туған жері = Талды ауылы, [[Жаркент уезі]], [[Жетісу губерниясы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] |Қайтыс болған күні = 1992 |Қайтыс болған жері = [[Ақын Қалқа ауылы|Мұқыры]] ауылы, [[Көксу ауданы|Киров ауданы]], [[Алматы облысы]], [[Қазақстан]] |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{USSR}} →<br />{{KAZ}} |Мамандықтары = [[Сазгер|сазгер]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = [[Домбыра|домбыра]] |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{Қазақ КСР халық әртісі}} |Сайты = |Commons = }} '''Дәнеш Рақышев''' (1926-1992) - қазақ әншісі әрі сазгер. == Өмірбаяны == Дәнеш Рақышев 1926 жылы [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы]] Талды ауылында дүниеге келген. Жас Дәнеш алғашқы музыкалық өнерін әнші, домбырашы, гармонист - әкесі Рақыштан алады. Кейін Дәнештің күйші болып қалыптасуына шешуші рөл атқарған белгілі Әсет ақынның шәкірттерімен тығыз араласады. Д.Рақышев өнерге деген жолын көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысудан бастады. * 1944-45 жж. Шығыс Түркістанның жас өнерпаздар тобының құрамында көптеген ауылдарды аралап, өнер көрсетті. * 1945 жылы Д.Рақышев Құлжа ұйғыр-қазақ драма театрының ([[ҚХР]]) актері болып орналасып, Әбдірахман ([[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин|Б. Майлин]] “''Шұға''”), Жапал, Қалқаман ([[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]] “''Еңлік — Кебек''” пен “''Қалқаман — Мамыр''”), т. б. сахналық бейнелерді сомдады. * 1946-49 жылдары осы театрда қазақ бөлімшесін басқарды. * 1959 ж. Қазақстанға оралғаннан кейін бұрынғы [[Талдықорған облысы]] [[Панфилов ауданы]]ндағы “''Октябрьдің 40 жылдығы''” халық театрының режиссері қызметін атқарды. * 1968 жылдан Талдықорған филармониясының әнші-солисі және осындағы “''Тамаша әзіл-сықақ кеші''” тобының жетекшісі болды. [[М. Ержанов]], [[Ж. Елебеков]] сияқты әншілердің орындаушылық дәстүрін жалғастырды. Р. репертуарында: [[Үкілі Ыбырайдың]] “''Аңшының әні''”, Әсеттің “''Ардақ''”, “''Мақпал”, “Атым Әсет”, “Хисмет”, “Аха-ау, жалған”, “Жайқоңыр''” әндері, қазіргі қазақ композиторларының әндері бар. Р. “''Шаттық толқыны”, “Мақтанышты елім бар”, “Жас қайрат”, “Жер сұлуы Жетісу”, “Комсомол”, “Саясында алманың”, “Жеңеше”, “Туған жер”, “Алматым''”, т. б. әндерін шығарған. * 1976 жылы Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген әртісі, 1986 жылы Қазақ КСР халық әртісі атағын алды. Дәнеш Рақышев 1992 жылы қайтыс болған. Алматы облысы, [[Көксу ауданы]], [[Мұқыры ауылдық округі|Мұқыры ауылының]] зиратында жерленіп, ескерткіш тақта орнатылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] c7w1v7rw1wnelpibpkaasp9tfxum0so 0 31429 3589421 3586940 2026-04-21T23:14:55Z Kasymov 10777 3589421 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат|аты=Сірке қышқылы|химиялық_формуласы=CH₃COOH|күйі=түссіз сұйықтық|мольдік_массасы=60,052|тығыздығы=1,049|балқу_t=16-17|қайнау_t=118-119|суреті=Acetic-acid-2D-skeletal.svg|төменгі_суреті=Acetic acid.jpg|сол_суреті=Acetic-acid-CRC-GED-3D-balls-B.png|оң_суреті=Acetic-acid-CRC-GED-3D-vdW-B.png|CAS=64-19-7|PubChem=176|SMILES=CC(O)=O|InChI=InChI=1S/C2H4O2/c1-2(3)4/h1H3,(H,3,4) Key: QTBSBXVTEAMEQO-UHFFFAOYSA-N|ChEBI=15366|ChemSpider=171|RTECS=InChI=1S/C2H4O2/c1-2(3)4/h1H3,(H,3,4) check Key: QTBSBXVTEAMEQO-UHFFFAOYSA-N check}} '''Сірке қышқылы''' ('''этан қышқылы''') — қышқыл, түссіз сұйықтық және [[органикалық қосылыс]] болып табылады, оның [[химиялық формула]]сы CH₃COOH. Сірке қышқылы — [[сірке суы]]ның белсенді компоненті. Тарихи тұрғыда сірке суы б.з.д. III мыңжылдықтан бастап өндірілген, сондықтан сірке қышқылы үлкен мөлшерде алынған ең алғашқы [[қышқыл]]дардың бірі болуы мүмкін. Сірке қышқылы — ең қарапайым екінші [[карбон қышқылы]] (біріншісі — [[құмырсқа қышқылы]]). Ол әртүрлі салаларда маңызды [[реагент]] және өнеркәсіптік химиялық зат болып табылады, негізінен [[целлюлоза ацетаты]]н өндіруде ([[фотопленка]] үшін), ағаш желімі ретінде қолданылатын [[поливинилацетат]] өндірісінде, сондай-ақ [[синтетикалық талшықтар]] мен маталар жасауда қолданылады. Тұрмыста сұйылтылған сірке қышқылы көбіне қақ кетіргіштерде (тұз-тас кетіргіштерде) пайдаланылады. [[Тағам өнеркәсібі]]нде сірке қышқылы E260 тағамдық қоспа коды бойынша [[қышқылдықты реттегіш]] және дәмдеуіш ретінде қолданылады. [[Биохимия]]да сірке қышқылынан туындайтын [[ацетил тобы]] барлық тірі ағзалар үшін негізгі маңызды құрылым болып табылады. Ол [[кофермент А]]-мен байланысқанда, [[көмірсулар]] мен [[майлар]] алмасуының орталық бөлігіне айналады. 2023 жылғы дерек бойынша сірке қышқылына жаһандық сұраныс жылына шамамен 17,88 миллион [[тонна]]ны құрайды. Әлемдегі сірке қышқылының көп бөлігі [[метанол]]ды [[карбонилдеу]] арқылы өндіріледі. Оның өндірісі және өнеркәсіптік қолданылуы жұмысшылар үшін денсаулыққа қауіп төндіреді, соның ішінде терінің зақымдануы және буларын жұтудан туындайтын созылмалы тыныс алу аурулары бар. == Қасиеттері == === Қышқылдық === [[Карбоксил тобы]] (−COOH) құрамындағы сутек орталығы судағы иондану арқылы молекуладан бөлініп шыға алады: :CH₃COOH + HOH ⇌ CH₃CO₂^- + H₃O⁺ Осы [[протон]]ның (H⁺) бөлінуіне байланысты сірке қышқылы қышқылдық қасиет көрсетеді. Сірке қышқылы — әлсіз [[бірнегізді қышқыл]]. Сулы ерітіндіде оның [[Қышқылдың диссоциация константасы|pK_a]] мәні 4,76.<ref name="Goldmine">{{cite journal |title=Thermodynamic Quantities for the Ionization Reactions of Buffers | vauthors = Goldberg R, Kishore N, Lennen R |journal=Journal of Physical and Chemical Reference Data |volume=31 |issue=2|pages=231–370 |year=2002 |url=https://www.nist.gov/data/PDFfiles/jpcrd615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006062140/https://www.nist.gov/data/PDFfiles/jpcrd615.pdf |archive-date=6 October 2008 |doi=10.1063/1.1416902|bibcode = 2002JPCRD..31..231G}}</ref> Оның [[конъюгат негізі]] — [[ацетат]] (CH₃COO⁻). 1,0&nbsp;[[Молярлық концентрация|M]] ерітінді (тұрмыстық сірке суының шамамен концентрациясы) pH=2,4 көрсетеді, бұл сірке қышқылы молекулаларының тек 0,4% ғана иондалғанын білдіреді. [[File:Acetic acid deprotonation.svg|class=skin-invert-image|375px|Сірке қышқылының суда депротондану тепе-теңдігі]] === Құрылымы === Қатты күйдегі сірке қышқылында молекулалар сутектік байланыстар арқылы байланысқан тізбектер түзеді.<ref name="jones">{{cite journal| vauthors = Jones RE, Templeton DH |year = 1958|title = The crystal structure of acetic acid|journal = Acta Crystallographica|volume = 11|issue = 7|pages=484–487|doi = 10.1107/S0365110X58001341|hdl = 2027/mdp.39015077597907 |url = https://cloudfront.escholarship.org/dist/prd/content/qt3x45b5nd/qt3x45b5nd.pdf|doi-access = free|bibcode = 1958AcCry..11..484J }}</ref> Бу фазасы {{convert|120|C|F}} кезінде [[димер (химия)|димерлер]] анықталады. Димерлер сұйық фазада сутектік байланыс түзбейтін еріткіштерде сұйылтылған ерітінділерде де, таза сірке қышқылында да белгілі бір дәрежеде кездеседі,<ref name="briggs">{{cite journal| vauthors = Briggs JM, Nguyen TB, Jorgensen WL |title = Monte Carlo simulations of liquid acetic acid and methyl acetate with the OPLS potential functions|journal = Journal of Physical Chemistry|year = 1991|volume = 95|pages=3315–3322|doi = 10.1021/j100161a065|issue = 8}}</ref> бірақ сутектік байланыс түзетін еріткіштерде бұзылады. Димердің диссоциация энтальпиясы 65.0–66.0 кДж/моль, ал диссоциация энтропиясы 154–157 Дж/моль⁻¹&nbsp;К⁻¹ деп бағаланады.<ref name="togeas">{{cite journal | vauthors = Togeas JB | title = Acetic acid vapor: 2. A statistical mechanical critique of vapor density experiments | journal = The Journal of Physical Chemistry A | volume = 109 | issue = 24 | pages = 5438–5444 | date = June 2005 | pmid = 16839071 | doi = 10.1021/jp058004j | bibcode = 2005JPCA..109.5438T }}</ref> Басқа карбон қышқылдары да ұқсас молекулааралық сутектік байланыстар түзеді.<ref>{{cite book| vauthors = McMurry J |title=Organic Chemistry|url=https://archive.org/details/organicchemistry00youn|url-access=registration|edition=5th|year=2000|publisher=Brooks/Cole|isbn=978-0-534-37366-5|page=818}}</ref> === Еріткіш қасиеттері === [[Сұйық]] сірке қышқылы — [[гидрофильді]] ([[полярлы молекула|полярлы]]) [[протонды еріткіш]], [[этанол]] мен [[су]]ға ұқсас. Оның салыстырмалы диэлектрлік өтімділігі (диэлектрлік тұрақтысы) 6,2, сондықтан ол тек полярлы қосылыстарды (бейорганикалық тұздар, [[қант]]тар) ғана емес, сонымен қатар майлар сияқты бейполярлы заттарды да ерітеді. Ол су, [[хлороформ]] және [[гексан]] сияқты полярлы және бейполярлы [[еріткіш]]термен араласа алады. Ал жоғары алкандармен (мысалы, [[октан]]нан бастап) толық араласпайды, алкандар тізбегі ұзарған сайын ерігіштік төмендейді.<ref name="Zieborak">{{cite journal | vauthors = Zieborak K, Olszewski K |title=Solubility of n-paraffins in acetic acid |journal = Bulletin de l'Académie Polonaise des Sciences, Série des Sciences Chimiques, Géologiques et Géographiques |year = 1958|volume = 6|issue=2|pages=3315–3322}}</ref> Бұл қасиеттер сірке қышқылын өнеркәсіпте, мысалы, [[диметилтерефталат]] өндірісінде еріткіш ретінде қолдануға мүмкіндік береді.<ref name=":0">Le Berre C, Serp P, Kalck, P, Torrence GP (2013). "Acetic Acid". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14356007.a01_045.pub3 doi:10.1002/14356007.a01_045.pub3]. <nowiki>ISBN 978-3-527-30673-2</nowiki>.</ref> === Биохимия === Физиологиялық pH мәндерінде сірке қышқылы сулы ерітіндіде толық дерлік [[ацетат]]қа иондалады.<ref>{{Cite book |last=Zumdahl |first=Steven S. |url=https://books.google.com/books?id=x6TuAAAAMAAJ |title=Chemistry |date=1986 |publisher=D.C. Heath |isbn=978-0-669-04529-1 |location=Lexington, Mass |page=627}}</ref> [[Ацетил]] тобы, сірке қышқылынан туындайтын функционалдық топ, барлық тірі ағзалар үшін маңызды. Ол әдетте [[ацетил-КоА синтетаза]] ферменттері арқылы [[кофермент А]]-мен байланысады,<ref>{{cite journal | vauthors = Schwer B, Bunkenborg J, Verdin RO, Andersen JS, Verdin E | title = Reversible lysine acetylation controls the activity of the mitochondrial enzyme acetyl-CoA synthetase 2 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 27 | pages = 10224–10229 | date = July 2006 | pmid = 16788062 | pmc = 1502439 | doi = 10.1073/pnas.0603968103 | doi-access = free | bibcode = 2006PNAS..10310224S }}</ref> және көмірсулар мен майлар алмасуының орталығында орналасады. Ұзын тізбекті карбон қышқылдарынан (май қышқылдарынан) айырмашылығы, сірке қышқылы табиғи [[триглицерид]]тер құрамында кездеспейді. Жасушаларда түзілетін ацетаттың көп бөлігі ацетил-КоА үшін этанолдан немесе [[пирожүзім қышқылы]]нан түзіледі.<ref>{{cite journal | vauthors = Bose S, Ramesh V, Locasale JW | title = Acetate Metabolism in Physiology, Cancer, and Beyond | journal = Trends in Cell Biology | volume = 29 | issue = 9 | pages = 695–703 | date = September 2019 | pmid = 31160120 | pmc = 6699882 | doi = 10.1016/j.tcb.2019.05.005 }}</ref> Алайда жасанды триглицерид — [[триацетин]] (глицерин триацетаты) тағамдық қоспа ретінде және косметикада қолданылады, ол ағзада [[глицерин]] мен сірке қышқылына ыдырайды.<ref>{{cite journal | vauthors = Fiume MZ | title = Final report on the safety assessment of triacetin | journal = International Journal of Toxicology | volume = 22 | issue = Suppl 2 | pages = 1–10 | date = June 2003 | pmid = 14555416 | doi = 10.1080/747398359 }}</ref> Сірке қышқылы [[сірке қышқылы бактериялары]] арқылы өндіріледі және шығарылады, әсіресе ''[[Acetobacter]]'' және ''[[Clostridium acetobutylicum]]'' туыстары. Бұл бактериялар тағамда, суда және топырақта кең таралған, сондықтан сірке қышқылы тағамдардың бұзылуы кезінде табиғи түрде түзіледі. Сонымен қатар ол адамдар мен басқа [[примат]]тардың қынап шырышы құрамында да кездеседі және әлсіз [[антибактериалды]] әсер көрсетеді.<ref name="dict">{{cite book|title = Dictionary of Organic Compounds|edition = 6th|volume = 1 |year = 1996|location = London|publisher = Chapman & Hall|isbn = 978-0-412-54090-5| veditors = Buckingham J }}</ref> == Қолданылуы == Сірке қышқылы — химиялық қосылыстарды өндіруге арналған химиялық [[реагент]]. Сірке қышқылының ең ірі жеке қолданылуы — винилацетат [[мономер]]ін өндіру, одан кейін сірке ангидриді мен эфирлер өндірісі келеді. Сірке суында қолданылатын сірке қышқылының көлемі салыстырмалы түрде аз.<ref name=":0" /><ref name="suresh2">{{cite book|vauthors=Malveda M, Funada C|year=2003|chapter-url=http://sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/602.5000/|archive-url=https://web.archive.org/web/20111014162419/http://sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/602.5000/|archive-date=14 October 2011|chapter=Acetic Acid|title=Chemicals Economic Handbook|pages=602.5000|publisher=SRI International}}</ref> === Винилацетат мономері === Сірке қышқылының негізгі қолданылуы — [[винилацетат]] мономерін (VAM) өндіру. 2008 жылы бұл бағыт әлемдік сірке қышқылы өндірісінің үштен бірін тұтынған деп бағаланды.<ref name=":0" /> Реакция [[этилен]] мен сірке қышқылының [[оттек]] қатысында [[палладий]] [[катализатор]]ы үстінде газ фазасында жүреді.<ref name=":1">Roscher G. "Vinyl Esters". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14356007.a27_419 doi:10.1002/14356007.a27_419]. <nowiki>ISBN 978-3-527-30673-2</nowiki>.</ref> :2 H₃C−COOH + 2 C₂H₄ + O₂ → 2 H₃C−CO−O−CH=CH₂ + 2 H₂O Винилацетат [[поливинилацетат]]қа немесе басқа [[полимер]]лерге полимерлене алады, олар бояулар мен желімдердің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.<ref name=":1" /> === Эфирлер өндірісі === Сірке қышқылының негізгі [[эфир]]лері көбінесе сия, бояу және жабындар үшін еріткіш ретінде қолданылады. Оларға [[этилацетат]], н-бутилацетат, изобутилацетат және пропилацетат жатады. Олар әдетте сірке қышқылы мен сәйкес [[спирт (химия)|спирттің]] [[катализ]]делген реакциясы арқылы алынады: :CH₃COO−H + HO−R → CH₃COO−R + H₂O, R = жалпы [[алкил тобы]] Мысалы, сірке қышқылы мен [[этанол]] [[этилацетат]] пен суды түзеді: :CH₃COO−H + HO−CH₂CH₃ → CH₃COO−CH₂CH₃ + H₂O Алайда эфирлердің көп бөлігі [[ацетальдегид]]тен [[Тищенко реакциясы]] арқылы өндіріледі. Сонымен қатар, эфир ацетаттары нитроцеллюлоза, акрил лактар, лак кетіргіштер және ағаш бояулары үшін еріткіш ретінде қолданылады. Алдымен гликоль моноэфирлері [[этилен оксиді]] немесе [[пропилен оксиді]] мен спирттен алынады, кейін олар сірке қышқылымен этерификацияланады. Негізгі өнімдер: этиленгликоль моноэтил эфир ацетаты (EEA), этиленгликоль монобутил эфир ацетаты (EBA) және пропиленгликоль монометил эфир ацетаты (PMA, жартылай өткізгіш өндірісінде PGMEA деп аталады). Бұл қолдану әлемдік сірке қышқылының шамамен 15–20% тұтынады. Кейбір эфир ацетаттары, мысалы EEA, адамның көбею жүйесіне зиян келтіретіні дәлелденген.<ref name="suresh2" /> === Сірке ангидриді === Екі сірке қышқылы молекуласының конденсация реакциясы нәтижесінде [[сірке ангидриді]] түзіледі. Бұл өндіріс әлемдік сірке қышқылының шамамен 25–30% тұтынады. Негізгі процесс 700–750 °C температурада сірке қышқылын сусыздандырып [[кетен]] түзу арқылы жүреді. Кейін кетен сірке қышқылымен әрекеттесіп ангидрид береді:<ref name=":2">Held H, Rengstl A, Mayer D. "Acetic Anhydride and Mixed Fatty Acid Anhydrides". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14356007.a01_065 doi:10.1002/14356007.a01_065]. <nowiki>ISBN 978-3-527-30673-2</nowiki>.</ref> :CH₃CO₂H → CH₂=C=O + H₂O :CH₃CO₂H + CH₂=C=O → (CH₃CO)₂O Сірке ангидриді — [[ацетилдеу]] агенті. Оның ең ірі қолданылуы — [[целлюлоза ацетаты]] өндірісі (синтетикалық тоқыма және фотопленка үшін), ол целлюлозаны сірке қышқылы және ангидридпен [[күкірт қышқылы]] қатысында өңдеу арқылы алынады.<ref name="Myers">{{cite book|vauthors=Myers RL|title=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Guide|date=2007|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-33758-1|page=1-3}}</ref> Сонымен қатар ол [[героин]] және басқа қосылыстар өндірісінде реагент ретінде қолданылады.<ref name=":2" /> === Еріткіш ретінде қолданылуы === Сірке қышқылы — полярлы [[протонды еріткіш]], сондықтан ол органикалық қосылыстарды тазарту үшін [[қайта кристалдану]]да жиі қолданылады. Ол [[терефтал қышқылы]] (TPA) өндірісінде еріткіш ретінде пайдаланылады, ал бұл зат [[полиэтилентерефталат]] (PET) өндірісінің шикізаты болып табылады. 2006 жылы сірке қышқылының шамамен 20%-ы TPA өндірісіне жұмсалған.<ref name="suresh2" /> Сірке қышқылы көбінесе [[карбокатион]]дар қатысатын реакцияларда, мысалы [[Фридель–Крафтс алкилдеу]]інде еріткіш ретінде қолданылады. Мысалы, синтетикалық [[камфора]] өндірісінде [[камфен]]нің [[Вагнер–Меервейн қайта топтасуы]] арқылы [[изоборнил ацетат]]қа айналуы жүреді; мұнда сірке қышқылы әрі еріткіш, әрі қайта түзілген карбокатионды ұстайтын [[нуклеофил]] қызметін атқарады.<ref name="sell">{{cite book| vauthors = Sell CS |title=The Chemistry of Fragrances: From Perfumer to Consumer|chapter-url=https://books.google.com/books?id=G90hcKHwrqEC&pg=PA80|edition=2nd |series=RSC Paperbacks Series|volume=38|year=2006|publisher=Royal Society of Chemistry|location=Great Britain|isbn=978-0-85404-824-3|page=80|chapter=4.2.15 Bicyclic Monoterpenoids}}</ref> Мұзды сірке қышқылы аналитикалық химияда әлсіз негіздік заттарды (мысалы, органикалық амидтерді) анықтау үшін қолданылады. Бұл ортада амидтер күшті негіз сияқты әрекет етеді және оларды хлорлы қышқылы арқылы титрлеуге болады.<ref name="Felgner">{{cite web |url=http://www.sigmaaldrich.com/technical-documents/articles/analytical-applications/karl-fischer/water-determination-in-perchloric-acid-0-1-mol-l-in-acetic-acid.html |title=Determination of Water Content in Perchloric acid 0,1 mol/L in acetic acid Using Karl Fischer Titration | vauthors = Felgner A |publisher=Sigma-Aldrich |access-date=27 July 2017}}</ref> === Медициналық қолданылуы === {{Main|Сірке қышқылы (медициналық қолданылуы)}} Сірке қышқылын ісікке енгізу арқылы қатерлі ісікті емдеу 1800 жылдардан бастап қолданылған.<ref>{{cite journal| vauthors = Barclay J |title=Injection of Acetic Acid in Cancer |journal=Br Med J|year=1866|pmc=2310334|page=512|volume=2|issue=305|doi=10.1136/bmj.2.305.512-a}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Yamamoto S, Iguchi Y, Shibata N, Takesue M, Tsunoda T, Sato K | title = [Percutaneous ethanol and acetic acid injection for liver metastasis from colon cancer--two case reports] | journal = Gan to Kagaku Ryoho. Cancer & Chemotherapy | volume = 25 | issue = 5 | pages = 751–755 | date = April 1998 | pmid = 9571976 }}</ref> Сірке қышқылы дамушы елдерде жатыр мойны обырын скринингтеуде қолданылады.<ref name=Fok2015 /> Қышқыл жатыр мойнына жағылады, ал бір минуттан кейін ағарған аймақ пайда болса, тест оң деп есептеледі.<ref name=Fok2015>{{cite journal | vauthors = Fokom-Domgue J, Combescure C, Fokom-Defo V, Tebeu PM, Vassilakos P, Kengne AP, Petignat P | title = Performance of alternative strategies for primary cervical cancer screening in sub-Saharan Africa: systematic review and meta-analysis of diagnostic test accuracy studies | journal = BMJ | volume = 351 | article-number = h3084 | date = July 2015 | pmid = 26142020 | pmc = 4490835 | doi = 10.1136/bmj.h3084 }}</ref> 1% сірке қышқылы — кең спектрлі антисептик, ол стрептококктарға, стафилококктарға, псевдомонадаларға және басқа микроорганизмдерге қарсы тиімді.<ref>{{cite journal | vauthors = Madhusudhan VL | title = Efficacy of 1% acetic acid in the treatment of chronic wounds infected with Pseudomonas aeruginosa: prospective randomized controlled clinical trial | journal = International Wound Journal | volume = 13 | issue = 6 | pages = 1129–1136 | date = December 2016 | pmid = 25851059 | pmc = 7949569 | doi = 10.1111/iwj.12428 | s2cid = 4767974 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ryssel H, Kloeters O, Germann G, Schäfer T, Wiedemann G, Oehlbauer M | title = The antimicrobial effect of acetic acid--an alternative to common local antiseptics? | journal = Burns | volume = 35 | issue = 5 | pages = 695–700 | date = August 2009 | pmid = 19286325 | doi = 10.1016/j.burns.2008.11.009 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.medscape.com/viewarticle/456300_4|title=Antiseptics on Wounds: An Area of Controversy|website=www.medscape.com|access-date=15 August 2016}}</ref> === Тағамдар === {{Main|Сірке суы}} Сірке қышқылының энергетикалық құндылығы 100 г үшін 349 ккал.<ref name="FAOSouthgate">{{cite book| vauthors = Greenfield H, Southgate D |date=2003|title=Food Composition Data: Production, Management and Use|location=Rome|publisher=[[FAO]]|page=146|isbn=978-92-5-104949-5}}</ref> Сірке суы әдетте кемінде 4% сірке қышқылын қамтиды.<ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/ucm/groups/fdagov-public/@fdagov-afda-ice/documents/webcontent/ucm074471.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180124165105/https://www.fda.gov/ucm/groups/fdagov-public/@fdagov-afda-ice/documents/webcontent/ucm074471.pdf|archive-date=24 January 2018|title=CPG Sec. 525.825 Vinegar, Definitions|publisher=United States Food and Drug Administration|date=March 1995}}</ref><ref>{{cite web|url=https://laws-lois.justice.gc.ca/PDF/C.R.C.,_c._870.pdf|title=Departmental Consolidation of the Food and Drugs Act and the Food and Drug Regulations – Part B – Division 19|publisher=Health Canada|date=August 2018|page=591}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32016R0263&from=EN|title=Commission Regulation (EU) 2016/263|work=Official Journal of the European Union|publisher=European Commission|date=February 2016}}</ref> Ол тікелей [[дәмдеуіш]] ретінде және көкөністерді [[маринадтау]]да қолданылады. Асханалық сірке суы 4–8% концентрацияда болады, ал өндірістік маринадтау ерітінділері одан жоғары концентрацияда қолданылады. Сірке қышқылының тағамдағы қолданылуы өнеркәсіптік қолданудан аз болса да, ол ең көне және ең танымал қолданылулардың бірі болып табылады.<ref>{{cite book| vauthors = Bernthsen A, Sudborough JJ |title=Organic Chemistry|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.513637|year=1922|publisher=Blackie and Son|location=London|page=155}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Органикалық қышқылдар]] [[Санат:Майлы қышқылдар]] 1s08r1ypo0lmbla4odtit4506dmmdbt 0 31928 3589522 3562936 2026-04-22T00:18:52Z Sagzhan 29953 3589522 wikitext text/x-wiki [[File:Chagatai Khanate late 13th century locator map.svg|thumb| alt=A.| ''[[Шағатай ұлысы]]'']] '''Шағатай ұлысы''' — [[Шыңғыс хан]]ның екінші ұлы [[Шағатай]] билік құрған әкімшілік аймақ. [[Шыңғыс хан]] Орталық Азиядан жаулап алған жерлерін төрт ұлының ([[Жошы]], [[Шағатай]], [[Үгедей]], [[Төле]]) үлесіне бөліп бергенде Шағатайға [[Әмудария]], [[Сырдария]], [[Мауераннахр]], [[Жетісу]], [[Іле]], [[Шығыс Түркістан]] (бұрынғы [[Батыс Ляо]] мемлекеті негізінде) жерлері тиді. Ұлыс орталығы әр жылдары [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]], [[Қиялық]], [[Карши]], [[Ақсу]] қалалары болды. Шағатай ұлысының халқы отырықшы және көшпелі екі бөлімнен құралды. Отырықшы [[Мауераннахр]] аумағын империя орталығынан тағайындалған [[Махмұт Ялавач]], кейіннен оның ұлы [[Масуд Бек]] басқарды. Көшпелі шығыс жағы тікелей Шағатай әулетінің билігінде болды. 1229 жылы [[Үгедей]] ұлы хан тағына отырысымен [[Үгедей]] ұлысы іс жүзінде Шағатай ұлысына біріктірілді. 1242 жылы Шағатай өлгесін оның өсиеті бойынша немересі [[Қаракүлік]] (Мутугеннің ұлы) таққа отырды. 13 ғасырдың орта тұсындағы [[Шыңғыс хан]] империясындағы саяси жағдай және ұлыс билігіне кім келуіне байланысты Шағатай ұлысы аумағы үнемі өзгеріп отырды. 1224 — 1346 жылдары аралығында Шағатай ұлысына осы әулеттен шыққан 23 хан ([[Шағатай]], [[Қаракүлік]], [[Есенмөңке]], [[Эрхунехатун]], [[Алгуй]], [[Мүбарак-шах]], [[Барақ]], [[Нықпай]], [[Бөкетемір]], [[Дува]], [[Қоншық]], [[Талбұға]], [[Есенбөх]], [[Кебек хан]], [[Елжигдэй]], Дуватемір, [[Тармашырын]], [[Божан]], [[Жанкешті]], [[Әлисұлтан]], [[Есентемір]], [[Торалшытемір]] ([[Мухаммед]] және Қазан) билік құрды. Тек 1330 — 46 жылы ғана 10 хан алмасты. ==Тақ үшін талас== Тақ таласы салдарынан 1346 жылы Шағатай ұлысының билігіне Шағатай әулетінен шықпаған Қазаған ноян келіп, 1358 жылға дейін биледі. 1259 — 60 жылы Шыңғыс хан империясы ұлы ханының тағы үшін [[Құбылай хан]] мен Арықбұғаның арасында болған соғыста екіншісі жеңіліп, Шағатай ұлысының жеріне ауып келуіне байланысты Шағатай ұрпақтары екіге бөлінді. Осы кезде Орталығы Азияда тарих төріне Үгедейдің немересі [[Хайду]] шықты. Ол Құбылай билігін мойындамай 30 жыл бойы күресті. 1269 жылы ол Орталығы Азиядағы Моңғол ұлыстары өкілдерінің біріккен құ-рылтайын шақырып, империяны таратты (қ. [[Талас құрылтайы]]). Өзі Шағатай ұлысында билікке келді. Оның құрған мемлекеті [[Хайду]] ұлысы атанды. Дегенмен, [[Барақ]] бастаған Шағатай ұрпақтары [[Мауераннахр]]дағы билігін сақтап қалды. [[Хайду]] өлгеннен кейін оның ұлысында тақ таласы қайта басталды. [[Дува]] ханның тікелей көмегімен Хайдудың тұңғыш ұлы [[Жапар]] Емілде билікке келді. Бірақ билікті ұстап тұра алмаған Хайдудың ұрпақтары көп ұзамай [[Дува]]ның билігін мойындауға мәжбүр болды. 1307 жылы [[Дува]] қайтыс болғаннан кейін [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]]қа жақын [[Себкун]] қаласында оның ұлы [[Қонжық]] таққа отырды. Бір жылдан кейін ол да қаза тауып, билік [[Үгедей]] ұрпағынан тарайтын [[Тәлік]]ке өтті. Мұсылман дініне шын берілгені үшін — Қызыр ата атанған Тәлік Дува ұлдарына қысым көрсетті. Ақыры Кебек бастаған Дува ұлдары Тәлікті өлтіріп, [[Есенбұқа]]ны [[хан]] сайлады. 1318 жылы [[Есенбұқа]] өлгеннен кейін [[Кебек]] хан тағына отырды. Ол астананы Іледен Мауераннахрдағы [[Нахшеб]] қаласына көшіріп, [[Карши]] деп аталатын хан ордасын тұрғызады. Онда ол ақша реформасын жүргізіп, [[күміс]] [[ақша]] (динар), теңге (хар-хем) соқтырды. Кебек тұсында Самарқандта “[[Түмен]]” (он мыңдық) деп аталатын аймақтар, ал Қашғарда “[[Орчин]]” деп аталатын кіші өлкелер құрылып, оларды түркі-моңғолдан шыққан жергілікті ақсүйектер басқарды. [[Кебек хан]] [[пұт]]қа табынды, бірақ [[ислам]] дінінің таралуына қарсы болмады. Сондықтан оның ұрпақтары мұсылмандыққа бет бұрды. 1333 жылы Шағатай ұлысының билеушісі Тармашырынның ордасында болған ибн Баттута Шағатай ұлысын [[әлем]]нің төрт ұлы мемлекетімен ([[Қытай]], [[Үндістан]], [[Иран]] және [[Өзбек хан]] билігіндегі [[Алтын Орда]]) тең дәрежеде қарым-қатынас орнатқан [[мемлекет]] деп көрсеткен. Шағатай ұлысында, жалпы түркі-моңғол ұлыстары көлемінде отырықшы мәдениетті жақтайтын және әскери-бюрократ. күштің қолдауымен көшпелі мемлекет құ-руды жақтайтын екі бағыт болды. Дува, Кебек, Тармашырын бастаған топ бірінші бағытты қолдады. [[Қала]] тұрғызды, әкімшілік және ақша реформасын жүргізді. Олардың бұл бағыты әрдайым көшпенділікті қолдайтын екінші бағыттағылардың қарсылығына ұшырап отырды. Ирандағы Хулагу мемлекеті мен [[Алтын Орда]]да негізінен отырықшылық салты басым болса, Шағатай ұлысы екінші бағытты қатаң ұстады. Қаракүлік, Есенбұға, Хайду қатарлы тұлғалар көшпелілік бағытты қолдады. Бұл қайшылықтар ақыры Шағатай ұлысын 1346 жылы [[Шығыс]] және [[Батыс]] деп екіге бөлді. Олардың шекарасы Балқаш көлі арқылы өтті. Мауераннахрға сүйенген батыс бөлімі біраз уақыт Шағатай ұлысы атын сақтады. Әйгілі [[шағатай тілі]] осы өңірде дүниеге келді. Ал шығыс бөлімі бұрынғы моңғол атауын сақтап, “[[Моғолстан]]” атанды. Оның орталығы Жетісуда болды. Қазақ халқының, Қазақ мемлекетінің қалыптасуына Шағатай ұлысы, Моғолстанның қосқан үлесі зор. Біріншіден, аталған мемлекеттер Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймақтары аумақтарында құрылды. Екіншіден, кейіннен қазақ халқының құрамына кірген үйсін, дулат, қаңлы, албан, суан, қоңырат, найман, жалайыр тайпалары аталған мемлекет халқының негізгі тобын құрады. Шағатай ұлысы бар жоғы 122 жыл (1224 — 1346) салтанат құрып, тарих сахнасынан кетті.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім</ref> == Шағатай ұлысының билеушілері == [[Шағатай хан|Шағатай]] (1224—1242) Қара-Құлағу (1242—1247, 1251—1252) Есу-Мункэ (1247—1251) Мубарек-шах (сәуір 1265-қыркүйек 1265) Алғұ (1260—1265) Борақ хан (1265—1271) Неғубек хан (1271—1272) Бұға Темір хан (1272—1291) [[Дува]] (1291 — 1307) Кунчек (1307—1308) Хизр Талику-хан (1308—1309) Есен-Буға (1309—1318) [[Кебек хан]] (1318—1326) Ильчигидай (1326) Дурра Тимур хан (1326) [[Тармашырын]]-хан (1326—1334) Бұзан хан (1334—1336) Женкші хан (1336) Есін Тимур хан (1336—1342) Мухаммад Пулад хан (1342—1343) Қазан хан (1343—1346) == Әдебиет == * Пищулина К.А., Юго-Восточный Казахстан в середине 14 — начале 16 вв., ауылы , 1977; * Караев О., Чагатайский улус, Государство Хайду, Моголстан, Бишкек, 1995; * Мухаммед Хайдар Дулати, Тарих-и Рашиди, ауылы , 1999; * Энхчимэг Ц., Монголын Цагаадайн улс, У.-Б., 2006. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шыңғыс хан империясы}} {{wikify}} [[Санат:Тарих]] {{stub}} 1fymko4n41rip92908hnjt028vkziur 3589529 3589522 2026-04-22T01:31:42Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Шағатай қағанаты]] бетін [[Шағатай ұлысы]] бетіне жылжытты 3589522 wikitext text/x-wiki [[File:Chagatai Khanate late 13th century locator map.svg|thumb| alt=A.| ''[[Шағатай ұлысы]]'']] '''Шағатай ұлысы''' — [[Шыңғыс хан]]ның екінші ұлы [[Шағатай]] билік құрған әкімшілік аймақ. [[Шыңғыс хан]] Орталық Азиядан жаулап алған жерлерін төрт ұлының ([[Жошы]], [[Шағатай]], [[Үгедей]], [[Төле]]) үлесіне бөліп бергенде Шағатайға [[Әмудария]], [[Сырдария]], [[Мауераннахр]], [[Жетісу]], [[Іле]], [[Шығыс Түркістан]] (бұрынғы [[Батыс Ляо]] мемлекеті негізінде) жерлері тиді. Ұлыс орталығы әр жылдары [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]], [[Қиялық]], [[Карши]], [[Ақсу]] қалалары болды. Шағатай ұлысының халқы отырықшы және көшпелі екі бөлімнен құралды. Отырықшы [[Мауераннахр]] аумағын империя орталығынан тағайындалған [[Махмұт Ялавач]], кейіннен оның ұлы [[Масуд Бек]] басқарды. Көшпелі шығыс жағы тікелей Шағатай әулетінің билігінде болды. 1229 жылы [[Үгедей]] ұлы хан тағына отырысымен [[Үгедей]] ұлысы іс жүзінде Шағатай ұлысына біріктірілді. 1242 жылы Шағатай өлгесін оның өсиеті бойынша немересі [[Қаракүлік]] (Мутугеннің ұлы) таққа отырды. 13 ғасырдың орта тұсындағы [[Шыңғыс хан]] империясындағы саяси жағдай және ұлыс билігіне кім келуіне байланысты Шағатай ұлысы аумағы үнемі өзгеріп отырды. 1224 — 1346 жылдары аралығында Шағатай ұлысына осы әулеттен шыққан 23 хан ([[Шағатай]], [[Қаракүлік]], [[Есенмөңке]], [[Эрхунехатун]], [[Алгуй]], [[Мүбарак-шах]], [[Барақ]], [[Нықпай]], [[Бөкетемір]], [[Дува]], [[Қоншық]], [[Талбұға]], [[Есенбөх]], [[Кебек хан]], [[Елжигдэй]], Дуватемір, [[Тармашырын]], [[Божан]], [[Жанкешті]], [[Әлисұлтан]], [[Есентемір]], [[Торалшытемір]] ([[Мухаммед]] және Қазан) билік құрды. Тек 1330 — 46 жылы ғана 10 хан алмасты. ==Тақ үшін талас== Тақ таласы салдарынан 1346 жылы Шағатай ұлысының билігіне Шағатай әулетінен шықпаған Қазаған ноян келіп, 1358 жылға дейін биледі. 1259 — 60 жылы Шыңғыс хан империясы ұлы ханының тағы үшін [[Құбылай хан]] мен Арықбұғаның арасында болған соғыста екіншісі жеңіліп, Шағатай ұлысының жеріне ауып келуіне байланысты Шағатай ұрпақтары екіге бөлінді. Осы кезде Орталығы Азияда тарих төріне Үгедейдің немересі [[Хайду]] шықты. Ол Құбылай билігін мойындамай 30 жыл бойы күресті. 1269 жылы ол Орталығы Азиядағы Моңғол ұлыстары өкілдерінің біріккен құ-рылтайын шақырып, империяны таратты (қ. [[Талас құрылтайы]]). Өзі Шағатай ұлысында билікке келді. Оның құрған мемлекеті [[Хайду]] ұлысы атанды. Дегенмен, [[Барақ]] бастаған Шағатай ұрпақтары [[Мауераннахр]]дағы билігін сақтап қалды. [[Хайду]] өлгеннен кейін оның ұлысында тақ таласы қайта басталды. [[Дува]] ханның тікелей көмегімен Хайдудың тұңғыш ұлы [[Жапар]] Емілде билікке келді. Бірақ билікті ұстап тұра алмаған Хайдудың ұрпақтары көп ұзамай [[Дува]]ның билігін мойындауға мәжбүр болды. 1307 жылы [[Дува]] қайтыс болғаннан кейін [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]]қа жақын [[Себкун]] қаласында оның ұлы [[Қонжық]] таққа отырды. Бір жылдан кейін ол да қаза тауып, билік [[Үгедей]] ұрпағынан тарайтын [[Тәлік]]ке өтті. Мұсылман дініне шын берілгені үшін — Қызыр ата атанған Тәлік Дува ұлдарына қысым көрсетті. Ақыры Кебек бастаған Дува ұлдары Тәлікті өлтіріп, [[Есенбұқа]]ны [[хан]] сайлады. 1318 жылы [[Есенбұқа]] өлгеннен кейін [[Кебек]] хан тағына отырды. Ол астананы Іледен Мауераннахрдағы [[Нахшеб]] қаласына көшіріп, [[Карши]] деп аталатын хан ордасын тұрғызады. Онда ол ақша реформасын жүргізіп, [[күміс]] [[ақша]] (динар), теңге (хар-хем) соқтырды. Кебек тұсында Самарқандта “[[Түмен]]” (он мыңдық) деп аталатын аймақтар, ал Қашғарда “[[Орчин]]” деп аталатын кіші өлкелер құрылып, оларды түркі-моңғолдан шыққан жергілікті ақсүйектер басқарды. [[Кебек хан]] [[пұт]]қа табынды, бірақ [[ислам]] дінінің таралуына қарсы болмады. Сондықтан оның ұрпақтары мұсылмандыққа бет бұрды. 1333 жылы Шағатай ұлысының билеушісі Тармашырынның ордасында болған ибн Баттута Шағатай ұлысын [[әлем]]нің төрт ұлы мемлекетімен ([[Қытай]], [[Үндістан]], [[Иран]] және [[Өзбек хан]] билігіндегі [[Алтын Орда]]) тең дәрежеде қарым-қатынас орнатқан [[мемлекет]] деп көрсеткен. Шағатай ұлысында, жалпы түркі-моңғол ұлыстары көлемінде отырықшы мәдениетті жақтайтын және әскери-бюрократ. күштің қолдауымен көшпелі мемлекет құ-руды жақтайтын екі бағыт болды. Дува, Кебек, Тармашырын бастаған топ бірінші бағытты қолдады. [[Қала]] тұрғызды, әкімшілік және ақша реформасын жүргізді. Олардың бұл бағыты әрдайым көшпенділікті қолдайтын екінші бағыттағылардың қарсылығына ұшырап отырды. Ирандағы Хулагу мемлекеті мен [[Алтын Орда]]да негізінен отырықшылық салты басым болса, Шағатай ұлысы екінші бағытты қатаң ұстады. Қаракүлік, Есенбұға, Хайду қатарлы тұлғалар көшпелілік бағытты қолдады. Бұл қайшылықтар ақыры Шағатай ұлысын 1346 жылы [[Шығыс]] және [[Батыс]] деп екіге бөлді. Олардың шекарасы Балқаш көлі арқылы өтті. Мауераннахрға сүйенген батыс бөлімі біраз уақыт Шағатай ұлысы атын сақтады. Әйгілі [[шағатай тілі]] осы өңірде дүниеге келді. Ал шығыс бөлімі бұрынғы моңғол атауын сақтап, “[[Моғолстан]]” атанды. Оның орталығы Жетісуда болды. Қазақ халқының, Қазақ мемлекетінің қалыптасуына Шағатай ұлысы, Моғолстанның қосқан үлесі зор. Біріншіден, аталған мемлекеттер Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймақтары аумақтарында құрылды. Екіншіден, кейіннен қазақ халқының құрамына кірген үйсін, дулат, қаңлы, албан, суан, қоңырат, найман, жалайыр тайпалары аталған мемлекет халқының негізгі тобын құрады. Шағатай ұлысы бар жоғы 122 жыл (1224 — 1346) салтанат құрып, тарих сахнасынан кетті.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім</ref> == Шағатай ұлысының билеушілері == [[Шағатай хан|Шағатай]] (1224—1242) Қара-Құлағу (1242—1247, 1251—1252) Есу-Мункэ (1247—1251) Мубарек-шах (сәуір 1265-қыркүйек 1265) Алғұ (1260—1265) Борақ хан (1265—1271) Неғубек хан (1271—1272) Бұға Темір хан (1272—1291) [[Дува]] (1291 — 1307) Кунчек (1307—1308) Хизр Талику-хан (1308—1309) Есен-Буға (1309—1318) [[Кебек хан]] (1318—1326) Ильчигидай (1326) Дурра Тимур хан (1326) [[Тармашырын]]-хан (1326—1334) Бұзан хан (1334—1336) Женкші хан (1336) Есін Тимур хан (1336—1342) Мухаммад Пулад хан (1342—1343) Қазан хан (1343—1346) == Әдебиет == * Пищулина К.А., Юго-Восточный Казахстан в середине 14 — начале 16 вв., ауылы , 1977; * Караев О., Чагатайский улус, Государство Хайду, Моголстан, Бишкек, 1995; * Мухаммед Хайдар Дулати, Тарих-и Рашиди, ауылы , 1999; * Энхчимэг Ц., Монголын Цагаадайн улс, У.-Б., 2006. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шыңғыс хан империясы}} {{wikify}} [[Санат:Тарих]] {{stub}} 1fymko4n41rip92908hnjt028vkziur 3589531 3589529 2026-04-22T01:32:17Z Sagzhan 29953 "[[Шағатай ұлысы]]" бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі)) 3589522 wikitext text/x-wiki [[File:Chagatai Khanate late 13th century locator map.svg|thumb| alt=A.| ''[[Шағатай ұлысы]]'']] '''Шағатай ұлысы''' — [[Шыңғыс хан]]ның екінші ұлы [[Шағатай]] билік құрған әкімшілік аймақ. [[Шыңғыс хан]] Орталық Азиядан жаулап алған жерлерін төрт ұлының ([[Жошы]], [[Шағатай]], [[Үгедей]], [[Төле]]) үлесіне бөліп бергенде Шағатайға [[Әмудария]], [[Сырдария]], [[Мауераннахр]], [[Жетісу]], [[Іле]], [[Шығыс Түркістан]] (бұрынғы [[Батыс Ляо]] мемлекеті негізінде) жерлері тиді. Ұлыс орталығы әр жылдары [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]], [[Қиялық]], [[Карши]], [[Ақсу]] қалалары болды. Шағатай ұлысының халқы отырықшы және көшпелі екі бөлімнен құралды. Отырықшы [[Мауераннахр]] аумағын империя орталығынан тағайындалған [[Махмұт Ялавач]], кейіннен оның ұлы [[Масуд Бек]] басқарды. Көшпелі шығыс жағы тікелей Шағатай әулетінің билігінде болды. 1229 жылы [[Үгедей]] ұлы хан тағына отырысымен [[Үгедей]] ұлысы іс жүзінде Шағатай ұлысына біріктірілді. 1242 жылы Шағатай өлгесін оның өсиеті бойынша немересі [[Қаракүлік]] (Мутугеннің ұлы) таққа отырды. 13 ғасырдың орта тұсындағы [[Шыңғыс хан]] империясындағы саяси жағдай және ұлыс билігіне кім келуіне байланысты Шағатай ұлысы аумағы үнемі өзгеріп отырды. 1224 — 1346 жылдары аралығында Шағатай ұлысына осы әулеттен шыққан 23 хан ([[Шағатай]], [[Қаракүлік]], [[Есенмөңке]], [[Эрхунехатун]], [[Алгуй]], [[Мүбарак-шах]], [[Барақ]], [[Нықпай]], [[Бөкетемір]], [[Дува]], [[Қоншық]], [[Талбұға]], [[Есенбөх]], [[Кебек хан]], [[Елжигдэй]], Дуватемір, [[Тармашырын]], [[Божан]], [[Жанкешті]], [[Әлисұлтан]], [[Есентемір]], [[Торалшытемір]] ([[Мухаммед]] және Қазан) билік құрды. Тек 1330 — 46 жылы ғана 10 хан алмасты. ==Тақ үшін талас== Тақ таласы салдарынан 1346 жылы Шағатай ұлысының билігіне Шағатай әулетінен шықпаған Қазаған ноян келіп, 1358 жылға дейін биледі. 1259 — 60 жылы Шыңғыс хан империясы ұлы ханының тағы үшін [[Құбылай хан]] мен Арықбұғаның арасында болған соғыста екіншісі жеңіліп, Шағатай ұлысының жеріне ауып келуіне байланысты Шағатай ұрпақтары екіге бөлінді. Осы кезде Орталығы Азияда тарих төріне Үгедейдің немересі [[Хайду]] шықты. Ол Құбылай билігін мойындамай 30 жыл бойы күресті. 1269 жылы ол Орталығы Азиядағы Моңғол ұлыстары өкілдерінің біріккен құ-рылтайын шақырып, империяны таратты (қ. [[Талас құрылтайы]]). Өзі Шағатай ұлысында билікке келді. Оның құрған мемлекеті [[Хайду]] ұлысы атанды. Дегенмен, [[Барақ]] бастаған Шағатай ұрпақтары [[Мауераннахр]]дағы билігін сақтап қалды. [[Хайду]] өлгеннен кейін оның ұлысында тақ таласы қайта басталды. [[Дува]] ханның тікелей көмегімен Хайдудың тұңғыш ұлы [[Жапар]] Емілде билікке келді. Бірақ билікті ұстап тұра алмаған Хайдудың ұрпақтары көп ұзамай [[Дува]]ның билігін мойындауға мәжбүр болды. 1307 жылы [[Дува]] қайтыс болғаннан кейін [[Алмалық (көне қала)|Алмалық]]қа жақын [[Себкун]] қаласында оның ұлы [[Қонжық]] таққа отырды. Бір жылдан кейін ол да қаза тауып, билік [[Үгедей]] ұрпағынан тарайтын [[Тәлік]]ке өтті. Мұсылман дініне шын берілгені үшін — Қызыр ата атанған Тәлік Дува ұлдарына қысым көрсетті. Ақыры Кебек бастаған Дува ұлдары Тәлікті өлтіріп, [[Есенбұқа]]ны [[хан]] сайлады. 1318 жылы [[Есенбұқа]] өлгеннен кейін [[Кебек]] хан тағына отырды. Ол астананы Іледен Мауераннахрдағы [[Нахшеб]] қаласына көшіріп, [[Карши]] деп аталатын хан ордасын тұрғызады. Онда ол ақша реформасын жүргізіп, [[күміс]] [[ақша]] (динар), теңге (хар-хем) соқтырды. Кебек тұсында Самарқандта “[[Түмен]]” (он мыңдық) деп аталатын аймақтар, ал Қашғарда “[[Орчин]]” деп аталатын кіші өлкелер құрылып, оларды түркі-моңғолдан шыққан жергілікті ақсүйектер басқарды. [[Кебек хан]] [[пұт]]қа табынды, бірақ [[ислам]] дінінің таралуына қарсы болмады. Сондықтан оның ұрпақтары мұсылмандыққа бет бұрды. 1333 жылы Шағатай ұлысының билеушісі Тармашырынның ордасында болған ибн Баттута Шағатай ұлысын [[әлем]]нің төрт ұлы мемлекетімен ([[Қытай]], [[Үндістан]], [[Иран]] және [[Өзбек хан]] билігіндегі [[Алтын Орда]]) тең дәрежеде қарым-қатынас орнатқан [[мемлекет]] деп көрсеткен. Шағатай ұлысында, жалпы түркі-моңғол ұлыстары көлемінде отырықшы мәдениетті жақтайтын және әскери-бюрократ. күштің қолдауымен көшпелі мемлекет құ-руды жақтайтын екі бағыт болды. Дува, Кебек, Тармашырын бастаған топ бірінші бағытты қолдады. [[Қала]] тұрғызды, әкімшілік және ақша реформасын жүргізді. Олардың бұл бағыты әрдайым көшпенділікті қолдайтын екінші бағыттағылардың қарсылығына ұшырап отырды. Ирандағы Хулагу мемлекеті мен [[Алтын Орда]]да негізінен отырықшылық салты басым болса, Шағатай ұлысы екінші бағытты қатаң ұстады. Қаракүлік, Есенбұға, Хайду қатарлы тұлғалар көшпелілік бағытты қолдады. Бұл қайшылықтар ақыры Шағатай ұлысын 1346 жылы [[Шығыс]] және [[Батыс]] деп екіге бөлді. Олардың шекарасы Балқаш көлі арқылы өтті. Мауераннахрға сүйенген батыс бөлімі біраз уақыт Шағатай ұлысы атын сақтады. Әйгілі [[шағатай тілі]] осы өңірде дүниеге келді. Ал шығыс бөлімі бұрынғы моңғол атауын сақтап, “[[Моғолстан]]” атанды. Оның орталығы Жетісуда болды. Қазақ халқының, Қазақ мемлекетінің қалыптасуына Шағатай ұлысы, Моғолстанның қосқан үлесі зор. Біріншіден, аталған мемлекеттер Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймақтары аумақтарында құрылды. Екіншіден, кейіннен қазақ халқының құрамына кірген үйсін, дулат, қаңлы, албан, суан, қоңырат, найман, жалайыр тайпалары аталған мемлекет халқының негізгі тобын құрады. Шағатай ұлысы бар жоғы 122 жыл (1224 — 1346) салтанат құрып, тарих сахнасынан кетті.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім</ref> == Шағатай ұлысының билеушілері == [[Шағатай хан|Шағатай]] (1224—1242) Қара-Құлағу (1242—1247, 1251—1252) Есу-Мункэ (1247—1251) Мубарек-шах (сәуір 1265-қыркүйек 1265) Алғұ (1260—1265) Борақ хан (1265—1271) Неғубек хан (1271—1272) Бұға Темір хан (1272—1291) [[Дува]] (1291 — 1307) Кунчек (1307—1308) Хизр Талику-хан (1308—1309) Есен-Буға (1309—1318) [[Кебек хан]] (1318—1326) Ильчигидай (1326) Дурра Тимур хан (1326) [[Тармашырын]]-хан (1326—1334) Бұзан хан (1334—1336) Женкші хан (1336) Есін Тимур хан (1336—1342) Мухаммад Пулад хан (1342—1343) Қазан хан (1343—1346) == Әдебиет == * Пищулина К.А., Юго-Восточный Казахстан в середине 14 — начале 16 вв., ауылы , 1977; * Караев О., Чагатайский улус, Государство Хайду, Моголстан, Бишкек, 1995; * Мухаммед Хайдар Дулати, Тарих-и Рашиди, ауылы , 1999; * Энхчимэг Ц., Монголын Цагаадайн улс, У.-Б., 2006. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шыңғыс хан империясы}} {{wikify}} [[Санат:Тарих]] {{stub}} 1fymko4n41rip92908hnjt028vkziur 0 32783 3589663 3115395 2026-04-22T10:58:31Z On The Hidden Mountain 172197 Исправление координат 3589663 wikitext text/x-wiki {{Мұздық |Атауы = Желдімұз |Төл атауы = |Сурет = |Сурет атауы = |Координаттары =43/07/10/N/77/14/47/E |CoordScale = |Мұздықтың түрі = Аңғарлық мұздық |Ауданы = 1,6 |Ұзындығы = 2,5 |Қалыңдығы = |Мұздықтың күйі = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Алматы облысы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = Қазақстан Алматы облысы |Ортаққордағы санаты = }} '''Желдімұз''' – [[Іле Алатауы]]ның солтүстік беткейіндегі мұздық. == Географиялық орны == [[Алматы облысы]] [[Талғар ауданы]] Солтүстік [[Талғар шыңы]] аумағында (биіктігі 3720 – 3350 м) орналасқан. == Аумағы == Жалпы ұзындығы 2,5 км (ашық бөлігі 2,3 км). Абляциялық ауданы 1,6 км² (ашық бөлігі 1,4 км³). Мұз көлемі 0,11 км³. Фирн алаңы терең шатқалдармен екі бөлікке бөлінген.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы облысы мұздықтары]] [[Санат:Іле Алатауы]] 2239uj6ml62vx3vhgnmucj7anrjztq0 3589670 3589663 2026-04-22T11:17:14Z On The Hidden Mountain 172197 Добавлено название ледника Тагильцев из РГО Алматинской области за 2014 год 3589670 wikitext text/x-wiki {{Мұздық |Атауы = Желдімұз |Төл атауы = |Сурет = |Сурет атауы = |Координаттары =43/07/10/N/77/14/47/E |CoordScale = |Мұздықтың түрі = Аңғарлық мұздық |Ауданы = 1,6 |Ұзындығы = 2,5 |Қалыңдығы = |Мұздықтың күйі = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Алматы облысы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = Қазақстан Алматы облысы |Ортаққордағы санаты = }} '''Желдімұз''' (Тагильцев) – [[Іле Алатауы]]ның солтүстік беткейіндегі мұздық.<ref>{{cite book |title=Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекеттік каталогы |volume=4 |location=Алматы |publisher=РМҚК "Ұлттық картографиялық-геодезиялық қоры" |year=2014 |edition=2-ші басылым, қайта өңделген және толықтырылған |quote=2014 жылдың 1 қарашадағы мәлімет бойынша жасалды}}</ref> == Географиялық орны == [[Алматы облысы]] [[Талғар ауданы]] Солтүстік [[Талғар шыңы]] аумағында (биіктігі 3720 – 3350 м) орналасқан. == Аумағы == Жалпы ұзындығы 2,5 км (ашық бөлігі 2,3 км). Абляциялық ауданы 1,6 км² (ашық бөлігі 1,4 км³). Мұз көлемі 0,11 км³. Фирн алаңы терең шатқалдармен екі бөлікке бөлінген.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы облысы мұздықтары]] [[Санат:Іле Алатауы]] kk29m0r65f2ik3k31cb5vhjnc7v6tce 0 37825 3589534 3539480 2026-04-22T01:35:38Z Sagzhan 29953 3589534 wikitext text/x-wiki '''Жамұқа''', Джамуха сэчен (шамамен 12 ғасырдың ортасы — 13 ғасырдың 1-ширегі) — [[Шыңғыс хан]]ның өміріндегі ең жақын досы (андасы) және қас жауы болған тарихи тұлға. Жамұқа өте ақылды, айлакер, сөзге шешен адам болған. Темүжіннің (Шыңғыс хан) күш жинауы кезеңінде ол өзінің қол астындағы тайпасынан әскер жиып, [[Тоғрыл хан]] үшеуі одақ құрған болатын. Меркіттерді талқандаған соң, Шыңғыс хан мен Жамұқа бала кездерін еске алып, екінші рет анттасып дос болады. Екеуінің араздасуына Жамұқаның інісі [[Тисер]] (Такудачер) Темүжін елін барымталауға барғанда қаза табуы себеп болады. Інісінің кегін алу үшін Жамұқа жалайырдың он үш батырын ертіп, үш түмен әскермен жауының елін шабады. Темүжін әскерін [[Балжут]] даласында талқандап, Онон өзенінен асыра қуған Жамұқа кері қайтады. Бұдан кейін Темүжінді біржола жою үшін 1201 жылы қоңырат, икарас, құрамас, дурбан, т.б. тайпалар бірігіп, өздеріне Жамұқаны гурхан етіп сайлайды. Олардың біріккен әскері Күйтэн деген жерге келгенде ауа райы қиындығынан әлсіреп, Темүжіннен жеңілуге душар болады. Осы кезде Жамұқа қулығына салып, өзін гурхан көтерген тайпаларды сатып, Темүжінге барып қосылады. Бірақ көп ұзамай Темүжінді одақтасы Он ханмен араздастыру үшін әрекет жасайды. Он ханның ұлы Салгунге елші жіберіп, одақты бұздырып, соғыс ашуға көндіреді. Екі жақтың әскері соғыс даласында кездескенде Жамұқа өз әскерін алып кетеді де, сенімсіздік туындаған соң жеңіліс табады. Осындай әдісті пайдаланып 1204 жылы Жамұқа найман Таян хан бастаған ойрат, меркіт, жойрат, дурбан, т.б. тайпалар одағының әскерінің жеңілуіне әсер етеді. Меркіттер мен наймандар Темүжінге бодан болған соң, бұл аймақта Жамұқа барып паналайтын күшті мемлекет қалмады. Ол елінен безіп, Таңлы тауында бірнеше нөкерімен жасырынып жүреді. Осындай жағдайды көрген жойрат тайпасы кеңесіп, “Шыңғыс хан біздің билеушіміз, әрі туысымыз еді. Біздің керейіт Он хан мен найман Таян ханға қосылып, билеушімізге қарсы шығуымызға Жамұқа кінәлі” — деп, оны ұстап алып Шыңғыс ханға тапсырады. Қайтадан дос болуға шақырған Шыңғыс хан тілегіне Жамұқа жауап ретінде өзін “қан шығармай" өлтіруін өтінеді. Шыңғыс хан оның бұл өтінішін орындап, құрметпен жерлейді. <ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Шыңғыс хан]] nxvyw3gzofwwndxl8meogqyyk3trf0c 0 38654 3589234 3344465 2026-04-21T14:57:53Z Nurkhan 13652 3589234 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Константин Сергеевич Новосёлов |Шынайы есімі = {{lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}} |Суреті = Konstantin_Novoselov_portrait.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.10.1974 |Туған жері = {{Туғанжері|Нижний Тагил|Нижний Тагилде}}, [[Свердловск облысы]], [[РКСФР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{Russia}},<br> {{UK}} |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеу |Жұмыс орны = [[Ресей Ғылым академиясының Теориялық және математикалық механика институты|РСАТМИ]]<br> [[Неймеген университеті]]<br> [[Манчестер университеті]] |Ғылыми жетекшіcі = [[Андрей Гейм]],<br> [[Ян-Кис Маан]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика және технология институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] (2004) |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Николас Курти Еуропалық ғылым сыйлығы]] (2007)<br> [[MIT Technology Review журналының TR35]] (2008)<br> [[Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының жас ғалым сыйлығы]] (2008)<br> [[Еурофизика сыйлығы]] (2008)<br> {{Нобельдік медаль}} Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Бакалавр рыцары]] (2012)<br> [[Леверхульм медалі]] (2013)<br> [[Онсагер медалі]] (2014) [[Америка қоғамының көміртегі медалі]] (Carbon Medal)<br> [[Далтон медалі]] (2016) {{Нобельдік медаль|2022}} [[Список лауреатов Нобелевской премии по физике|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2022 жыл ғылымда|2022]]) |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Новосёлов Константин Сергеевич''' (1974 жылы 23 тамызда Төменгі Тагильде дүниеге келді) - [[Ресей]] және [[Ұлыбритания]] физигі, 2010 жылы [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты атанды. 1997 жылы [[МФТИ]]-дың физикалық және кванттық электроника факультетін үздік аяқтады. 1999 жылға дейін Черноголовкадағы Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтында жұмыс істеді. 1999 жылдан бастап Неймеген Университетінің (Нидерланд) күшті магнит өрісі зертханасының қызметкері, онда ол 2004 жылы доктор дәрежесін алды. 2001 жылдан бастап [[Манчестер Университеті]]нде (Ұлыбритания) қызмет етеді. 2004 жылы Leverhulme Trust (Лондон) ғылыми қорының, 2006 жылы табиғат жайлы білімдерді дамыту бойынша Лондон корольдік қоғамының стипендиаты болды. Ғылыми қызығушылық салалары: мезоскопиялық асқын өткізгіштік, наноматериалдар физикасы. {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} {{commonscat|Konstantin Novoselov}} [[Санат:1974 жылы туғандар]] [[Санат:Ресей физиктері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] c48axypvhlr5ca8l9m0m6jgg5a9ul48 3589235 3589234 2026-04-21T14:58:41Z Nurkhan 13652 3589235 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Константин Сергеевич Новосёлов |Шынайы есімі = {{lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}} |Суреті = Konstantin_Novoselov_portrait.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.10.1974 |Туған жері = {{Туғанжері|Нижний Тагил|Нижний Тагилде}}, [[Свердловск облысы]], [[РКСФР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{Russia}},<br> {{UK}} |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеу |Жұмыс орны = [[Ресей Ғылым академиясының Теориялық және математикалық механика институты|РСАТМИ]]<br> [[Неймеген университеті]]<br> [[Манчестер университеті]] |Ғылыми жетекшіcі = [[Андрей Гейм]],<br> [[Ян-Кис Маан]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика және технология институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] (2004) |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Николас Курти Еуропалық ғылым сыйлығы]] (2007)<br> [[MIT Technology Review журналының TR35]] (2008)<br> [[Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының жас ғалым сыйлығы]] (2008)<br> [[Еурофизика сыйлығы]] (2008)<br> {{Нобельдік медаль}} Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Бакалавр рыцары]] (2012)<br> [[Леверхульм медалі]] (2013)<br> [[Онсагер медалі]] (2014) [[Америка қоғамының көміртегі медалі]] (Carbon Medal)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> {{Нобельдік медаль|2022}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2022 жыл ғылымда|2022]]) |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Новосёлов Константин Сергеевич''' (1974 жылы 23 тамызда Төменгі Тагильде дүниеге келді) - [[Ресей]] және [[Ұлыбритания]] физигі, 2010 жылы [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты атанды. 1997 жылы [[МФТИ]]-дың физикалық және кванттық электроника факультетін үздік аяқтады. 1999 жылға дейін Черноголовкадағы Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтында жұмыс істеді. 1999 жылдан бастап Неймеген Университетінің (Нидерланд) күшті магнит өрісі зертханасының қызметкері, онда ол 2004 жылы доктор дәрежесін алды. 2001 жылдан бастап [[Манчестер Университеті]]нде (Ұлыбритания) қызмет етеді. 2004 жылы Leverhulme Trust (Лондон) ғылыми қорының, 2006 жылы табиғат жайлы білімдерді дамыту бойынша Лондон корольдік қоғамының стипендиаты болды. Ғылыми қызығушылық салалары: мезоскопиялық асқын өткізгіштік, наноматериалдар физикасы. {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} {{commonscat|Konstantin Novoselov}} [[Санат:1974 жылы туғандар]] [[Санат:Ресей физиктері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] 4g9jj8trl75i1l25ze1q3e7cq8yndwd 3589295 3589235 2026-04-21T16:24:33Z Nurkhan 13652 3589295 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Константин Сергеевич Новосёлов |Шынайы есімі = {{lang-en|Konstantin Sergeevich Novoselov}} |Суреті = Konstantin_Novoselov_portrait.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.10.1974 |Туған жері = {{Туғанжері|Нижний Тагил|Нижний Тагилде}}, [[Свердловск облысы]], [[РКСФР]], [[КСРО]] |Азаматтығы = {{USSR}} → {{Russia}},<br> {{UK}} |Ғылыми аясы = [[графен]]ді зерттеу |Жұмыс орны = [[Ресей Ғылым академиясының Теориялық және математикалық механика институты|РСАТМИ]]<br> [[Неймеген университеті]]<br> [[Манчестер университеті]] |Ғылыми жетекшіcі = [[Андрей Гейм]],<br> [[Ян-Кис Маан]] |Альма-матер = [[Мәскеу физика және технология институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] (2004) |Ғылыми атағы = [[Профессор]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[графен]]ді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі |Марапаттары = [[Нидерланд арыстаны орденінің командоры]]<br> [[Николас Курти Еуропалық ғылым сыйлығы]] (2007)<br> [[MIT Technology Review журналының TR35]] (2008)<br> [[Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының жас ғалым сыйлығы]] (2008)<br> [[Еурофизика сыйлығы]] (2008)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2010)<br> [[Бакалавр рыцары]] (2012)<br> [[Леверхульм медалі]] (2013)<br> [[Онсагер медалі]] (2014) [[Америка қоғамының көміртегі медалі]] (Carbon Medal)<br> [[Далтон медалі]] (2016)<br> |Сайты = [https://www.physics.manchester.ac.uk/research/ condmat.physics.manchester.ac.uk/…] }} '''Новосёлов Константин Сергеевич''' (1974 жылы 23 тамызда Төменгі Тагильде дүниеге келді) - [[Ресей]] және [[Ұлыбритания]] физигі, 2010 жылы [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты атанды. 1997 жылы [[МФТИ]]-дың физикалық және кванттық электроника факультетін үздік аяқтады. 1999 жылға дейін Черноголовкадағы Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтында жұмыс істеді. 1999 жылдан бастап Неймеген Университетінің (Нидерланд) күшті магнит өрісі зертханасының қызметкері, онда ол 2004 жылы доктор дәрежесін алды. 2001 жылдан бастап [[Манчестер Университеті]]нде (Ұлыбритания) қызмет етеді. 2004 жылы Leverhulme Trust (Лондон) ғылыми қорының, 2006 жылы табиғат жайлы білімдерді дамыту бойынша Лондон корольдік қоғамының стипендиаты болды. Ғылыми қызығушылық салалары: мезоскопиялық асқын өткізгіштік, наноматериалдар физикасы. {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} {{commonscat|Konstantin Novoselov}} [[Санат:1974 жылы туғандар]] [[Санат:Ресей физиктері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] mps39pssoi8cand88iuxbmz4f6fmhwe 0 39807 3589649 3496416 2026-04-22T10:21:18Z 1nter pares 146705 3589649 wikitext text/x-wiki '''Генерал''' ({{lang-la|generalіs — жалпы, ортақ, бас басшы}}) — қарулы күштерде, арнайы қауіпсіздік органдары мен прокуратура қызметінде, төтенше жағдайлар министрлігінде, жоғары офицерлік құрамындағы әскери қызметкерлерге берілетін атақ (шен). 1992 жылы Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінде Генерал-майор, Генерал-лейтенант, Генерал-полковник, армия генералы атақтары бекітілді. [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президентінің]] жарлығымен тұңғыш армия генералы атағы [[Кеңес Одағының Батыры]], [[Халық қаһарманы]] [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов|Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетовке]] берілді. Екінші армия генералы атағын екі дүркін қорғаныс министрі қызметін атқарған [[Мұхтар Қапашұлы Алтынбаев|Мұхтар Алтынбаев]] болды. Генерал және адмирал деген атақ ең тәжірибелі, әскери және саяси дайындығы мол, әскерлерге басшылық етуде шеберлік пен біліктілік көрсеткен офицерлерге беріледі.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы:"Мектеп" ААҚ , 2001</ref> == Тарихы == Генерал шені алғаш рет Францияда басқа шендерге префикс түрінде пайда болды (capitaine-generale, colonel-general). XVI ғасырдан бастап Францияда ерекше атақ ретінде қолданылып келеді. Генерал шені тұңғыш рет Францияда 16 ғасырда, Ресейде 17 ғасырдың аяқ кезінде қолданыла бастады. [[І Петр]] генерал атағын жоғары дәрежедегі әскери қызметкерлердің лауазымына қосымша ретінде ([[Генерал-фельдмаршал]], Генерал-аншеф, Генерал-аудитер) енгізді. Жалпы генерал атаулары әр елде әр түрлі аталады (мысалы, Генерал-адьютант, Генерал-капитан, Генерал-инспектор, [[Генерал-губернатор]], Генерал-интендант, Генерал-квартимейстер, т.б.). [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңестер Одағында]] 1940 ж. мамыр айында Генерал-майор, Генерал-лейтенант, Генерал-полковник, [[армия генералы]] атақтары бекітілді, әрі Қарулы Күштердің түрі мен әскери ерекшеліктері қосымша аталды (мыс., авиация генерал-майоры, артиллерия генерал-лейтенанты).<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том</ref> == Қазақстан == === Қазақ тарихындағы генералдар === ==== Ресей Империясында ==== * Жәңгір-хан Бөкеев 1840 жылы император Николай I тапсырды. * [[Баймұхамед Айшуақов]] * [[Мұхамеджан Баймұхамедов]] * [[Ғұбайдолла Жәңгіров]] - қазақтан шыққан тұңғыш кавалерия генералы (1878 жылы генерал-майор, 1888 жылы генерал-лейтенант, 1894 жылы кавалерия-генералы). * [[Сабыр Сарығожин|Сабыр Сарғожин]] ==== КСРО кезеңінде ==== * [[Шәкір Жексенбаев]] - КСРО тарихында қазақтан шыққан ең алғашқы генерал (1943) * Сабыр Рахымов (1943) * [[Нұрлы Байкенов]] (1962 ж, генерал-майор) * [[Сағадат Нұрмағанбетұлы Нұрмағанбетов|Сағадат Нұрмағанбетов]] (1964 ж, генерал-майор) * [[Камал Бошаев]] (1965 ж, генерал-майор) * Самұрат Сыртанов (1968 ж, генерал-майор), * [[Баһадүрбек Байтасов]] (1972 ж, генерал-майор) * [[Есет Әлібеков]] (1978 ж, генерал-лейтанант) * [[Жансен Кереев]] (1979 ж, генерал-лейтанант) * [[Болат Есмамбетов]] (1980 ж, генерал-майор) * [[Жармұхамед Қойшыбаев]] (1984 ж, генерал-майор) * * '''Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитеті''' * [[Закаш Камалиденұлы Камалиденов]] * [[Болат Әбдірахманұлы Баекенов|Болат Абдрахманұлы Баекенов]] '''Шетелдегі қазақ генералдары''' * [[Хамза Ерзінұлы Зайсанов]] (1944) Моңғолия * [[Дәлелхан Сүгірбайұлы|Дәлелхан Сүгірбай]] (1947) Қытай, Алтай аймағының генерал-губернаторы<ref>{{Cite web|title=Екінші дүниежүзілік соғыста қазақтан шыққан 5 генерал|url=https://e-history.kz/kz/interactive/show/23805}}</ref> * [[Жекей Қалидолдаұлы]] (2007)<ref>{{Cite web|title=Шет елдегі қазақ генералдары|url=https://egemen.kz/article/274045-shet-eldegi-qazaq-generaldary|date=7 мамыр 2021 жыл}}</ref> * [[Мәлік Мұқайұлы Жұмағұлов]] (2006) Қырғызстан<ref>{{Cite web|title=Жырақта жүрген қазақ генералы|url=https://abai.kz/post/15306}}</ref> * [[Николай Майданов|Николай (Қайыргелді) Майданов]] - Кеңес Одағының және Ресей Федерациясының батыры * Серік Сұлтанғабиев - Ресей Федерациясының батыры === '''Қазақстан Республикасы''' === * Тұңғыш әйел генерал - '''[[Сәуле Айтбаева]]''' (2013) Прокурор. * Қаиырбек Сулейменов * Қалмұханбет Қасымов * [[Бақытжан Ертайұлы Ертаев|Бахытжан Ертаев]] * Нұрлан Жоламанов * Уәли Еламанов * Сәбит Тауланов * Хайретдин Расқалиев * Қажығали Мұқатов ==== Бүгінгі Қазақстандағы генералдар саны ==== 2025 жылы мамыр айында Қарулы күштер санатында 40 генерал, оның ішінде 1 генерал-полковник, 9 генерал-лейтенант, 30 генерал-майор бар екені хабарланды. 2024 жылы 7 адам генерал атанса, 2025 жылдың басында 5 генерал мен 1 вице-адмирал атағы берілген<ref>{{Cite web|title=Сколько генералов насчитывается в Казахстане|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/skolko-generalov-naschityivaetsya-v-kazahstane-569447/}}</ref>. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінде '''11''' қызметкердің '''генерал шені''' бар, сондай-ақ '''төрт''' қызметкер отставкада. Төтенше жағдайлар министрлігінде жоғары басшы құрамнан бес қызметкер қызмет етеді. Тағы '''15 генерал''' 1992-2024 жылдар аралығында зейнетке шыққан. Прокуратура органдарында '''28''' қолданыстағы '''мемлекеттік әділет кеңесшісі''' (генерал шеніне сәйкес келеді) және '''57''' отставкадағы кеңесші бар. Қаржылық мониторинг агенттігінде 2022-2024 жылдар аралығында '''генерал-майор''' шені берілген '''10''' басшы қызмет етеді. === 2024 жылы === * Қайрат Дәуітов, * Төлеужан Жүнісов, * Аян Есжанов * Бауыржан Ибатулин, * Ержан Ибраев, * Бекайдар Қазкеев, * Павел Поливанов * Авиация генерал-майоры Ержан Нильдибаев алды. * Ұлттық қауіпсіздік қызметінің генерал-майоры арнайы атағы Нұржан Бекжановқа, Марат Жұмабаевқа, Алмас Наймантаевқа берілді. * Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің генерал-майоры атағын Саян Ахметжанов, Мақсат Жебегенов, Ұлан Сарқұлов алды. * Экономикалық тергеу қызметінің генерал-майоры атағын Данияр Әлиев, Еркебұлан Асанбаев, Нұржан Исмағұлов алды. * Полиция генерал-майоры атағын Айдын Қабдулдинов, Айдос Рысбаев, Нұрхат Оразбаев алды. * Сонымен қатар, ең алғашқы генерал шеніне сәйкес келетін 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі сыныптық шенін Берік Әбілов, Ғалымжан Қойгелдиев, Ерлан Өтегенов алды<ref>{{Cite web|title=В Казахстане появилось 20 новых генералов|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-kazahstane-poyavilos-20-novyih-generalov-534444/}}</ref>. === 2025 жылы генерал шенін алған қызметкерлер === '''Қорғаныс министрлігі:''' * '''Вице-адмирал:''' Бурамбаев Серік Жақсығалиұлы * '''Генерал-майорлар:''' * Довганюк Анатолий Андреевич * Исабеков Алмас Тынышбекұлы * Камалов Рамиль Фаткулұлы * Манап Дәурен Мұхтарханұлы * Маралов Жеңіс Мұхамедқалиұлы<ref>{{Cite web|title=Кому Президент присвоил новые звания: опубликован указ|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/komu-prezident-prisvoil-novyie-zvaniya-opublikovan-ukaz-569380/|accessdate=2025 жылғы 18 тамыз}}</ref> '''Ұлттық қауіпсіздік комитеті:''' * Бартенев Денис Валерьевич * Ибраев Рустам Жиянұлы * Құсайынов Нұржан Маратұлы * Сауранбаев Саят Әбуғалиұлы * Тоқтамысов Асхат Байбатырұлы '''Мемлекеттік күзет қызметі:''' * '''Генерал-майор:''' Төреханов Роман Алмаханұлы '''Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет:''' * Мақажанов Ернар Әбсейітұлы * Рахимов Арман Тастемірұлы '''Экономикалық тергеу қызметі:''' * Әбдіханов Қуат Аманбекұлы * Югай Андрей Анатольевич '''Ішкі істер министрлігі:''' * Аленов Бауыржан Төлегенұлы * Әлиев Қайыркен Жетпісбайұлы * Аяғанов Сағындық Күзембайұлы * Құсайынов Сарқытбай Зәкірұлы * Сұлтанбаев Қайсар Әбілекұлы '''Прокуратура органдары:''' '''3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі:''' * Ақылбеков Дәулет Ертайұлы * Басшыбаев Мәдияр Бекеұлы * Кәріпбеков Серік Ақмырзаұлы * Садырбеков Ғабит Амангелдіұлы<ref>{{Cite web|title=“Наша армия должна быть готова“. Токаев вручил госнаграды и звания силовикам|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nasha-armiya-doljna-gotova-tokaev-vruchil-gosnagradyi-569378/|accessdate=2025 жылғы 18 тамыз|year=05.05.2025}}</ref> == Әлем елдеріндегі генералдар нышандары == <gallery> Сурет:SWE-General.png|'''Швеция. Құрлық әскерлері''' Сурет:Gral sedena.gif|'''Мексика армясы, Құрлықтық күштер''' Сурет:Nl-landmacht-generaal.svg|'''Нидерланд королдігі құрлықтық күштері''' Сурет:IT-Army-OF9a.svg|'''Италия құрлықтық армясы''' Сурет:Õhuväekindral.png|'''Эстония ӘӘК''' </gallery> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әскери шендер]] [[Санат:Генералдар|*]] 9zt6fpigw3fspjl1744bnclp4h3fb2r 0 41409 3589430 3587653 2026-04-21T23:21:35Z Kasymov 10777 3589430 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қарғалы |сурет =Қарғалы жамбыл ауданы.jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43|lat_min = 10|lat_sec = 36 |lon_deg =76|lon_min = 24|lon_sec =23 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = Жамбыл ауданы (Алматы облысы) |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы){{!}}Қарғалы |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1909 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Фабричный'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}30999 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қарғалы}} '''Қарғалы''' ([[2007 жыл]]ға дейін — ''Фабричный'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07D0001983 Облыстағы кейбір ауылдық округтер мен ауылдардың атауын өзгерту туралы]</ref> — [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы ауыл, [[Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы)|Қарғалы ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде, [[Ұзынқарғалы]] өзенінің бойында, [[Іле Алатауы]]ның баурайында орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||17501||{{өсім}}20114 ||{{өсім}}30999 ||154,1 ||9739 ||{{өсім}}15365 ||157,8 ||10375 ||{{өсім}}15634 ||150,7 |} == Тарихы == Іргесі [[1909 жыл|1909]] жылы шұға фабрикасын салуға байланысты қаланған. Алғашында "Қарғалы", [[1937 жыл|1937]] жылдан "Фабричный" деп аталды, [[2007 жыл]]ы алғашқы атауы қайтарылды. == Өндіріс орындары == Өндіріс орындарынан “Қарғалы” АҚ (шұға комбинат), [[асфальт]] зауытты, сувенирлер шығаратын цех, тұрмыстық комбинат бөлімшесі, бірнеше ӨК, шаруа қожалықтары, т.б. жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Кентте 6 орта мектеп және 1 өнер мектебі, шет тілдерін оқытатын ортасы, [[балабақша]], [[кинотеатр]], [[клуб]], мәдениет үйі, [[кітапхана]], [[аурухана]], [[емхана]], фелдьшер-акушерлік пункт, [[дәріхана]], т.б. бар. Фабричныйда [[1886 жыл|1886]] жылы салынған облыстағы ескі мешіттің бірі сақталған. Жақын темір жолы стансасы - [[Жібек жолы (Қарасай ауданы)|Жібек жолы]] (32 км)<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 9 том</ref>. [[Сурет:Болыс Сәт Ниязбекұлы атындағы мешіт.jpg|нобай|1886 жылғы тұрғызылған мешіттің мемориалдық жазуы.]] == Транспорт == [[Алматы|Алматыдан]] Қарғалыға дейін 236 автобуспен немесе [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Бауыржан Момышұлы]] көшелерінің қиылысынан жеке таксимен жетуге болады. == Галерея == <gallery> Сурет:Уәлиханов көшесі.jpg|Уәлиханов көшесі, ауылдың негізгі сауда көшесі. Көшенің бойында көптеген сауда нүктелері мен Айсұлу базары орналасқан. </gallery><gallery> Сурет:Әсет Бейсеуов көшесі.jpg|Әсет Бейсеуов көшесі, ауылдың алғашқы көшелерінің бірі.Бұл көшенің бойында ауылдың ауруханасы,№1 орта мектебі мен Майбұлақ мешіті орналасқан. </gallery><gallery> Сурет:Сәт көшесі Қарғалы Жамбыл ауданы.jpg|Сәт көшесі. Бұл көшеде 1886 жылы салынған мешіт, Қарғалы №3-ші орта мектебі, және алғашқы базарлардың бірі - әмбебап базары орналасқан. Сурет:Сәт мешіті Қарғалы.jpg|1886 жылы салынған мешіт бейнесі. </gallery><gallery> Сурет:Kargaly comb.jpg|alt=Сәт көшесі.|ХХ ғасырдың басында салынған [[Фабрика|комбинат]] (жотадан түсірілген фотосурет, қазіргі уақытта жұмыс істемейді). </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Алматы облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері]] [[Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері]] 0xzf9bgl0xtv5pf7ea6v1ga3b126wpe 3589432 3589430 2026-04-21T23:22:54Z Kasymov 10777 /* Галерея */ 3589432 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Қарғалы |сурет =Қарғалы жамбыл ауданы.jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43|lat_min = 10|lat_sec = 36 |lon_deg =76|lon_min = 24|lon_sec =23 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = Жамбыл ауданы (Алматы облысы) |кестедегі аудан = Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы){{!}}Қарғалы |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1909 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Фабричный'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}30999 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Қарғалы}} '''Қарғалы''' ([[2007 жыл]]ға дейін — ''Фабричный'')<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07D0001983 Облыстағы кейбір ауылдық округтер мен ауылдардың атауын өзгерту туралы]</ref> — [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы ауыл, [[Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы)|Қарғалы ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде, [[Ұзынқарғалы]] өзенінің бойында, [[Іле Алатауы]]ның баурайында орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||17501||{{өсім}}20114 ||{{өсім}}30999 ||154,1 ||9739 ||{{өсім}}15365 ||157,8 ||10375 ||{{өсім}}15634 ||150,7 |} == Тарихы == Іргесі [[1909 жыл|1909]] жылы шұға фабрикасын салуға байланысты қаланған. Алғашында "Қарғалы", [[1937 жыл|1937]] жылдан "Фабричный" деп аталды, [[2007 жыл]]ы алғашқы атауы қайтарылды. == Өндіріс орындары == Өндіріс орындарынан “Қарғалы” АҚ (шұға комбинат), [[асфальт]] зауытты, сувенирлер шығаратын цех, тұрмыстық комбинат бөлімшесі, бірнеше ӨК, шаруа қожалықтары, т.б. жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Кентте 6 орта мектеп және 1 өнер мектебі, шет тілдерін оқытатын ортасы, [[балабақша]], [[кинотеатр]], [[клуб]], мәдениет үйі, [[кітапхана]], [[аурухана]], [[емхана]], фелдьшер-акушерлік пункт, [[дәріхана]], т.б. бар. Фабричныйда [[1886 жыл|1886]] жылы салынған облыстағы ескі мешіттің бірі сақталған. Жақын темір жолы стансасы - [[Жібек жолы (Қарасай ауданы)|Жібек жолы]] (32 км)<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 9 том</ref>. [[Сурет:Болыс Сәт Ниязбекұлы атындағы мешіт.jpg|нобай|1886 жылғы тұрғызылған мешіттің мемориалдық жазуы.]] == Транспорт == [[Алматы|Алматыдан]] Қарғалыға дейін 236 автобуспен немесе [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Бауыржан Момышұлы]] көшелерінің қиылысынан жеке таксимен жетуге болады. == Галерея == <gallery>Сурет:Уәлиханов көшесі.jpg|Уәлиханов көшесі, ауылдың негізгі сауда көшесі. Көшенің бойында көптеген сауда нүктелері мен Айсұлу базары орналасқан.</gallery> <gallery>Сурет:Әсет Бейсеуов көшесі.jpg|Әсет Бейсеуов көшесі, ауылдың алғашқы көшелерінің бірі.Бұл көшенің бойында ауылдың ауруханасы,№1 орта мектебі мен Майбұлақ мешіті орналасқан.</gallery> <gallery>Сурет:Сәт көшесі Қарғалы Жамбыл ауданы.jpg|Сәт көшесі. Бұл көшеде 1886 жылы салынған мешіт, Қарғалы №3-ші орта мектебі, және алғашқы базарлардың бірі - әмбебап базары орналасқан.</gallery> <gallery>Сурет:Сәт мешіті Қарғалы.jpg|1886 жылы салынған мешіт бейнесі.</gallery> <gallery>Сурет:Kargaly comb.jpg|alt=Сәт көшесі.|ХХ ғасырдың басында салынған [[Фабрика|комбинат]] (жотадан түсірілген фотосурет, қазіргі уақытта жұмыс істемейді).</gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жамбыл ауданы елді мекендері (Алматы облысы)}} [[Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері]] [[Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері]] 7nrf44f8p1zazn5hywv4ystxcw22d7n 0 43882 3589652 3086628 2026-04-22T10:23:05Z On The Hidden Mountain 172197 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ Торайгыр это горы (хребет), а не гора 3589652 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Торайғыр таулары |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |lat_dir = |lat_deg = 43|lat_min = 19|lat_sec =18 |lon_dir = |lon_deg = 78|lon_min = 56|lon_sec = 20 |region = |CoordScale = |Орналасуы = {{KAZ}}, [[Алматы облысы]] [[Еңбекшіқазақ ауданы]] |Тау жүйесі = [[Іле Алатауы]] |Пайда болған кезеңі = [[Силур кезеңі|Силур]], [[Девон кезеңі|девон]], [[палеозой]] |Аумағы = |Ұзындығы = 42 |Ені = 10-12 |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 2469 |Карта = |Позициялық карта 1 = Қазақстан |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = Қазақстан Алматы облысы |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = }} '''Торайғыр''' – [[Іле Алатауы]]ның шығыс сілеміндегі таулар. == Географиялық орны == [[Шарын (өзен)|Шарын]] және [[Шілік (өзен)|Шілік]] өзендерінің су айырығында. Ең биік жері – Қарағайлы тауы (2469 м). Батыстан шығысқа қарай 42 км-ге созылған, ені 10 – 12 км. Солтүстігінде Сөгеті аңғары, оңтүстігінде [[Жалаңаш аңғары]] орналасқан. == Геологиялық құрылымы == [[Силур кезеңі|Силур]] мен [[Девон кезеңі|девон]]ның құм тастарынан және [[палеозой]]дың эффузиялық шөгінді жыныстарынан түзілген. == Өсімдігі == Баурайында жусан, бетеге, көде, беткейлерінде арпабас, бидайық, өзен аңғарында жабайы алма ағашы, көктерек, итмұрын, т.б. өседі. Торайғыр етегінде қыстаулар (Көртоғай, Көлбастау, Торыайғыр, т.б.) мен қоныстар орналасқан. Шығысында өзімен аттас асу ([[Торайғыр (асу)]]) бар. Ол арқылы [[Алматы]] – [[Нарынқол]] автомобильдік жолы өтеді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Еңбекшіқазақ ауданы таулары]] [[Санат:Іле Алатауы]] cj022ns8f0gfl91gw97t73h5lnvt9m8 0 44571 3589535 3466429 2026-04-22T01:36:09Z Sagzhan 29953 3589535 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Найман хандығы |өз атауы = |статусы = хандық |әнұраны = |байрақ = |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = |size = |сипаттамасы = <!-- |type_before = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--> |p1 = |flag_p1 = |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = 1125 |ыдырауы = 1211 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = |flag_s1 = |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астана = Балықты |қалалары = |тілі = найман тілі |валютасы = |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = |халқы = |басқару_формасы = монархия |династиясы = |басқарушылар_титулы = хан |басқарушы1 = Инанш Білге хан |басқарушы_жылы1 = 1143-1180 |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |басқарушы2 = Еният хан |басқарушы_жылы2 = 1180-1190 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = Көксу Сабрах |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = Наркеш Даян |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = Таян хан |басқарушы_жылы5 = 1190-1204 |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = Күшлік хан |басқарушы_жылы6 = 1204-1211 |діні = |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |Кезең2 = |Уақыт2 = |Жыл2 = |Кезең3 = |Уақыт3 = |Жыл3 = |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb| alt=A.| ''Наймандардың XIII ғасырда орналасқан жері''.]] '''Найман хандығы''', '''Найман ұлысы''' – 1125 - 1211 жылдары [[Қазақстан]]ның шығысы, Алтай, Моңғолия аумағында өмір сүрген көшпелі мемлекет. Найман тайпасы Ляо империясы құлдырағаннан кейін құрған. Негізгі аумағы [[Ертіс]]тен Орхонға дейінгі Алтай мен Хинган таулы өлкесін қамтыды. <ref>Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы", 6 том</ref> ==Найман мемлекетінің пайда болуы== Батысында Ертіс өзеніІ бойындағы қаңлылар, солтүстігінде қырғыздар, шығысында Орхон, Селенга бойын алып жатқан [[керей]], [[меркіттер]]мен және оңт-нде [[Ұйғыр]], [[Ся]] жұртымен іргелес тұрды. Жазба деректер бойынша алғашқы билеушілері 1143 жылдан бастап белгілі. Найман мемлекеті 12 ғасырдың аяғында билік еткен [[Инанш Білге хан]] тұсында нығайды. [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолында орналасқан]]. Найман мемлекетінің <ref>Маргулан А., [[Найман]] // Казахи, Л., 1930</ref> көрші елдермен саяси, сауда байланыстары жақсарды. [[Рашид әд-Дин]] “Наймандардың хандары қадірлі, қуатты, олардың халқының саны көп, әскері де қуатты болды” деп жазды. Найман мемлекетінің хандары мұрагерлік жолмен сайланды. Белгілі тайпа билеушілері, батыр, қолбасшылары хан кеңесінің құрамына кірді. Хан ұлыс жасағының бас қолбасшысы болды. Ұлыста іс қағаздары жүргізіліп, хан жарлықтары хатқа түсіріліп, оған ханның төрт бұрышты алтын мөрі (таңба) басылған. 12 ғасырдың аяғынан бастап Найман мемлекетінің хандары “[[Бұйрық]]”, “[[Күшлік хан|Күшлік]]” деп аталды. [[Инанш Білге хан]] өлген соң, оның екі ұлы [[Таян хан]] мен [[Бұйрық хан]] таққа таласып, Найман мемлекетін екіге бөлді. Екі иелікке бөлінген ұлыстың әрқайсысы өз алдына дербес әрекет етіп, өзара қырқысты. Бұл ішкі саяси дағдарыс [[Шыңғыс хан]] әскери күшінің артуымен тұстас келді. Шыңғыс хан және керейлер ханы [[Тоғрыл хан]] (Уаң хан) бастаған қол 1199 жылы Бұйрық ханның, 1204 жылы Таян ханның ұлысын басып алды. Олардың [[Жамұқа]] бастаған тайпалар одағының күшімен бірігіп, моңғолдарға қарсы тұрмақ болған әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Жетісу жеріне келіп, Найман мемлекетін саяси-әлеум. жағынан қайта күшейтуге тырысқан Таян ханның ұлы [[Күшлік]] ханды Шыңғыс ханның Жебе бастаған қолы өлтірді. ==Найман мемлекетінің ыдырауы== [[File:Mongol Empire c.1207.png|thumb| left| alt=A.| ''[[Наймандар Монғол империясы құрамында]]''.]] Осылайша Найман мемлекетітолығымен күйреп, тарих тұғырынан тайды. Найман мемлекеті жұртының бір бөлігі моңғолдарға бағынышты болып, ата мекенінде қалып қойса ([[Ертіс]], [[Зайсан (көл)|Зайсан]], [[Марқакөл (көл)|Марқакөл]])<ref>Әбілғазы Баһадүр, Түрік шежіресі, А., 1992</ref>, қалғандары оңт. батысқа ([[Жетісу]], [[Сарыарқа]], Сыр бойына) қарай ойысты. Олар осы аймақтағы ұлыстар мен халықтардың құрамына енді (''қ. Наймандар''). Найман мемлекетінің тұрғындары негізінен көшпелі мал шаруашылығымен айналысты. Кейбір деректерде наймандардың Орхон, Ертіс өзенінің бойында арпа-бидай егіп келгені туралы мәлімет кездеседі. Найман мемлекеті [[Орта Азия]] <ref>Қинаятұлы З., Моңғол үстіртін мекен еткен соңғы түрік тайпалары: 9 – 12 ғасырлар, А., 2001.</ref> шығысындағы көшпелілердің ең өркениеттісі болды. Орхоннан Алтай, Іле, Жетісу, Ұлытауға <ref>Рашид ад-Дин, Сборник летописей, т. 1, кн. 1, 2, М., 1952</ref> дейінгі кең өлкеде Ақбалық, Шамбалық, [[Қаялық]] (Қойлық), [[Бесбалық]]<ref>Бейсенбайұлы Ж., [[Қазақ шежіресі]], А., 1994</ref>, Найман [[Сум]] қатарлы қалалар салды. “Тамғалы тас” ескерткіші олардың жазу мәдениеті болғандығын дәлелдейді. Олар ежелгі ұйғыр жазуын қолданған. == Найман хандығының билеушілері == *Инанш хан (Инанш Бұқа); шамамен 1143-1180), Гумилев бойынша Джон хан; *Эният хан (1180-90) *Көксеу-Сабрах *Наркеш Даян *Таян хан (Бай Бұқа немесе Тайбұқа), Инанш ханның ұлы; шамамен 1190-1204; *Даян хан *Бұйрық хан, Таян ханның ағасы; шамамен 1190-1202 немесе 1206; *Күшлік, Таян ханның ұлы; 1204-1211, 1218 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Азияның тарихи мемлекеттері]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] 9ja5qa3xbh40ib9lvnaxiocvd17z3nh 0 46044 3589622 3571801 2026-04-22T09:18:40Z Смағзам Жансұлу 140489 Пунктуациялық өңдеме 3589622 wikitext text/x-wiki '''Тутиков Григорий Яковлевич''' <ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref> (1907, Ставрополь өлкесі, Строев ауданы Бешалгир с.) – еңбек ардагері. [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] (1957). Қазақстанға тың игеру кезінде (1954) келіп, Атбасар ауданы Бауман кеңшарының директоры болып қызмет жасаған. Қызметі үшін арнйы орден, [[медаль]]дармен марапатталған. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] {{stub}} owpx40w3hjgi9xmzal95hk3wi0p6y01 0 48648 3589567 3581419 2026-04-22T05:52:11Z Таттибаева Гулжас 179345 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589567 wikitext text/x-wiki '''«Жошы-Алаша Хан»''' — дастан. Еш жерде жарияланбаған. Авторы – бұрыңғы [[Семей облысы]], [[Шұбартау]] ауданында тұрған әрі ақын, әрі [[әнші]] [[Уәйіс Мейірманұлы]]. Шығарманы Семейлік [[Әміре Сыпанұлы]] деген кісі жинап, Орталық ғылыми кітапхана қорына тапсырған. Уәйіс ақын Жошы қазасына байланысты оқиғаны өзінше жырлаған: дастанда [[Алаша хан|Алаша ханның]] баласы Жошының аң аулауға шығып қаза табуы, бұл қазаны Тыма деген күйшінің естіртіп, ханның домбыраны сындыруы, қайғыдан бас көтермеген ханның елден безіп, оны Тыма күйшінің қайта оралуға көндіруі, содан кейін Алаша ханның қалың құланды қыруы жөніндегі оқиғалар баяндалады. Жырдың оқиға желісі тартымды. Дастан 11 буынды қара өлеңмен жазылған.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010. ISBN 9965-26-096-6 </ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Әдебиет]] id942p221glegdmguqkzu5b735izf9d 0 59526 3589536 3362534 2026-04-22T01:36:48Z Sagzhan 29953 3589536 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =Құлағу | title =Хан | image= HulaguAndDokuzKathun.JPG | caption =<small> Хұлағу және Докуз-қатын</small> | reign =1256 - 1265 | coronation = | othertitles = | full name = | predecessor = | successor = | suc-type = | heir = | queen =Доқыз-қатын | consort = | spouse 1 = | spouse 2 = | spouse 3 = | spouse 4 = | spouse 5 = | spouse 6 = | issue = | royal house = | dynasty = | royal anthem = | father = Толы | mother = Сорқақтан | birth_date = | birth_place = | death_date = 8 ақпан 1265 ж. | death_place = | date of burial = | place of burial = Шахи, Ұрмия көлі | religion = [[тибет буддизмі]]<ref>[https://religions.am/wp-content/uploads/2017/12/RASPROSTRANENIE_ISLAM.pdf Б.У. Китинов. Эмир Ноуруз и распространение ислама у ойратов в Персии.]</ref> |}} [[Сурет:Hulagu 1.jpg|thumb|'''Құлағу-хан. XVI ғасырдағы парсы бейнесі.''']] '''Құлағу''', Құлағу-хан у-хан (1217 — 8.2.1265, Мәраға, Иран) — Шыңғыс ханның Төледен туған немересі,Құлағу мемлекетінің және оны билеген әулеттің негізін қалаушы (1256 — 65). Шешесі Сорқақтан-бике [[керейіт]] [[Тоғрыл хан|Тоғорыл]] ханның інісі Жақамбының (Гіредей) қызы. Өзі де Тоғорылдың немере қызына үйленген. Балалық және жастық шағын әскери жорықтарда өткізді. 1251 ж. [[Құрылтай|Ұлы құрылтайдың]] шешіміне сай Құлағу Ираннан батыстағы жерлерді: Иракты, Сирияны, Палестинаны, Мысырды, [[Шығыс Рим империясы|Рум]] мен Арменияны бағындыруға тапсырма алып, жорыққа дайындала бастады. 1254 ж. жазда Жетісу, Түркістан арқылы Самарқандқа жеткен ол 1256 ж. [[Ассасиндер|Аламұттың]] соңғы билеушісі Рүкнеддін Хүршахты тізе бүктірді. 1258 ж. ақпанда Бағдадты бағындырып, [[Аббас әулеті|Аббас]] әулетін жойды. Бірақ 1260 ж. Құлағудың [[Кетбұға]] басқарған әскері Сирияда Берке хан билеген Алтын Ордамен одақтасқан [[Мәмлүктер|Египет мәмлүктерінен]] жеңілді. 1262 ж. Мысыр сұлтаны [[Сұлтан Бейбарыс|Бейбарыспен]] аса тығыз дипломатиялық байланыс орнатқан Алтын Ордамен соғысты. Мысыр мәмлүктері және [[Алтын Орда]] арасындағы одаққа қарсы Құлағу [[Шығыс Рим империясы|Византиямен]], крестшілермен күш біріктіруге тырысты. Сөз жүзінде ол [[Қарақорым|Қарақорымдағы]] [[Қаған|Ұлы ханға]] бағынып, одан 1256 ж. [[Елхан мемлекеті|Елхан]] атағын алғанымен, іс жүзінде өз иелігін дербес басқарды. Құлағу [[тәңіршілдік]] дінін ұстанды, бірақ басқа діндерге ешқандай қысым көрсетпей, [[Толеранттық|төзімділікпен]] қарады. Ғылым мен өнерді өркендетуге көп көңіл бөлді, [[Мерв|Мәраға]] қаласында обсерватория салдырды. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:1217 жылы туғандар]] [[Санат:1265 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Хулагу мемлекеті]] [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] {{stub}} 7077oe5s5jgudsqt6s1x0wzc54edm1l 0 67758 3589401 3588862 2026-04-21T23:04:39Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[User talk:Rasulbek Adil|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3012559 wikitext text/x-wiki '''Ақпараттық соғыс''' — [[материал]]дық және [[интеллектуал]]дық салаларда қандай да бір ұтыс алу мақсатында бір-бірінің ақпараттық ресурстарына белсенді ақпараттық ықпал жүргізетін қарсыластардың қалпы. "Ақпаратық соғыс" ұғымы ақпараттық ресурстардың, ақпараттық және телекоммуникациялық технологиялардың, бұқаралық ақпараттың электрондық құралдарының дамуына орай кең қолданыла бастады. Ақпараттық соғыстың басты мақсаты - қарсы жақты өз ырқына мәжбүрлеп көндіру арқылы өз мүддесіне сәйкес келетін саяси, экономикалық, әскери, әлеуметтік ұтысқа қол жеткізу. Өз мақсатына жету үшін қарсы жақтар ақпараттық және интеллектуалдық ресурстарына ықпал ете алатын және алдап-арбауға мүмкіндік беретін кез келген құралдарды қолдануға әзір. Ақпараттық және [[телекоммуникация]]лық технологиялардың негізінде ақпараттық қару жасалып қолданыла бастады. Ақпараттық соғысқа тән қасиет - барлық іс-әрекетті жоспарлау. Ақпараттық соғыс барысында стратегиялық, тактикалық және тез шешім қабылдауды қажетсінетін міндеттер қойылып, шешімін табуы мүмкін. Ақпараттық соғыстың басты белгісі ұлттық және бірлескен мүдделерді "белінен басатын" әскери іс-әрекеттің шексіздігі. Ақпараттық соғыс мемлекеттер, одақтар, қоғамдық, экономикалық және әскери құрылымдардың арасында жүргізілуі мүмкін. Ақпараттық соғыстың "психологиялық соғыспен" ұқсастығы басым, өйткені Ақпараттық соғыс субъектілерінің мақсаты электронды БАҚ-ның қатысуымен орындалады. Ақпараттық соғыста жеңіліс табатын негізгі нысандар: ақпараттық жүйе, мемлекеттің, қоғамның ақпараттық және интеллектуалдық ресурстары, адамдардың жүйкесі. Ақпараттық соғыс геостратегиялық жағдайға, саяси және әскери міндеттерге, дамыған елдердің ақпараттық кеңеюге қүлшынысына, біржақты үстемдікке негізделген бірқатар факторлардың ықпалынан тууы мүмкін. Ақпараттық соғысты жүргізудің негізгі бағыттары: қарсыластың өмірлік маңызды - саяси, экономикалық, әскери, қоғамдық, ғылыми-техникалық құрылымдарының қалыпты қызметін жою (бұрмалау) арқылы ақпараттық ресурстарын жеңіліске ұшырату, сонымен қатар, ком¬пьютерлік желісінің бағдарламалық-техникалық құралдарының, ақпараттық- телекоммуникациялық жұмысының шырқын бұзып, қиюын кетіру және т.б.; қарсыластың даму деңгейін анықтау мақсатында ақпараттық [[ресурс]]тарына жасырын бақылау орнату, тежеу саясатын ұстану және өз пайдасына шешілуіне күш салу, қоғамдық санаға ықпал ету, ақырында қарсы жақты келесі жақтың мүдделеріне сәйкес келетін шешімдер қабылдауға мәжбүрлеу; қарсыластың барлық ақпараттық ықпалына төтеп беретін мемлекеттің, қоғамның, жеке тұлғаның ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Ақпараттық соғыс ашық және жабық түрде жүргізілуі мүмкін. Ақпараттық соғыс соғыс процесі нақтылы мақсаттарын бүркемелеу үшін "қарапайым соғыс" жағдайында ашық әрі агрессивті сипатта жүреді. Ал, бейбіт жағдайда ақпараттық ықпал әдетте ұзақ уақыт және жасырын ақпараттық қарсыластық сипатта болады. Кейде Ақпараттық соғыста "кім жау" екенін ажырату қиынға түседі. Ақпараттық соғыстың құрамдас бөлігіне мыналар жатады: психологиялық шаралар, электрондық соғыс шаралары, теріс ақпарат тарату мен қарсы үгіт-насихат шаралары, қарсы әрекет ету мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету шаралары, тікелей ақпараттық шабуылдар, ақпараттық ресурстар бөліктеріне тікелей залал келтіру. Бұл шаралардың тиімділігі ақпараттық ресурстардың қорғалуына және қауіпсіздігіне байланысты. Ақпараттық соғыс салдары әртүрлі: саяси, экономикалық, қаржылық және әскери салаларда пайда табу; қоғамдық сананы өзгерту, қоғамдық-саяси шаралардың және "сөз бостандығының" беделін түсіру, саяси, экономикалық, әскери шараларды бүркемелеу; жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің ақпараттық қауіпсіздігін бұзу; мемлекеттік, қаржылық және коммуникациялық желілердің және ақпараттық жүйелердің қызметін бұзу; құпия ақпаратқа қол жеткізу және электронды жүйелерге және желілерге шығар жолды бұзу және т.б.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Ақпараттық соғыс]] [[Санат:Ақпараттық қауіпсіздік]] [[Санат:Киберсоғыс]] mwf675ousdkpsh2w0m4gx71gacpw5pt 0 69808 3589600 2772482 2026-04-22T07:48:04Z Таттибаева Гулжас 179345 3589600 wikitext text/x-wiki '''«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы»''' («Как я работал над романами «Абай» и «Путь Абая»), [[Мұхтар Әуезов]]тың мақаласы. Оқырмандармен кездесу кештерінде ойға оралған ой-пікірлері мен оқырмандар сұрауына қайтарған жауаптары негізінде, әсіресе М. Горь­кий атындағы Әдебиет институтында оқитын студенттермен кездесу кезінде сөйлеген сөздері негізінде жазылған. Мақаланы ұзақ ойлану, пікір тезистерін жазу, алдын ала мақаланың жоспарын қуру арқылы деректер көзін жүйелеп, айтар ой пікірлерін жинақтап барып, қағазға түсірген. Бұл ерекшеліктер [[Мұхтар Әуезов]]тің «Абайтанудан жарияланбаған материалдар» атты кітабына енген [[Абай жолы|«Абай жолы»]] эпопеясының жазылу тарихынан» деген бөлімінде берілген шашпа пікірлері мен тезистер жүйесінде келтірілген. Макала орыс тілінде алғаш рет «Воп­росы литературы» (1959, № 6) журналында жарияланып, сол жылы Букілодақтык, радио арқылы оқылды. Кейінірек 1959 ж. «Мысли разных лет» жинағында (397-413-беттер), 1967 ж. «Абай Құнанбаев» монографиясында (357-376-беттер), Мәскеуде орыс тілінде жарық көрген 5 томдығында (1975, 5-кітап, 439-460-беттер), [[Мұхтар Әуезов]]тың 20 томдық шығармалар жинағында (1985, 20-кітап, 257-279-беттер) басылым көрді. Мақаланың қазақ тіліне аударылған қысқаша нұсқасы (3. Қабдолов аудармасы) «Абай» романынын жазылу жайынан» деген атпен М. [[Мұхтар Әуезов]]тің 12 томдық шығармалар жинағының 12-томында (1969, 106-124-беттер) жарияланды. Мақалада [[Абай жолы|«Абай жолы»]] эпопеясынын жазылу тарихы романға деректер іздеп, мұрағат көздері болмағандықтан, мыңнан астам кісілермен әңгімелесу, естеліктер жазып алу арқылы, өткен тарихи шындықты табиғи қалпына келтіруге суйенгені баяндалған. Романдағы кейіпкерлер, жер атаулары, рулар, ел билеу жуйесіндегі өзгерістер өмірде болған қалпында өзгеріссіз беріліп, ойдан алынған кейіпкерлер болса, олар бірлі-жарым ғана екені айтылған. Романды жазудағы бас­ты мақсат 19 ғасырдағы қайталанбас көшпелі қазақ тұрмысы менолардың басынан өткерген тарихи оқиғалардың энциклопедиялық болмысын беруге құрылғанын, әрі роман өнер адамының шығармашылық өмір жолын суреттеуге арналған ерекшелігін ескерткен. [[Мұхтар Әуезов]]тің бұл жолдағы өзінің көздеген мақсаты [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] барлық еңбегімен, шығармашылық ерекшеліктерімен түгел қамтып, «осы тұлғаға заманының бар­лық жарқын, алдыңғы қатарлы, прогресшіл құбылыстарын жинақтай керсету және оның сахара өмірінде, халық өмірінде бірден бола калмай, бірте-бірте қалыптасқан, күреспен дамыған зор тарихи процесс екенін керсету еді» (12 томдық шығармалар жинағы, 1969, 12-кітап, 108-бет).<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 987-601-282-175-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Мақалалар]] {{Stub}} dmfazd1f5gpszgxz8uicfqv9ec0jq3h 0 69993 3589587 3362013 2026-04-22T07:16:12Z Таттибаева Гулжас 179345 3589587 wikitext text/x-wiki '''«Абай Құнанбаев»''', [[Мұхтар Әуезов]]тің ғылыми еңбектерінің жинағы. [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] 150 жылдық мерейтойына бай­ланысты «Санат» баспасынан 1995 ж. жарық көрген. Кітап екі бөлімнен тұрады. «Монографиялық зерттеу» атты алғашқы бөлімге [[Мұхтар Әуезов]]тың Абай тура­лы ғылыми зерттеулері енген. Бұларда ұлы ақынның туып-өскен жері, балалық-жастық шағы, ақындық ортасы, шеберлігі, әлеуметтік саяси, қоғамдық, діни, дүниеге көзқарасы, балалары Ақылбай мен Мағауияға әдеби тағылымы, өзінен кейінгі қазақ әдебиетіне жасаған ықпалы жан-жақты әрі терең баяндалған. Екінші бөлімдегі: «[[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] ақындық айналасы», «Абай жайын зерттеушілерге», «Орыс классиктері мен Абай», «Абай еңбектерінің биік нысанасы», «Абай мұрасы жайында», «Сәбит Мұқановтың «Абай Құнанбаев» атты монографиясы туралы», «Әбіш Жиреншиннің «Абай Құнанбаев» деген кітабы туралы пікір», «Көкбайдың ақындығы» дейтін мақалаларында [[Мұхтар Әуезов]] Абай шығармаларының өз кезіндегі және одан кейінгі қаламгерлерге қаншалықты зор әсер еткені, сондай-ақ Абай сынды сөз алыбын байыппен, ұқыпты, бура тартпай, жете зерттеу, оның шәкірті Көкбай Жаңатайұлының өмірі мен шығармагерлігі, абайтануға қоскан үлесі тура­лы сөз етеді. Жинақ [[Мұхтар Әуезов]]тің «Абай Құнанбаев» (1967), «Жиырма томдық шығармалар жинағы» (1979-85), «Абайтанудан жарияланбаған материалдар» (1988) атты басылымдары негізінде әзірленген. Қурастырған Н. Ақбаев. Кітап студенттер мен көпшілік оқырмандарға арналған. Көлемі 17 баспа табақ, таралы­мы 12 мың дана.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 987-601-282-175-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Кітаптар]] {{Stub}} cc9heg5pf1n1j2jel9fpd1b7xvydcn7 0 70053 3589565 2116536 2026-04-22T05:48:46Z Таттибаева Гулжас 179345 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589565 wikitext text/x-wiki '''«Абай Құнанбаевтың 100 жылдық мерейтойына әзірлік жөніндегі ойлар»''' («Соображения по поводу подготовки к 100-летнему юбилею Абая Кунанба­ева»), [[Мұхтар Әуезов]]тің 1940 ж. жазған мақаласы Ә. Тәжібаевпен біріге). Онда [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] 100 жылдық мерейтойына әзірлік және ақын есімін мәңгі есте қалдыру жөнінде 3 түрлі шараны жүзеге асыру ұсынылған. Біріншіден, [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] өмірі мен қызметіне қатысты орындарды калпына келтіріп, жаңаларын салу; екіншіден, ақынның өмір сүрген дәуірі мен коғамдық-шығармашылық қызметін сипаттайтын мәдени-ғылыми мекемелер, мәдени көркем өнер ғимараттарын салу, ғылыми-көркем фильмдер мен опералық-музыкалық туындылар жасау; үшіншіден, Абай мұраларын игеру мен насихаттау жөніндегі ғылыми-зерттеу, әдеби-сын жұмыстарын жүзеге асыру. Авторлар ұлы акынның академиялық толық жинағын шығаруға ерекше көңіл белген. Бұл ұсыныс ресми орынға тапсыру үшін әзірленген. Мақала [[Мұхтар Әуезов]]тің қолжазба қорында сипатталып, «Абайтанудан жарияланбаған материалдар» жинағында тұңғыш рет жарияланған.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 987-601-282-175-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Мақалалар]] {{Stub}} det5mhpv17mrk1ekl5wyirbjmq79m46 0 70540 3589230 2357933 2026-04-21T14:43:41Z Daniyal.aidarov5 119690 Daniyal.aidarov5 [[Ғұбайдолла Бердяев]] бетін [[Ғұбайдолла Берді]] бетіне жылжытты 2357933 wikitext text/x-wiki '''Бердяев Ғұбайдолла''' - [[Алаш қозғалысы]]нда белсенділігімен ел көзіне түскен [[қоғам]] қайраткерлерінің бірі Бердиев Ғұбайдолла Есқалиұлы 1885 жылы [[Орал облысы]] [[Гурьев]] уезінің Қарашығанақ ауылында туған. 1906 жылы [[Қазан]] малдәрігерлік институтын бітірген. Мамандығы мал дәрігері, солай бола тұра әлеуметтік жұмыстарға белсене қатысып, Алаш қозғалысының белді мүшесіне айналды. Атасы Мүсірәлі болыс болған, көп нәрсені көңіліне тоқыған білікті адам екен. Ғұбайдолланың елшілдік, әлеуметшілдік бағыт ұстануына сол атасының ел арасындағы беделі де ықпал еткен. Ғұбайдолла Есқалиұлы бала кезінде [[Есбол ауылдық округі|Есбол ауылындағы]] «Қызыл үй» аталатын екі сыныпты, онан соң Гурьевтегі Романов мектебіне түсіп, оны 1909 жылы тамамдайды. Сөйтіп жас кезінен [[орыс тілі]]н біршама жетік меңгерген ол Орал реалды әскери мектебіне түсіп, оқуын жалғастырады. Азамат болған шағында білім жолын куып, Қазан малдәрігерлік институтына түседі. Оқып жүрген кезінде-ақ жасырын социал-демократтар партиясының мұсылмандар «ячейкасына» қатысады. Сол ұйымға қатынаса жүріп, қоғамды, әлеуметтік тарихи жағдайларды терең түсінеді. Оның бұл [[Демократия|демократтық]] көзқарасы мен ұлтшылдық бағыты патша үкіметінің назарынан тыс қалмайды. Ақыры Қазандағы студенттер қозғалысына қатысқаны үшін қуғынға үшырайды. Оралға келген соң «Қазақ конституциялық-демократиялық» партиясын құруға атсалысып, партияның бағдарламасын даярлау жұмысына қатысады. 1911- 1913 жылдары Шәңгерей Бөкеев, Бақытжан Қаратаев, Ғұмар Қараш ұйытқы болған «Қазақстан» газетін шығарушылардың бірі осы Ғұбайдолла Бердиев екен. 1917 жылы бірінші жалпықазақ сиезінде Орал облысынан Бүкілресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат болып ұсынылады. Сол жылы Уақытша үкіметтің Гурьев уезіндегі комиссары болып тағайындалады. 1918- 1919 жылдары Гурьев уезінің [[Демократия|Қарабау]] болыстық жер басқармасын басқарады. 1921 жылы аурудан қайтыс болады.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алаш қозғалысы]] [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} k1a1xwwqnn1072cz9dhimt80kfxh6wp 3589232 3589230 2026-04-21T14:44:15Z Daniyal.aidarov5 119690 3589232 wikitext text/x-wiki '''Ғұбайдолла Есқалиұлы Берді''' — [[Алаш қозғалысы]]нда белсенділігімен ел көзіне түскен [[қоғам]] қайраткерлерінің бірі Бердиев Ғұбайдолла Есқалиұлы 1885 жылы [[Орал облысы]] [[Гурьев]] уезінің Қарашығанақ ауылында туған. 1906 жылы [[Қазан]] малдәрігерлік институтын бітірген. Мамандығы мал дәрігері, солай бола тұра әлеуметтік жұмыстарға белсене қатысып, Алаш қозғалысының белді мүшесіне айналды. Атасы Мүсірәлі болыс болған, көп нәрсені көңіліне тоқыған білікті адам екен. Ғұбайдолланың елшілдік, әлеуметшілдік бағыт ұстануына сол атасының ел арасындағы беделі де ықпал еткен. Ғұбайдолла Есқалиұлы бала кезінде [[Есбол ауылдық округі|Есбол ауылындағы]] «Қызыл үй» аталатын екі сыныпты, онан соң Гурьевтегі Романов мектебіне түсіп, оны 1909 жылы тамамдайды. Сөйтіп жас кезінен [[орыс тілі]]н біршама жетік меңгерген ол Орал реалды әскери мектебіне түсіп, оқуын жалғастырады. Азамат болған шағында білім жолын куып, Қазан малдәрігерлік институтына түседі. Оқып жүрген кезінде-ақ жасырын социал-демократтар партиясының мұсылмандар «ячейкасына» қатысады. Сол ұйымға қатынаса жүріп, қоғамды, әлеуметтік тарихи жағдайларды терең түсінеді. Оның бұл [[Демократия|демократтық]] көзқарасы мен ұлтшылдық бағыты патша үкіметінің назарынан тыс қалмайды. Ақыры Қазандағы студенттер қозғалысына қатысқаны үшін қуғынға үшырайды. Оралға келген соң «Қазақ конституциялық-демократиялық» партиясын құруға атсалысып, партияның бағдарламасын даярлау жұмысына қатысады. 1911- 1913 жылдары Шәңгерей Бөкеев, Бақытжан Қаратаев, Ғұмар Қараш ұйытқы болған «Қазақстан» газетін шығарушылардың бірі осы Ғұбайдолла Бердиев екен. 1917 жылы бірінші жалпықазақ сиезінде Орал облысынан Бүкілресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат болып ұсынылады. Сол жылы Уақытша үкіметтің Гурьев уезіндегі комиссары болып тағайындалады. 1918- 1919 жылдары Гурьев уезінің [[Демократия|Қарабау]] болыстық жер басқармасын басқарады. 1921 жылы аурудан қайтыс болады.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алаш қозғалысы]] [[Санат:Тұлғалар]] {{Bio-stub}} l6xpn1jt4ru95jksnxnlghogu33z0xh 0 71126 3589588 2779191 2026-04-22T07:18:32Z Таттибаева Гулжас 179345 3589588 wikitext text/x-wiki '''«Абайдың халықтығы мен реализмі»''', («''Народность и реализм Абая''») — [[Мұхтар Әуезов]]тің мақаласы. Алғаш рет қазақ тілінде «''Коммунизм таңы''» газетінің [[1954]] жылғы 5 қыркүйектегі санында, одан кейін орыс тілінде «''Литературная газета''» (7. IX. 1954), «''Ученые записки КазГУ''» (19-т. 1955, 1-6-беттер), «''Мысли разных лет''» (1961, 205-211-6.), «''Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер''» (1967, 340-346-6.), «''М. Әуезов. Собрание сочинении''», (5-т., М., 1975, 291-297-6.), «''20 томдық шығармалар жинағы''» (19-кітап, 1985, 53-59-6.) басылымдарында жарияланды. Әуезов мақалада ұлы ақын шығармаларының құндылық жақтарын саралайды. Ақын поэзиясының өміршеңдігі - онда халық өмірінің, арман-мұңының, жарқын болашаққа ұмтылысының шынайы бейнелеуінде жатыр. Өз халқының, батыс, шығыс әдебиетінен мол сусындаған Абайдың поэзиясы қазақ халқының асыл қазынасына кәусар бұлақ болып құйылып, бүгінгі заманымызда да рухани игілікке айналып отыр. Абай өлеңдерінің өміршеңдігі оның халықтығы мен реалистігінде жатыр. Қазақ өмірінің әлеуметтік қайшылықтарға толы тұрмыс-тіршілігінің барынша шынайы суреттелуі Абай поэзиясының жаңашылдық сипатын танытады. Өршіл отаншылдықты, гуманистік идеяларды, әділетсіздік пен надандықты барынша әшкерелей алған ұлы Абайды қазақ халқы мақтан тұтады. Мақала қазақ ақынының ұлылық сипаттарын орыс оқырмандарына таныстыру мақсатымен, Абайдың қайтыс болғанына 50 жыл толуына орай жазылған.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Мұхтар Әуезов шығармалары}} [[Санат:Абай Құнанбайұлы]] [[Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары]] {{Stub}} e2mjhnq5alwcytf8jmtp6csjg5gq9kp 0 71601 3589589 2116516 2026-04-22T07:21:15Z Таттибаева Гулжас 179345 3589589 wikitext text/x-wiki '''Әбсемет''', [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] жиені. Құнанбайдың інісі Жақыптың қызынан туған. [[Әуезов Мұхтар|М. Әуезов]] Әбсемет жөніндегі мағлұматтармен бала кезінен таныс болған. ''«Тұрысбек 1882 жылы туған»'' деп аталатын қолжазбада Ыстамбекұлы Әбсемет туралы деректер бар («Абайтанудан жарияланбаған материалдар», 323-бет). Жазушы Әбсемет туралы деректер көзін әсіресе ''«[[Абай жолы]]ның»'' соңғы кітабында толығырақ пайдалану мақсатымен көбірек іздестірген. Абайдың 1933 ж. шыққан жинағындағы ''«Әбдірахман науқастанып жатқанда»'' өлеңінің: ''«Әбсемет жиенің»'' деген өлең жолына түсінік бере келіп: :«''Әбсемет Алматының адамы. Мағауия соның үйінде жатып, күтіміне, көмегіне қатты риза боп, Абайға хат жазған»'' деп, жазушы Әбсемет туралы оқиғаларды қайдан алғанын әңгімелейді. М. Әуезовтің тілге тиек етіп отырған дерекке екі турлі себеппен қараған: біріншісі - Әбсеметтің кім екенін анықтау. Өйткені оны романда суреттегенде, нақты деректерді негізге алуды мақсат еткен. Екіншіден, Әбсемет - Мұхтардың нағашы атасы, Омархан Әбсеметтің қызы Нұржамалға үйленген, Мұхтар осы Нұржамалдан туған. Ал жазушының жұбайы В. Әуезова ''«Алғашқы жылдар»'' естелігінде Әбсеметтің ''«Қилы заман», «Қараш-Қараш»'' повесттерін жазуға дерек іздеп, Алматыға нағашыларын іздеп барғанын айтады. Сөйтіп Әбсеметке қатысты деректерді зерттеп, жинастырудың нәтижесінде «Абай жолы» эпопеясының 4-кітабындағы «Қалада» деп аталатын тарауында Әбсемет пен оның үй іші жақсы суреттелген.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Stub}} fnnowoczlzwqxa8fafc9sow8o8pnmry 0 71921 3589564 3579827 2026-04-22T05:44:45Z Таттибаева Гулжас 179345 3589564 wikitext text/x-wiki '''Абыралы Мырзабаев''' (1827–1918), [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] елінің адамы. Абайдың «Абыралыға» деген өлеңі бар. Абайдың інісі Ысқақ Құнанбаев болыстық құрғанда, Абыралы 6 жыл оның кандидаты болған. Өзі оқымаған адам болса да ораза-намаздан қалмаған. Содан барып «''Абыралыға''» деген өлеңі туған. Абыралының бейіті «Қосқұдық» деген жерде. [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|Әуезов]]: {{Start citation}} «Абайдың біртіндеп өсуіне қонымды, сыйымды тек Абай ғана айтарлық өлеңдер болса, неге беземіз? «''Абыралыға''», «''Сап-сап көңілім''», «''Тайға міндік''», «''Жарқ етпес''» Абай жазуға лайық емес деп кім айта алады. Осылардан реалист сатирик болатын сыншы, ойшыл Абай көрініп тұрған жоқ па? «''Абыралыға''» тіпті қызық, «пошел» деген орыс сөзімен Құран аятын араластыра мысқылдайды, богохульство... бұны да Абай ғана айта алады» {{End citation}} деген («Абайтанудан жарияланбаған материалдар», 47-бет).<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601- 282-175-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:1827 жылы туғандар]] [[Санат:1918 жылы қайтыс болғандар]] qqgif1sbb8wf158e52lxn2s7n7ezqwp 0 72245 3589594 2558216 2026-04-22T07:31:11Z Таттибаева Гулжас 179345 3589594 wikitext text/x-wiki '''«Бөкеұлы Көпжасар Жолдас»''' - жазушы [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]тің очеркі. 1930 жылдары жазушыларға социалистік құрылыс, [[мал шаруашылығы]], ауыл мәдениетін көркейту тақырыбында шығармалар жазу жөнінде қаулы қабылданған. [[1935 жыл]]ы 2 наурызда болған кеңес Жазушылар одағы басқармасының 2-ші пленумында [[Горький]] көркем әдебиетті көркейтіп, шындықты дәріптеген саналы шығарма жазу үшін «Жазушылар әр жерде бәрін көріп, бәрін білетін болуы керектігі», халықпен бірге ауыл шаруашылығы арасында, егіс басында, құрылысшылар мен жұмысшылар арасында жүріп жазу керектігі туралы үндеу тастады. 16 наурызда [[Қазақстан өлкелік партия комитеті]]нің 3-ші пленумында «Ауыл шаруашылығы мен ауыл мәдениетін көтеру» қаулысы қабылданды. 1935 жылы Қазақстанның 15 жылдық мерекесіне орай Ленинградтық жазушылар ұйымынан арнайы топтастырылған, [[Леонид Соболев]] бастаған жазушылар құрамы іссапарға шықты. Арасында М. Әуезов те болған бұл топ Қазан төңкерісінен бұрын ашылған [[Шығыс Қазақстан]]ның [[Жарма ауданы]]ндағы «[[Ақжал]]» кен өндірушілер ұжымында болады. Очеркте «Ақжал» кен руднигінің байырғы жұмысшысы, бұрғышы Бөкеұлының өмірі мен жұмысы және кеншілер еңбегінің жетістігімен танысқандығы жайлы сөз әдеті. Мақала «[[Социалды Қазақстан]]» газетінің 1935 жылғы 28 қазандағы санында «Мұхтар» деген атпен шықты. Қолжазбасы сақталмаған және еш жерде жарияланбаған. Жазушының 1972, 1984 жылдары басылған библиографиялық көрсеткіштерінде берілмеген. Шығарма жазушының елу томдық жинағының 13-кітабына енгізілді (10—11-беттер, 2004 ж.).<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары]] [[Санат:Жарма ауданы]] [[Санат:Егемен Қазақстан]] kmkuat1xdw8mitw9zro05i6rhll1dfr 0 73950 3589568 3579824 2026-04-22T05:58:49Z Таттибаева Гулжас 179345 3589568 wikitext text/x-wiki '''«Кей пьесалар туралы пікірлері»''' — жазушының мақаласы. Араб әрпімен 20-ншы жылдары жазылып, [[қолжазба]] күйінде сақталған. Бұрын еш жерде жарияланбаған. Шығармаларының елу томдық толық жинағының 11-томына енгізілді. Жазушы «[[Жорық]]» және «[[Қанжар]]» деген екі пьесаға өз пікірін білдірген, бірақ олардың авторларының кім екенін, жазылу себебіне токталмаған. Алғашқы пьесаның мазмұнына қысқаша тоқталып, арзанқол шығарма күтіп қалган, жеңіл-желпі, еліртпе, есірік қызықты баяндайтын [[Америка]] мен [[Еуропа]]ның киноларындағыдай «декоратив, детектив боп шолжайып қалған» деп тұжырымдайды. Ал «Қанжар» туралы сөз еткенде, ол [[кавказ]] тұрмысынан алынып жазылғандықтан, «бұрыңғы үлгідегі орыс жазушыларының сарынын еске түсіреді», жарқылдақ, бұрқ-сарқ қайнаған арзан өмірдің сарынымен кеткен. Күнделікті саяси, шаруашылық тақырып болмай, жат, ұғымсыз ортаға түсіп кеткен. Сондықтан автор салт-саналық, саяси қатеге ұрынған дейді.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Қазақстан әдебиеті]] 7pl84lnxoxd6nh2s0jico0nlxcnleo0 0 76063 3589566 3369499 2026-04-22T05:50:39Z Таттибаева Гулжас 179345 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589566 wikitext text/x-wiki '''«Көкбайдың ақындығы»''', жазушының мақаласы. 1934 жылы жазылған. Онда [[Көкбай Жанатайұлы|Көкбай Жаңатайұлының]] [[өмір]]і, [[білім]]і, [[өскен орта]]сы, істеген қызметі туралы мәлімет келтіріліп, оның [[Абай]]мен өмір бойы іні-дос, жақын адамы болғаны айтылған. Көкбай 1924 жылдан бастап Абайдың шығармаларын жинауға және өмірбаянын жазуға көп ат салысқан. Абай көптеген өлеңдерін Көкбайдың атынан шығарған, бірнеше өлеңін Көкбайға арнаған. Көкбай да өле-өлгенше Абайды қадір тұтып, құрметтеген қалпынан танған емес. Ол [[ғылым]], [[еңбек]], әйелдің хал-жағдайы, [[зорлықшыл]], жуан содырлар туралы [[сыншыл]]-[[сыршыл]], сатиралық өлеңдер жазған. Көкбай өзін Абай мектебінің ақыны деп санады. Мұны Әуезов те қолдап, Көкбайды Абайдың төрт шәкіртінің бірі дейді. Мақаласы Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағында, «[[Абайтану]]дан жарияланбаған материалдарында», «Абай Құнанбаев» [[монография]]сында (1995), «Абай» энциклопедиясында (1996) жарияланған.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub }} bwwpgx9kp5elf45b79o854df5axnbjj 0 79725 3589577 2116389 2026-04-22T06:22:31Z Таттибаева Гулжас 179345 3589577 wikitext text/x-wiki '''«Қазақ Республикасы қазақсыз қалады»''', [[Мұхтар Әуезов]]тің [[мақала]]сы. Қазақ Орталық атқару комитетінің 1921 жылы 10 желтоқсандағы [[ашаршылық]] туралы кеңесінде сөйлеген сөзі. Бұрын еш жерде жарияланбаған. Әуезовтің 50 томдық толық жинағының 3-томына енгізілді (А., 1998, 5-6-беттер). 1921 жылдың қарашасынан бастап қазақ даласын ашаршылық жайлайды. Осыған байланысты Әуезов [[үкімет]] алдына шұғыл шара қолдану жөнінде мәселе қояды да, оның себебін көрсетеді. Біріншіден, ауылдардың мұқтаждарын анықтайтын қызметкерлер жоқ; екіншіден, жетекші адам болмаса, қазақтар қайыр сұрағаннан гөрі, үйінде аштан өлгенді артық санайды; үшіншіден, аштарға көмек көрсету ұйымы жақын жердегі қалалар мен соның маңындағы мекендерге қамқорлық жасауға тырысады да, шалғайдағы қазақ ауылдары кейінге ысырылып қалады. :''«Егер де бұл аудандарды аштықтан құтқару үшін, дәл қазір шұғыл түрде шешуші шара қолданылмаса, онда Қазақ республикасы қазақсыз қалады»'' деп, жазушы мәселені тұтқиылдан қояды. Автор сөзінің соңында қырдағы аудандарға, аштарға көмек көрсетудің жоспарын ұсынады. Жарыссөз бен талқылаудан кейін кеңес осы ұсыныстың негізінде [[қаулы]] қабылдады.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Мақалалар]] [[Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары]] [[Санат:1921 жыл]] {{Stub}} afh19jhmk25htwdzwbdkllh0bsx26zo 0 80145 3589644 3310964 2026-04-22T10:18:35Z Таттибаева Гулжас 179345 3589644 wikitext text/x-wiki '''«Қазақ эпосының ең көрнекті ескерткіші» («Виднейшие памятники казахского эпоса»)''', [[Мұхтар Әуезов]]тің [[мақала]]сы. 1934 ж. ''«Литературный Казахстан»'' газетінің 14 маусымдағы санында шыққан. Одан кейін еш жерде жарияланбаған. Қазақ фольклоры жайында ықшам, дәл мәліметтер берген, тілі айқын, тұжырымды. 30-жылдардағы солақай идеологиялық талаптарға байланысты талдауында таптық көзқарас бар. Орыс тілді оқырманға арнап жазылғандығы айқын байқалады. Жазушы шығармаларының биографиялық көрсеткіштерінде мақала аты ''«Виднейшие памятники русского эпоса»'' деп қате жіберілген.'' «Литературный Казахстан»'' газеті 1935 жылдан бастап журналға айналдырылған. Жазушы мақалада қазақ эпосының сан жағынан көп екенін айта келіп, үш түрге бөлген: :1. Батырлар жыры; :2. Тұрмыс-салт өлеңдері; :3. Тарихи өлеңдер. [[Қобыланды батыр (жыр)|Қобыланды]], Едіге, Шора, [[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар]], Алпамыс туралы жырлардың көркемдік құндылықтары және тарихи негіздері туралы ғылыми негізі бар тұжырымдар жасаған. Батырлар жырларының әдетте бірнеше түркі халықтарына ортақ болатынын айтып, керісінше, қырғыз эпосының батырлары [[Манас]] пен Семетейдің тарихи негіздері әзірге анықталған жоқ дейді. Қазақ эпостарының көлемі әдетте қырғыз эпосынан кіші болып, көркемдігі жағынан жоғары туралы дейді. Сюжеттік ағым, өмір құбылыстарын жан-жақты көрсету, кейіпкерлер образдарын тәптіштеудегі қырғыз эпостарының биік талаптарға жауап беретінін талдап айтқан. Эпосты орындаушылардың ішінен Марабай мен Жанақты атаған. Батырлар жыры жайындағы бөлімінің соңында эпос батырларын үстем тап өкілдері ретінде көрсеткен. Идеологиялық қысымның үдеп тұрған кезінде мұндай талдаусыз мақала шығару мүмкін емес еді. Мақалада осы тұрғыда [[Абай]]ға да сын айтылған. Лиро эпосты қазақ халқының төл жанры ретінде атап, ''«[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]»'' мен ''«[[Қыз Жібек]]ті»'' талдаған. Екі жырдың көркемдігіне өте жоғары баға беріп, жыр сюжеттеріндегі атастыру, құда түсу, әмеңгерлік салттарын саяси-әлеуметтік тұрғыдан талдаған. Қодар образына идеологиялық-таптық көзқараспен қатар, қызықты, көркемдік талдаулар жасаған. Мақаланың соңына қарай қазақ фольклорында басқа да жанрлар бар екенін, эпостың басқа да жанрларын, әсіресе советтік фольклорды зерттеуге күш салатынын айтқан. НКВД түрмесінен кейін белгілеген сынақ мерзімі бітпегендіктен, Әуезов ұлтшылдық, алашордалық бағыттағы фольклортану ғылымының «қателіктерін» керсетіп, мақаланы аяқтаған.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ жырлары]] {{Stub}} 15wnfdc6d9ujvqxyqk8c8w0stz9ajrl 0 96961 3589570 3372889 2026-04-22T06:05:54Z Таттибаева Гулжас 179345 3589570 wikitext text/x-wiki '''Тәуке батыр''' - тарихи [[дастан]]. Ел билеушілерінің қарапайым халыққа жасаған [[зорлық]]-зомбылықтарына қарсы күрескен Тәуке батыр жайлы бірнеше ақын жырлаған дастандар топтамасы. [[Байтума Құсбекұлы]] деген кісі жырлаған дастаны бас кейіпкердің барымташылықты кәсіп етіп, өз руының сойылын соққан әрекетінен аса алмаса, халық ақыны [[Нұрлыбек Баймұратов]]тың "Батыр Тәуке" деген дастанының оқиғасы да осы сипатта дамиды. Журналист, жазушы [[Ибадолла Матақов]] жазған "Тәуке" деген аңыз-әңгімесінде Тәуке батырдың озбыр болыс-билер мен патша әкімдеріне бағынбаған өр мінезі айқын көрініп, оларға қарсы ерлік істері баяндалады. Тәуке батырдың [[атаман]] [[Анненков Борис Владимирович|Анненков]] әскерлерін ойсырата жеңуі жайлы Қасымхан деген қарияның айтуынан жазып алынған "Тәуке, Тәшен, Қасымбек" деп аталатын аңыз-әңгіме де бар. Жоғарыда аталған дастандар мен аңыз-әңгімелер еш жерде жарияланбаған. қолжазба нұсқалары Opталық ғылыми кітапхана [[қор]]ында сақтаулы.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Дастандар]] rnu6e7wddgh9605su3jjm8rrliwc0h2 0 98051 3589179 3589175 2026-04-21T12:10:40Z Эльмира Ералиева 179349 3589179 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ushinsky.jpg|right|frame|300px|Мұғалім - өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатқанмен оның мұғалімдігі де жойылады.''К.Д.Ушинский.'']] '''Білім беру жүйесі''' - сабақтастығы бар білім беру бағдарламалары мен әртүрлі деңгей мен бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру [[құқық]]тық формадағы, типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың, сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны. Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады. Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық технологияларды өз сабақтарында күнделікті пайдаланса, сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап көрсеткен. [[Елбасы]]мыз [[Н.Ә. Назарбаев]] жолдауында айтқандай: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдында оқыту үрдісінің технологияландыру мәселесін қойып отыр. Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне енуде. ==Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты== Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман дайындау. [[Мектеп]] – үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы ерекше тұс - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның жүрегіне жол таба білуі. [[Ұстаз]] атана білу, оны қадір тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін , барлық шәкіртін , мектебін шексіз сүйетін адам. Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі – педагогикалық құралдардың барлығын меңгерген, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге талпынған, рухани дамыған, толысқан шығармашыл тұлға құзыреті. Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы мұғалімге қойылатын талаптар : бәсекеге қабілеттілігі, білім беру сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы шеберлігі. Осы айтылғандарды жинақтай келіп, жаңа формация мұғалімі- рефлексияға қабілетті, өзін-өзі жүзеге асыруға талпынған әдіснамалық , зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік тұлғалы,коммуникативтілік, ақпараттық және тағы басқа құдыреттіліктердің жоғары деңгейімен сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты, шығармашыл тұлға. Нәтижеге бағытталған білім моделі мен басқарудың жаңа парадигмасы аясында жекелеген ұғымдар мен нормаларды және тиімді педагогикалық технологияларды меңгеру үшін педагогтардың кәсіби мәдениетін дамытуға бағытталған оқу қажеттіліктері туындалып отыр. Біліктілік арттыру жүйесінде педагогтардың оқу қажеттіліктері нақты білімнің мәнін түсінуге, соның нәтижесінде өзіндік іс- әрекетке енуге және жеке өміріндегі тәжірибені жетілдіру мақсаттарына байланысты қалыптасады. Осы заманғы мұғалім оқуға үлкен потенциалдық мүмкіндіктермен келеді. Сондықтан олардың функционалдық сауаттылықтарын кәсіби шеберлікпен ұштастыру үшін нәтижеге бағытталған білім беру үлгісінде мақсатты түрде білім беретін, қалыптастыратын, дамытатын андрогогикалық процесс қажет. Басқаша айтқанда ересектерге арналған, жалпы және кәсіби білімнің қажеттілігін дамыту, ғылым, білім мен мәдениет жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мәдениеті мен әлеуметтік белсенділікті дамытуға бағытталған танымдық іс-әрекетке ынталандыру үшін білім беру. Қазіргі білім беру парадигмасы «білікті адамға» бағытталған білімнен «мәдениет адамына» бағытталған білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру жаңаша ұйымдастыру- оның философиялық , психологиялық, педагогикалық негіздерін, теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді. Сондықтан бүгінгі күні еліміздің білім жүйесінде оқыту үдерісін тың идеяларға негізделген жаңа мазмұнын қамтамасыз ету міндеті тұр. Француз қайраткері «Адамға оқып – үйрену өмірде болу, өмір сүру үшін қажет» дегендей оқыту процесін технологияландыру, осыған сәйкес оқу бағдармаларын жасау, ғалымдар мен жаңашыл педагогтардың еңбектерімен танысу жұмыстары мұғалімдердің үздіксіз ізденісін айқындайды. Жаңа педагогикалық технологиялардың негізгі мәні пассивті оқыту түрінен активті оқытуға көшу оқу танымын ұйымдастырудағы бастамашылдығына жағдай туғызу, субьективтік позицияны қалыптастыру. Білім сапасын арттыру және нәтижеге бағытталған үлгіге беталуы барысында мұғалімдер мемлекеттік стандарт берілген нәтижелерге жетуде кәсіби шеберлікпен меңгерген зерттеу біліктері мен дағдылары нәтижесінде проблеманың шешімін таба алатын, ақпараттық – коммуникативті мәдениеті жоғары тұлғалық - дамытушылық функцияны атқарады. Қазіргі заман адамның осы құзыреттілікті меңгере отырып тек « кәсіби икемділігін оңтайландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін « үнемі оқып – үйрену және өзін-өзі жасау талабын қалыптастыра алады. Қазақстандағы білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім көрсеткішінің жақсаруы мен қазақстандық білім беру жүйесінің тартымдылығын арттыру үшін, ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру, олардың бүкіл қызметі бойына мансаптық өсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды қамтамасыз ету, сондай- ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды арттыру мәселелеріне үлкен мән берілген. Осыған байланысты қазіргі таңда еліміздің білім беру жүйесіндегі реформалар мен сыңдарлы саясаттар, өзгерістер мен жаңалықтар әрбір педагог қауымының ойлауына, өткені мен бүгіні, келешегі мен болашағы жайлы толғануына, жаңа идеялармен жаңа жүйелермен жұмыс жасауына негіз болары анық. Олай болса, білімнің сапалы да саналы түрде берілуі білім беру жүйесіндегі педагогтердің, зиялылар қауымының деңгейіне байланысты. Дәстүрлі білім беру жүйесінде білікті мамандар даярлаушы кәсіби білім беретін оқу орындарының басты мақсаты – мамандықтарды игерту ғана болса, ал қазір әлемдік білім кеңестігіне ене отырып, басекеге қабілетті тұлға дайындау үшін адамның құзырлылық қабілетіне сүйену арқылы нәтижеге бағдарланған білім беру жүйесін ұсыну – қазіргі таңда негізгі өзекті мәселелердің бірі. Жалпы алғанда «құзырлылық» ұғымы жайлы ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылық ұғымы – соңғы жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деп көрсетеді. Бұл жайлы Б.Тұрғанбаева «... өзінің практикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуде қолдана алуын – құзырлылықтар деп атаймыз » деп анықтаса, Ресей ғалымы Н.Кузьминаның көзқарасы бойынша, «Құзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлығы ». Латын тіліндегі « компетенс»сөзін ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез- құлқын , ең бастысы тұлға мүмкіндігін бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік көзқарастарды есепке алу қажет» деп жазса, Б.Тұрғанбаева «Құзырлылыққа бағытталған оқыту үрдісінде тәжірибелік жолмен мәселені шешу мүмкіндігі молаяды. Осы жағдай біліктілікті арттырудағы екінші үлгіге көшірудің негізі бола алады. Өйткені,құзырлылыққа бағытталған үлгіде білім алушылардың өздерін ұйымдастыру - басты мақсаты » деп көрсетеді. Қ.Құдайбергенова «Құзырды әртүрлі кенеттен болған ситуацияларда мәселелерді шешу үшін қажетті білімді немесе әрекетті көрсете білу қабілеті, білім мен өмірлік ситуация арасындағы байланысты орнату мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты адамның өзіндік деңгейіне, даралық қасиеттеріне тікелей байланысты тұлғалық, теориялық, практикалық өлшеу дәрежесі жоғары деңгейде кіріктірілген құрылым ретінде қарастыру ұсынылады» деген тоқтам жасайды. ==12 жылдық білім беру== Қазақстан Республикасының 12 жылдық білім беру тұжырымдамасында педагог кадрлардың кәсіби - тұлғалық құзыреттілігін қалыптастыру басты мақсат екендігін атай келе, 12 жылдық білім беруде педагог төмендегідей құзыреттіліктерді игеруі міндетті деп көрсетілген. #Арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби дамуын жобалай білетін қабілеті. #Әлеуметтік құзыреттілік- кәсіптік қызметімен айналысу қабілеті. #Білім беру құзыреттілігі - педагогикалық және әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу қабілеті. Ендеше құзыреттілік дегеніміздің өзін қазіргі заман талабына сай педагог қауымының өзін -өзі өзгерте алу қабілеттілігі деп түсінуге болады. Білім саясатындағы түбегейлі өзгерістерді күнделікті оқу үрдісінде берілетін тапсырмалардан бастау қажет екендігі айқын көрсетілген. Студенттер оқытушы қауымнан тек білімге ғана емес, өмірге үйрететін қабілеттілікті қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтарымыз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы: жедел шешім қабылдаушы:ерекше ұйымдастырушылық қабілетті: нақты бағыт- бағдар беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы.Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ мұғалім - қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың , интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ. Бұның өзі өз кезегінде қазіргі ұстаздардан шәкіртті оқытуда, білім беруде, тәрбиелеп өсіруде белгілі бір құзіреттіліктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Мұндай құзырлылықтың қатарына мыналар жатады: *бағдарлы құзіреттілік (азаматтық белсенділік, саяси жүйені түсіну, баға бере білу, елжандылық, т.б); *мәдениеттанымдылық құзіреттілік (ұлттық ерекшеліктерді тани білу, өз халқының мәдениеті мен өзге ұлттар, әлем мәдениетін салыстыру, саралай білу қабілеті); *оқу-танымдық құзіреттілік(өзінің білімділік қабілетін ұйымдастыра білу, жоспарлай білу, ізденушілік-зерттеушілік әрекет дағдыларын игеру, талдау, қорытынды жасай білу); * коммуникативтік құзіреттілік ( адамдармен өзара қарым-қатынас тәсілдерін білу, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінде, халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары болуы); *ақпараттық-технологиялық құзіреттілік (ақпараттық технологиялармен, техникалық обьектілер көмегімен бағдарлай білу, өз бетінше іздей білу, таңдай, талдай білу, өзгерте білуді жүзеге асыра білу қабілеті); *әлеуметтік- еңбек құзіреттілігі (әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға талдау жасай білу, шешім қабылдай білу, түрлі өмірлік жағдайларда жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете білу қабілеті); *тұлғалық өзін-өзі дамыту құзіреттілігі (отбасылық еңбек, экономикалық және саяси қоғамдық қатынастар саласындағы белсенді білімі мен тәжірибесінің болу қабілеті). Аталған құзыреттілік қасиеттерді тұлға бойына дарытуда педагог қауымның арнайы әлеуметтік білім беру құзыреттіліктерінің жан- жақты болуы талап етіледі.Егер педагог өзінің кәсіби өсу жобасын дұрыс жолға қоя отырып, өзінің кәсіптік қызметіне нақты берілу арқылы тұлғаның алған білімін өмірде қолдана білетіндей тапсырмалар жүйесін ұсына алатын жағдайда болғанда ғана студент құзыреттілігін қалыптастыруға мүмкіндік табады. Бір сөзбен айтқанда, тұлғаға бағытталған білімдер жүйесі білім стандартына сай тұлғаның жан- жақты дамуына негізделген, алған білімін өмірдің қандай бір жағдаяттарына қолдана алатындай дәрежеде ұсыну педагогтің құзыреттілігіне байланысты болады. ==Кәсіби деңгейдің дамуы== Психологтер де, педагогтер де адамның рухани интеллектуалдық, кәсіби шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы өмірінің әр кезеңінде әр қалай деп көрсетеді.Мысалы, ұлы педагогтер А.Дистерверг ,К.Ушинский А.Макаренко ,В.Сухомлинский ,т.б мұғалімдік еңбекті адамтану ғылымы , адамның жан дүниесі , рухани әлеміне бойлай алу өнері дей отырып, педагогикалық шеберліктің дамуына зор үлес қосқан. Осы тұрғыдан алып қарағанда педагогикалық шеберлік- кәсіби әрекетті жоғары деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке қасиеттерінің , оның білімі мен білігінің жүйесі. Осы мәселені терең зерттеген А.Маркова мұғалімнің кәсіби деңгейге көтерілуінің төмендегідей психологиялық критерийлерін анықтаған. Обьективті критерийлер. Мұғалімнің өз мамандығына қаншалықты сәйкес әлеуметтік тәжірибеге қосар үлесі қандай екендігі.Жоғары еңбек көрсеткіші,әртүрлі мәселелерді шығармашылықпен шеше алу біліктері, т.б жататындығын атап өтеді. Субьективті критерийлер. Адамның мамандығы қаншалықты оның табиғатына, қабілеттері мен қызығушыларына сәйкес қаншалықты ол өз ісінен қанағат табатындығымен байланысты. Мұғалім еңбегіндегі субьективті критерийлерге кәсіби – педагогикалық бағыттылық, кәсіптің маңыздылығын , оның құндылығын түсіну, маман иесі ретінде өзіне позитивті көзқарастың болуын жатқызады. Нәтижелі критерийлер. Мұғалім өз ісіне қоғам талап етіп отырған нәтижелерге қол жеткізіп отыр ма деген мәселе тұрғысынан қарастырады.Біреулер нәтиже ретінде оқушылардың білімдерінің стандартқа сай болуын алса, енді біреулер олардың қарым- қабілетін дамытуды алады, ал кейбіреулері оқушылардың өмірге дайындығын басты назарда ұстайды, ал оқыту нәтижесі біз үшін баланың психологиялық функцияларын жетіліп, өзінің педагогикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуге қолдана алуы. Шығармашылық критерийлер. Мұғалім өз кәсібінің шекарасынан шыға алуы, сол арқылы өз тәжірибесін, еңбегін өзгерте алуы жатқызылады.Шығармашыл мұғалім үшін біреудің тәжірибесін қайталағаннан гөрі өз жаңалықтарын, білгендері мен түйгендерін басқаларға ұсына алуының, шығармашылық бағыттылықтың болуының мәні зор. Кәсібиліктің бірден келе салмайтындығы белгілі, оны әр мұғалім ерте ме, кеш пе меңгеруі тиіс. А.Маркова оның кезеңдерін төмендегідей етіп бөледі: мұғалімнің өз мамандығына бейімделу кезеңі: мамандықта өзін-өзі өзектендіру кезеңі:мамандықты еркін меңгерген кезең: мамандықта шығармашылық деңгейге жеткен кезең. Осылайша ғалым кәсіби құзыреттіліктің сипаттамасын шебер- мұғалімнің , жаңашыл- мұғалімнің, зерттеуші- мұғалімнің, кәсіби дәрежесіне көтерілген мұғалімдердің жиынтық бейнесі ретінде қарастырады. Ең бірінші кезекте мұғалімнің « өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Ғылым жаңалығын түрлендіруде өз үлесін қосу арқылы жасаған нәтижелі жұмысы өзгелердің тәжірибесін толық көшірмей, жаңа ортаға икемдеп, өзіндік іс- әрекет жиынтығы арқылы айтарлықтай нәтижеге қол жеткізу керек.Қазіргі кәсіптік- педагогикалық қызмет қандай мұғалімді талап етеді. Мұғалім – оқушылардың жеке тұлғасын дамытуға басымдық беретін, күрделі әлеуметтік-мәдени жағдайларда еркін бағдарлай алатын, шығармашылық процестерді басқара алатын, адам туралы ғылымның жетістіктерін, оның даму заңдылықтарын, компьютерлік оқыту өнерін терең меңгерген жан- жақты дамыған шығармашыл тұлғаны талап етеді. Ал, білім беруде кәсіби құзырлы маман иесіне жеткен деп мамандығы бойынша өз пәнін жетік білетін, оқушының шығармашылығы мен дарындылығының дамуына жағдай жасай алатын, тұлғалық- ізгілілік бағыттылығы жоғары, педагогикалық шеберлік пен өзінің іс- қимылын жүйелілікпен атқаруға қабілетті, оқытудың жаңа технологияларын толық меңгерген және білімдік мониторинг негізінде ақпараттарды тауып, оларды таңдап сараптай алатын, отандық және шетелдік тәжірибелерді шығармашылықпен қолдана білетін кәсіби маман педагогті айтамыз. ==Қазақ мектебі== Қазақ мектебінің бүгінгі жайы мен ертеңі, оқушылардың білімділік және тәрбиелік деңгейі шешуші дәрежеде мұғалімге, ата-анаға және қоғам қауымдастығына жүргізілген жұмыстарға, ізденісіне байланысты. Бастауыш сыныптарға арналған бағдарламалар педагогикалық үрдісті жаңаша қарауды талап етеді. Педагогика ғылымында баланы оқыту мен тәрбиелеудің мақсаты – жан-жақты дамыған жеке тұлға қалыптастыру болса, оқытудағы негізгі мақсат - өздігінен дамуға ұмтылатын жеке тұлғаны қалыптастыру. Жеке тұлғаның дамуында маңызды рөл атқаратын оқушының өз бетінше жұмысын тиімді ұйымдастыра білу; сол арқылы материалды саналы меңгертудің жүйесін жасау; оқушының түрлі дара қабілеттерін арттыру. Өз бетінше жұмыс қазіргі жеке тұлғаны қалыптастыру және тәрбиелеуде, білім берудің приоритетін түбегейлі өзгертуде, яғни бұрынғыша оқушыны пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыруды түбегейлі өзгертуде. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. Жаңа технологияны меңгеруде мұғалімнің жан – жақты, білімі қажет. Қазіргі мұғалім: *Педагогикалық үрдісте жүйелі жұмыс жүргізе алатын; *Педагогикалық өзгерістерге тез төселетін; *Жаңаша ойлау жүйесін меңгере алатын; *Оқушылармен ортақ тіл табыса алатын; *Білімді, іскер, шебер болу керек; Жаңа педагогикалық технологияның ерекшеліктері – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан –жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту, өзгеріс енгізу, жаңа педагогикалық идеялар мен жаңалықтарды өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек тыңдаушы, орындаушы болса, ал қазіргі оқушы – өздігінен білім іздейтін жеке тұрға екендігіне ерекше мән беруіміз керек. Қазіргі оқушы: *Дүниетаным қабілеті жоғары; *Дарынды, өнерпаз; *Іздемпаз, талапты: *Өз алдына мақсат қоя білу керек; Отбасының жетекшілік маңызы онда тәрбиеленіп жатқан адамның тән-дене және рухани дамуына әсер етуші ықпалдар мәні мен мағынасының тереңдігіне тәуелді келеді. Ата-ананың ұйымдастыру және бағыттаушы ролін, ата-анамен бала арасындағы өзара қатынастың сипатын, бала тәрбиесіне әсер ететін жанұяның мақсатты адамгершілік бағыттарын, баланың жанұядағы араласатын іс-әрекетінің алуан түрлілігін, ата-ананың тәрбие құралдарын, тәсілдерін, әдістерін пайдалана алу қабілеттерін, баланың белсенділігінің дәрежесін көруге болады. Ата-ана арасындағы, ата-ана мен бала арасындағы, балалардың арасындағы өзара қатынас педагогикалық процестің тәрбиелік механизмдері болып табылады. Тәуелсіз ел тірегі – білімді ұрпақ десек, жаңа дәуірдің күн тәртібінде тұрған мәселе – білім беру, ғылымды дамыту. Өркениет біткеннің өзегі,сғылым, тәрбие екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Осы орайда білім ордасы – мектеп, ал мектептің жаны – мұғалімдердің басты міндеті - өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін қастерлей және оны жалпы азаматтық деңгейдегі рухани құндылықтарға ұштастыра білетін тұлға тәрбиелеу. Бәрімізге белгілі, біздің қоғам аса күрделі жағдайларды бастан кешірді. Өтпелі кезеңге тән өмірдің ауыртпалықтарын ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ адам қандай жағдайда да өзінің биік адамгершілік сипаттарын, кісілік қасиеттерін сақтап қалуға тиіс. Тәрбиенің осы жақтарын қазақ жастарының санасына кішкентайынан терең енгізу қажет. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында да мектеп оқушылары бойында адамгершілік және тұрмыс негіздерін қалыптастыру, азаматтыққа тәрбиелеу және олардың ақыл – ойын айқындау басты міндет екендігі айтылған. Олай болса, қоғам болашағы- жас ұрпақтың бойына адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, ақыл-ой, сана-сезім қалыптастыратын салауатты тәрбие беру мазмұнын жаңаша құру қажет. Осы орайда, «Сабақ беру – үйреншікті жай шеберлік емес, ол – үнемі жаңадан жаңаны табатын өнер» деген, Жүсіпбек Аймауытовтың сөзін айта кету артық болмас. Егеменді еліміздің ең басты мақсаты өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның алатын орны ерекше. Қазіргі білім берудің басты мақсаты да сол жан-жақты дамыған, рухани бай жеке тұлға қалыптастыру болып табылады. Рухани бай, жан-жақты дамыған жеке тұлғадағы ең басты қасиеттердің бірі - тіл байлығы, өз ойын нақты, терең мағыналы әрі көркем жеткізе білетін, шешен де ойлы сөйлей білетін, Абайша сөйлегенде сөзі жүрекке жылы тиетін, сөз құдіретін игерген адамдарда да тұлғалық қасиет болады. Рухани адамгершілікке тәрбиелеудің басты мақсаты оқушылардың белсенді өмірлік жолын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын, сөз бен істің бірлігін қамтамасыз етіп, адамгершілік нормаларынан ауытқушыларға жол бермеуді қалыптастыру болып табылады. ==Сынып жетекшісінің ата-аналармен өзара іс-әрекетінің ерекшеліктері== К.Д.Ушинский айтқандай, «Мұғалім тек өз пәнінен сабақ беріп қана қоймауы керек, сонымен қатар тәрбиеші адал, әділетті, шыншыл адам болуы керек». Олай болса, әр мұғалім сабаққа қойған үш мақсатының үшеуіне де жетіп, білім мен тәрбиені ұштастыруымыз қажет. *Мектепте оқу жылының басында негізгі пәндер бойынша әр баланың білім деңгейі анықталады. *Сынып жетекшісі ата-ана, оқушы, пән мұғалімдерін байланыстырушы ғана емес, қарым-қатынастарын басқарушы, бақылаушы, кеңесші. ==Ата-аналармен жұмысты ұйымдастырудың түрлері== Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы жеке адамның дарындылығын таныту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. ХХI ғасыр - бәсеке ғасыры, бұл бәсеке енжарлықты, керітартпалықты көтермейді. Еліміз егемендігін алып, өзін бүкіл әлемге мойындата бастаған осы кезеңде біздің қоғам дарынды, қабілетті, жан-жақты жетілген адамдарды қажет етеді. Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат - ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, іздемпаздыққа үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек. Жас жеткіншектердің бойындағы ерекше қабілеттілікті, дарындылықты тани білу, оның одан әрі дамуына бағыт-бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу - ұстаз парызы. Ұлы ойшыл Плутарх кезінде: «Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Сондықтан әрбір ұстаз бұған жол бермеуі керек», - деген екен. ХХI ғасыр – білімділер ғасыры. Сол себептен де білім сапасын арттыру, оқушылардың дарындылығын айқындап, біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми ізденіс қабілеттерін қалыптастыру - әрбір ұстаздың міндеті. ХХІ ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамды қалыптастыруда білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында. Осы тұрғыда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен сапасының дамуы қуатты жүретін, ерекше құнды, қайталанбас кезеңі. Сондықтан да, бастауыш білім үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да, қадірлі жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім ғана беріп қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған ортаға дұрыс көзқарасты болу, жағдайларды объективті түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйрету. Дамыта оқытудың басты мақсаты –баланы оқыта отырып, жалпы дамыту. Әрине бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері әртүрлі болады. Дегенмен әр баланың бір нәрсеге бейімі болады. Бейімділік - оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Баланың жасырын, тіпті тым терең жатқан қабілеттерінің көрінуін мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде үлкендердің басшылығымен жүзеге асады. Педагогика ғылымы еш нәрсеге бейімі жоқ, қабілетсіз адам болмайды деп дәлелдейді. Сол себебті, балалардың қабілетін кеңінен өрістете дамытуға тек мектеп қана мақсатты түрде ықпал ете алады. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда әр түрлі әдіс - тәсілдерді қолдануға болады. Оқушылардың өзіндік жұмыстарының мән - мағынасын ұйымдастырудың тәсіл - амалдарын бір ғана белгімен сипаттауға болмайды. Өзіндік жұмыстың ұйымдастырудың негізгі шарттары мыналар: *Мұғалімнің нақты тапсырмалар беруі; *Жұмысты орындаудың уақытын белгілеу; *Мұғалімнің басқаруымен оқушылардың *Дербестігінің өзара байланысы олардың жұмысты өз еркімен орындау. Оқушылардың өзіндік жұмысы - мұғалімнің қажетті нұсқаулары бойынша оқушының оқу жұмысының жеке дара және ұжымдық түрі. Өзіндік тапсырмаларды орындау барысында оқушылардан белсенді ойлау талап етілді. Осының нәтижесінде оқушылар өздігінен бақылауды үйренеді, олар да тапсырылған істі орындаудағы жауапкершілік сезім, еңбексүйгіштік, табандылық, ұйымшылдық, бір - бірімен деген жолдастық көмек қалыптасады. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. ==Дарындылық== Жалпы «дарындылық» феноменін алғаш зерттеуден бастап-ақ ғылымда екі бір-біріне қарама-қарсы «био» және «социо» бағыттары қалыптасқаны аян. Дарындылықтың негізгі басымды қозғаушы күші тек қана генетикалық нышандар болып табылады деген пікір Ф. Гальтон, Г. Айзенк еңбектерінда айқын көрінген. Екінші бағытты ұстанған ғалымдар негізгі фактор ретінде қоршаған ортаны қарастырған. Ал қазіргі таңда А.Т. Асмолов негіздеген ұстаным әлдеқайда өміршең екендігін дәлелдеп отыр. Л.С. Выготскийдің теориясын негізге алған бұл бағыт «дарындылықты» білімді өз бетінше игеру, ашу, жаңа жағдайда көшіре білу, мәселені мақсатты шешу, бір сөзбен айтқанда, «интеллектуалды дарындылық» ретінде зерттейді. Педагогикалық энциклопедияда: «Дарындылық дегеніміз – адамдардың қабілеттерін жете жақсы дамуының жоғары сатысы», - деп атап көрсетіледі. Осы қабілеттілік арқылы адамдар көптеген жақсы жетістіктерге жете алады. Дарындылық – сапалы қабілеттердің өзіндік бірлесуі: оның арқасында іс-әрекет жақсарады. Көптеген ғылымдардың ойынша дарындылық, қабілеттілік және талант бір ұғымды білдіреді. Балалардың келешегі жөнінде ойланбайтын, балалардың қабілетті, дарынды, талантты болып, болашақ қызметтерінде үлкен жетістіктерге жетуін армандайтын ата-аналарды табу өте қиын. Бірақ сөйте тұра солардың барлығы бірдей қабілет деген не, оны қалай дамытуға болады және бұл жұмыста жанұя қандай міндет атқару керек дегенді біле бермейді. Қабілеттілік туа бола ма, жоқ әлде жүре бола ма? Олар тұқым қуалай ма, жоқ па? Қабілеттілік барлық балада бірдей дамыту мүмкін бе? Оған қалай жетуге болады? «Қабілеттілік деп – белгілі бір іс-әрекетте ең тәуір нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін адамның жеке-дара психологиялық ерекшеліктері айтылады». Қабілеттілік жалпы ақыл қабілетті және арнайы қабілет болып бөлінеді. Жалпы қабілет негізінен ойлауға қатысты болып келіп, оның аңғарғыштық, ойланғыштық, дербестік, сыншылдық, икемділік т.б. қасиеттерінен көрініп отырады. Жалпы қабілет адамның өзін ой-әрекеттерінің түрлі салаларынан көрсете білуге мүмкіндік жасайды. Жалпы қабілеті дами білген оқушы математика, физика, биология, әдебиет сабақтарын бірдей жақсы игеріп, мектеп шеберханасы, тәжірибе алаңы, лабораториядағы түрлі еңбек тапсырмаларын да сәтті орындап отырады. Оқушыны дамытуда ежелгі замандардан бері математиканың алар орны ерекше. Математиканың ғылым мен техниканың қарқынды дамуына қосар үлесі аз болған жоқ. Математика – барлық ғылымдардың логикалық негізі, демек, математика - оқушының дұрыс ойлау мәдениетін қалыптастырады, дамытады, оны шыңдай түседі және әлемде болып жатқан жаңалықтарды дұрыс қабылдауға көмек береді. Математика сабағында оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, өз бетінше жұмыс істеу белсенділіктерін арттыру барысында теориялық білімдерін кеңейтіп, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға болады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, математиканың негізін қалыптастыру, ұғындыру, түсініктерін тереңдетуде бастауыш сынып мұғалімдерінің математикалық білімдері терең болуы керек. Математика пәнін жақсы, терең білетін, күнделікті сабақтағы тақырыпты толық қамтитын, оны оқушыға жеткізе алатын, әр түрлі деңгейдегі есептерді шығара білу іскерлігі , оқытудың дәстүрлі және ғылыми жетілдірілген әдіс – амалдарын, құралдарын еркін меңгеретін , оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыра отырып дарындылығын дамутудағы іздену-зерттеу бағытындағы тапсырмалар жүйесін ұсыну өмір талабы. Қазіргі кезде дарынды балалардың ерекшеліктері мен бейімділігін және мінез-құлқын сипаттайтын бірнеше тізімдер бар. Мысалы, әлемге әйгілі Б.Кларктың кітабында дәл осындай бес тізім бар. Олар баланың ойлау, шығармашылық қабілеттерін және өнер саласындағы (ән, би, драма т.б) қабілетін сипаттайды. Американдық психологтардың анықтамасы бойынша шығармашылық дегеніміз – бұл, тани білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу және өз тәжірибесін терең түйсіне білу қабілеті. Шығармашылық психологиялық тұрғыдан алғанда, нәтижесінде жаңа материалдық рухани құнды дүние тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан алсақ, шығармашылық дегеніміз – адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің жоғары түрі және ол әлеуметтік қажеттілігі мен өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы, шығармашыл тұлғада шығармашылыққа деген тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып, өз ісіне қанағат табу сезімі болуы қажет. Осыған орай адам идея, жаңалық аштым деп ойлайды, ал шын мәнінде олар адамды ашады деген ғалымдардың пікірінің дұрыстығына көз жеткізе түсеміз. Қазіргі заман талабына сай шығармашылық қабілеттің дамуына бағытталған білім дегеніміз – аз уақыт ішінде мол идея қорын алу емес, керісінше, жеке тұлғаның толық дамуын қамтамасыз ететін іс. Шығармашылық қабілеттің дамуы әрбір балаға қажет екендігін, әр тұлғаның қоғам дамуында өз орны бар екендігін біле отырып, дарынды балалардың тек өткенге емес, болашаққа да қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап өту қажет. Сонымен бірге бұл жеке тұлғалық дамудың мақсаттарына да жауап береді. Баланың дарындылығын анықтаудың негізі мектептен басталады. Мектеп балаларымен жұмыс істеу – ерекше маңызды педагогикалық проблема. Осыған байланысты дарынды балалармен жұмыс істеудің төмендегідей кезеңдерін анықтауға болады: *Баланың жеке ерекшелігін, дарынын зерттеу; *Балалар шығармашылық өнімдерін жариялау; *Игерілген нәтижелерді бақылау. Яғни осындай жұмыс істеу бағыттары арқылы бала белгілі бір шеберлікке жеткен соң, оның шығармашылық қабілеті дамиды, өзіндік идеясы туып, үлкен ізденіс пайда болады. Дарынды баланың бойындағы дамыған сана белсенділігі мен таным белсенділігі, тума қабілеті. Ол қабілет мектепте сан алуан ғылыми салалардан білім алу арқылы және ұстаздардың көмегі арқылы ашылады және дамиды. Осындай жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы талант көзін ашып, тілін байытуға, қиялын ұштауға өз әсерін тигізеді. “Дарындылық — адамның өз бейімділігі арқылы, шығармашылықпен жұмыс істеу арқылы қалыптасатын қасиет”. Әр баланың бойында табиғат берер ерекше қабілеті, дарындылығы болады. «Бұлақ көрсең көзін аш» - дегендей, осындай баланың бойындағы дарындылық қасиетін дамыту көбіне мұғалімдердің кәсіби біліктілігіне байланысты екендігі айдан анық. Жаңа «субъект-субъект» оқыту парадигмасымен жұмыс жасау, әр баланың бойындағы дарындылық қасиеттерін анықтап, дамыту, мектепте өз дәрежесінде жүргізілуі керек. Дарындылық пен қабілеттіліктің не екенін,оқушы дарындылығын анықтайтын психодиагностикалық әдістемелердің тиімділігін, нәтижелілігін білетін мұғалім ғана дарынды оқушымен нәтижелі жұмыс істей алады. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету- оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады. Баланың дарындылығын анықтап, олармен жұмыс жасау қалай жүзеге асырылуы керек? Ол үшін oқушының дарындылығын анықтап,дамыту үшін әр пән мұғалімі өзінің алдына мынандай мақсаттар мен міндеттерді қоюы керек. #Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы мен ерекшеліктерінің өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемін ескеру; #Жан-жақты ақпараттандыру; #Коммуникативті бейімдеу; #Дарынды оқушының шығармашылық бағытының ашылуына, дамуына, қоршаған ортаға өзін-өзі жарнамалауына көмек көрсету. Осы мақсаттар мен міндеттерді орындауда мектеп ұстаздары мынандай жұмыс түрлерін өз іс-тәжірибелерінде пайдаланса өз өнімді нәтиже алмақ. # Икемді және ұтқыр оқу жоспарын құру; #Жеке пәндерді оқытуда тәуелсіз қозғалыс жасау; #Дарынды оқушының өзінің жұмысын өзі жоспарлап, шешім қабылдауына ықпал ету; #Дарынды оқушының қызығушылығына байланысты оқу жоспарын құру; Осындай жұмыс түрлерін ұйымдастыруда ұстаздар мынандай мәселелерге баса назар аударулары керек: #Пән сабақтарында шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды іріктеу, орындау, талдау жұмыстарын жүйелі жүргізуге; #Дарынды оқушылардың білім деңгейі мен олардың өз мүмкіндіктерін пайдалану көрсеткішін арнайы әдістемелер бойынша жүйелі түрде тексеріп отыруға; #Сабақтан тыс мезгілде жүргізілетін жұмыстарға - пәндік олимпиада, ғылыми конференцияға, интеллектуалдық турнирлер мен шығармашылық байқауларға дайындық жұмыстарын жыл бойы жоспарлы жүргізуге; #Білім беру мекемелерінде дарынды оқушылар үшін арнайы сыныптар мен топтар құрып, оқу бағдарламаларын жеделтетіп оқытуды ұйымдастыруға; Ал енді бұл мақсаттар мен міндетттердің нәтижесі дарынды оқушымен жұмыстағы өткізілетін пән олимпиада жетістіктерінен байқалатыны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, жалпы адамның қолынан келмейтiн нәрсе жоқ. Талпынсан вундеркинд болу да, полиглот болу да өз қолыңда. Дарындылықты қалыптастыруға болады. Ой еңбегiмен жиi шұғылдансаң, данышпандықтың да ауылы алыс емес. Егеменді елімізді дүние жүзі елдерімен терезесі тең болатын дәрежеде өркендететін, негізгі тұтқасын ұстайтын, дүние әлемін шарлайтын біздің дарынды да қабілетті ұландарымыз екенін ұмытпайық. Олардың бойындағы дарынын қабілетін дамыту – ұстаз, ата-ана және қоғам қауымының міндеті. Жеке тұлғаны өздігінен білім алуға баулу – оны ғылым мен мәдениетке үйрету, білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік тәжірибені меңгерту. Бұл аталған мiндеттердi iске асыру үшiн тілдік тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру маңызды. Жеке тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі мәселе. Жеке тұлғаның құндылық бағдары ұлттық сана, отансүйгіштік қасиеттерінсіз іске аспайды. Құндылық бағдар дегенiмiз - бұл қазiргi уақытта жеке тұлғаның құндылыққа бағдарланған ой-санасы, пікірі, көзқарасы, сенімі, iскерлiгi, iшкi мүмкiндiгi. Құндылық бағдар тіл үйренушінің оқу-танымдық әрекетiне түрткi болып, тіл үйренуіне ықпал етедi, ол оқу әрекетінiң құрамдас бөлiктерiне тiкелей байланысты, мақсаттың орындалуын анықтайды. Құндылық бағдар – жеке тұлғаның белгiлi бір әлеуметтiк құндылықтарды мақсат етiп ұстауы, адамның қоршаған ортаға, құндылықтар тобына деген карым–қатынасы. Жеке тұлғаның таңдаулары құндылық бағдарлар жүйесiне бiрiгедi. Адамның даму үдерісі бүкіл өмір бойы тоқталмайды. Тұлғаның құндылық бағдар жүйесi «адамның өмiрлiк әлемi», «әлемнiң бейнесi», әлеуметтiк ортаның iшкi нұсқаулары, нормалары, уәждемелік қажеттiлiк өрiсi, адам белсендiлiгiнiң негiзгi реттеушiсi болып табылады. Құндылық бағдар сананың негізін құрайды, дүниетанымдық көзқарастарына әсер етеді, өзгермелі саяси-экономикалық жағдайларда тұлғаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді, уәждемені реттейді, тұлғаның іс-әрекетін бағыттап, адам өмірінің мінез-құлықтық құрамдас бөлігін анықтайды. Осылайша, құндылық бағдар негіз құраушы, тұрақтандырушы, реттеуші, бағыттаушы қызметтер атқарады. Құндылықтар қоғамдық қатынастарды реттейді, оның дәстүрлері мен нормаларының қызмет етуін қамтамасыз етеді, қоғам үшін аса үлкен маңызға ие. Құндылықтар құрамына күнделікті қалыптасқан нормалармен бірге, ерекше жоғары мәнге ие болған талаптар да енеді және олар әрбір мемлекет үшін маңызды. Олардың негізінде жеке тұлғаның әлеуметтену үдерісі жүреді, оның тәлім-тәрбиесі, өмірдегі орны, мақсаттары мен міндеттері қалыптасады. Себебі, құндылықтар әлемі – сөздің кең мағнасында мәдениет әлемі, адамның рухани әрекетінің саласы, тұлғаның рухани байлық өлшемін білдіріп, оның адамгершілік санасын, басымдылықтарын анықтайды. Құндылықтар адам болмысының әр түрлі формаларына деген қатынасын білдіретін адамзат мәдениеті болуымен ерекшеленеді. ==Әлеуметтік-лингвистикалық жүйе== Қазіргі Қазақстан қоғамында әлеуметтік-лингвистикалық жүйені реттеу мен жетілдіру жүріп жатыр. Адам өз бейімділігіне лайықты жұмыс істегенде, барын сала кіріскенде ғана еңбегінің жемісін көреді. Ғалым Қ.Жарықбаевтың айтуынша: “Адам үшін іс-әрекетінің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. Іс-әрекеттің саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ойлаған істен белгілі бір нәтиже шығару – оның екінші бір басты белгісі болып табылады”. Сондықтан ересектердің мемлекеттік қазақ тілін үйренуге бейімділіктері мен белсенділіктерін айқындау мәселесінің зор әлеуметтік мәні бар. Өйткені қоғамымыздың болашақ даму деңгейі осы мәселенің қай дәрежеде шешілуіне тікелей байланысты. Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп жатқан күрделі жаңғыру үдерісі жағдайында бүгінгі таңдағы түбегейлі мәселе – адамды іс жүзінде қоғамдық дамудың басты тұлғасы ету заңды құбылыс. Ересек тіл үйренушінің әлеуметтену үдерісі де заман талабына сай болып отыр. Адамдардың тұлғалық қарым-қатынасы негізінде ой-пікірлердің тоғысуы жүзеге асады. Адамды тұтастықта тұлға деп тану қоғамды жаңаша құруға мүмкіндік береді. Өзін-өзі үздіксіз дамытып, өз әрекетін өзі дұрыс бағалай алатын тұлғалар ғана бәсекелестікке қабілетті қоғамда өз тиесілі орнын таба алады. «Тұлға - өз-өзіне тұтас дүниемен өзара қатынастарын үнемі баяндайтын және ойдағы әңгімелесушімен ішкі полемика барысында өзін-өзі анықтайтын, кіналайтын, қорғайтын, өзін-өзі жетілдіріп, өзгертетін адам. Тұлға – дербес әрекет ететін субъект ретіндегі нақты жеке адам болмысының қайталанбас ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің дара нысаны. Тұлға әлеуметтік тіршілік ету әдісі жағынан дара болады, оның өзіндік дүниесі ерекше өмір жолын белгілейді және ол мазмұны жағынан әлеуметтік жағдайлармен анықталады». Бұған қатысты Д.В.Ольшанский: “Тұлға дегеніміз – қарым-қатынастың, сонымен бірге адамдармен байланысудың толып жатқан басқа да түрлерінің нәтижесі”, - деген пікір білдірген. Б.Г.Ананьев тұлғаның дамуының әлеуметтік мәселелеріне тоқтала келіп: “Тұлға – тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде, белгілі бір қоғамдық-экономиялық формацияда, белгілі бір ұлттық құрамы бар елде қоғамның жеке адамға көптеген экономикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік және т.б. әсерлерінің нысанасы”, - деген анықтама береді. Демек, ХХІ ғасырдың бастапқы кезеңін басынан кешіріп отырған 120 ұлттан құралған тәуелсіз Қазақстан қоғамы да тіл үйренуші мемлекеттік қызметшілерге жан-жақты әсер етеді. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқыту үдерісіне тіл үйренушінің тұлғалық дербестігіне баса көңіл бөлу, оқыту мен тәрбиелеуде оның өзіндік дамуын жеке тұлғаға бағдарланған тәсіл арқылы жүзеге асыру тән. Осыған байланысты қазіргі білім мен біліктілікті арттырудың дамуында жаңа тенденциялар байқалады. Негізгі күш тіл үйренушінің тілдік тұлғасын дамытуға, оның қалыптасуы мен жетілуіне жұмсалады. Қазақ тілін жеделдете оқытудың мақсаты - тілдік тұлғаның өзін дамытуы мен өзін жетілдіруіне мүмкіндік жасау. Оқытудағы бағдар материалдың құрылымы мен нақты жағдайларды логикалық тұрғыдан түсініп, талдау және өнімді қатысымдық әрекет нәтижесінде жаңа білім алудың тәсілдерін ашу, қоғам алдындағы нақты мәселелерді шеше білуге бағытталады. Қазіргі уақытта біліктілікті арттыру жүйесінде мемлекеттік тілді оқытуда жеке тұлғаның өмірі, құқығы мен бостандығы жоғары құндылық болып саналатын Қазақстан Республикасының Конституциясы басшылыққа алынады, білім беруді ізгілендіру мен демократияландыру ұстанымдары анықтайды. Ол «білгір адам» парадигмасын ауыстыратын «білікті тұлға», «қатысымдық тұлға», «құзыретті тұлға» парадигмасы болып табылады. Әлемдік практикада өткен ғасырдың 40-жылдарында қолданысқа ене бастаған «үздіксіз білім беру» термині ересек адамдарға білім беру жүйесі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі өмірлік білім беру идеясының орнына өмір бойы білім алу идеясын басшылыққа алудың дұрыстығы заман талабынан туындап отыр. Жеделдете оқыту жүйесі педагогикалық жүйелердің бөлігі бола отырып, адамның белгілі бір деңгейдегі еркіндік дәрежесін жүзеге асырады, яғни оны сол мезетте қажет болатын белгілі бір іс-әрекетке бағыттайды. Өз кезегінде жеке тұлға өз қатысымдық құзыреттілігін дамытуға ұмтыла отырып, тілдік тұлға деңгейіне көтеріледі. Өз бетімен білімін жетілдіру жеке тұлғаның барлық ішкі жүйелерін біртұтастыққа жұмылдыруға мәжбүр етіп, оған жаңа қырынан танылуға, құндылықтары мен қызығушылықтарын жаңадан бағыттауға және өзін жетілдіріп, қайта құрылуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі дамыту кезінде тілдік тұлға ұйымдастырудың жаңа деңгейіне көтеріледі де, ол одан сайын дамып, күрделілене түседі. Талап, ынта, жаңашыл бастамалар, шығармашылық белсенділік, ізденушілік - тілдік тұлғаның даму үдерісінің көрсеткіштері болып табылады. Үздіксіз білім беру жүйесінің ұстанымдары жеке тұлғаның жан-жақты жалпы мәдени дамуы, тұлғаның бос уақытын дұрыс ұйымдастыру, әлеуметтік тұрақтылық және әлеуметтік даму және т.б. функцияларды жүзеге асырумен тікелей байланысты. Адамзат дамуының тарихи және әлеуметтік тәжірибесі дүниетаным, шығармашылық, терең білімділіктің негізі – тіл екендігін көрсетті. Тіл жеке тұлғаның даму ұстанымдарын, сенімін жүзеге асырады, дүниеге деген қайталанбас көзқарасын білдіреді, болып жатқан жағдайға әсерлену қабілеттілігін көрсетеді. Мемлекетіміз жүргізіп отырған тіл саясаты бойынша қоғамымыздағы әрбір азаматтың мемлекеттік қазақ тілін тегін үйренуіне толық құқығы бар. Бүгінгі тіл үйренуге мұқтаж ересек қауым мемлекеттік тілді меңгеру арқылы өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту мүмкіндіктерінің кеңейетініне толық көзі жетіп отыр. Сонымен қатар, өздері мекендеп отырған елдің, отандас болып отырған ұлттың тілін меңгеру арқылы қазақ топырағының, қазақ ұлтының алдында адамгершілік борыштарын ақтап шығатындарын сезінуде. Ерназарова бұған қатысты: “Оқытудың мазмұны тілді үйренушінің мақсатынан туындайды. Ал мақсат экстралингвистикалық факторлардың ықпалымен қалыптасатын қоғам мүшесінің қажеттілігінен туындайды. Қажеттілік мазмұны тілді үйренушінің қарым-қатынас жасайтын ортасының әлеуметтік сипатына тәуелді болып келеді”, - деп жазады. Ал білім беру мазмұнында тілді оқытудың маңызы ерекше, адам тіл арқылы қоршаған ортаны таниды, басқалармен тілдік қарым-қатынасқа түседі, логикалық ойлау қабілеті дамиды, ақпараттар қабылдайды, өз ойын ауызша да жазбаша да жатық жеткізе алу мүмкіндігіне ие болады. Үздіксіз білім беру мазмұнын жаңарту қоғамды ақпараттандыру үрдісінің дамуына байланысты өзгеріске ұшырап отырады, ал мемлекеттік тілді оқытуды ақпараттандыру оқыту мақсаттарына терең деңгейде әсер етеді. Соған сәйкес қазақ тілін жеделдете оқытудың міндеті - адами қарым-қатынасқа дайын, әлеуметтік-лингвистикалық ахуалды дұрыс бағалайтын, мемлекеттік тілді білудің қажеттілігі мен әлеуметтік маңызын терең сезінетін, қазақ тілінде сөйлесім әрекетін жағдаятқа сәйкес үйлесімді қолдана білетін, жоғары азаматтық жауапкершілік пен әлемдік көзқарасының, сана-сезімінің дамуы күнделікті өмір қажеттілігі болып табылатын болашақ ақпараттық қоғам мүшелерінің сапалы жаңа моделін жасақтау болып табылады. ХХI ғасырда әлемдік өркениет төрінен орын алуы үшін, Қазақстанның жан-жақты дамуының бірден-бір жолы ғылымды әр қырынан меңгеру қажет болып отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті халық үшін», «бәсекеге қабілетті экономика үшін» - деген жолдауында: «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдың бірі» -деген. Қазіргі заман талабына сай, Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл сайын өзгерістер енгізіп отыр. «Жаңа технологиялық құзірет» бағдарлай білу өз бетінше білім беруде стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік береді: таңдай білу, талдай білу, өзгерте білу, сақтай білу, жеткізе білу, жүзеге асыра білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге асыруда жаңа формацияның педагогы қажет. Мұғалімдердің жаңа ұрпағы, білім деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей, біршама емес, әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Бұл-уақыттың талабы. Білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасы келуде. Ол - балаға оқу қызметінің субъектісі ретінде жүзеге асырылуы орынды. Жаңа тұлға оқушыны дамыту жолдары: өзін-өзі өзектендіру, өзін-өзі тану, өзін-өзі дамушы тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Демек, мектеп оқушыларының ғылым, білімнің қоғамдық қажетті деңгейі мен қамтамасыз ету, оларды Отандық, ұлттық және әлемнің мәдениет арналарына сусындату қажет. Ыбырай Алтынсарин сөзімен айтқанда мектептің жұмыскер жүрегі – ұстаз. Яғни, негізгі білім қазығы –бастауыш сынып мұғалімдерінен үлкен үміт күтері сөзсіз. Осы міндеттерді жүзеге асыруда әр сыныптың ерекшелігі білім деңгейіне сай болуы қажет. Қазіргі заман талабына бейімделген шәкіртті тәрбиелеп, білім беруде өз тәжірибемде басты өзекті тақырыбымызды: «Жеке тұлғаға бағытталған оқытуды ұйымдастыру арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру», - деп атадық. Осы тақырыпты меңгеру барысында мынадай міндеттер шешімін табуға тиіс: #Оқушының психологиялық даму ерекшелігін, пәнге деген қызығушылығын анықтау; #Тілдік қорын, мәдени сөйлеуін жетілдіру; #Оқушылардың өздігінен іздене отыра, шығармашылық қабілеттерін арттыруға икемдеу, соған байланысты жұмыс түрлерін жасау; #Оқу мен тәрбие егіз екендігін ескере келе, тәрбие жұмыстарында да, оқушының танымдық белсенділігін арттыру. Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыруда оқушылардың көмегімен мынадай зерттеу жұмыстары жүргізілді: #Сауалнама #Тест: психологиялық, пәндік # Кесім алу #Бақылау жұмысы Бұл күнделікті бағдарламаны меңгеруде қиындықтар туғызатынын байқай бастадық. Сол себепті жаңашыл-ұстаздардың озық іс-тәжірибелермен қатар, СТО стратегияларын сабақта және сабақтан тыс уақыттарда пайдалануға бет бұрдық. Мәселен, кітапханашымен байланыс жасай отырып, оқушылардың көркем әдебиетке қызығушылығын арттырдық, әр сабақта тіл дамыту жұмыстары жасалды, яғни 4 шумақты өлеңдерді жаттауға ұсындық. Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда әр сабақ мазмұнына сәйкес суреттер салу, диафильмдер жасау, ребус, сөзжұмбақ құрастыруды дағдыға айналдырып отырдық. Есте сақтау қабілеттерін арттыруда берілген мәтіндерді, өлең-шумақтарды, аңыз-әңгімелерді оқушы есінде көбірек сақтап қалу мақсатында түрлі кестелер толтырылды. Бұл ретте басты ұстаным - бастауыш сынып оқушыларына сабақты жоғарғы қызығушылықпен өткізу екендігін баса айту қажет. Әр тақырыпты өткенде, таңдау кезінде алдымен ой қозғалады. Сабақтың кейбір кезеңдерінде оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыруда өз ойын жазбаша жазуын, логикалық ойлауын үнемі қарастырылады. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, өзін-өзі ұстауын, өз ойын еркін жеткізуі, оқушы бойында инабаттылық тәрбиесінің қалыптасуына үнемі көңіл бөлініп отырады. Осындай атқарылған істер барысында тәжірибелік істердің ілгері басқанын байқадық және мына нәтижелерге қол жеткіздік: *білім деңгейі мен білім сапасының артуына; *логикалық ойлау деңгейі мен тілдік қарым-қатынас деңгейлерінің өсуіне; *кез-келген ортада өзін-өзі ұстау мәдениетінің жоғарлауына; *қазіргі ортаға бейім, саналық та, тәрбиелік дәрежесінің оң өзгерістерінің сипат алғанына көз жеткіздік. Болашақтың бәсекесіне қабілетті XXI ғасыр шәкіртін тәрбиелеу білім беру саласының еш назарынан тыс қалған емес. Соған сай ұстаз - ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, тынымсыз еңбеккер, ортаның ұйтқысы, жан-жақты шебер, терең қазыналы білімпаз, гуманист, белсенді патриот болғанда ғана қоғамның мықты да білікті, жоғарғы мәдениетті, жан-жақты дамыған, шығармашылығы жоғары жеке тұлғаны қалыптастырып, тәрбиелейтінімізге нық сенімдімін. Әр ұстаз – ХХІ ғасыр мұғаліміне сай болу үшін – ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, жан-жақты шебер, тынымсыз еңбекқор, терең қазыналы білімпаз, кез-келген ортаның ұйытқысы болу керек. :Ежелгі грек материалисі, философ Демокрит айтқандай, «Еңбек үздіксіз үйренгендіктің арқасында жеңілдей түседі». Олай болса, жас ұрпаққа үйретері мол аға ұрпақтың ісі өрге жүзіп, еңбектері үстем болсын. ::Мұғалім. Бұл адамның ардақты аты, Білімдік бар биікке шығар саты. Ең алғаш басталады осы адамнан, Сүйеді сондықтан да жақын, жаты... Бар ғалым, барлық қоғам мұғалімді, Сыйлайды мәңгі бақи беріп төрін, - деп, Сәбит Мұқанов айтқандай, үнемі сыйлы, қадірлі, сүйікті болып, шәкірттерімізді білім нәрімен сусындатып, белестерге жете берейік. Сондықтан баланы жеке тұлға ретінде өздігінен дамуға итермелеуіміз керек. Себебі жаңа білім парадигмасы бірінші орынға баланың білім алу арқылы өз бетінше дамуын қойып отыр. Бұл мақсатқа жетуде өз бетінше жұмыстардың алар орны ерекше. ==Пайдаланылған әдебиеттер== #А.С. Макаренко. Педагогические сочинения. М., «Педагогика»,1988. # А.С. Макаренко. Психология труда учителя.М., «Просвещение», 1993. #В.И. Андреева. Педагогика творческого саморазвития. Казань. 1996. #Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б #Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004. 3-4б. #Краткий словарь иностранных слов // под.ред. О.П.Марасанова.М., 1993. 318-б #Советский энциклопедический словарь// М., Издательство «Советская энциклопедия», 1984. 613-б #С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. А.С. Макаренко. «Толковый словарь русского языка» // М., 2004. 288-б #Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана . 2004. 28-б #С.Е. Шишов. Понятие компетенции в контексте проблемы качества образования // «Государство и образование», 2002. 88-б #В.А. Хуторской. Ключевые компетенции как компонент личностноориентированной парадигмы образования. // «Народные образования», №2, 2003. 58-94-б #Б.А. Тұрғынбаева. Мұғалімнің шығармашылық әлеуметін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту.: теория және тәжірибе // Aлматы. 2005, 174-бет #К.Құдайбергенова. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий // «білім сапасын бағалаудың мәселелері: әдіснамалық негізі және практикалық нәтижесі » атты халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның материалдары. 2008. 30- 32-б [[Санат:Білім]] [[Санат:Білім беру]] [[Санат:Педагогика]] [[Санат:Терминология]] ou3b8uttmgwa0vyagxvgo4fv32xuoge 3589180 3589179 2026-04-21T12:16:11Z Эльмира Ералиева 179349 3589180 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ushinsky.jpg|right|frame|300px|Мұғалім - өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатқанмен оның мұғалімдігі де жойылады.''К.Д.Ушинский.'']] '''Білім беру жүйесі''' - сабақтастығы бар білім беру бағдарламалары мен әртүрлі деңгей мен бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру [[құқық]]тық формадағы, типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың, сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны. Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады. Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық технологияларды өз сабақтарында күнделікті пайдаланса, сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап көрсеткен. [[Елбасы]]мыз [[Н.Ә. Назарбаев]] жолдауында айтқандай: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдында оқыту үрдісінің технологияландыру мәселесін қойып отыр. Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне енуде. ==Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты== Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман дайындау. [[Мектеп]] – үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы ерекше тұс - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның жүрегіне жол таба білуі. [[Ұстаз]] атана білу, оны қадір тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін , барлық шәкіртін , мектебін шексіз сүйетін адам. Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі – педагогикалық құралдардың барлығын меңгерген, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге талпынған, рухани дамыған, толысқан шығармашыл тұлға құзыреті. Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы мұғалімге қойылатын талаптар : бәсекеге қабілеттілігі, білім беру сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы шеберлігі. Осы айтылғандарды жинақтай келіп, жаңа формация мұғалімі- рефлексияға қабілетті, өзін-өзі жүзеге асыруға талпынған әдіснамалық , зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік тұлғалы,коммуникативтілік, ақпараттық және тағы басқа құдыреттіліктердің жоғары деңгейімен сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты, шығармашыл тұлға. Нәтижеге бағытталған білім моделі мен басқарудың жаңа парадигмасы аясында жекелеген ұғымдар мен нормаларды және тиімді педагогикалық технологияларды меңгеру үшін педагогтардың кәсіби мәдениетін дамытуға бағытталған оқу қажеттіліктері туындалып отыр. Біліктілік арттыру жүйесінде педагогтардың оқу қажеттіліктері нақты білімнің мәнін түсінуге, соның нәтижесінде өзіндік іс- әрекетке енуге және жеке өміріндегі тәжірибені жетілдіру мақсаттарына байланысты қалыптасады. Осы заманғы мұғалім оқуға үлкен потенциалдық мүмкіндіктермен келеді. Сондықтан олардың функционалдық сауаттылықтарын кәсіби шеберлікпен ұштастыру үшін нәтижеге бағытталған білім беру үлгісінде мақсатты түрде білім беретін, қалыптастыратын, дамытатын андрогогикалық процесс қажет. Басқаша айтқанда ересектерге арналған, жалпы және кәсіби білімнің қажеттілігін дамыту, ғылым, білім мен мәдениет жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мәдениеті мен әлеуметтік белсенділікті дамытуға бағытталған танымдық іс-әрекетке ынталандыру үшін білім беру. Қазіргі білім беру парадигмасы «білікті адамға» бағытталған білімнен «мәдениет адамына» бағытталған білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру жаңаша ұйымдастыру- оның философиялық , психологиялық, педагогикалық негіздерін, теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді. Сондықтан бүгінгі күні еліміздің білім жүйесінде оқыту үдерісін тың идеяларға негізделген жаңа мазмұнын қамтамасыз ету міндеті тұр. Француз қайраткері «Адамға оқып – үйрену өмірде болу, өмір сүру үшін қажет» дегендей оқыту процесін технологияландыру, осыған сәйкес оқу бағдармаларын жасау, ғалымдар мен жаңашыл педагогтардың еңбектерімен танысу жұмыстары мұғалімдердің үздіксіз ізденісін айқындайды. Жаңа педагогикалық технологиялардың негізгі мәні пассивті оқыту түрінен активті оқытуға көшу оқу танымын ұйымдастырудағы бастамашылдығына жағдай туғызу, субьективтік позицияны қалыптастыру. Білім сапасын арттыру және нәтижеге бағытталған үлгіге беталуы барысында мұғалімдер мемлекеттік стандарт берілген нәтижелерге жетуде кәсіби шеберлікпен меңгерген зерттеу біліктері мен дағдылары нәтижесінде проблеманың шешімін таба алатын, ақпараттық – коммуникативті мәдениеті жоғары тұлғалық - дамытушылық функцияны атқарады. Қазіргі заман адамның осы құзыреттілікті меңгере отырып тек « кәсіби икемділігін оңтайландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін « үнемі оқып – үйрену және өзін-өзі жасау талабын қалыптастыра алады. Қазақстандағы білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім көрсеткішінің жақсаруы мен қазақстандық білім беру жүйесінің тартымдылығын арттыру үшін, ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру, олардың бүкіл қызметі бойына мансаптық өсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды қамтамасыз ету, сондай- ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды арттыру мәселелеріне үлкен мән берілген. Осыған байланысты қазіргі таңда еліміздің білім беру жүйесіндегі реформалар мен сыңдарлы саясаттар, өзгерістер мен жаңалықтар әрбір педагог қауымының ойлауына, өткені мен бүгіні, келешегі мен болашағы жайлы толғануына, жаңа идеялармен жаңа жүйелермен жұмыс жасауына негіз болары анық. Олай болса, білімнің сапалы да саналы түрде берілуі білім беру жүйесіндегі педагогтердің, зиялылар қауымының деңгейіне байланысты. Дәстүрлі білім беру жүйесінде білікті мамандар даярлаушы кәсіби білім беретін оқу орындарының басты мақсаты – мамандықтарды игерту ғана болса, ал қазір әлемдік білім кеңестігіне ене отырып, басекеге қабілетті тұлға дайындау үшін адамның құзырлылық қабілетіне сүйену арқылы нәтижеге бағдарланған білім беру жүйесін ұсыну – қазіргі таңда негізгі өзекті мәселелердің бірі. Жалпы алғанда «құзырлылық» ұғымы жайлы ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылық ұғымы – соңғы жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деп көрсетеді. Бұл жайлы Б.Тұрғанбаева «... өзінің практикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуде қолдана алуын – құзырлылықтар деп атаймыз » деп анықтаса, Ресей ғалымы Н.Кузьминаның көзқарасы бойынша, «Құзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлығы ». Латын тіліндегі « компетенс»сөзін ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез- құлқын , ең бастысы тұлға мүмкіндігін бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік көзқарастарды есепке алу қажет» деп жазса, Б.Тұрғанбаева «Құзырлылыққа бағытталған оқыту үрдісінде тәжірибелік жолмен мәселені шешу мүмкіндігі молаяды. Осы жағдай біліктілікті арттырудағы екінші үлгіге көшірудің негізі бола алады. Өйткені,құзырлылыққа бағытталған үлгіде білім алушылардың өздерін ұйымдастыру - басты мақсаты » деп көрсетеді. Қ.Құдайбергенова «Құзырды әртүрлі кенеттен болған ситуацияларда мәселелерді шешу үшін қажетті білімді немесе әрекетті көрсете білу қабілеті, білім мен өмірлік ситуация арасындағы байланысты орнату мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты адамның өзіндік деңгейіне, даралық қасиеттеріне тікелей байланысты тұлғалық, теориялық, практикалық өлшеу дәрежесі жоғары деңгейде кіріктірілген құрылым ретінде қарастыру ұсынылады» деген тоқтам жасайды. ==12 жылдық білім беру== Қазақстан Республикасының 12 жылдық білім беру тұжырымдамасында педагог кадрлардың кәсіби - тұлғалық құзыреттілігін қалыптастыру басты мақсат екендігін атай келе, 12 жылдық білім беруде педагог төмендегідей құзыреттіліктерді игеруі міндетті деп көрсетілген. #Арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби дамуын жобалай білетін қабілеті. #Әлеуметтік құзыреттілік- кәсіптік қызметімен айналысу қабілеті. #Білім беру құзыреттілігі - педагогикалық және әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу қабілеті. Ендеше құзыреттілік дегеніміздің өзін қазіргі заман талабына сай педагог қауымының өзін -өзі өзгерте алу қабілеттілігі деп түсінуге болады. Білім саясатындағы түбегейлі өзгерістерді күнделікті оқу үрдісінде берілетін тапсырмалардан бастау қажет екендігі айқын көрсетілген. Студенттер оқытушы қауымнан тек білімге ғана емес, өмірге үйрететін қабілеттілікті қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтарымыз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы: жедел шешім қабылдаушы:ерекше ұйымдастырушылық қабілетті: нақты бағыт- бағдар беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы.Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ мұғалім - қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың , интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ. Бұның өзі өз кезегінде қазіргі ұстаздардан шәкіртті оқытуда, білім беруде, тәрбиелеп өсіруде белгілі бір құзіреттіліктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Мұндай құзырлылықтың қатарына мыналар жатады: *бағдарлы құзіреттілік (азаматтық белсенділік, саяси жүйені түсіну, баға бере білу, елжандылық, т.б); *мәдениеттанымдылық құзіреттілік (ұлттық ерекшеліктерді тани білу, өз халқының мәдениеті мен өзге ұлттар, әлем мәдениетін салыстыру, саралай білу қабілеті); *оқу-танымдық құзіреттілік(өзінің білімділік қабілетін ұйымдастыра білу, жоспарлай білу, ізденушілік-зерттеушілік әрекет дағдыларын игеру, талдау, қорытынды жасай білу); * коммуникативтік құзіреттілік ( адамдармен өзара қарым-қатынас тәсілдерін білу, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінде, халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары болуы); *ақпараттық-технологиялық құзыреттілік (ақпараттық технологиялармен, техникалық обьектілер көмегімен бағдарлай білу, өз бетінше іздей білу, таңдай, талдай білу, өзгерте білуді жүзеге асыра білу қабілеті); *әлеуметтік- еңбек құзіреттілігі (әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға талдау жасай білу, шешім қабылдай білу, түрлі өмірлік жағдайларда жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете білу қабілеті); *тұлғалық өзін-өзі дамыту құзіреттілігі (отбасылық еңбек, экономикалық және саяси қоғамдық қатынастар саласындағы белсенді білімі мен тәжірибесінің болу қабілеті). Аталған құзыреттілік қасиеттерді тұлға бойына дарытуда педагог қауымның арнайы әлеуметтік білім беру құзыреттіліктерінің жан- жақты болуы талап етіледі.Егер педагог өзінің кәсіби өсу жобасын дұрыс жолға қоя отырып, өзінің кәсіптік қызметіне нақты берілу арқылы тұлғаның алған білімін өмірде қолдана білетіндей тапсырмалар жүйесін ұсына алатын жағдайда болғанда ғана студент құзыреттілігін қалыптастыруға мүмкіндік табады. Бір сөзбен айтқанда, тұлғаға бағытталған білімдер жүйесі білім стандартына сай тұлғаның жан- жақты дамуына негізделген, алған білімін өмірдің қандай бір жағдаяттарына қолдана алатындай дәрежеде ұсыну педагогтің құзыреттілігіне байланысты болады. ==Кәсіби деңгейдің дамуы== Психологтер де, педагогтер де адамның рухани интеллектуалдық, кәсіби шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы өмірінің әр кезеңінде әр қалай деп көрсетеді.Мысалы, ұлы педагогтер А.Дистерверг ,К.Ушинский А.Макаренко ,В.Сухомлинский ,т.б мұғалімдік еңбекті адамтану ғылымы , адамның жан дүниесі , рухани әлеміне бойлай алу өнері дей отырып, педагогикалық шеберліктің дамуына зор үлес қосқан. Осы тұрғыдан алып қарағанда педагогикалық шеберлік- кәсіби әрекетті жоғары деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке қасиеттерінің , оның білімі мен білігінің жүйесі. Осы мәселені терең зерттеген А.Маркова мұғалімнің кәсіби деңгейге көтерілуінің төмендегідей психологиялық критерийлерін анықтаған. Обьективті критерийлер. Мұғалімнің өз мамандығына қаншалықты сәйкес әлеуметтік тәжірибеге қосар үлесі қандай екендігі.Жоғары еңбек көрсеткіші,әртүрлі мәселелерді шығармашылықпен шеше алу біліктері, т.б жататындығын атап өтеді. Субьективті критерийлер. Адамның мамандығы қаншалықты оның табиғатына, қабілеттері мен қызығушыларына сәйкес қаншалықты ол өз ісінен қанағат табатындығымен байланысты. Мұғалім еңбегіндегі субьективті критерийлерге кәсіби – педагогикалық бағыттылық, кәсіптің маңыздылығын , оның құндылығын түсіну, маман иесі ретінде өзіне позитивті көзқарастың болуын жатқызады. Нәтижелі критерийлер. Мұғалім өз ісіне қоғам талап етіп отырған нәтижелерге қол жеткізіп отыр ма деген мәселе тұрғысынан қарастырады.Біреулер нәтиже ретінде оқушылардың білімдерінің стандартқа сай болуын алса, енді біреулер олардың қарым- қабілетін дамытуды алады, ал кейбіреулері оқушылардың өмірге дайындығын басты назарда ұстайды, ал оқыту нәтижесі біз үшін баланың психологиялық функцияларын жетіліп, өзінің педагогикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуге қолдана алуы. Шығармашылық критерийлер. Мұғалім өз кәсібінің шекарасынан шыға алуы, сол арқылы өз тәжірибесін, еңбегін өзгерте алуы жатқызылады.Шығармашыл мұғалім үшін біреудің тәжірибесін қайталағаннан гөрі өз жаңалықтарын, білгендері мен түйгендерін басқаларға ұсына алуының, шығармашылық бағыттылықтың болуының мәні зор. Кәсібиліктің бірден келе салмайтындығы белгілі, оны әр мұғалім ерте ме, кеш пе меңгеруі тиіс. А.Маркова оның кезеңдерін төмендегідей етіп бөледі: мұғалімнің өз мамандығына бейімделу кезеңі: мамандықта өзін-өзі өзектендіру кезеңі:мамандықты еркін меңгерген кезең: мамандықта шығармашылық деңгейге жеткен кезең. Осылайша ғалым кәсіби құзыреттіліктің сипаттамасын шебер- мұғалімнің , жаңашыл- мұғалімнің, зерттеуші- мұғалімнің, кәсіби дәрежесіне көтерілген мұғалімдердің жиынтық бейнесі ретінде қарастырады. Ең бірінші кезекте мұғалімнің « өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Ғылым жаңалығын түрлендіруде өз үлесін қосу арқылы жасаған нәтижелі жұмысы өзгелердің тәжірибесін толық көшірмей, жаңа ортаға икемдеп, өзіндік іс- әрекет жиынтығы арқылы айтарлықтай нәтижеге қол жеткізу керек.Қазіргі кәсіптік- педагогикалық қызмет қандай мұғалімді талап етеді. Мұғалім – оқушылардың жеке тұлғасын дамытуға басымдық беретін, күрделі әлеуметтік-мәдени жағдайларда еркін бағдарлай алатын, шығармашылық процестерді басқара алатын, адам туралы ғылымның жетістіктерін, оның даму заңдылықтарын, компьютерлік оқыту өнерін терең меңгерген жан- жақты дамыған шығармашыл тұлғаны талап етеді. Ал, білім беруде кәсіби құзырлы маман иесіне жеткен деп мамандығы бойынша өз пәнін жетік білетін, оқушының шығармашылығы мен дарындылығының дамуына жағдай жасай алатын, тұлғалық- ізгілілік бағыттылығы жоғары, педагогикалық шеберлік пен өзінің іс- қимылын жүйелілікпен атқаруға қабілетті, оқытудың жаңа технологияларын толық меңгерген және білімдік мониторинг негізінде ақпараттарды тауып, оларды таңдап сараптай алатын, отандық және шетелдік тәжірибелерді шығармашылықпен қолдана білетін кәсіби маман педагогті айтамыз. ==Қазақ мектебі== Қазақ мектебінің бүгінгі жайы мен ертеңі, оқушылардың білімділік және тәрбиелік деңгейі шешуші дәрежеде мұғалімге, ата-анаға және қоғам қауымдастығына жүргізілген жұмыстарға, ізденісіне байланысты. Бастауыш сыныптарға арналған бағдарламалар педагогикалық үрдісті жаңаша қарауды талап етеді. Педагогика ғылымында баланы оқыту мен тәрбиелеудің мақсаты – жан-жақты дамыған жеке тұлға қалыптастыру болса, оқытудағы негізгі мақсат - өздігінен дамуға ұмтылатын жеке тұлғаны қалыптастыру. Жеке тұлғаның дамуында маңызды рөл атқаратын оқушының өз бетінше жұмысын тиімді ұйымдастыра білу; сол арқылы материалды саналы меңгертудің жүйесін жасау; оқушының түрлі дара қабілеттерін арттыру. Өз бетінше жұмыс қазіргі жеке тұлғаны қалыптастыру және тәрбиелеуде, білім берудің приоритетін түбегейлі өзгертуде, яғни бұрынғыша оқушыны пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыруды түбегейлі өзгертуде. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. Жаңа технологияны меңгеруде мұғалімнің жан – жақты, білімі қажет. Қазіргі мұғалім: *Педагогикалық үрдісте жүйелі жұмыс жүргізе алатын; *Педагогикалық өзгерістерге тез төселетін; *Жаңаша ойлау жүйесін меңгере алатын; *Оқушылармен ортақ тіл табыса алатын; *Білімді, іскер, шебер болу керек; Жаңа педагогикалық технологияның ерекшеліктері – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан –жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту, өзгеріс енгізу, жаңа педагогикалық идеялар мен жаңалықтарды өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек тыңдаушы, орындаушы болса, ал қазіргі оқушы – өздігінен білім іздейтін жеке тұрға екендігіне ерекше мән беруіміз керек. Қазіргі оқушы: *Дүниетаным қабілеті жоғары; *Дарынды, өнерпаз; *Іздемпаз, талапты: *Өз алдына мақсат қоя білу керек; Отбасының жетекшілік маңызы онда тәрбиеленіп жатқан адамның тән-дене және рухани дамуына әсер етуші ықпалдар мәні мен мағынасының тереңдігіне тәуелді келеді. Ата-ананың ұйымдастыру және бағыттаушы ролін, ата-анамен бала арасындағы өзара қатынастың сипатын, бала тәрбиесіне әсер ететін жанұяның мақсатты адамгершілік бағыттарын, баланың жанұядағы араласатын іс-әрекетінің алуан түрлілігін, ата-ананың тәрбие құралдарын, тәсілдерін, әдістерін пайдалана алу қабілеттерін, баланың белсенділігінің дәрежесін көруге болады. Ата-ана арасындағы, ата-ана мен бала арасындағы, балалардың арасындағы өзара қатынас педагогикалық процестің тәрбиелік механизмдері болып табылады. Тәуелсіз ел тірегі – білімді ұрпақ десек, жаңа дәуірдің күн тәртібінде тұрған мәселе – білім беру, ғылымды дамыту. Өркениет біткеннің өзегі,сғылым, тәрбие екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Осы орайда білім ордасы – мектеп, ал мектептің жаны – мұғалімдердің басты міндеті - өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін қастерлей және оны жалпы азаматтық деңгейдегі рухани құндылықтарға ұштастыра білетін тұлға тәрбиелеу. Бәрімізге белгілі, біздің қоғам аса күрделі жағдайларды бастан кешірді. Өтпелі кезеңге тән өмірдің ауыртпалықтарын ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ адам қандай жағдайда да өзінің биік адамгершілік сипаттарын, кісілік қасиеттерін сақтап қалуға тиіс. Тәрбиенің осы жақтарын қазақ жастарының санасына кішкентайынан терең енгізу қажет. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында да мектеп оқушылары бойында адамгершілік және тұрмыс негіздерін қалыптастыру, азаматтыққа тәрбиелеу және олардың ақыл – ойын айқындау басты міндет екендігі айтылған. Олай болса, қоғам болашағы- жас ұрпақтың бойына адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, ақыл-ой, сана-сезім қалыптастыратын салауатты тәрбие беру мазмұнын жаңаша құру қажет. Осы орайда, «Сабақ беру – үйреншікті жай шеберлік емес, ол – үнемі жаңадан жаңаны табатын өнер» деген, Жүсіпбек Аймауытовтың сөзін айта кету артық болмас. Егеменді еліміздің ең басты мақсаты өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның алатын орны ерекше. Қазіргі білім берудің басты мақсаты да сол жан-жақты дамыған, рухани бай жеке тұлға қалыптастыру болып табылады. Рухани бай, жан-жақты дамыған жеке тұлғадағы ең басты қасиеттердің бірі - тіл байлығы, өз ойын нақты, терең мағыналы әрі көркем жеткізе білетін, шешен де ойлы сөйлей білетін, Абайша сөйлегенде сөзі жүрекке жылы тиетін, сөз құдіретін игерген адамдарда да тұлғалық қасиет болады. Рухани адамгершілікке тәрбиелеудің басты мақсаты оқушылардың белсенді өмірлік жолын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын, сөз бен істің бірлігін қамтамасыз етіп, адамгершілік нормаларынан ауытқушыларға жол бермеуді қалыптастыру болып табылады. ==Сынып жетекшісінің ата-аналармен өзара іс-әрекетінің ерекшеліктері== К.Д.Ушинский айтқандай, «Мұғалім тек өз пәнінен сабақ беріп қана қоймауы керек, сонымен қатар тәрбиеші адал, әділетті, шыншыл адам болуы керек». Олай болса, әр мұғалім сабаққа қойған үш мақсатының үшеуіне де жетіп, білім мен тәрбиені ұштастыруымыз қажет. *Мектепте оқу жылының басында негізгі пәндер бойынша әр баланың білім деңгейі анықталады. *Сынып жетекшісі ата-ана, оқушы, пән мұғалімдерін байланыстырушы ғана емес, қарым-қатынастарын басқарушы, бақылаушы, кеңесші. ==Ата-аналармен жұмысты ұйымдастырудың түрлері== Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы жеке адамның дарындылығын таныту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. ХХI ғасыр - бәсеке ғасыры, бұл бәсеке енжарлықты, керітартпалықты көтермейді. Еліміз егемендігін алып, өзін бүкіл әлемге мойындата бастаған осы кезеңде біздің қоғам дарынды, қабілетті, жан-жақты жетілген адамдарды қажет етеді. Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат - ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, іздемпаздыққа үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек. Жас жеткіншектердің бойындағы ерекше қабілеттілікті, дарындылықты тани білу, оның одан әрі дамуына бағыт-бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу - ұстаз парызы. Ұлы ойшыл Плутарх кезінде: «Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Сондықтан әрбір ұстаз бұған жол бермеуі керек», - деген екен. ХХI ғасыр – білімділер ғасыры. Сол себептен де білім сапасын арттыру, оқушылардың дарындылығын айқындап, біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми ізденіс қабілеттерін қалыптастыру - әрбір ұстаздың міндеті. ХХІ ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамды қалыптастыруда білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында. Осы тұрғыда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен сапасының дамуы қуатты жүретін, ерекше құнды, қайталанбас кезеңі. Сондықтан да, бастауыш білім үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да, қадірлі жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім ғана беріп қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған ортаға дұрыс көзқарасты болу, жағдайларды объективті түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйрету. Дамыта оқытудың басты мақсаты –баланы оқыта отырып, жалпы дамыту. Әрине бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері әртүрлі болады. Дегенмен әр баланың бір нәрсеге бейімі болады. Бейімділік - оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Баланың жасырын, тіпті тым терең жатқан қабілеттерінің көрінуін мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде үлкендердің басшылығымен жүзеге асады. Педагогика ғылымы еш нәрсеге бейімі жоқ, қабілетсіз адам болмайды деп дәлелдейді. Сол себебті, балалардың қабілетін кеңінен өрістете дамытуға тек мектеп қана мақсатты түрде ықпал ете алады. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда әр түрлі әдіс - тәсілдерді қолдануға болады. Оқушылардың өзіндік жұмыстарының мән - мағынасын ұйымдастырудың тәсіл - амалдарын бір ғана белгімен сипаттауға болмайды. Өзіндік жұмыстың ұйымдастырудың негізгі шарттары мыналар: *Мұғалімнің нақты тапсырмалар беруі; *Жұмысты орындаудың уақытын белгілеу; *Мұғалімнің басқаруымен оқушылардың *Дербестігінің өзара байланысы олардың жұмысты өз еркімен орындау. Оқушылардың өзіндік жұмысы - мұғалімнің қажетті нұсқаулары бойынша оқушының оқу жұмысының жеке дара және ұжымдық түрі. Өзіндік тапсырмаларды орындау барысында оқушылардан белсенді ойлау талап етілді. Осының нәтижесінде оқушылар өздігінен бақылауды үйренеді, олар да тапсырылған істі орындаудағы жауапкершілік сезім, еңбексүйгіштік, табандылық, ұйымшылдық, бір - бірімен деген жолдастық көмек қалыптасады. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. ==Дарындылық== Жалпы «дарындылық» феноменін алғаш зерттеуден бастап-ақ ғылымда екі бір-біріне қарама-қарсы «био» және «социо» бағыттары қалыптасқаны аян. Дарындылықтың негізгі басымды қозғаушы күші тек қана генетикалық нышандар болып табылады деген пікір Ф. Гальтон, Г. Айзенк еңбектерінда айқын көрінген. Екінші бағытты ұстанған ғалымдар негізгі фактор ретінде қоршаған ортаны қарастырған. Ал қазіргі таңда А.Т. Асмолов негіздеген ұстаным әлдеқайда өміршең екендігін дәлелдеп отыр. Л.С. Выготскийдің теориясын негізге алған бұл бағыт «дарындылықты» білімді өз бетінше игеру, ашу, жаңа жағдайда көшіре білу, мәселені мақсатты шешу, бір сөзбен айтқанда, «интеллектуалды дарындылық» ретінде зерттейді. Педагогикалық энциклопедияда: «Дарындылық дегеніміз – адамдардың қабілеттерін жете жақсы дамуының жоғары сатысы», - деп атап көрсетіледі. Осы қабілеттілік арқылы адамдар көптеген жақсы жетістіктерге жете алады. Дарындылық – сапалы қабілеттердің өзіндік бірлесуі: оның арқасында іс-әрекет жақсарады. Көптеген ғылымдардың ойынша дарындылық, қабілеттілік және талант бір ұғымды білдіреді. Балалардың келешегі жөнінде ойланбайтын, балалардың қабілетті, дарынды, талантты болып, болашақ қызметтерінде үлкен жетістіктерге жетуін армандайтын ата-аналарды табу өте қиын. Бірақ сөйте тұра солардың барлығы бірдей қабілет деген не, оны қалай дамытуға болады және бұл жұмыста жанұя қандай міндет атқару керек дегенді біле бермейді. Қабілеттілік туа бола ма, жоқ әлде жүре бола ма? Олар тұқым қуалай ма, жоқ па? Қабілеттілік барлық балада бірдей дамыту мүмкін бе? Оған қалай жетуге болады? «Қабілеттілік деп – белгілі бір іс-әрекетте ең тәуір нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін адамның жеке-дара психологиялық ерекшеліктері айтылады». Қабілеттілік жалпы ақыл қабілетті және арнайы қабілет болып бөлінеді. Жалпы қабілет негізінен ойлауға қатысты болып келіп, оның аңғарғыштық, ойланғыштық, дербестік, сыншылдық, икемділік т.б. қасиеттерінен көрініп отырады. Жалпы қабілет адамның өзін ой-әрекеттерінің түрлі салаларынан көрсете білуге мүмкіндік жасайды. Жалпы қабілеті дами білген оқушы математика, физика, биология, әдебиет сабақтарын бірдей жақсы игеріп, мектеп шеберханасы, тәжірибе алаңы, лабораториядағы түрлі еңбек тапсырмаларын да сәтті орындап отырады. Оқушыны дамытуда ежелгі замандардан бері математиканың алар орны ерекше. Математиканың ғылым мен техниканың қарқынды дамуына қосар үлесі аз болған жоқ. Математика – барлық ғылымдардың логикалық негізі, демек, математика - оқушының дұрыс ойлау мәдениетін қалыптастырады, дамытады, оны шыңдай түседі және әлемде болып жатқан жаңалықтарды дұрыс қабылдауға көмек береді. Математика сабағында оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, өз бетінше жұмыс істеу белсенділіктерін арттыру барысында теориялық білімдерін кеңейтіп, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға болады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, математиканың негізін қалыптастыру, ұғындыру, түсініктерін тереңдетуде бастауыш сынып мұғалімдерінің математикалық білімдері терең болуы керек. Математика пәнін жақсы, терең білетін, күнделікті сабақтағы тақырыпты толық қамтитын, оны оқушыға жеткізе алатын, әр түрлі деңгейдегі есептерді шығара білу іскерлігі , оқытудың дәстүрлі және ғылыми жетілдірілген әдіс – амалдарын, құралдарын еркін меңгеретін , оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыра отырып дарындылығын дамутудағы іздену-зерттеу бағытындағы тапсырмалар жүйесін ұсыну өмір талабы. Қазіргі кезде дарынды балалардың ерекшеліктері мен бейімділігін және мінез-құлқын сипаттайтын бірнеше тізімдер бар. Мысалы, әлемге әйгілі Б.Кларктың кітабында дәл осындай бес тізім бар. Олар баланың ойлау, шығармашылық қабілеттерін және өнер саласындағы (ән, би, драма т.б) қабілетін сипаттайды. Американдық психологтардың анықтамасы бойынша шығармашылық дегеніміз – бұл, тани білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу және өз тәжірибесін терең түйсіне білу қабілеті. Шығармашылық психологиялық тұрғыдан алғанда, нәтижесінде жаңа материалдық рухани құнды дүние тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан алсақ, шығармашылық дегеніміз – адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің жоғары түрі және ол әлеуметтік қажеттілігі мен өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы, шығармашыл тұлғада шығармашылыққа деген тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып, өз ісіне қанағат табу сезімі болуы қажет. Осыған орай адам идея, жаңалық аштым деп ойлайды, ал шын мәнінде олар адамды ашады деген ғалымдардың пікірінің дұрыстығына көз жеткізе түсеміз. Қазіргі заман талабына сай шығармашылық қабілеттің дамуына бағытталған білім дегеніміз – аз уақыт ішінде мол идея қорын алу емес, керісінше, жеке тұлғаның толық дамуын қамтамасыз ететін іс. Шығармашылық қабілеттің дамуы әрбір балаға қажет екендігін, әр тұлғаның қоғам дамуында өз орны бар екендігін біле отырып, дарынды балалардың тек өткенге емес, болашаққа да қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап өту қажет. Сонымен бірге бұл жеке тұлғалық дамудың мақсаттарына да жауап береді. Баланың дарындылығын анықтаудың негізі мектептен басталады. Мектеп балаларымен жұмыс істеу – ерекше маңызды педагогикалық проблема. Осыған байланысты дарынды балалармен жұмыс істеудің төмендегідей кезеңдерін анықтауға болады: *Баланың жеке ерекшелігін, дарынын зерттеу; *Балалар шығармашылық өнімдерін жариялау; *Игерілген нәтижелерді бақылау. Яғни осындай жұмыс істеу бағыттары арқылы бала белгілі бір шеберлікке жеткен соң, оның шығармашылық қабілеті дамиды, өзіндік идеясы туып, үлкен ізденіс пайда болады. Дарынды баланың бойындағы дамыған сана белсенділігі мен таным белсенділігі, тума қабілеті. Ол қабілет мектепте сан алуан ғылыми салалардан білім алу арқылы және ұстаздардың көмегі арқылы ашылады және дамиды. Осындай жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы талант көзін ашып, тілін байытуға, қиялын ұштауға өз әсерін тигізеді. “Дарындылық — адамның өз бейімділігі арқылы, шығармашылықпен жұмыс істеу арқылы қалыптасатын қасиет”. Әр баланың бойында табиғат берер ерекше қабілеті, дарындылығы болады. «Бұлақ көрсең көзін аш» - дегендей, осындай баланың бойындағы дарындылық қасиетін дамыту көбіне мұғалімдердің кәсіби біліктілігіне байланысты екендігі айдан анық. Жаңа «субъект-субъект» оқыту парадигмасымен жұмыс жасау, әр баланың бойындағы дарындылық қасиеттерін анықтап, дамыту, мектепте өз дәрежесінде жүргізілуі керек. Дарындылық пен қабілеттіліктің не екенін,оқушы дарындылығын анықтайтын психодиагностикалық әдістемелердің тиімділігін, нәтижелілігін білетін мұғалім ғана дарынды оқушымен нәтижелі жұмыс істей алады. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету- оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады. Баланың дарындылығын анықтап, олармен жұмыс жасау қалай жүзеге асырылуы керек? Ол үшін oқушының дарындылығын анықтап,дамыту үшін әр пән мұғалімі өзінің алдына мынандай мақсаттар мен міндеттерді қоюы керек. #Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы мен ерекшеліктерінің өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемін ескеру; #Жан-жақты ақпараттандыру; #Коммуникативті бейімдеу; #Дарынды оқушының шығармашылық бағытының ашылуына, дамуына, қоршаған ортаға өзін-өзі жарнамалауына көмек көрсету. Осы мақсаттар мен міндеттерді орындауда мектеп ұстаздары мынандай жұмыс түрлерін өз іс-тәжірибелерінде пайдаланса өз өнімді нәтиже алмақ. # Икемді және ұтқыр оқу жоспарын құру; #Жеке пәндерді оқытуда тәуелсіз қозғалыс жасау; #Дарынды оқушының өзінің жұмысын өзі жоспарлап, шешім қабылдауына ықпал ету; #Дарынды оқушының қызығушылығына байланысты оқу жоспарын құру; Осындай жұмыс түрлерін ұйымдастыруда ұстаздар мынандай мәселелерге баса назар аударулары керек: #Пән сабақтарында шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды іріктеу, орындау, талдау жұмыстарын жүйелі жүргізуге; #Дарынды оқушылардың білім деңгейі мен олардың өз мүмкіндіктерін пайдалану көрсеткішін арнайы әдістемелер бойынша жүйелі түрде тексеріп отыруға; #Сабақтан тыс мезгілде жүргізілетін жұмыстарға - пәндік олимпиада, ғылыми конференцияға, интеллектуалдық турнирлер мен шығармашылық байқауларға дайындық жұмыстарын жыл бойы жоспарлы жүргізуге; #Білім беру мекемелерінде дарынды оқушылар үшін арнайы сыныптар мен топтар құрып, оқу бағдарламаларын жеделтетіп оқытуды ұйымдастыруға; Ал енді бұл мақсаттар мен міндетттердің нәтижесі дарынды оқушымен жұмыстағы өткізілетін пән олимпиада жетістіктерінен байқалатыны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, жалпы адамның қолынан келмейтiн нәрсе жоқ. Талпынсан вундеркинд болу да, полиглот болу да өз қолыңда. Дарындылықты қалыптастыруға болады. Ой еңбегiмен жиi шұғылдансаң, данышпандықтың да ауылы алыс емес. Егеменді елімізді дүние жүзі елдерімен терезесі тең болатын дәрежеде өркендететін, негізгі тұтқасын ұстайтын, дүние әлемін шарлайтын біздің дарынды да қабілетті ұландарымыз екенін ұмытпайық. Олардың бойындағы дарынын қабілетін дамыту – ұстаз, ата-ана және қоғам қауымының міндеті. Жеке тұлғаны өздігінен білім алуға баулу – оны ғылым мен мәдениетке үйрету, білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік тәжірибені меңгерту. Бұл аталған мiндеттердi iске асыру үшiн тілдік тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру маңызды. Жеке тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі мәселе. Жеке тұлғаның құндылық бағдары ұлттық сана, отансүйгіштік қасиеттерінсіз іске аспайды. Құндылық бағдар дегенiмiз - бұл қазiргi уақытта жеке тұлғаның құндылыққа бағдарланған ой-санасы, пікірі, көзқарасы, сенімі, iскерлiгi, iшкi мүмкiндiгi. Құндылық бағдар тіл үйренушінің оқу-танымдық әрекетiне түрткi болып, тіл үйренуіне ықпал етедi, ол оқу әрекетінiң құрамдас бөлiктерiне тiкелей байланысты, мақсаттың орындалуын анықтайды. Құндылық бағдар – жеке тұлғаның белгiлi бір әлеуметтiк құндылықтарды мақсат етiп ұстауы, адамның қоршаған ортаға, құндылықтар тобына деген карым–қатынасы. Жеке тұлғаның таңдаулары құндылық бағдарлар жүйесiне бiрiгедi. Адамның даму үдерісі бүкіл өмір бойы тоқталмайды. Тұлғаның құндылық бағдар жүйесi «адамның өмiрлiк әлемi», «әлемнiң бейнесi», әлеуметтiк ортаның iшкi нұсқаулары, нормалары, уәждемелік қажеттiлiк өрiсi, адам белсендiлiгiнiң негiзгi реттеушiсi болып табылады. Құндылық бағдар сананың негізін құрайды, дүниетанымдық көзқарастарына әсер етеді, өзгермелі саяси-экономикалық жағдайларда тұлғаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді, уәждемені реттейді, тұлғаның іс-әрекетін бағыттап, адам өмірінің мінез-құлықтық құрамдас бөлігін анықтайды. Осылайша, құндылық бағдар негіз құраушы, тұрақтандырушы, реттеуші, бағыттаушы қызметтер атқарады. Құндылықтар қоғамдық қатынастарды реттейді, оның дәстүрлері мен нормаларының қызмет етуін қамтамасыз етеді, қоғам үшін аса үлкен маңызға ие. Құндылықтар құрамына күнделікті қалыптасқан нормалармен бірге, ерекше жоғары мәнге ие болған талаптар да енеді және олар әрбір мемлекет үшін маңызды. Олардың негізінде жеке тұлғаның әлеуметтену үдерісі жүреді, оның тәлім-тәрбиесі, өмірдегі орны, мақсаттары мен міндеттері қалыптасады. Себебі, құндылықтар әлемі – сөздің кең мағнасында мәдениет әлемі, адамның рухани әрекетінің саласы, тұлғаның рухани байлық өлшемін білдіріп, оның адамгершілік санасын, басымдылықтарын анықтайды. Құндылықтар адам болмысының әр түрлі формаларына деген қатынасын білдіретін адамзат мәдениеті болуымен ерекшеленеді. ==Әлеуметтік-лингвистикалық жүйе== Қазіргі Қазақстан қоғамында әлеуметтік-лингвистикалық жүйені реттеу мен жетілдіру жүріп жатыр. Адам өз бейімділігіне лайықты жұмыс істегенде, барын сала кіріскенде ғана еңбегінің жемісін көреді. Ғалым Қ.Жарықбаевтың айтуынша: “Адам үшін іс-әрекетінің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. Іс-әрекеттің саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ойлаған істен белгілі бір нәтиже шығару – оның екінші бір басты белгісі болып табылады”. Сондықтан ересектердің мемлекеттік қазақ тілін үйренуге бейімділіктері мен белсенділіктерін айқындау мәселесінің зор әлеуметтік мәні бар. Өйткені қоғамымыздың болашақ даму деңгейі осы мәселенің қай дәрежеде шешілуіне тікелей байланысты. Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп жатқан күрделі жаңғыру үдерісі жағдайында бүгінгі таңдағы түбегейлі мәселе – адамды іс жүзінде қоғамдық дамудың басты тұлғасы ету заңды құбылыс. Ересек тіл үйренушінің әлеуметтену үдерісі де заман талабына сай болып отыр. Адамдардың тұлғалық қарым-қатынасы негізінде ой-пікірлердің тоғысуы жүзеге асады. Адамды тұтастықта тұлға деп тану қоғамды жаңаша құруға мүмкіндік береді. Өзін-өзі үздіксіз дамытып, өз әрекетін өзі дұрыс бағалай алатын тұлғалар ғана бәсекелестікке қабілетті қоғамда өз тиесілі орнын таба алады. «Тұлға - өз-өзіне тұтас дүниемен өзара қатынастарын үнемі баяндайтын және ойдағы әңгімелесушімен ішкі полемика барысында өзін-өзі анықтайтын, кіналайтын, қорғайтын, өзін-өзі жетілдіріп, өзгертетін адам. Тұлға – дербес әрекет ететін субъект ретіндегі нақты жеке адам болмысының қайталанбас ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің дара нысаны. Тұлға әлеуметтік тіршілік ету әдісі жағынан дара болады, оның өзіндік дүниесі ерекше өмір жолын белгілейді және ол мазмұны жағынан әлеуметтік жағдайлармен анықталады». Бұған қатысты Д.В.Ольшанский: “Тұлға дегеніміз – қарым-қатынастың, сонымен бірге адамдармен байланысудың толып жатқан басқа да түрлерінің нәтижесі”, - деген пікір білдірген. Б.Г.Ананьев тұлғаның дамуының әлеуметтік мәселелеріне тоқтала келіп: “Тұлға – тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде, белгілі бір қоғамдық-экономиялық формацияда, белгілі бір ұлттық құрамы бар елде қоғамның жеке адамға көптеген экономикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік және т.б. әсерлерінің нысанасы”, - деген анықтама береді. Демек, ХХІ ғасырдың бастапқы кезеңін басынан кешіріп отырған 120 ұлттан құралған тәуелсіз Қазақстан қоғамы да тіл үйренуші мемлекеттік қызметшілерге жан-жақты әсер етеді. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқыту үдерісіне тіл үйренушінің тұлғалық дербестігіне баса көңіл бөлу, оқыту мен тәрбиелеуде оның өзіндік дамуын жеке тұлғаға бағдарланған тәсіл арқылы жүзеге асыру тән. Осыған байланысты қазіргі білім мен біліктілікті арттырудың дамуында жаңа тенденциялар байқалады. Негізгі күш тіл үйренушінің тілдік тұлғасын дамытуға, оның қалыптасуы мен жетілуіне жұмсалады. Қазақ тілін жеделдете оқытудың мақсаты - тілдік тұлғаның өзін дамытуы мен өзін жетілдіруіне мүмкіндік жасау. Оқытудағы бағдар материалдың құрылымы мен нақты жағдайларды логикалық тұрғыдан түсініп, талдау және өнімді қатысымдық әрекет нәтижесінде жаңа білім алудың тәсілдерін ашу, қоғам алдындағы нақты мәселелерді шеше білуге бағытталады. Қазіргі уақытта біліктілікті арттыру жүйесінде мемлекеттік тілді оқытуда жеке тұлғаның өмірі, құқығы мен бостандығы жоғары құндылық болып саналатын Қазақстан Республикасының Конституциясы басшылыққа алынады, білім беруді ізгілендіру мен демократияландыру ұстанымдары анықтайды. Ол «білгір адам» парадигмасын ауыстыратын «білікті тұлға», «қатысымдық тұлға», «құзыретті тұлға» парадигмасы болып табылады. Әлемдік практикада өткен ғасырдың 40-жылдарында қолданысқа ене бастаған «үздіксіз білім беру» термині ересек адамдарға білім беру жүйесі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі өмірлік білім беру идеясының орнына өмір бойы білім алу идеясын басшылыққа алудың дұрыстығы заман талабынан туындап отыр. Жеделдете оқыту жүйесі педагогикалық жүйелердің бөлігі бола отырып, адамның белгілі бір деңгейдегі еркіндік дәрежесін жүзеге асырады, яғни оны сол мезетте қажет болатын белгілі бір іс-әрекетке бағыттайды. Өз кезегінде жеке тұлға өз қатысымдық құзыреттілігін дамытуға ұмтыла отырып, тілдік тұлға деңгейіне көтеріледі. Өз бетімен білімін жетілдіру жеке тұлғаның барлық ішкі жүйелерін біртұтастыққа жұмылдыруға мәжбүр етіп, оған жаңа қырынан танылуға, құндылықтары мен қызығушылықтарын жаңадан бағыттауға және өзін жетілдіріп, қайта құрылуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі дамыту кезінде тілдік тұлға ұйымдастырудың жаңа деңгейіне көтеріледі де, ол одан сайын дамып, күрделілене түседі. Талап, ынта, жаңашыл бастамалар, шығармашылық белсенділік, ізденушілік - тілдік тұлғаның даму үдерісінің көрсеткіштері болып табылады. Үздіксіз білім беру жүйесінің ұстанымдары жеке тұлғаның жан-жақты жалпы мәдени дамуы, тұлғаның бос уақытын дұрыс ұйымдастыру, әлеуметтік тұрақтылық және әлеуметтік даму және т.б. функцияларды жүзеге асырумен тікелей байланысты. Адамзат дамуының тарихи және әлеуметтік тәжірибесі дүниетаным, шығармашылық, терең білімділіктің негізі – тіл екендігін көрсетті. Тіл жеке тұлғаның даму ұстанымдарын, сенімін жүзеге асырады, дүниеге деген қайталанбас көзқарасын білдіреді, болып жатқан жағдайға әсерлену қабілеттілігін көрсетеді. Мемлекетіміз жүргізіп отырған тіл саясаты бойынша қоғамымыздағы әрбір азаматтың мемлекеттік қазақ тілін тегін үйренуіне толық құқығы бар. Бүгінгі тіл үйренуге мұқтаж ересек қауым мемлекеттік тілді меңгеру арқылы өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту мүмкіндіктерінің кеңейетініне толық көзі жетіп отыр. Сонымен қатар, өздері мекендеп отырған елдің, отандас болып отырған ұлттың тілін меңгеру арқылы қазақ топырағының, қазақ ұлтының алдында адамгершілік борыштарын ақтап шығатындарын сезінуде. Ерназарова бұған қатысты: “Оқытудың мазмұны тілді үйренушінің мақсатынан туындайды. Ал мақсат экстралингвистикалық факторлардың ықпалымен қалыптасатын қоғам мүшесінің қажеттілігінен туындайды. Қажеттілік мазмұны тілді үйренушінің қарым-қатынас жасайтын ортасының әлеуметтік сипатына тәуелді болып келеді”, - деп жазады. Ал білім беру мазмұнында тілді оқытудың маңызы ерекше, адам тіл арқылы қоршаған ортаны таниды, басқалармен тілдік қарым-қатынасқа түседі, логикалық ойлау қабілеті дамиды, ақпараттар қабылдайды, өз ойын ауызша да жазбаша да жатық жеткізе алу мүмкіндігіне ие болады. Үздіксіз білім беру мазмұнын жаңарту қоғамды ақпараттандыру үрдісінің дамуына байланысты өзгеріске ұшырап отырады, ал мемлекеттік тілді оқытуды ақпараттандыру оқыту мақсаттарына терең деңгейде әсер етеді. Соған сәйкес қазақ тілін жеделдете оқытудың міндеті - адами қарым-қатынасқа дайын, әлеуметтік-лингвистикалық ахуалды дұрыс бағалайтын, мемлекеттік тілді білудің қажеттілігі мен әлеуметтік маңызын терең сезінетін, қазақ тілінде сөйлесім әрекетін жағдаятқа сәйкес үйлесімді қолдана білетін, жоғары азаматтық жауапкершілік пен әлемдік көзқарасының, сана-сезімінің дамуы күнделікті өмір қажеттілігі болып табылатын болашақ ақпараттық қоғам мүшелерінің сапалы жаңа моделін жасақтау болып табылады. ХХI ғасырда әлемдік өркениет төрінен орын алуы үшін, Қазақстанның жан-жақты дамуының бірден-бір жолы ғылымды әр қырынан меңгеру қажет болып отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті халық үшін», «бәсекеге қабілетті экономика үшін» - деген жолдауында: «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдың бірі» -деген. Қазіргі заман талабына сай, Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл сайын өзгерістер енгізіп отыр. «Жаңа технологиялық құзірет» бағдарлай білу өз бетінше білім беруде стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік береді: таңдай білу, талдай білу, өзгерте білу, сақтай білу, жеткізе білу, жүзеге асыра білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге асыруда жаңа формацияның педагогы қажет. Мұғалімдердің жаңа ұрпағы, білім деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей, біршама емес, әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Бұл-уақыттың талабы. Білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасы келуде. Ол - балаға оқу қызметінің субъектісі ретінде жүзеге асырылуы орынды. Жаңа тұлға оқушыны дамыту жолдары: өзін-өзі өзектендіру, өзін-өзі тану, өзін-өзі дамушы тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Демек, мектеп оқушыларының ғылым, білімнің қоғамдық қажетті деңгейі мен қамтамасыз ету, оларды Отандық, ұлттық және әлемнің мәдениет арналарына сусындату қажет. Ыбырай Алтынсарин сөзімен айтқанда мектептің жұмыскер жүрегі – ұстаз. Яғни, негізгі білім қазығы –бастауыш сынып мұғалімдерінен үлкен үміт күтері сөзсіз. Осы міндеттерді жүзеге асыруда әр сыныптың ерекшелігі білім деңгейіне сай болуы қажет. Қазіргі заман талабына бейімделген шәкіртті тәрбиелеп, білім беруде өз тәжірибемде басты өзекті тақырыбымызды: «Жеке тұлғаға бағытталған оқытуды ұйымдастыру арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру», - деп атадық. Осы тақырыпты меңгеру барысында мынадай міндеттер шешімін табуға тиіс: #Оқушының психологиялық даму ерекшелігін, пәнге деген қызығушылығын анықтау; #Тілдік қорын, мәдени сөйлеуін жетілдіру; #Оқушылардың өздігінен іздене отыра, шығармашылық қабілеттерін арттыруға икемдеу, соған байланысты жұмыс түрлерін жасау; #Оқу мен тәрбие егіз екендігін ескере келе, тәрбие жұмыстарында да, оқушының танымдық белсенділігін арттыру. Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыруда оқушылардың көмегімен мынадай зерттеу жұмыстары жүргізілді: #Сауалнама #Тест: психологиялық, пәндік # Кесім алу #Бақылау жұмысы Бұл күнделікті бағдарламаны меңгеруде қиындықтар туғызатынын байқай бастадық. Сол себепті жаңашыл-ұстаздардың озық іс-тәжірибелермен қатар, СТО стратегияларын сабақта және сабақтан тыс уақыттарда пайдалануға бет бұрдық. Мәселен, кітапханашымен байланыс жасай отырып, оқушылардың көркем әдебиетке қызығушылығын арттырдық, әр сабақта тіл дамыту жұмыстары жасалды, яғни 4 шумақты өлеңдерді жаттауға ұсындық. Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда әр сабақ мазмұнына сәйкес суреттер салу, диафильмдер жасау, ребус, сөзжұмбақ құрастыруды дағдыға айналдырып отырдық. Есте сақтау қабілеттерін арттыруда берілген мәтіндерді, өлең-шумақтарды, аңыз-әңгімелерді оқушы есінде көбірек сақтап қалу мақсатында түрлі кестелер толтырылды. Бұл ретте басты ұстаным - бастауыш сынып оқушыларына сабақты жоғарғы қызығушылықпен өткізу екендігін баса айту қажет. Әр тақырыпты өткенде, таңдау кезінде алдымен ой қозғалады. Сабақтың кейбір кезеңдерінде оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыруда өз ойын жазбаша жазуын, логикалық ойлауын үнемі қарастырылады. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, өзін-өзі ұстауын, өз ойын еркін жеткізуі, оқушы бойында инабаттылық тәрбиесінің қалыптасуына үнемі көңіл бөлініп отырады. Осындай атқарылған істер барысында тәжірибелік істердің ілгері басқанын байқадық және мына нәтижелерге қол жеткіздік: *білім деңгейі мен білім сапасының артуына; *логикалық ойлау деңгейі мен тілдік қарым-қатынас деңгейлерінің өсуіне; *кез-келген ортада өзін-өзі ұстау мәдениетінің жоғарлауына; *қазіргі ортаға бейім, саналық та, тәрбиелік дәрежесінің оң өзгерістерінің сипат алғанына көз жеткіздік. Болашақтың бәсекесіне қабілетті XXI ғасыр шәкіртін тәрбиелеу білім беру саласының еш назарынан тыс қалған емес. Соған сай ұстаз - ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, тынымсыз еңбеккер, ортаның ұйтқысы, жан-жақты шебер, терең қазыналы білімпаз, гуманист, белсенді патриот болғанда ғана қоғамның мықты да білікті, жоғарғы мәдениетті, жан-жақты дамыған, шығармашылығы жоғары жеке тұлғаны қалыптастырып, тәрбиелейтінімізге нық сенімдімін. Әр ұстаз – ХХІ ғасыр мұғаліміне сай болу үшін – ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, жан-жақты шебер, тынымсыз еңбекқор, терең қазыналы білімпаз, кез-келген ортаның ұйытқысы болу керек. :Ежелгі грек материалисі, философ Демокрит айтқандай, «Еңбек үздіксіз үйренгендіктің арқасында жеңілдей түседі». Олай болса, жас ұрпаққа үйретері мол аға ұрпақтың ісі өрге жүзіп, еңбектері үстем болсын. ::Мұғалім. Бұл адамның ардақты аты, Білімдік бар биікке шығар саты. Ең алғаш басталады осы адамнан, Сүйеді сондықтан да жақын, жаты... Бар ғалым, барлық қоғам мұғалімді, Сыйлайды мәңгі бақи беріп төрін, - деп, Сәбит Мұқанов айтқандай, үнемі сыйлы, қадірлі, сүйікті болып, шәкірттерімізді білім нәрімен сусындатып, белестерге жете берейік. Сондықтан баланы жеке тұлға ретінде өздігінен дамуға итермелеуіміз керек. Себебі жаңа білім парадигмасы бірінші орынға баланың білім алу арқылы өз бетінше дамуын қойып отыр. Бұл мақсатқа жетуде өз бетінше жұмыстардың алар орны ерекше. ==Пайдаланылған әдебиеттер== #А.С. Макаренко. Педагогические сочинения. М., «Педагогика»,1988. # А.С. Макаренко. Психология труда учителя.М., «Просвещение», 1993. #В.И. Андреева. Педагогика творческого саморазвития. Казань. 1996. #Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б #Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004. 3-4б. #Краткий словарь иностранных слов // под.ред. О.П.Марасанова.М., 1993. 318-б #Советский энциклопедический словарь// М., Издательство «Советская энциклопедия», 1984. 613-б #С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. А.С. Макаренко. «Толковый словарь русского языка» // М., 2004. 288-б #Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана . 2004. 28-б #С.Е. Шишов. Понятие компетенции в контексте проблемы качества образования // «Государство и образование», 2002. 88-б #В.А. Хуторской. Ключевые компетенции как компонент личностноориентированной парадигмы образования. // «Народные образования», №2, 2003. 58-94-б #Б.А. Тұрғынбаева. Мұғалімнің шығармашылық әлеуметін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту.: теория және тәжірибе // Aлматы. 2005, 174-бет #К.Құдайбергенова. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий // «білім сапасын бағалаудың мәселелері: әдіснамалық негізі және практикалық нәтижесі » атты халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның материалдары. 2008. 30- 32-б [[Санат:Білім]] [[Санат:Білім беру]] [[Санат:Педагогика]] [[Санат:Терминология]] gp37mtdj6z57sceo2fzm5ugbksshy1i 3589181 3589180 2026-04-21T12:18:52Z Эльмира Ералиева 179349 3589181 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ushinsky.jpg|right|frame|300px|Мұғалім - өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатқанмен оның мұғалімдігі де жойылады.''К.Д.Ушинский.'']] '''Білім беру жүйесі''' - сабақтастығы бар білім беру бағдарламалары мен әртүрлі деңгей мен бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру [[құқық]]тық формадағы, типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың, сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны. Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады. Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық технологияларды өз сабақтарында күнделікті пайдаланса, сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап көрсеткен. [[Елбасы]]мыз [[Н.Ә. Назарбаев]] жолдауында айтқандай: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдында оқыту үрдісінің технологияландыру мәселесін қойып отыр. Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне енуде. ==Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты== Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман дайындау. [[Мектеп]] – үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы ерекше тұс - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның жүрегіне жол таба білуі. [[Ұстаз]] атана білу, оны қадір тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін , барлық шәкіртін , мектебін шексіз сүйетін адам. Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі – педагогикалық құралдардың барлығын меңгерген, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге талпынған, рухани дамыған, толысқан шығармашыл тұлға құзыреті. Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы мұғалімге қойылатын талаптар : бәсекеге қабілеттілігі, білім беру сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы шеберлігі. Осы айтылғандарды жинақтай келіп, жаңа формация мұғалімі- рефлексияға қабілетті, өзін-өзі жүзеге асыруға талпынған әдіснамалық , зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік тұлғалы,коммуникативтілік, ақпараттық және тағы басқа құдыреттіліктердің жоғары деңгейімен сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты, шығармашыл тұлға. Нәтижеге бағытталған білім моделі мен басқарудың жаңа парадигмасы аясында жекелеген ұғымдар мен нормаларды және тиімді педагогикалық технологияларды меңгеру үшін педагогтардың кәсіби мәдениетін дамытуға бағытталған оқу қажеттіліктері туындалып отыр. Біліктілік арттыру жүйесінде педагогтардың оқу қажеттіліктері нақты білімнің мәнін түсінуге, соның нәтижесінде өзіндік іс- әрекетке енуге және жеке өміріндегі тәжірибені жетілдіру мақсаттарына байланысты қалыптасады. Осы заманғы мұғалім оқуға үлкен потенциалдық мүмкіндіктермен келеді. Сондықтан олардың функционалдық сауаттылықтарын кәсіби шеберлікпен ұштастыру үшін нәтижеге бағытталған білім беру үлгісінде мақсатты түрде білім беретін, қалыптастыратын, дамытатын андрогогикалық процесс қажет. Басқаша айтқанда ересектерге арналған, жалпы және кәсіби білімнің қажеттілігін дамыту, ғылым, білім мен мәдениет жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мәдениеті мен әлеуметтік белсенділікті дамытуға бағытталған танымдық іс-әрекетке ынталандыру үшін білім беру. Қазіргі білім беру парадигмасы «білікті адамға» бағытталған білімнен «мәдениет адамына» бағытталған білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру жаңаша ұйымдастыру- оның философиялық , психологиялық, педагогикалық негіздерін, теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді. Сондықтан бүгінгі күні еліміздің білім жүйесінде оқыту үдерісін тың идеяларға негізделген жаңа мазмұнын қамтамасыз ету міндеті тұр. Француз қайраткері «Адамға оқып – үйрену өмірде болу, өмір сүру үшін қажет» дегендей оқыту процесін технологияландыру, осыған сәйкес оқу бағдармаларын жасау, ғалымдар мен жаңашыл педагогтардың еңбектерімен танысу жұмыстары мұғалімдердің үздіксіз ізденісін айқындайды. Жаңа педагогикалық технологиялардың негізгі мәні пассивті оқыту түрінен активті оқытуға көшу оқу танымын ұйымдастырудағы бастамашылдығына жағдай туғызу, субьективтік позицияны қалыптастыру. Білім сапасын арттыру және нәтижеге бағытталған үлгіге беталуы барысында мұғалімдер мемлекеттік стандарт берілген нәтижелерге жетуде кәсіби шеберлікпен меңгерген зерттеу біліктері мен дағдылары нәтижесінде проблеманың шешімін таба алатын, ақпараттық – коммуникативті мәдениеті жоғары тұлғалық - дамытушылық функцияны атқарады. Қазіргі заман адамның осы құзыреттілікті меңгере отырып тек « кәсіби икемділігін оңтайландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін « үнемі оқып – үйрену және өзін-өзі жасау талабын қалыптастыра алады. Қазақстандағы білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім көрсеткішінің жақсаруы мен қазақстандық білім беру жүйесінің тартымдылығын арттыру үшін, ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру, олардың бүкіл қызметі бойына мансаптық өсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды қамтамасыз ету, сондай- ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды арттыру мәселелеріне үлкен мән берілген. Осыған байланысты қазіргі таңда еліміздің білім беру жүйесіндегі реформалар мен сыңдарлы саясаттар, өзгерістер мен жаңалықтар әрбір педагог қауымының ойлауына, өткені мен бүгіні, келешегі мен болашағы жайлы толғануына, жаңа идеялармен жаңа жүйелермен жұмыс жасауына негіз болары анық. Олай болса, білімнің сапалы да саналы түрде берілуі білім беру жүйесіндегі педагогтердің, зиялылар қауымының деңгейіне байланысты. Дәстүрлі білім беру жүйесінде білікті мамандар даярлаушы кәсіби білім беретін оқу орындарының басты мақсаты – мамандықтарды игерту ғана болса, ал қазір әлемдік білім кеңестігіне ене отырып, басекеге қабілетті тұлға дайындау үшін адамның құзырлылық қабілетіне сүйену арқылы нәтижеге бағдарланған білім беру жүйесін ұсыну – қазіргі таңда негізгі өзекті мәселелердің бірі. Жалпы алғанда «құзырлылық» ұғымы жайлы ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылық ұғымы – соңғы жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деп көрсетеді. Бұл жайлы Б.Тұрғанбаева «... өзінің практикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуде қолдана алуын – құзырлылықтар деп атаймыз » деп анықтаса, Ресей ғалымы Н.Кузьминаның көзқарасы бойынша, «Құзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлығы ». Латын тіліндегі « компетенс»сөзін ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез- құлқын , ең бастысы тұлға мүмкіндігін бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік көзқарастарды есепке алу қажет» деп жазса, Б.Тұрғанбаева «Құзырлылыққа бағытталған оқыту үрдісінде тәжірибелік жолмен мәселені шешу мүмкіндігі молаяды. Осы жағдай біліктілікті арттырудағы екінші үлгіге көшірудің негізі бола алады. Өйткені,құзырлылыққа бағытталған үлгіде білім алушылардың өздерін ұйымдастыру - басты мақсаты » деп көрсетеді. Қ.Құдайбергенова «Құзырды әртүрлі кенеттен болған ситуацияларда мәселелерді шешу үшін қажетті білімді немесе әрекетті көрсете білу қабілеті, білім мен өмірлік ситуация арасындағы байланысты орнату мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты адамның өзіндік деңгейіне, даралық қасиеттеріне тікелей байланысты тұлғалық, теориялық, практикалық өлшеу дәрежесі жоғары деңгейде кіріктірілген құрылым ретінде қарастыру ұсынылады» деген тоқтам жасайды. ==12 жылдық білім беру== Қазақстан Республикасының 12 жылдық білім беру тұжырымдамасында педагог кадрлардың кәсіби - тұлғалық құзыреттілігін қалыптастыру басты мақсат екендігін атай келе, 12 жылдық білім беруде педагог төмендегідей құзыреттіліктерді игеруі міндетті деп көрсетілген. #Арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби дамуын жобалай білетін қабілеті. #Әлеуметтік құзыреттілік- кәсіптік қызметімен айналысу қабілеті. #Білім беру құзыреттілігі - педагогикалық және әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу қабілеті. Ендеше құзыреттілік дегеніміздің өзін қазіргі заман талабына сай педагог қауымының өзін -өзі өзгерте алу қабілеттілігі деп түсінуге болады. Білім саясатындағы түбегейлі өзгерістерді күнделікті оқу үрдісінде берілетін тапсырмалардан бастау қажет екендігі айқын көрсетілген. Студенттер оқытушы қауымнан тек білімге ғана емес, өмірге үйрететін қабілеттілікті қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтарымыз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы: жедел шешім қабылдаушы:ерекше ұйымдастырушылық қабілетті: нақты бағыт- бағдар беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы.Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ мұғалім - қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың , интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ. Бұның өзі өз кезегінде қазіргі ұстаздардан шәкіртті оқытуда, білім беруде, тәрбиелеп өсіруде белгілі бір құзіреттіліктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Мұндай құзырлылықтың қатарына мыналар жатады: *бағдарлы құзіреттілік (азаматтық белсенділік, саяси жүйені түсіну, баға бере білу, елжандылық, т.б); *мәдениеттанымдылық құзіреттілік (ұлттық ерекшеліктерді тани білу, өз халқының мәдениеті мен өзге ұлттар, әлем мәдениетін салыстыру, саралай білу қабілеті); *оқу-танымдық құзыреттілік(өзінің білімділік қабілетін ұйымдастыра білу, жоспарлай білу, ізденушілік-зерттеушілік әрекет дағдыларын игеру, талдау, қорытынды жасай білу); * коммуникативтік құзыреттілік ( адамдармен өзара қарым-қатынас тәсілдерін білу, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінде, халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары болуы); *ақпараттық-технологиялық құзыреттілік (ақпараттық технологиялармен, техникалық обьектілер көмегімен бағдарлай білу, өз бетінше іздей білу, таңдай, талдай білу, өзгерте білуді жүзеге асыра білу қабілеті); *әлеуметтік- еңбек құзіреттілігі (әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға талдау жасай білу, шешім қабылдай білу, түрлі өмірлік жағдайларда жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете білу қабілеті); *тұлғалық өзін-өзі дамыту құзіреттілігі (отбасылық еңбек, экономикалық және саяси қоғамдық қатынастар саласындағы белсенді білімі мен тәжірибесінің болу қабілеті). Аталған құзыреттілік қасиеттерді тұлға бойына дарытуда педагог қауымның арнайы әлеуметтік білім беру құзыреттіліктерінің жан- жақты болуы талап етіледі.Егер педагог өзінің кәсіби өсу жобасын дұрыс жолға қоя отырып, өзінің кәсіптік қызметіне нақты берілу арқылы тұлғаның алған білімін өмірде қолдана білетіндей тапсырмалар жүйесін ұсына алатын жағдайда болғанда ғана студент құзыреттілігін қалыптастыруға мүмкіндік табады. Бір сөзбен айтқанда, тұлғаға бағытталған білімдер жүйесі білім стандартына сай тұлғаның жан- жақты дамуына негізделген, алған білімін өмірдің қандай бір жағдаяттарына қолдана алатындай дәрежеде ұсыну педагогтің құзыреттілігіне байланысты болады. ==Кәсіби деңгейдің дамуы== Психологтер де, педагогтер де адамның рухани интеллектуалдық, кәсіби шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы өмірінің әр кезеңінде әр қалай деп көрсетеді.Мысалы, ұлы педагогтер А.Дистерверг ,К.Ушинский А.Макаренко ,В.Сухомлинский ,т.б мұғалімдік еңбекті адамтану ғылымы , адамның жан дүниесі , рухани әлеміне бойлай алу өнері дей отырып, педагогикалық шеберліктің дамуына зор үлес қосқан. Осы тұрғыдан алып қарағанда педагогикалық шеберлік- кәсіби әрекетті жоғары деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке қасиеттерінің , оның білімі мен білігінің жүйесі. Осы мәселені терең зерттеген А.Маркова мұғалімнің кәсіби деңгейге көтерілуінің төмендегідей психологиялық критерийлерін анықтаған. Обьективті критерийлер. Мұғалімнің өз мамандығына қаншалықты сәйкес әлеуметтік тәжірибеге қосар үлесі қандай екендігі.Жоғары еңбек көрсеткіші,әртүрлі мәселелерді шығармашылықпен шеше алу біліктері, т.б жататындығын атап өтеді. Субьективті критерийлер. Адамның мамандығы қаншалықты оның табиғатына, қабілеттері мен қызығушыларына сәйкес қаншалықты ол өз ісінен қанағат табатындығымен байланысты. Мұғалім еңбегіндегі субьективті критерийлерге кәсіби – педагогикалық бағыттылық, кәсіптің маңыздылығын , оның құндылығын түсіну, маман иесі ретінде өзіне позитивті көзқарастың болуын жатқызады. Нәтижелі критерийлер. Мұғалім өз ісіне қоғам талап етіп отырған нәтижелерге қол жеткізіп отыр ма деген мәселе тұрғысынан қарастырады.Біреулер нәтиже ретінде оқушылардың білімдерінің стандартқа сай болуын алса, енді біреулер олардың қарым- қабілетін дамытуды алады, ал кейбіреулері оқушылардың өмірге дайындығын басты назарда ұстайды, ал оқыту нәтижесі біз үшін баланың психологиялық функцияларын жетіліп, өзінің педагогикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуге қолдана алуы. Шығармашылық критерийлер. Мұғалім өз кәсібінің шекарасынан шыға алуы, сол арқылы өз тәжірибесін, еңбегін өзгерте алуы жатқызылады.Шығармашыл мұғалім үшін біреудің тәжірибесін қайталағаннан гөрі өз жаңалықтарын, білгендері мен түйгендерін басқаларға ұсына алуының, шығармашылық бағыттылықтың болуының мәні зор. Кәсібиліктің бірден келе салмайтындығы белгілі, оны әр мұғалім ерте ме, кеш пе меңгеруі тиіс. А.Маркова оның кезеңдерін төмендегідей етіп бөледі: мұғалімнің өз мамандығына бейімделу кезеңі: мамандықта өзін-өзі өзектендіру кезеңі:мамандықты еркін меңгерген кезең: мамандықта шығармашылық деңгейге жеткен кезең. Осылайша ғалым кәсіби құзыреттіліктің сипаттамасын шебер- мұғалімнің , жаңашыл- мұғалімнің, зерттеуші- мұғалімнің, кәсіби дәрежесіне көтерілген мұғалімдердің жиынтық бейнесі ретінде қарастырады. Ең бірінші кезекте мұғалімнің « өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Ғылым жаңалығын түрлендіруде өз үлесін қосу арқылы жасаған нәтижелі жұмысы өзгелердің тәжірибесін толық көшірмей, жаңа ортаға икемдеп, өзіндік іс- әрекет жиынтығы арқылы айтарлықтай нәтижеге қол жеткізу керек.Қазіргі кәсіптік- педагогикалық қызмет қандай мұғалімді талап етеді. Мұғалім – оқушылардың жеке тұлғасын дамытуға басымдық беретін, күрделі әлеуметтік-мәдени жағдайларда еркін бағдарлай алатын, шығармашылық процестерді басқара алатын, адам туралы ғылымның жетістіктерін, оның даму заңдылықтарын, компьютерлік оқыту өнерін терең меңгерген жан- жақты дамыған шығармашыл тұлғаны талап етеді. Ал, білім беруде кәсіби құзырлы маман иесіне жеткен деп мамандығы бойынша өз пәнін жетік білетін, оқушының шығармашылығы мен дарындылығының дамуына жағдай жасай алатын, тұлғалық- ізгілілік бағыттылығы жоғары, педагогикалық шеберлік пен өзінің іс- қимылын жүйелілікпен атқаруға қабілетті, оқытудың жаңа технологияларын толық меңгерген және білімдік мониторинг негізінде ақпараттарды тауып, оларды таңдап сараптай алатын, отандық және шетелдік тәжірибелерді шығармашылықпен қолдана білетін кәсіби маман педагогті айтамыз. ==Қазақ мектебі== Қазақ мектебінің бүгінгі жайы мен ертеңі, оқушылардың білімділік және тәрбиелік деңгейі шешуші дәрежеде мұғалімге, ата-анаға және қоғам қауымдастығына жүргізілген жұмыстарға, ізденісіне байланысты. Бастауыш сыныптарға арналған бағдарламалар педагогикалық үрдісті жаңаша қарауды талап етеді. Педагогика ғылымында баланы оқыту мен тәрбиелеудің мақсаты – жан-жақты дамыған жеке тұлға қалыптастыру болса, оқытудағы негізгі мақсат - өздігінен дамуға ұмтылатын жеке тұлғаны қалыптастыру. Жеке тұлғаның дамуында маңызды рөл атқаратын оқушының өз бетінше жұмысын тиімді ұйымдастыра білу; сол арқылы материалды саналы меңгертудің жүйесін жасау; оқушының түрлі дара қабілеттерін арттыру. Өз бетінше жұмыс қазіргі жеке тұлғаны қалыптастыру және тәрбиелеуде, білім берудің приоритетін түбегейлі өзгертуде, яғни бұрынғыша оқушыны пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыруды түбегейлі өзгертуде. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. Жаңа технологияны меңгеруде мұғалімнің жан – жақты, білімі қажет. Қазіргі мұғалім: *Педагогикалық үрдісте жүйелі жұмыс жүргізе алатын; *Педагогикалық өзгерістерге тез төселетін; *Жаңаша ойлау жүйесін меңгере алатын; *Оқушылармен ортақ тіл табыса алатын; *Білімді, іскер, шебер болу керек; Жаңа педагогикалық технологияның ерекшеліктері – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан –жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту, өзгеріс енгізу, жаңа педагогикалық идеялар мен жаңалықтарды өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек тыңдаушы, орындаушы болса, ал қазіргі оқушы – өздігінен білім іздейтін жеке тұрға екендігіне ерекше мән беруіміз керек. Қазіргі оқушы: *Дүниетаным қабілеті жоғары; *Дарынды, өнерпаз; *Іздемпаз, талапты: *Өз алдына мақсат қоя білу керек; Отбасының жетекшілік маңызы онда тәрбиеленіп жатқан адамның тән-дене және рухани дамуына әсер етуші ықпалдар мәні мен мағынасының тереңдігіне тәуелді келеді. Ата-ананың ұйымдастыру және бағыттаушы ролін, ата-анамен бала арасындағы өзара қатынастың сипатын, бала тәрбиесіне әсер ететін жанұяның мақсатты адамгершілік бағыттарын, баланың жанұядағы араласатын іс-әрекетінің алуан түрлілігін, ата-ананың тәрбие құралдарын, тәсілдерін, әдістерін пайдалана алу қабілеттерін, баланың белсенділігінің дәрежесін көруге болады. Ата-ана арасындағы, ата-ана мен бала арасындағы, балалардың арасындағы өзара қатынас педагогикалық процестің тәрбиелік механизмдері болып табылады. Тәуелсіз ел тірегі – білімді ұрпақ десек, жаңа дәуірдің күн тәртібінде тұрған мәселе – білім беру, ғылымды дамыту. Өркениет біткеннің өзегі,сғылым, тәрбие екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Осы орайда білім ордасы – мектеп, ал мектептің жаны – мұғалімдердің басты міндеті - өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін қастерлей және оны жалпы азаматтық деңгейдегі рухани құндылықтарға ұштастыра білетін тұлға тәрбиелеу. Бәрімізге белгілі, біздің қоғам аса күрделі жағдайларды бастан кешірді. Өтпелі кезеңге тән өмірдің ауыртпалықтарын ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ адам қандай жағдайда да өзінің биік адамгершілік сипаттарын, кісілік қасиеттерін сақтап қалуға тиіс. Тәрбиенің осы жақтарын қазақ жастарының санасына кішкентайынан терең енгізу қажет. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында да мектеп оқушылары бойында адамгершілік және тұрмыс негіздерін қалыптастыру, азаматтыққа тәрбиелеу және олардың ақыл – ойын айқындау басты міндет екендігі айтылған. Олай болса, қоғам болашағы- жас ұрпақтың бойына адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, ақыл-ой, сана-сезім қалыптастыратын салауатты тәрбие беру мазмұнын жаңаша құру қажет. Осы орайда, «Сабақ беру – үйреншікті жай шеберлік емес, ол – үнемі жаңадан жаңаны табатын өнер» деген, Жүсіпбек Аймауытовтың сөзін айта кету артық болмас. Егеменді еліміздің ең басты мақсаты өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның алатын орны ерекше. Қазіргі білім берудің басты мақсаты да сол жан-жақты дамыған, рухани бай жеке тұлға қалыптастыру болып табылады. Рухани бай, жан-жақты дамыған жеке тұлғадағы ең басты қасиеттердің бірі - тіл байлығы, өз ойын нақты, терең мағыналы әрі көркем жеткізе білетін, шешен де ойлы сөйлей білетін, Абайша сөйлегенде сөзі жүрекке жылы тиетін, сөз құдіретін игерген адамдарда да тұлғалық қасиет болады. Рухани адамгершілікке тәрбиелеудің басты мақсаты оқушылардың белсенді өмірлік жолын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын, сөз бен істің бірлігін қамтамасыз етіп, адамгершілік нормаларынан ауытқушыларға жол бермеуді қалыптастыру болып табылады. ==Сынып жетекшісінің ата-аналармен өзара іс-әрекетінің ерекшеліктері== К.Д.Ушинский айтқандай, «Мұғалім тек өз пәнінен сабақ беріп қана қоймауы керек, сонымен қатар тәрбиеші адал, әділетті, шыншыл адам болуы керек». Олай болса, әр мұғалім сабаққа қойған үш мақсатының үшеуіне де жетіп, білім мен тәрбиені ұштастыруымыз қажет. *Мектепте оқу жылының басында негізгі пәндер бойынша әр баланың білім деңгейі анықталады. *Сынып жетекшісі ата-ана, оқушы, пән мұғалімдерін байланыстырушы ғана емес, қарым-қатынастарын басқарушы, бақылаушы, кеңесші. ==Ата-аналармен жұмысты ұйымдастырудың түрлері== Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы жеке адамның дарындылығын таныту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. ХХI ғасыр - бәсеке ғасыры, бұл бәсеке енжарлықты, керітартпалықты көтермейді. Еліміз егемендігін алып, өзін бүкіл әлемге мойындата бастаған осы кезеңде біздің қоғам дарынды, қабілетті, жан-жақты жетілген адамдарды қажет етеді. Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат - ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, іздемпаздыққа үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек. Жас жеткіншектердің бойындағы ерекше қабілеттілікті, дарындылықты тани білу, оның одан әрі дамуына бағыт-бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу - ұстаз парызы. Ұлы ойшыл Плутарх кезінде: «Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Сондықтан әрбір ұстаз бұған жол бермеуі керек», - деген екен. ХХI ғасыр – білімділер ғасыры. Сол себептен де білім сапасын арттыру, оқушылардың дарындылығын айқындап, біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми ізденіс қабілеттерін қалыптастыру - әрбір ұстаздың міндеті. ХХІ ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамды қалыптастыруда білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында. Осы тұрғыда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен сапасының дамуы қуатты жүретін, ерекше құнды, қайталанбас кезеңі. Сондықтан да, бастауыш білім үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да, қадірлі жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім ғана беріп қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған ортаға дұрыс көзқарасты болу, жағдайларды объективті түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйрету. Дамыта оқытудың басты мақсаты –баланы оқыта отырып, жалпы дамыту. Әрине бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері әртүрлі болады. Дегенмен әр баланың бір нәрсеге бейімі болады. Бейімділік - оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Баланың жасырын, тіпті тым терең жатқан қабілеттерінің көрінуін мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде үлкендердің басшылығымен жүзеге асады. Педагогика ғылымы еш нәрсеге бейімі жоқ, қабілетсіз адам болмайды деп дәлелдейді. Сол себебті, балалардың қабілетін кеңінен өрістете дамытуға тек мектеп қана мақсатты түрде ықпал ете алады. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда әр түрлі әдіс - тәсілдерді қолдануға болады. Оқушылардың өзіндік жұмыстарының мән - мағынасын ұйымдастырудың тәсіл - амалдарын бір ғана белгімен сипаттауға болмайды. Өзіндік жұмыстың ұйымдастырудың негізгі шарттары мыналар: *Мұғалімнің нақты тапсырмалар беруі; *Жұмысты орындаудың уақытын белгілеу; *Мұғалімнің басқаруымен оқушылардың *Дербестігінің өзара байланысы олардың жұмысты өз еркімен орындау. Оқушылардың өзіндік жұмысы - мұғалімнің қажетті нұсқаулары бойынша оқушының оқу жұмысының жеке дара және ұжымдық түрі. Өзіндік тапсырмаларды орындау барысында оқушылардан белсенді ойлау талап етілді. Осының нәтижесінде оқушылар өздігінен бақылауды үйренеді, олар да тапсырылған істі орындаудағы жауапкершілік сезім, еңбексүйгіштік, табандылық, ұйымшылдық, бір - бірімен деген жолдастық көмек қалыптасады. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. ==Дарындылық== Жалпы «дарындылық» феноменін алғаш зерттеуден бастап-ақ ғылымда екі бір-біріне қарама-қарсы «био» және «социо» бағыттары қалыптасқаны аян. Дарындылықтың негізгі басымды қозғаушы күші тек қана генетикалық нышандар болып табылады деген пікір Ф. Гальтон, Г. Айзенк еңбектерінда айқын көрінген. Екінші бағытты ұстанған ғалымдар негізгі фактор ретінде қоршаған ортаны қарастырған. Ал қазіргі таңда А.Т. Асмолов негіздеген ұстаным әлдеқайда өміршең екендігін дәлелдеп отыр. Л.С. Выготскийдің теориясын негізге алған бұл бағыт «дарындылықты» білімді өз бетінше игеру, ашу, жаңа жағдайда көшіре білу, мәселені мақсатты шешу, бір сөзбен айтқанда, «интеллектуалды дарындылық» ретінде зерттейді. Педагогикалық энциклопедияда: «Дарындылық дегеніміз – адамдардың қабілеттерін жете жақсы дамуының жоғары сатысы», - деп атап көрсетіледі. Осы қабілеттілік арқылы адамдар көптеген жақсы жетістіктерге жете алады. Дарындылық – сапалы қабілеттердің өзіндік бірлесуі: оның арқасында іс-әрекет жақсарады. Көптеген ғылымдардың ойынша дарындылық, қабілеттілік және талант бір ұғымды білдіреді. Балалардың келешегі жөнінде ойланбайтын, балалардың қабілетті, дарынды, талантты болып, болашақ қызметтерінде үлкен жетістіктерге жетуін армандайтын ата-аналарды табу өте қиын. Бірақ сөйте тұра солардың барлығы бірдей қабілет деген не, оны қалай дамытуға болады және бұл жұмыста жанұя қандай міндет атқару керек дегенді біле бермейді. Қабілеттілік туа бола ма, жоқ әлде жүре бола ма? Олар тұқым қуалай ма, жоқ па? Қабілеттілік барлық балада бірдей дамыту мүмкін бе? Оған қалай жетуге болады? «Қабілеттілік деп – белгілі бір іс-әрекетте ең тәуір нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін адамның жеке-дара психологиялық ерекшеліктері айтылады». Қабілеттілік жалпы ақыл қабілетті және арнайы қабілет болып бөлінеді. Жалпы қабілет негізінен ойлауға қатысты болып келіп, оның аңғарғыштық, ойланғыштық, дербестік, сыншылдық, икемділік т.б. қасиеттерінен көрініп отырады. Жалпы қабілет адамның өзін ой-әрекеттерінің түрлі салаларынан көрсете білуге мүмкіндік жасайды. Жалпы қабілеті дами білген оқушы математика, физика, биология, әдебиет сабақтарын бірдей жақсы игеріп, мектеп шеберханасы, тәжірибе алаңы, лабораториядағы түрлі еңбек тапсырмаларын да сәтті орындап отырады. Оқушыны дамытуда ежелгі замандардан бері математиканың алар орны ерекше. Математиканың ғылым мен техниканың қарқынды дамуына қосар үлесі аз болған жоқ. Математика – барлық ғылымдардың логикалық негізі, демек, математика - оқушының дұрыс ойлау мәдениетін қалыптастырады, дамытады, оны шыңдай түседі және әлемде болып жатқан жаңалықтарды дұрыс қабылдауға көмек береді. Математика сабағында оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, өз бетінше жұмыс істеу белсенділіктерін арттыру барысында теориялық білімдерін кеңейтіп, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға болады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, математиканың негізін қалыптастыру, ұғындыру, түсініктерін тереңдетуде бастауыш сынып мұғалімдерінің математикалық білімдері терең болуы керек. Математика пәнін жақсы, терең білетін, күнделікті сабақтағы тақырыпты толық қамтитын, оны оқушыға жеткізе алатын, әр түрлі деңгейдегі есептерді шығара білу іскерлігі , оқытудың дәстүрлі және ғылыми жетілдірілген әдіс – амалдарын, құралдарын еркін меңгеретін , оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыра отырып дарындылығын дамутудағы іздену-зерттеу бағытындағы тапсырмалар жүйесін ұсыну өмір талабы. Қазіргі кезде дарынды балалардың ерекшеліктері мен бейімділігін және мінез-құлқын сипаттайтын бірнеше тізімдер бар. Мысалы, әлемге әйгілі Б.Кларктың кітабында дәл осындай бес тізім бар. Олар баланың ойлау, шығармашылық қабілеттерін және өнер саласындағы (ән, би, драма т.б) қабілетін сипаттайды. Американдық психологтардың анықтамасы бойынша шығармашылық дегеніміз – бұл, тани білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу және өз тәжірибесін терең түйсіне білу қабілеті. Шығармашылық психологиялық тұрғыдан алғанда, нәтижесінде жаңа материалдық рухани құнды дүние тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан алсақ, шығармашылық дегеніміз – адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің жоғары түрі және ол әлеуметтік қажеттілігі мен өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы, шығармашыл тұлғада шығармашылыққа деген тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып, өз ісіне қанағат табу сезімі болуы қажет. Осыған орай адам идея, жаңалық аштым деп ойлайды, ал шын мәнінде олар адамды ашады деген ғалымдардың пікірінің дұрыстығына көз жеткізе түсеміз. Қазіргі заман талабына сай шығармашылық қабілеттің дамуына бағытталған білім дегеніміз – аз уақыт ішінде мол идея қорын алу емес, керісінше, жеке тұлғаның толық дамуын қамтамасыз ететін іс. Шығармашылық қабілеттің дамуы әрбір балаға қажет екендігін, әр тұлғаның қоғам дамуында өз орны бар екендігін біле отырып, дарынды балалардың тек өткенге емес, болашаққа да қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап өту қажет. Сонымен бірге бұл жеке тұлғалық дамудың мақсаттарына да жауап береді. Баланың дарындылығын анықтаудың негізі мектептен басталады. Мектеп балаларымен жұмыс істеу – ерекше маңызды педагогикалық проблема. Осыған байланысты дарынды балалармен жұмыс істеудің төмендегідей кезеңдерін анықтауға болады: *Баланың жеке ерекшелігін, дарынын зерттеу; *Балалар шығармашылық өнімдерін жариялау; *Игерілген нәтижелерді бақылау. Яғни осындай жұмыс істеу бағыттары арқылы бала белгілі бір шеберлікке жеткен соң, оның шығармашылық қабілеті дамиды, өзіндік идеясы туып, үлкен ізденіс пайда болады. Дарынды баланың бойындағы дамыған сана белсенділігі мен таным белсенділігі, тума қабілеті. Ол қабілет мектепте сан алуан ғылыми салалардан білім алу арқылы және ұстаздардың көмегі арқылы ашылады және дамиды. Осындай жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы талант көзін ашып, тілін байытуға, қиялын ұштауға өз әсерін тигізеді. “Дарындылық — адамның өз бейімділігі арқылы, шығармашылықпен жұмыс істеу арқылы қалыптасатын қасиет”. Әр баланың бойында табиғат берер ерекше қабілеті, дарындылығы болады. «Бұлақ көрсең көзін аш» - дегендей, осындай баланың бойындағы дарындылық қасиетін дамыту көбіне мұғалімдердің кәсіби біліктілігіне байланысты екендігі айдан анық. Жаңа «субъект-субъект» оқыту парадигмасымен жұмыс жасау, әр баланың бойындағы дарындылық қасиеттерін анықтап, дамыту, мектепте өз дәрежесінде жүргізілуі керек. Дарындылық пен қабілеттіліктің не екенін,оқушы дарындылығын анықтайтын психодиагностикалық әдістемелердің тиімділігін, нәтижелілігін білетін мұғалім ғана дарынды оқушымен нәтижелі жұмыс істей алады. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету- оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады. Баланың дарындылығын анықтап, олармен жұмыс жасау қалай жүзеге асырылуы керек? Ол үшін oқушының дарындылығын анықтап,дамыту үшін әр пән мұғалімі өзінің алдына мынандай мақсаттар мен міндеттерді қоюы керек. #Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы мен ерекшеліктерінің өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемін ескеру; #Жан-жақты ақпараттандыру; #Коммуникативті бейімдеу; #Дарынды оқушының шығармашылық бағытының ашылуына, дамуына, қоршаған ортаға өзін-өзі жарнамалауына көмек көрсету. Осы мақсаттар мен міндеттерді орындауда мектеп ұстаздары мынандай жұмыс түрлерін өз іс-тәжірибелерінде пайдаланса өз өнімді нәтиже алмақ. # Икемді және ұтқыр оқу жоспарын құру; #Жеке пәндерді оқытуда тәуелсіз қозғалыс жасау; #Дарынды оқушының өзінің жұмысын өзі жоспарлап, шешім қабылдауына ықпал ету; #Дарынды оқушының қызығушылығына байланысты оқу жоспарын құру; Осындай жұмыс түрлерін ұйымдастыруда ұстаздар мынандай мәселелерге баса назар аударулары керек: #Пән сабақтарында шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды іріктеу, орындау, талдау жұмыстарын жүйелі жүргізуге; #Дарынды оқушылардың білім деңгейі мен олардың өз мүмкіндіктерін пайдалану көрсеткішін арнайы әдістемелер бойынша жүйелі түрде тексеріп отыруға; #Сабақтан тыс мезгілде жүргізілетін жұмыстарға - пәндік олимпиада, ғылыми конференцияға, интеллектуалдық турнирлер мен шығармашылық байқауларға дайындық жұмыстарын жыл бойы жоспарлы жүргізуге; #Білім беру мекемелерінде дарынды оқушылар үшін арнайы сыныптар мен топтар құрып, оқу бағдарламаларын жеделтетіп оқытуды ұйымдастыруға; Ал енді бұл мақсаттар мен міндетттердің нәтижесі дарынды оқушымен жұмыстағы өткізілетін пән олимпиада жетістіктерінен байқалатыны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, жалпы адамның қолынан келмейтiн нәрсе жоқ. Талпынсан вундеркинд болу да, полиглот болу да өз қолыңда. Дарындылықты қалыптастыруға болады. Ой еңбегiмен жиi шұғылдансаң, данышпандықтың да ауылы алыс емес. Егеменді елімізді дүние жүзі елдерімен терезесі тең болатын дәрежеде өркендететін, негізгі тұтқасын ұстайтын, дүние әлемін шарлайтын біздің дарынды да қабілетті ұландарымыз екенін ұмытпайық. Олардың бойындағы дарынын қабілетін дамыту – ұстаз, ата-ана және қоғам қауымының міндеті. Жеке тұлғаны өздігінен білім алуға баулу – оны ғылым мен мәдениетке үйрету, білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік тәжірибені меңгерту. Бұл аталған мiндеттердi iске асыру үшiн тілдік тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру маңызды. Жеке тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі мәселе. Жеке тұлғаның құндылық бағдары ұлттық сана, отансүйгіштік қасиеттерінсіз іске аспайды. Құндылық бағдар дегенiмiз - бұл қазiргi уақытта жеке тұлғаның құндылыққа бағдарланған ой-санасы, пікірі, көзқарасы, сенімі, iскерлiгi, iшкi мүмкiндiгi. Құндылық бағдар тіл үйренушінің оқу-танымдық әрекетiне түрткi болып, тіл үйренуіне ықпал етедi, ол оқу әрекетінiң құрамдас бөлiктерiне тiкелей байланысты, мақсаттың орындалуын анықтайды. Құндылық бағдар – жеке тұлғаның белгiлi бір әлеуметтiк құндылықтарды мақсат етiп ұстауы, адамның қоршаған ортаға, құндылықтар тобына деген карым–қатынасы. Жеке тұлғаның таңдаулары құндылық бағдарлар жүйесiне бiрiгедi. Адамның даму үдерісі бүкіл өмір бойы тоқталмайды. Тұлғаның құндылық бағдар жүйесi «адамның өмiрлiк әлемi», «әлемнiң бейнесi», әлеуметтiк ортаның iшкi нұсқаулары, нормалары, уәждемелік қажеттiлiк өрiсi, адам белсендiлiгiнiң негiзгi реттеушiсi болып табылады. Құндылық бағдар сананың негізін құрайды, дүниетанымдық көзқарастарына әсер етеді, өзгермелі саяси-экономикалық жағдайларда тұлғаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді, уәждемені реттейді, тұлғаның іс-әрекетін бағыттап, адам өмірінің мінез-құлықтық құрамдас бөлігін анықтайды. Осылайша, құндылық бағдар негіз құраушы, тұрақтандырушы, реттеуші, бағыттаушы қызметтер атқарады. Құндылықтар қоғамдық қатынастарды реттейді, оның дәстүрлері мен нормаларының қызмет етуін қамтамасыз етеді, қоғам үшін аса үлкен маңызға ие. Құндылықтар құрамына күнделікті қалыптасқан нормалармен бірге, ерекше жоғары мәнге ие болған талаптар да енеді және олар әрбір мемлекет үшін маңызды. Олардың негізінде жеке тұлғаның әлеуметтену үдерісі жүреді, оның тәлім-тәрбиесі, өмірдегі орны, мақсаттары мен міндеттері қалыптасады. Себебі, құндылықтар әлемі – сөздің кең мағнасында мәдениет әлемі, адамның рухани әрекетінің саласы, тұлғаның рухани байлық өлшемін білдіріп, оның адамгершілік санасын, басымдылықтарын анықтайды. Құндылықтар адам болмысының әр түрлі формаларына деген қатынасын білдіретін адамзат мәдениеті болуымен ерекшеленеді. ==Әлеуметтік-лингвистикалық жүйе== Қазіргі Қазақстан қоғамында әлеуметтік-лингвистикалық жүйені реттеу мен жетілдіру жүріп жатыр. Адам өз бейімділігіне лайықты жұмыс істегенде, барын сала кіріскенде ғана еңбегінің жемісін көреді. Ғалым Қ.Жарықбаевтың айтуынша: “Адам үшін іс-әрекетінің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. Іс-әрекеттің саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ойлаған істен белгілі бір нәтиже шығару – оның екінші бір басты белгісі болып табылады”. Сондықтан ересектердің мемлекеттік қазақ тілін үйренуге бейімділіктері мен белсенділіктерін айқындау мәселесінің зор әлеуметтік мәні бар. Өйткені қоғамымыздың болашақ даму деңгейі осы мәселенің қай дәрежеде шешілуіне тікелей байланысты. Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп жатқан күрделі жаңғыру үдерісі жағдайында бүгінгі таңдағы түбегейлі мәселе – адамды іс жүзінде қоғамдық дамудың басты тұлғасы ету заңды құбылыс. Ересек тіл үйренушінің әлеуметтену үдерісі де заман талабына сай болып отыр. Адамдардың тұлғалық қарым-қатынасы негізінде ой-пікірлердің тоғысуы жүзеге асады. Адамды тұтастықта тұлға деп тану қоғамды жаңаша құруға мүмкіндік береді. Өзін-өзі үздіксіз дамытып, өз әрекетін өзі дұрыс бағалай алатын тұлғалар ғана бәсекелестікке қабілетті қоғамда өз тиесілі орнын таба алады. «Тұлға - өз-өзіне тұтас дүниемен өзара қатынастарын үнемі баяндайтын және ойдағы әңгімелесушімен ішкі полемика барысында өзін-өзі анықтайтын, кіналайтын, қорғайтын, өзін-өзі жетілдіріп, өзгертетін адам. Тұлға – дербес әрекет ететін субъект ретіндегі нақты жеке адам болмысының қайталанбас ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің дара нысаны. Тұлға әлеуметтік тіршілік ету әдісі жағынан дара болады, оның өзіндік дүниесі ерекше өмір жолын белгілейді және ол мазмұны жағынан әлеуметтік жағдайлармен анықталады». Бұған қатысты Д.В.Ольшанский: “Тұлға дегеніміз – қарым-қатынастың, сонымен бірге адамдармен байланысудың толып жатқан басқа да түрлерінің нәтижесі”, - деген пікір білдірген. Б.Г.Ананьев тұлғаның дамуының әлеуметтік мәселелеріне тоқтала келіп: “Тұлға – тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде, белгілі бір қоғамдық-экономиялық формацияда, белгілі бір ұлттық құрамы бар елде қоғамның жеке адамға көптеген экономикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік және т.б. әсерлерінің нысанасы”, - деген анықтама береді. Демек, ХХІ ғасырдың бастапқы кезеңін басынан кешіріп отырған 120 ұлттан құралған тәуелсіз Қазақстан қоғамы да тіл үйренуші мемлекеттік қызметшілерге жан-жақты әсер етеді. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқыту үдерісіне тіл үйренушінің тұлғалық дербестігіне баса көңіл бөлу, оқыту мен тәрбиелеуде оның өзіндік дамуын жеке тұлғаға бағдарланған тәсіл арқылы жүзеге асыру тән. Осыған байланысты қазіргі білім мен біліктілікті арттырудың дамуында жаңа тенденциялар байқалады. Негізгі күш тіл үйренушінің тілдік тұлғасын дамытуға, оның қалыптасуы мен жетілуіне жұмсалады. Қазақ тілін жеделдете оқытудың мақсаты - тілдік тұлғаның өзін дамытуы мен өзін жетілдіруіне мүмкіндік жасау. Оқытудағы бағдар материалдың құрылымы мен нақты жағдайларды логикалық тұрғыдан түсініп, талдау және өнімді қатысымдық әрекет нәтижесінде жаңа білім алудың тәсілдерін ашу, қоғам алдындағы нақты мәселелерді шеше білуге бағытталады. Қазіргі уақытта біліктілікті арттыру жүйесінде мемлекеттік тілді оқытуда жеке тұлғаның өмірі, құқығы мен бостандығы жоғары құндылық болып саналатын Қазақстан Республикасының Конституциясы басшылыққа алынады, білім беруді ізгілендіру мен демократияландыру ұстанымдары анықтайды. Ол «білгір адам» парадигмасын ауыстыратын «білікті тұлға», «қатысымдық тұлға», «құзыретті тұлға» парадигмасы болып табылады. Әлемдік практикада өткен ғасырдың 40-жылдарында қолданысқа ене бастаған «үздіксіз білім беру» термині ересек адамдарға білім беру жүйесі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі өмірлік білім беру идеясының орнына өмір бойы білім алу идеясын басшылыққа алудың дұрыстығы заман талабынан туындап отыр. Жеделдете оқыту жүйесі педагогикалық жүйелердің бөлігі бола отырып, адамның белгілі бір деңгейдегі еркіндік дәрежесін жүзеге асырады, яғни оны сол мезетте қажет болатын белгілі бір іс-әрекетке бағыттайды. Өз кезегінде жеке тұлға өз қатысымдық құзыреттілігін дамытуға ұмтыла отырып, тілдік тұлға деңгейіне көтеріледі. Өз бетімен білімін жетілдіру жеке тұлғаның барлық ішкі жүйелерін біртұтастыққа жұмылдыруға мәжбүр етіп, оған жаңа қырынан танылуға, құндылықтары мен қызығушылықтарын жаңадан бағыттауға және өзін жетілдіріп, қайта құрылуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі дамыту кезінде тілдік тұлға ұйымдастырудың жаңа деңгейіне көтеріледі де, ол одан сайын дамып, күрделілене түседі. Талап, ынта, жаңашыл бастамалар, шығармашылық белсенділік, ізденушілік - тілдік тұлғаның даму үдерісінің көрсеткіштері болып табылады. Үздіксіз білім беру жүйесінің ұстанымдары жеке тұлғаның жан-жақты жалпы мәдени дамуы, тұлғаның бос уақытын дұрыс ұйымдастыру, әлеуметтік тұрақтылық және әлеуметтік даму және т.б. функцияларды жүзеге асырумен тікелей байланысты. Адамзат дамуының тарихи және әлеуметтік тәжірибесі дүниетаным, шығармашылық, терең білімділіктің негізі – тіл екендігін көрсетті. Тіл жеке тұлғаның даму ұстанымдарын, сенімін жүзеге асырады, дүниеге деген қайталанбас көзқарасын білдіреді, болып жатқан жағдайға әсерлену қабілеттілігін көрсетеді. Мемлекетіміз жүргізіп отырған тіл саясаты бойынша қоғамымыздағы әрбір азаматтың мемлекеттік қазақ тілін тегін үйренуіне толық құқығы бар. Бүгінгі тіл үйренуге мұқтаж ересек қауым мемлекеттік тілді меңгеру арқылы өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту мүмкіндіктерінің кеңейетініне толық көзі жетіп отыр. Сонымен қатар, өздері мекендеп отырған елдің, отандас болып отырған ұлттың тілін меңгеру арқылы қазақ топырағының, қазақ ұлтының алдында адамгершілік борыштарын ақтап шығатындарын сезінуде. Ерназарова бұған қатысты: “Оқытудың мазмұны тілді үйренушінің мақсатынан туындайды. Ал мақсат экстралингвистикалық факторлардың ықпалымен қалыптасатын қоғам мүшесінің қажеттілігінен туындайды. Қажеттілік мазмұны тілді үйренушінің қарым-қатынас жасайтын ортасының әлеуметтік сипатына тәуелді болып келеді”, - деп жазады. Ал білім беру мазмұнында тілді оқытудың маңызы ерекше, адам тіл арқылы қоршаған ортаны таниды, басқалармен тілдік қарым-қатынасқа түседі, логикалық ойлау қабілеті дамиды, ақпараттар қабылдайды, өз ойын ауызша да жазбаша да жатық жеткізе алу мүмкіндігіне ие болады. Үздіксіз білім беру мазмұнын жаңарту қоғамды ақпараттандыру үрдісінің дамуына байланысты өзгеріске ұшырап отырады, ал мемлекеттік тілді оқытуды ақпараттандыру оқыту мақсаттарына терең деңгейде әсер етеді. Соған сәйкес қазақ тілін жеделдете оқытудың міндеті - адами қарым-қатынасқа дайын, әлеуметтік-лингвистикалық ахуалды дұрыс бағалайтын, мемлекеттік тілді білудің қажеттілігі мен әлеуметтік маңызын терең сезінетін, қазақ тілінде сөйлесім әрекетін жағдаятқа сәйкес үйлесімді қолдана білетін, жоғары азаматтық жауапкершілік пен әлемдік көзқарасының, сана-сезімінің дамуы күнделікті өмір қажеттілігі болып табылатын болашақ ақпараттық қоғам мүшелерінің сапалы жаңа моделін жасақтау болып табылады. ХХI ғасырда әлемдік өркениет төрінен орын алуы үшін, Қазақстанның жан-жақты дамуының бірден-бір жолы ғылымды әр қырынан меңгеру қажет болып отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті халық үшін», «бәсекеге қабілетті экономика үшін» - деген жолдауында: «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдың бірі» -деген. Қазіргі заман талабына сай, Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл сайын өзгерістер енгізіп отыр. «Жаңа технологиялық құзірет» бағдарлай білу өз бетінше білім беруде стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік береді: таңдай білу, талдай білу, өзгерте білу, сақтай білу, жеткізе білу, жүзеге асыра білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге асыруда жаңа формацияның педагогы қажет. Мұғалімдердің жаңа ұрпағы, білім деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей, біршама емес, әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Бұл-уақыттың талабы. Білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасы келуде. Ол - балаға оқу қызметінің субъектісі ретінде жүзеге асырылуы орынды. Жаңа тұлға оқушыны дамыту жолдары: өзін-өзі өзектендіру, өзін-өзі тану, өзін-өзі дамушы тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Демек, мектеп оқушыларының ғылым, білімнің қоғамдық қажетті деңгейі мен қамтамасыз ету, оларды Отандық, ұлттық және әлемнің мәдениет арналарына сусындату қажет. Ыбырай Алтынсарин сөзімен айтқанда мектептің жұмыскер жүрегі – ұстаз. Яғни, негізгі білім қазығы –бастауыш сынып мұғалімдерінен үлкен үміт күтері сөзсіз. Осы міндеттерді жүзеге асыруда әр сыныптың ерекшелігі білім деңгейіне сай болуы қажет. Қазіргі заман талабына бейімделген шәкіртті тәрбиелеп, білім беруде өз тәжірибемде басты өзекті тақырыбымызды: «Жеке тұлғаға бағытталған оқытуды ұйымдастыру арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру», - деп атадық. Осы тақырыпты меңгеру барысында мынадай міндеттер шешімін табуға тиіс: #Оқушының психологиялық даму ерекшелігін, пәнге деген қызығушылығын анықтау; #Тілдік қорын, мәдени сөйлеуін жетілдіру; #Оқушылардың өздігінен іздене отыра, шығармашылық қабілеттерін арттыруға икемдеу, соған байланысты жұмыс түрлерін жасау; #Оқу мен тәрбие егіз екендігін ескере келе, тәрбие жұмыстарында да, оқушының танымдық белсенділігін арттыру. Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыруда оқушылардың көмегімен мынадай зерттеу жұмыстары жүргізілді: #Сауалнама #Тест: психологиялық, пәндік # Кесім алу #Бақылау жұмысы Бұл күнделікті бағдарламаны меңгеруде қиындықтар туғызатынын байқай бастадық. Сол себепті жаңашыл-ұстаздардың озық іс-тәжірибелермен қатар, СТО стратегияларын сабақта және сабақтан тыс уақыттарда пайдалануға бет бұрдық. Мәселен, кітапханашымен байланыс жасай отырып, оқушылардың көркем әдебиетке қызығушылығын арттырдық, әр сабақта тіл дамыту жұмыстары жасалды, яғни 4 шумақты өлеңдерді жаттауға ұсындық. Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда әр сабақ мазмұнына сәйкес суреттер салу, диафильмдер жасау, ребус, сөзжұмбақ құрастыруды дағдыға айналдырып отырдық. Есте сақтау қабілеттерін арттыруда берілген мәтіндерді, өлең-шумақтарды, аңыз-әңгімелерді оқушы есінде көбірек сақтап қалу мақсатында түрлі кестелер толтырылды. Бұл ретте басты ұстаным - бастауыш сынып оқушыларына сабақты жоғарғы қызығушылықпен өткізу екендігін баса айту қажет. Әр тақырыпты өткенде, таңдау кезінде алдымен ой қозғалады. Сабақтың кейбір кезеңдерінде оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыруда өз ойын жазбаша жазуын, логикалық ойлауын үнемі қарастырылады. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, өзін-өзі ұстауын, өз ойын еркін жеткізуі, оқушы бойында инабаттылық тәрбиесінің қалыптасуына үнемі көңіл бөлініп отырады. Осындай атқарылған істер барысында тәжірибелік істердің ілгері басқанын байқадық және мына нәтижелерге қол жеткіздік: *білім деңгейі мен білім сапасының артуына; *логикалық ойлау деңгейі мен тілдік қарым-қатынас деңгейлерінің өсуіне; *кез-келген ортада өзін-өзі ұстау мәдениетінің жоғарлауына; *қазіргі ортаға бейім, саналық та, тәрбиелік дәрежесінің оң өзгерістерінің сипат алғанына көз жеткіздік. Болашақтың бәсекесіне қабілетті XXI ғасыр шәкіртін тәрбиелеу білім беру саласының еш назарынан тыс қалған емес. Соған сай ұстаз - ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, тынымсыз еңбеккер, ортаның ұйтқысы, жан-жақты шебер, терең қазыналы білімпаз, гуманист, белсенді патриот болғанда ғана қоғамның мықты да білікті, жоғарғы мәдениетті, жан-жақты дамыған, шығармашылығы жоғары жеке тұлғаны қалыптастырып, тәрбиелейтінімізге нық сенімдімін. Әр ұстаз – ХХІ ғасыр мұғаліміне сай болу үшін – ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, жан-жақты шебер, тынымсыз еңбекқор, терең қазыналы білімпаз, кез-келген ортаның ұйытқысы болу керек. :Ежелгі грек материалисі, философ Демокрит айтқандай, «Еңбек үздіксіз үйренгендіктің арқасында жеңілдей түседі». Олай болса, жас ұрпаққа үйретері мол аға ұрпақтың ісі өрге жүзіп, еңбектері үстем болсын. ::Мұғалім. Бұл адамның ардақты аты, Білімдік бар биікке шығар саты. Ең алғаш басталады осы адамнан, Сүйеді сондықтан да жақын, жаты... Бар ғалым, барлық қоғам мұғалімді, Сыйлайды мәңгі бақи беріп төрін, - деп, Сәбит Мұқанов айтқандай, үнемі сыйлы, қадірлі, сүйікті болып, шәкірттерімізді білім нәрімен сусындатып, белестерге жете берейік. Сондықтан баланы жеке тұлға ретінде өздігінен дамуға итермелеуіміз керек. Себебі жаңа білім парадигмасы бірінші орынға баланың білім алу арқылы өз бетінше дамуын қойып отыр. Бұл мақсатқа жетуде өз бетінше жұмыстардың алар орны ерекше. ==Пайдаланылған әдебиеттер== #А.С. Макаренко. Педагогические сочинения. М., «Педагогика»,1988. # А.С. Макаренко. Психология труда учителя.М., «Просвещение», 1993. #В.И. Андреева. Педагогика творческого саморазвития. Казань. 1996. #Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б #Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004. 3-4б. #Краткий словарь иностранных слов // под.ред. О.П.Марасанова.М., 1993. 318-б #Советский энциклопедический словарь// М., Издательство «Советская энциклопедия», 1984. 613-б #С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. А.С. Макаренко. «Толковый словарь русского языка» // М., 2004. 288-б #Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана . 2004. 28-б #С.Е. Шишов. Понятие компетенции в контексте проблемы качества образования // «Государство и образование», 2002. 88-б #В.А. Хуторской. Ключевые компетенции как компонент личностноориентированной парадигмы образования. // «Народные образования», №2, 2003. 58-94-б #Б.А. Тұрғынбаева. Мұғалімнің шығармашылық әлеуметін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту.: теория және тәжірибе // Aлматы. 2005, 174-бет #К.Құдайбергенова. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий // «білім сапасын бағалаудың мәселелері: әдіснамалық негізі және практикалық нәтижесі » атты халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның материалдары. 2008. 30- 32-б [[Санат:Білім]] [[Санат:Білім беру]] [[Санат:Педагогика]] [[Санат:Терминология]] a9ngrh980awnfbbt3bregdwhdhkcgkf 3589182 3589181 2026-04-21T12:22:11Z Эльмира Ералиева 179349 3589182 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ushinsky.jpg|right|frame|300px|Мұғалім - өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатқанмен оның мұғалімдігі де жойылады.''К.Д.Ушинский.'']] '''Білім беру жүйесі''' - сабақтастығы бар білім беру бағдарламалары мен әртүрлі деңгей мен бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру [[құқық]]тық формадағы, типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың, сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны. Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады. Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық технологияларды өз сабақтарында күнделікті пайдаланса, сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап көрсеткен. [[Елбасы]]мыз [[Н.Ә. Назарбаев]] жолдауында айтқандай: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдында оқыту үрдісінің технологияландыру мәселесін қойып отыр. Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне енуде. ==Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты== Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман дайындау. [[Мектеп]] – үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы ерекше тұс - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның жүрегіне жол таба білуі. [[Ұстаз]] атана білу, оны қадір тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін , барлық шәкіртін , мектебін шексіз сүйетін адам. Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі – педагогикалық құралдардың барлығын меңгерген, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге талпынған, рухани дамыған, толысқан шығармашыл тұлға құзыреті. Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы мұғалімге қойылатын талаптар : бәсекеге қабілеттілігі, білім беру сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы шеберлігі. Осы айтылғандарды жинақтай келіп, жаңа формация мұғалімі- рефлексияға қабілетті, өзін-өзі жүзеге асыруға талпынған әдіснамалық , зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік тұлғалы,коммуникативтілік, ақпараттық және тағы басқа құдыреттіліктердің жоғары деңгейімен сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты, шығармашыл тұлға. Нәтижеге бағытталған білім моделі мен басқарудың жаңа парадигмасы аясында жекелеген ұғымдар мен нормаларды және тиімді педагогикалық технологияларды меңгеру үшін педагогтардың кәсіби мәдениетін дамытуға бағытталған оқу қажеттіліктері туындалып отыр. Біліктілік арттыру жүйесінде педагогтардың оқу қажеттіліктері нақты білімнің мәнін түсінуге, соның нәтижесінде өзіндік іс- әрекетке енуге және жеке өміріндегі тәжірибені жетілдіру мақсаттарына байланысты қалыптасады. Осы заманғы мұғалім оқуға үлкен потенциалдық мүмкіндіктермен келеді. Сондықтан олардың функционалдық сауаттылықтарын кәсіби шеберлікпен ұштастыру үшін нәтижеге бағытталған білім беру үлгісінде мақсатты түрде білім беретін, қалыптастыратын, дамытатын андрогогикалық процесс қажет. Басқаша айтқанда ересектерге арналған, жалпы және кәсіби білімнің қажеттілігін дамыту, ғылым, білім мен мәдениет жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мәдениеті мен әлеуметтік белсенділікті дамытуға бағытталған танымдық іс-әрекетке ынталандыру үшін білім беру. Қазіргі білім беру парадигмасы «білікті адамға» бағытталған білімнен «мәдениет адамына» бағытталған білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру жаңаша ұйымдастыру- оның философиялық , психологиялық, педагогикалық негіздерін, теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді. Сондықтан бүгінгі күні еліміздің білім жүйесінде оқыту үдерісін тың идеяларға негізделген жаңа мазмұнын қамтамасыз ету міндеті тұр. Француз қайраткері «Адамға оқып – үйрену өмірде болу, өмір сүру үшін қажет» дегендей оқыту процесін технологияландыру, осыған сәйкес оқу бағдармаларын жасау, ғалымдар мен жаңашыл педагогтардың еңбектерімен танысу жұмыстары мұғалімдердің үздіксіз ізденісін айқындайды. Жаңа педагогикалық технологиялардың негізгі мәні пассивті оқыту түрінен активті оқытуға көшу оқу танымын ұйымдастырудағы бастамашылдығына жағдай туғызу, субьективтік позицияны қалыптастыру. Білім сапасын арттыру және нәтижеге бағытталған үлгіге беталуы барысында мұғалімдер мемлекеттік стандарт берілген нәтижелерге жетуде кәсіби шеберлікпен меңгерген зерттеу біліктері мен дағдылары нәтижесінде проблеманың шешімін таба алатын, ақпараттық – коммуникативті мәдениеті жоғары тұлғалық - дамытушылық функцияны атқарады. Қазіргі заман адамның осы құзыреттілікті меңгере отырып тек « кәсіби икемділігін оңтайландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін « үнемі оқып – үйрену және өзін-өзі жасау талабын қалыптастыра алады. Қазақстандағы білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім көрсеткішінің жақсаруы мен қазақстандық білім беру жүйесінің тартымдылығын арттыру үшін, ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру, олардың бүкіл қызметі бойына мансаптық өсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды қамтамасыз ету, сондай- ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды арттыру мәселелеріне үлкен мән берілген. Осыған байланысты қазіргі таңда еліміздің білім беру жүйесіндегі реформалар мен сыңдарлы саясаттар, өзгерістер мен жаңалықтар әрбір педагог қауымының ойлауына, өткені мен бүгіні, келешегі мен болашағы жайлы толғануына, жаңа идеялармен жаңа жүйелермен жұмыс жасауына негіз болары анық. Олай болса, білімнің сапалы да саналы түрде берілуі білім беру жүйесіндегі педагогтердің, зиялылар қауымының деңгейіне байланысты. Дәстүрлі білім беру жүйесінде білікті мамандар даярлаушы кәсіби білім беретін оқу орындарының басты мақсаты – мамандықтарды игерту ғана болса, ал қазір әлемдік білім кеңестігіне ене отырып, басекеге қабілетті тұлға дайындау үшін адамның құзырлылық қабілетіне сүйену арқылы нәтижеге бағдарланған білім беру жүйесін ұсыну – қазіргі таңда негізгі өзекті мәселелердің бірі. Жалпы алғанда «құзырлылық» ұғымы жайлы ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылық ұғымы – соңғы жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деп көрсетеді. Бұл жайлы Б.Тұрғанбаева «... өзінің практикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуде қолдана алуын – құзырлылықтар деп атаймыз » деп анықтаса, Ресей ғалымы Н.Кузьминаның көзқарасы бойынша, «Құзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлығы ». Латын тіліндегі « компетенс»сөзін ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез- құлқын , ең бастысы тұлға мүмкіндігін бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік көзқарастарды есепке алу қажет» деп жазса, Б.Тұрғанбаева «Құзырлылыққа бағытталған оқыту үрдісінде тәжірибелік жолмен мәселені шешу мүмкіндігі молаяды. Осы жағдай біліктілікті арттырудағы екінші үлгіге көшірудің негізі бола алады. Өйткені,құзырлылыққа бағытталған үлгіде білім алушылардың өздерін ұйымдастыру - басты мақсаты » деп көрсетеді. Қ.Құдайбергенова «Құзырды әртүрлі кенеттен болған ситуацияларда мәселелерді шешу үшін қажетті білімді немесе әрекетті көрсете білу қабілеті, білім мен өмірлік ситуация арасындағы байланысты орнату мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты адамның өзіндік деңгейіне, даралық қасиеттеріне тікелей байланысты тұлғалық, теориялық, практикалық өлшеу дәрежесі жоғары деңгейде кіріктірілген құрылым ретінде қарастыру ұсынылады» деген тоқтам жасайды. ==12 жылдық білім беру== Қазақстан Республикасының 12 жылдық білім беру тұжырымдамасында педагог кадрлардың кәсіби - тұлғалық құзыреттілігін қалыптастыру басты мақсат екендігін атай келе, 12 жылдық білім беруде педагог төмендегідей құзыреттіліктерді игеруі міндетті деп көрсетілген. #Арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби дамуын жобалай білетін қабілеті. #Әлеуметтік құзыреттілік- кәсіптік қызметімен айналысу қабілеті. #Білім беру құзыреттілігі - педагогикалық және әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу қабілеті. Ендеше құзыреттілік дегеніміздің өзін қазіргі заман талабына сай педагог қауымының өзін -өзі өзгерте алу қабілеттілігі деп түсінуге болады. Білім саясатындағы түбегейлі өзгерістерді күнделікті оқу үрдісінде берілетін тапсырмалардан бастау қажет екендігі айқын көрсетілген. Студенттер оқытушы қауымнан тек білімге ғана емес, өмірге үйрететін қабілеттілікті қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтарымыз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы: жедел шешім қабылдаушы:ерекше ұйымдастырушылық қабілетті: нақты бағыт- бағдар беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы.Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ мұғалім - қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың , интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ. Бұның өзі өз кезегінде қазіргі ұстаздардан шәкіртті оқытуда, білім беруде, тәрбиелеп өсіруде белгілі бір құзыреттіліктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Мұндай құзырлылықтың қатарына мыналар жатады: *бағдарлы құзыреттілік (азаматтық белсенділік, саяси жүйені түсіну, баға бере білу, елжандылық, т.б); *мәдениеттанымдылық құзіреттілік (ұлттық ерекшеліктерді тани білу, өз халқының мәдениеті мен өзге ұлттар, әлем мәдениетін салыстыру, саралай білу қабілеті); *оқу-танымдық құзыреттілік(өзінің білімділік қабілетін ұйымдастыра білу, жоспарлай білу, ізденушілік-зерттеушілік әрекет дағдыларын игеру, талдау, қорытынды жасай білу); * коммуникативтік құзыреттілік ( адамдармен өзара қарым-қатынас тәсілдерін білу, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінде, халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары болуы); *ақпараттық-технологиялық құзыреттілік (ақпараттық технологиялармен, техникалық обьектілер көмегімен бағдарлай білу, өз бетінше іздей білу, таңдай, талдай білу, өзгерте білуді жүзеге асыра білу қабілеті); *әлеуметтік- еңбек құзіреттілігі (әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға талдау жасай білу, шешім қабылдай білу, түрлі өмірлік жағдайларда жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете білу қабілеті); *тұлғалық өзін-өзі дамыту құзіреттілігі (отбасылық еңбек, экономикалық және саяси қоғамдық қатынастар саласындағы белсенді білімі мен тәжірибесінің болу қабілеті). Аталған құзыреттілік қасиеттерді тұлға бойына дарытуда педагог қауымның арнайы әлеуметтік білім беру құзыреттіліктерінің жан- жақты болуы талап етіледі.Егер педагог өзінің кәсіби өсу жобасын дұрыс жолға қоя отырып, өзінің кәсіптік қызметіне нақты берілу арқылы тұлғаның алған білімін өмірде қолдана білетіндей тапсырмалар жүйесін ұсына алатын жағдайда болғанда ғана студент құзыреттілігін қалыптастыруға мүмкіндік табады. Бір сөзбен айтқанда, тұлғаға бағытталған білімдер жүйесі білім стандартына сай тұлғаның жан- жақты дамуына негізделген, алған білімін өмірдің қандай бір жағдаяттарына қолдана алатындай дәрежеде ұсыну педагогтің құзыреттілігіне байланысты болады. ==Кәсіби деңгейдің дамуы== Психологтер де, педагогтер де адамның рухани интеллектуалдық, кәсіби шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы өмірінің әр кезеңінде әр қалай деп көрсетеді.Мысалы, ұлы педагогтер А.Дистерверг ,К.Ушинский А.Макаренко ,В.Сухомлинский ,т.б мұғалімдік еңбекті адамтану ғылымы , адамның жан дүниесі , рухани әлеміне бойлай алу өнері дей отырып, педагогикалық шеберліктің дамуына зор үлес қосқан. Осы тұрғыдан алып қарағанда педагогикалық шеберлік- кәсіби әрекетті жоғары деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке қасиеттерінің , оның білімі мен білігінің жүйесі. Осы мәселені терең зерттеген А.Маркова мұғалімнің кәсіби деңгейге көтерілуінің төмендегідей психологиялық критерийлерін анықтаған. Обьективті критерийлер. Мұғалімнің өз мамандығына қаншалықты сәйкес әлеуметтік тәжірибеге қосар үлесі қандай екендігі.Жоғары еңбек көрсеткіші,әртүрлі мәселелерді шығармашылықпен шеше алу біліктері, т.б жататындығын атап өтеді. Субьективті критерийлер. Адамның мамандығы қаншалықты оның табиғатына, қабілеттері мен қызығушыларына сәйкес қаншалықты ол өз ісінен қанағат табатындығымен байланысты. Мұғалім еңбегіндегі субьективті критерийлерге кәсіби – педагогикалық бағыттылық, кәсіптің маңыздылығын , оның құндылығын түсіну, маман иесі ретінде өзіне позитивті көзқарастың болуын жатқызады. Нәтижелі критерийлер. Мұғалім өз ісіне қоғам талап етіп отырған нәтижелерге қол жеткізіп отыр ма деген мәселе тұрғысынан қарастырады.Біреулер нәтиже ретінде оқушылардың білімдерінің стандартқа сай болуын алса, енді біреулер олардың қарым- қабілетін дамытуды алады, ал кейбіреулері оқушылардың өмірге дайындығын басты назарда ұстайды, ал оқыту нәтижесі біз үшін баланың психологиялық функцияларын жетіліп, өзінің педагогикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуге қолдана алуы. Шығармашылық критерийлер. Мұғалім өз кәсібінің шекарасынан шыға алуы, сол арқылы өз тәжірибесін, еңбегін өзгерте алуы жатқызылады.Шығармашыл мұғалім үшін біреудің тәжірибесін қайталағаннан гөрі өз жаңалықтарын, білгендері мен түйгендерін басқаларға ұсына алуының, шығармашылық бағыттылықтың болуының мәні зор. Кәсібиліктің бірден келе салмайтындығы белгілі, оны әр мұғалім ерте ме, кеш пе меңгеруі тиіс. А.Маркова оның кезеңдерін төмендегідей етіп бөледі: мұғалімнің өз мамандығына бейімделу кезеңі: мамандықта өзін-өзі өзектендіру кезеңі:мамандықты еркін меңгерген кезең: мамандықта шығармашылық деңгейге жеткен кезең. Осылайша ғалым кәсіби құзыреттіліктің сипаттамасын шебер- мұғалімнің , жаңашыл- мұғалімнің, зерттеуші- мұғалімнің, кәсіби дәрежесіне көтерілген мұғалімдердің жиынтық бейнесі ретінде қарастырады. Ең бірінші кезекте мұғалімнің « өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Ғылым жаңалығын түрлендіруде өз үлесін қосу арқылы жасаған нәтижелі жұмысы өзгелердің тәжірибесін толық көшірмей, жаңа ортаға икемдеп, өзіндік іс- әрекет жиынтығы арқылы айтарлықтай нәтижеге қол жеткізу керек.Қазіргі кәсіптік- педагогикалық қызмет қандай мұғалімді талап етеді. Мұғалім – оқушылардың жеке тұлғасын дамытуға басымдық беретін, күрделі әлеуметтік-мәдени жағдайларда еркін бағдарлай алатын, шығармашылық процестерді басқара алатын, адам туралы ғылымның жетістіктерін, оның даму заңдылықтарын, компьютерлік оқыту өнерін терең меңгерген жан- жақты дамыған шығармашыл тұлғаны талап етеді. Ал, білім беруде кәсіби құзырлы маман иесіне жеткен деп мамандығы бойынша өз пәнін жетік білетін, оқушының шығармашылығы мен дарындылығының дамуына жағдай жасай алатын, тұлғалық- ізгілілік бағыттылығы жоғары, педагогикалық шеберлік пен өзінің іс- қимылын жүйелілікпен атқаруға қабілетті, оқытудың жаңа технологияларын толық меңгерген және білімдік мониторинг негізінде ақпараттарды тауып, оларды таңдап сараптай алатын, отандық және шетелдік тәжірибелерді шығармашылықпен қолдана білетін кәсіби маман педагогті айтамыз. ==Қазақ мектебі== Қазақ мектебінің бүгінгі жайы мен ертеңі, оқушылардың білімділік және тәрбиелік деңгейі шешуші дәрежеде мұғалімге, ата-анаға және қоғам қауымдастығына жүргізілген жұмыстарға, ізденісіне байланысты. Бастауыш сыныптарға арналған бағдарламалар педагогикалық үрдісті жаңаша қарауды талап етеді. Педагогика ғылымында баланы оқыту мен тәрбиелеудің мақсаты – жан-жақты дамыған жеке тұлға қалыптастыру болса, оқытудағы негізгі мақсат - өздігінен дамуға ұмтылатын жеке тұлғаны қалыптастыру. Жеке тұлғаның дамуында маңызды рөл атқаратын оқушының өз бетінше жұмысын тиімді ұйымдастыра білу; сол арқылы материалды саналы меңгертудің жүйесін жасау; оқушының түрлі дара қабілеттерін арттыру. Өз бетінше жұмыс қазіргі жеке тұлғаны қалыптастыру және тәрбиелеуде, білім берудің приоритетін түбегейлі өзгертуде, яғни бұрынғыша оқушыны пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыруды түбегейлі өзгертуде. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. Жаңа технологияны меңгеруде мұғалімнің жан – жақты, білімі қажет. Қазіргі мұғалім: *Педагогикалық үрдісте жүйелі жұмыс жүргізе алатын; *Педагогикалық өзгерістерге тез төселетін; *Жаңаша ойлау жүйесін меңгере алатын; *Оқушылармен ортақ тіл табыса алатын; *Білімді, іскер, шебер болу керек; Жаңа педагогикалық технологияның ерекшеліктері – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан –жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту, өзгеріс енгізу, жаңа педагогикалық идеялар мен жаңалықтарды өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек тыңдаушы, орындаушы болса, ал қазіргі оқушы – өздігінен білім іздейтін жеке тұрға екендігіне ерекше мән беруіміз керек. Қазіргі оқушы: *Дүниетаным қабілеті жоғары; *Дарынды, өнерпаз; *Іздемпаз, талапты: *Өз алдына мақсат қоя білу керек; Отбасының жетекшілік маңызы онда тәрбиеленіп жатқан адамның тән-дене және рухани дамуына әсер етуші ықпалдар мәні мен мағынасының тереңдігіне тәуелді келеді. Ата-ананың ұйымдастыру және бағыттаушы ролін, ата-анамен бала арасындағы өзара қатынастың сипатын, бала тәрбиесіне әсер ететін жанұяның мақсатты адамгершілік бағыттарын, баланың жанұядағы араласатын іс-әрекетінің алуан түрлілігін, ата-ананың тәрбие құралдарын, тәсілдерін, әдістерін пайдалана алу қабілеттерін, баланың белсенділігінің дәрежесін көруге болады. Ата-ана арасындағы, ата-ана мен бала арасындағы, балалардың арасындағы өзара қатынас педагогикалық процестің тәрбиелік механизмдері болып табылады. Тәуелсіз ел тірегі – білімді ұрпақ десек, жаңа дәуірдің күн тәртібінде тұрған мәселе – білім беру, ғылымды дамыту. Өркениет біткеннің өзегі,сғылым, тәрбие екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Осы орайда білім ордасы – мектеп, ал мектептің жаны – мұғалімдердің басты міндеті - өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін қастерлей және оны жалпы азаматтық деңгейдегі рухани құндылықтарға ұштастыра білетін тұлға тәрбиелеу. Бәрімізге белгілі, біздің қоғам аса күрделі жағдайларды бастан кешірді. Өтпелі кезеңге тән өмірдің ауыртпалықтарын ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ адам қандай жағдайда да өзінің биік адамгершілік сипаттарын, кісілік қасиеттерін сақтап қалуға тиіс. Тәрбиенің осы жақтарын қазақ жастарының санасына кішкентайынан терең енгізу қажет. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында да мектеп оқушылары бойында адамгершілік және тұрмыс негіздерін қалыптастыру, азаматтыққа тәрбиелеу және олардың ақыл – ойын айқындау басты міндет екендігі айтылған. Олай болса, қоғам болашағы- жас ұрпақтың бойына адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, ақыл-ой, сана-сезім қалыптастыратын салауатты тәрбие беру мазмұнын жаңаша құру қажет. Осы орайда, «Сабақ беру – үйреншікті жай шеберлік емес, ол – үнемі жаңадан жаңаны табатын өнер» деген, Жүсіпбек Аймауытовтың сөзін айта кету артық болмас. Егеменді еліміздің ең басты мақсаты өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның алатын орны ерекше. Қазіргі білім берудің басты мақсаты да сол жан-жақты дамыған, рухани бай жеке тұлға қалыптастыру болып табылады. Рухани бай, жан-жақты дамыған жеке тұлғадағы ең басты қасиеттердің бірі - тіл байлығы, өз ойын нақты, терең мағыналы әрі көркем жеткізе білетін, шешен де ойлы сөйлей білетін, Абайша сөйлегенде сөзі жүрекке жылы тиетін, сөз құдіретін игерген адамдарда да тұлғалық қасиет болады. Рухани адамгершілікке тәрбиелеудің басты мақсаты оқушылардың белсенді өмірлік жолын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын, сөз бен істің бірлігін қамтамасыз етіп, адамгершілік нормаларынан ауытқушыларға жол бермеуді қалыптастыру болып табылады. ==Сынып жетекшісінің ата-аналармен өзара іс-әрекетінің ерекшеліктері== К.Д.Ушинский айтқандай, «Мұғалім тек өз пәнінен сабақ беріп қана қоймауы керек, сонымен қатар тәрбиеші адал, әділетті, шыншыл адам болуы керек». Олай болса, әр мұғалім сабаққа қойған үш мақсатының үшеуіне де жетіп, білім мен тәрбиені ұштастыруымыз қажет. *Мектепте оқу жылының басында негізгі пәндер бойынша әр баланың білім деңгейі анықталады. *Сынып жетекшісі ата-ана, оқушы, пән мұғалімдерін байланыстырушы ғана емес, қарым-қатынастарын басқарушы, бақылаушы, кеңесші. ==Ата-аналармен жұмысты ұйымдастырудың түрлері== Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы жеке адамның дарындылығын таныту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. ХХI ғасыр - бәсеке ғасыры, бұл бәсеке енжарлықты, керітартпалықты көтермейді. Еліміз егемендігін алып, өзін бүкіл әлемге мойындата бастаған осы кезеңде біздің қоғам дарынды, қабілетті, жан-жақты жетілген адамдарды қажет етеді. Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат - ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, іздемпаздыққа үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек. Жас жеткіншектердің бойындағы ерекше қабілеттілікті, дарындылықты тани білу, оның одан әрі дамуына бағыт-бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу - ұстаз парызы. Ұлы ойшыл Плутарх кезінде: «Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Сондықтан әрбір ұстаз бұған жол бермеуі керек», - деген екен. ХХI ғасыр – білімділер ғасыры. Сол себептен де білім сапасын арттыру, оқушылардың дарындылығын айқындап, біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми ізденіс қабілеттерін қалыптастыру - әрбір ұстаздың міндеті. ХХІ ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамды қалыптастыруда білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында. Осы тұрғыда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен сапасының дамуы қуатты жүретін, ерекше құнды, қайталанбас кезеңі. Сондықтан да, бастауыш білім үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да, қадірлі жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім ғана беріп қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған ортаға дұрыс көзқарасты болу, жағдайларды объективті түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйрету. Дамыта оқытудың басты мақсаты –баланы оқыта отырып, жалпы дамыту. Әрине бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері әртүрлі болады. Дегенмен әр баланың бір нәрсеге бейімі болады. Бейімділік - оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Баланың жасырын, тіпті тым терең жатқан қабілеттерінің көрінуін мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде үлкендердің басшылығымен жүзеге асады. Педагогика ғылымы еш нәрсеге бейімі жоқ, қабілетсіз адам болмайды деп дәлелдейді. Сол себебті, балалардың қабілетін кеңінен өрістете дамытуға тек мектеп қана мақсатты түрде ықпал ете алады. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда әр түрлі әдіс - тәсілдерді қолдануға болады. Оқушылардың өзіндік жұмыстарының мән - мағынасын ұйымдастырудың тәсіл - амалдарын бір ғана белгімен сипаттауға болмайды. Өзіндік жұмыстың ұйымдастырудың негізгі шарттары мыналар: *Мұғалімнің нақты тапсырмалар беруі; *Жұмысты орындаудың уақытын белгілеу; *Мұғалімнің басқаруымен оқушылардың *Дербестігінің өзара байланысы олардың жұмысты өз еркімен орындау. Оқушылардың өзіндік жұмысы - мұғалімнің қажетті нұсқаулары бойынша оқушының оқу жұмысының жеке дара және ұжымдық түрі. Өзіндік тапсырмаларды орындау барысында оқушылардан белсенді ойлау талап етілді. Осының нәтижесінде оқушылар өздігінен бақылауды үйренеді, олар да тапсырылған істі орындаудағы жауапкершілік сезім, еңбексүйгіштік, табандылық, ұйымшылдық, бір - бірімен деген жолдастық көмек қалыптасады. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. ==Дарындылық== Жалпы «дарындылық» феноменін алғаш зерттеуден бастап-ақ ғылымда екі бір-біріне қарама-қарсы «био» және «социо» бағыттары қалыптасқаны аян. Дарындылықтың негізгі басымды қозғаушы күші тек қана генетикалық нышандар болып табылады деген пікір Ф. Гальтон, Г. Айзенк еңбектерінда айқын көрінген. Екінші бағытты ұстанған ғалымдар негізгі фактор ретінде қоршаған ортаны қарастырған. Ал қазіргі таңда А.Т. Асмолов негіздеген ұстаным әлдеқайда өміршең екендігін дәлелдеп отыр. Л.С. Выготскийдің теориясын негізге алған бұл бағыт «дарындылықты» білімді өз бетінше игеру, ашу, жаңа жағдайда көшіре білу, мәселені мақсатты шешу, бір сөзбен айтқанда, «интеллектуалды дарындылық» ретінде зерттейді. Педагогикалық энциклопедияда: «Дарындылық дегеніміз – адамдардың қабілеттерін жете жақсы дамуының жоғары сатысы», - деп атап көрсетіледі. Осы қабілеттілік арқылы адамдар көптеген жақсы жетістіктерге жете алады. Дарындылық – сапалы қабілеттердің өзіндік бірлесуі: оның арқасында іс-әрекет жақсарады. Көптеген ғылымдардың ойынша дарындылық, қабілеттілік және талант бір ұғымды білдіреді. Балалардың келешегі жөнінде ойланбайтын, балалардың қабілетті, дарынды, талантты болып, болашақ қызметтерінде үлкен жетістіктерге жетуін армандайтын ата-аналарды табу өте қиын. Бірақ сөйте тұра солардың барлығы бірдей қабілет деген не, оны қалай дамытуға болады және бұл жұмыста жанұя қандай міндет атқару керек дегенді біле бермейді. Қабілеттілік туа бола ма, жоқ әлде жүре бола ма? Олар тұқым қуалай ма, жоқ па? Қабілеттілік барлық балада бірдей дамыту мүмкін бе? Оған қалай жетуге болады? «Қабілеттілік деп – белгілі бір іс-әрекетте ең тәуір нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін адамның жеке-дара психологиялық ерекшеліктері айтылады». Қабілеттілік жалпы ақыл қабілетті және арнайы қабілет болып бөлінеді. Жалпы қабілет негізінен ойлауға қатысты болып келіп, оның аңғарғыштық, ойланғыштық, дербестік, сыншылдық, икемділік т.б. қасиеттерінен көрініп отырады. Жалпы қабілет адамның өзін ой-әрекеттерінің түрлі салаларынан көрсете білуге мүмкіндік жасайды. Жалпы қабілеті дами білген оқушы математика, физика, биология, әдебиет сабақтарын бірдей жақсы игеріп, мектеп шеберханасы, тәжірибе алаңы, лабораториядағы түрлі еңбек тапсырмаларын да сәтті орындап отырады. Оқушыны дамытуда ежелгі замандардан бері математиканың алар орны ерекше. Математиканың ғылым мен техниканың қарқынды дамуына қосар үлесі аз болған жоқ. Математика – барлық ғылымдардың логикалық негізі, демек, математика - оқушының дұрыс ойлау мәдениетін қалыптастырады, дамытады, оны шыңдай түседі және әлемде болып жатқан жаңалықтарды дұрыс қабылдауға көмек береді. Математика сабағында оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, өз бетінше жұмыс істеу белсенділіктерін арттыру барысында теориялық білімдерін кеңейтіп, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға болады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, математиканың негізін қалыптастыру, ұғындыру, түсініктерін тереңдетуде бастауыш сынып мұғалімдерінің математикалық білімдері терең болуы керек. Математика пәнін жақсы, терең білетін, күнделікті сабақтағы тақырыпты толық қамтитын, оны оқушыға жеткізе алатын, әр түрлі деңгейдегі есептерді шығара білу іскерлігі , оқытудың дәстүрлі және ғылыми жетілдірілген әдіс – амалдарын, құралдарын еркін меңгеретін , оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыра отырып дарындылығын дамутудағы іздену-зерттеу бағытындағы тапсырмалар жүйесін ұсыну өмір талабы. Қазіргі кезде дарынды балалардың ерекшеліктері мен бейімділігін және мінез-құлқын сипаттайтын бірнеше тізімдер бар. Мысалы, әлемге әйгілі Б.Кларктың кітабында дәл осындай бес тізім бар. Олар баланың ойлау, шығармашылық қабілеттерін және өнер саласындағы (ән, би, драма т.б) қабілетін сипаттайды. Американдық психологтардың анықтамасы бойынша шығармашылық дегеніміз – бұл, тани білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу және өз тәжірибесін терең түйсіне білу қабілеті. Шығармашылық психологиялық тұрғыдан алғанда, нәтижесінде жаңа материалдық рухани құнды дүние тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан алсақ, шығармашылық дегеніміз – адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің жоғары түрі және ол әлеуметтік қажеттілігі мен өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы, шығармашыл тұлғада шығармашылыққа деген тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып, өз ісіне қанағат табу сезімі болуы қажет. Осыған орай адам идея, жаңалық аштым деп ойлайды, ал шын мәнінде олар адамды ашады деген ғалымдардың пікірінің дұрыстығына көз жеткізе түсеміз. Қазіргі заман талабына сай шығармашылық қабілеттің дамуына бағытталған білім дегеніміз – аз уақыт ішінде мол идея қорын алу емес, керісінше, жеке тұлғаның толық дамуын қамтамасыз ететін іс. Шығармашылық қабілеттің дамуы әрбір балаға қажет екендігін, әр тұлғаның қоғам дамуында өз орны бар екендігін біле отырып, дарынды балалардың тек өткенге емес, болашаққа да қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап өту қажет. Сонымен бірге бұл жеке тұлғалық дамудың мақсаттарына да жауап береді. Баланың дарындылығын анықтаудың негізі мектептен басталады. Мектеп балаларымен жұмыс істеу – ерекше маңызды педагогикалық проблема. Осыған байланысты дарынды балалармен жұмыс істеудің төмендегідей кезеңдерін анықтауға болады: *Баланың жеке ерекшелігін, дарынын зерттеу; *Балалар шығармашылық өнімдерін жариялау; *Игерілген нәтижелерді бақылау. Яғни осындай жұмыс істеу бағыттары арқылы бала белгілі бір шеберлікке жеткен соң, оның шығармашылық қабілеті дамиды, өзіндік идеясы туып, үлкен ізденіс пайда болады. Дарынды баланың бойындағы дамыған сана белсенділігі мен таным белсенділігі, тума қабілеті. Ол қабілет мектепте сан алуан ғылыми салалардан білім алу арқылы және ұстаздардың көмегі арқылы ашылады және дамиды. Осындай жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы талант көзін ашып, тілін байытуға, қиялын ұштауға өз әсерін тигізеді. “Дарындылық — адамның өз бейімділігі арқылы, шығармашылықпен жұмыс істеу арқылы қалыптасатын қасиет”. Әр баланың бойында табиғат берер ерекше қабілеті, дарындылығы болады. «Бұлақ көрсең көзін аш» - дегендей, осындай баланың бойындағы дарындылық қасиетін дамыту көбіне мұғалімдердің кәсіби біліктілігіне байланысты екендігі айдан анық. Жаңа «субъект-субъект» оқыту парадигмасымен жұмыс жасау, әр баланың бойындағы дарындылық қасиеттерін анықтап, дамыту, мектепте өз дәрежесінде жүргізілуі керек. Дарындылық пен қабілеттіліктің не екенін,оқушы дарындылығын анықтайтын психодиагностикалық әдістемелердің тиімділігін, нәтижелілігін білетін мұғалім ғана дарынды оқушымен нәтижелі жұмыс істей алады. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету- оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады. Баланың дарындылығын анықтап, олармен жұмыс жасау қалай жүзеге асырылуы керек? Ол үшін oқушының дарындылығын анықтап,дамыту үшін әр пән мұғалімі өзінің алдына мынандай мақсаттар мен міндеттерді қоюы керек. #Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы мен ерекшеліктерінің өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемін ескеру; #Жан-жақты ақпараттандыру; #Коммуникативті бейімдеу; #Дарынды оқушының шығармашылық бағытының ашылуына, дамуына, қоршаған ортаға өзін-өзі жарнамалауына көмек көрсету. Осы мақсаттар мен міндеттерді орындауда мектеп ұстаздары мынандай жұмыс түрлерін өз іс-тәжірибелерінде пайдаланса өз өнімді нәтиже алмақ. # Икемді және ұтқыр оқу жоспарын құру; #Жеке пәндерді оқытуда тәуелсіз қозғалыс жасау; #Дарынды оқушының өзінің жұмысын өзі жоспарлап, шешім қабылдауына ықпал ету; #Дарынды оқушының қызығушылығына байланысты оқу жоспарын құру; Осындай жұмыс түрлерін ұйымдастыруда ұстаздар мынандай мәселелерге баса назар аударулары керек: #Пән сабақтарында шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды іріктеу, орындау, талдау жұмыстарын жүйелі жүргізуге; #Дарынды оқушылардың білім деңгейі мен олардың өз мүмкіндіктерін пайдалану көрсеткішін арнайы әдістемелер бойынша жүйелі түрде тексеріп отыруға; #Сабақтан тыс мезгілде жүргізілетін жұмыстарға - пәндік олимпиада, ғылыми конференцияға, интеллектуалдық турнирлер мен шығармашылық байқауларға дайындық жұмыстарын жыл бойы жоспарлы жүргізуге; #Білім беру мекемелерінде дарынды оқушылар үшін арнайы сыныптар мен топтар құрып, оқу бағдарламаларын жеделтетіп оқытуды ұйымдастыруға; Ал енді бұл мақсаттар мен міндетттердің нәтижесі дарынды оқушымен жұмыстағы өткізілетін пән олимпиада жетістіктерінен байқалатыны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, жалпы адамның қолынан келмейтiн нәрсе жоқ. Талпынсан вундеркинд болу да, полиглот болу да өз қолыңда. Дарындылықты қалыптастыруға болады. Ой еңбегiмен жиi шұғылдансаң, данышпандықтың да ауылы алыс емес. Егеменді елімізді дүние жүзі елдерімен терезесі тең болатын дәрежеде өркендететін, негізгі тұтқасын ұстайтын, дүние әлемін шарлайтын біздің дарынды да қабілетті ұландарымыз екенін ұмытпайық. Олардың бойындағы дарынын қабілетін дамыту – ұстаз, ата-ана және қоғам қауымының міндеті. Жеке тұлғаны өздігінен білім алуға баулу – оны ғылым мен мәдениетке үйрету, білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік тәжірибені меңгерту. Бұл аталған мiндеттердi iске асыру үшiн тілдік тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру маңызды. Жеке тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі мәселе. Жеке тұлғаның құндылық бағдары ұлттық сана, отансүйгіштік қасиеттерінсіз іске аспайды. Құндылық бағдар дегенiмiз - бұл қазiргi уақытта жеке тұлғаның құндылыққа бағдарланған ой-санасы, пікірі, көзқарасы, сенімі, iскерлiгi, iшкi мүмкiндiгi. Құндылық бағдар тіл үйренушінің оқу-танымдық әрекетiне түрткi болып, тіл үйренуіне ықпал етедi, ол оқу әрекетінiң құрамдас бөлiктерiне тiкелей байланысты, мақсаттың орындалуын анықтайды. Құндылық бағдар – жеке тұлғаның белгiлi бір әлеуметтiк құндылықтарды мақсат етiп ұстауы, адамның қоршаған ортаға, құндылықтар тобына деген карым–қатынасы. Жеке тұлғаның таңдаулары құндылық бағдарлар жүйесiне бiрiгедi. Адамның даму үдерісі бүкіл өмір бойы тоқталмайды. Тұлғаның құндылық бағдар жүйесi «адамның өмiрлiк әлемi», «әлемнiң бейнесi», әлеуметтiк ортаның iшкi нұсқаулары, нормалары, уәждемелік қажеттiлiк өрiсi, адам белсендiлiгiнiң негiзгi реттеушiсi болып табылады. Құндылық бағдар сананың негізін құрайды, дүниетанымдық көзқарастарына әсер етеді, өзгермелі саяси-экономикалық жағдайларда тұлғаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді, уәждемені реттейді, тұлғаның іс-әрекетін бағыттап, адам өмірінің мінез-құлықтық құрамдас бөлігін анықтайды. Осылайша, құндылық бағдар негіз құраушы, тұрақтандырушы, реттеуші, бағыттаушы қызметтер атқарады. Құндылықтар қоғамдық қатынастарды реттейді, оның дәстүрлері мен нормаларының қызмет етуін қамтамасыз етеді, қоғам үшін аса үлкен маңызға ие. Құндылықтар құрамына күнделікті қалыптасқан нормалармен бірге, ерекше жоғары мәнге ие болған талаптар да енеді және олар әрбір мемлекет үшін маңызды. Олардың негізінде жеке тұлғаның әлеуметтену үдерісі жүреді, оның тәлім-тәрбиесі, өмірдегі орны, мақсаттары мен міндеттері қалыптасады. Себебі, құндылықтар әлемі – сөздің кең мағнасында мәдениет әлемі, адамның рухани әрекетінің саласы, тұлғаның рухани байлық өлшемін білдіріп, оның адамгершілік санасын, басымдылықтарын анықтайды. Құндылықтар адам болмысының әр түрлі формаларына деген қатынасын білдіретін адамзат мәдениеті болуымен ерекшеленеді. ==Әлеуметтік-лингвистикалық жүйе== Қазіргі Қазақстан қоғамында әлеуметтік-лингвистикалық жүйені реттеу мен жетілдіру жүріп жатыр. Адам өз бейімділігіне лайықты жұмыс істегенде, барын сала кіріскенде ғана еңбегінің жемісін көреді. Ғалым Қ.Жарықбаевтың айтуынша: “Адам үшін іс-әрекетінің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. Іс-әрекеттің саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ойлаған істен белгілі бір нәтиже шығару – оның екінші бір басты белгісі болып табылады”. Сондықтан ересектердің мемлекеттік қазақ тілін үйренуге бейімділіктері мен белсенділіктерін айқындау мәселесінің зор әлеуметтік мәні бар. Өйткені қоғамымыздың болашақ даму деңгейі осы мәселенің қай дәрежеде шешілуіне тікелей байланысты. Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп жатқан күрделі жаңғыру үдерісі жағдайында бүгінгі таңдағы түбегейлі мәселе – адамды іс жүзінде қоғамдық дамудың басты тұлғасы ету заңды құбылыс. Ересек тіл үйренушінің әлеуметтену үдерісі де заман талабына сай болып отыр. Адамдардың тұлғалық қарым-қатынасы негізінде ой-пікірлердің тоғысуы жүзеге асады. Адамды тұтастықта тұлға деп тану қоғамды жаңаша құруға мүмкіндік береді. Өзін-өзі үздіксіз дамытып, өз әрекетін өзі дұрыс бағалай алатын тұлғалар ғана бәсекелестікке қабілетті қоғамда өз тиесілі орнын таба алады. «Тұлға - өз-өзіне тұтас дүниемен өзара қатынастарын үнемі баяндайтын және ойдағы әңгімелесушімен ішкі полемика барысында өзін-өзі анықтайтын, кіналайтын, қорғайтын, өзін-өзі жетілдіріп, өзгертетін адам. Тұлға – дербес әрекет ететін субъект ретіндегі нақты жеке адам болмысының қайталанбас ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің дара нысаны. Тұлға әлеуметтік тіршілік ету әдісі жағынан дара болады, оның өзіндік дүниесі ерекше өмір жолын белгілейді және ол мазмұны жағынан әлеуметтік жағдайлармен анықталады». Бұған қатысты Д.В.Ольшанский: “Тұлға дегеніміз – қарым-қатынастың, сонымен бірге адамдармен байланысудың толып жатқан басқа да түрлерінің нәтижесі”, - деген пікір білдірген. Б.Г.Ананьев тұлғаның дамуының әлеуметтік мәселелеріне тоқтала келіп: “Тұлға – тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде, белгілі бір қоғамдық-экономиялық формацияда, белгілі бір ұлттық құрамы бар елде қоғамның жеке адамға көптеген экономикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік және т.б. әсерлерінің нысанасы”, - деген анықтама береді. Демек, ХХІ ғасырдың бастапқы кезеңін басынан кешіріп отырған 120 ұлттан құралған тәуелсіз Қазақстан қоғамы да тіл үйренуші мемлекеттік қызметшілерге жан-жақты әсер етеді. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқыту үдерісіне тіл үйренушінің тұлғалық дербестігіне баса көңіл бөлу, оқыту мен тәрбиелеуде оның өзіндік дамуын жеке тұлғаға бағдарланған тәсіл арқылы жүзеге асыру тән. Осыған байланысты қазіргі білім мен біліктілікті арттырудың дамуында жаңа тенденциялар байқалады. Негізгі күш тіл үйренушінің тілдік тұлғасын дамытуға, оның қалыптасуы мен жетілуіне жұмсалады. Қазақ тілін жеделдете оқытудың мақсаты - тілдік тұлғаның өзін дамытуы мен өзін жетілдіруіне мүмкіндік жасау. Оқытудағы бағдар материалдың құрылымы мен нақты жағдайларды логикалық тұрғыдан түсініп, талдау және өнімді қатысымдық әрекет нәтижесінде жаңа білім алудың тәсілдерін ашу, қоғам алдындағы нақты мәселелерді шеше білуге бағытталады. Қазіргі уақытта біліктілікті арттыру жүйесінде мемлекеттік тілді оқытуда жеке тұлғаның өмірі, құқығы мен бостандығы жоғары құндылық болып саналатын Қазақстан Республикасының Конституциясы басшылыққа алынады, білім беруді ізгілендіру мен демократияландыру ұстанымдары анықтайды. Ол «білгір адам» парадигмасын ауыстыратын «білікті тұлға», «қатысымдық тұлға», «құзыретті тұлға» парадигмасы болып табылады. Әлемдік практикада өткен ғасырдың 40-жылдарында қолданысқа ене бастаған «үздіксіз білім беру» термині ересек адамдарға білім беру жүйесі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі өмірлік білім беру идеясының орнына өмір бойы білім алу идеясын басшылыққа алудың дұрыстығы заман талабынан туындап отыр. Жеделдете оқыту жүйесі педагогикалық жүйелердің бөлігі бола отырып, адамның белгілі бір деңгейдегі еркіндік дәрежесін жүзеге асырады, яғни оны сол мезетте қажет болатын белгілі бір іс-әрекетке бағыттайды. Өз кезегінде жеке тұлға өз қатысымдық құзыреттілігін дамытуға ұмтыла отырып, тілдік тұлға деңгейіне көтеріледі. Өз бетімен білімін жетілдіру жеке тұлғаның барлық ішкі жүйелерін біртұтастыққа жұмылдыруға мәжбүр етіп, оған жаңа қырынан танылуға, құндылықтары мен қызығушылықтарын жаңадан бағыттауға және өзін жетілдіріп, қайта құрылуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі дамыту кезінде тілдік тұлға ұйымдастырудың жаңа деңгейіне көтеріледі де, ол одан сайын дамып, күрделілене түседі. Талап, ынта, жаңашыл бастамалар, шығармашылық белсенділік, ізденушілік - тілдік тұлғаның даму үдерісінің көрсеткіштері болып табылады. Үздіксіз білім беру жүйесінің ұстанымдары жеке тұлғаның жан-жақты жалпы мәдени дамуы, тұлғаның бос уақытын дұрыс ұйымдастыру, әлеуметтік тұрақтылық және әлеуметтік даму және т.б. функцияларды жүзеге асырумен тікелей байланысты. Адамзат дамуының тарихи және әлеуметтік тәжірибесі дүниетаным, шығармашылық, терең білімділіктің негізі – тіл екендігін көрсетті. Тіл жеке тұлғаның даму ұстанымдарын, сенімін жүзеге асырады, дүниеге деген қайталанбас көзқарасын білдіреді, болып жатқан жағдайға әсерлену қабілеттілігін көрсетеді. Мемлекетіміз жүргізіп отырған тіл саясаты бойынша қоғамымыздағы әрбір азаматтың мемлекеттік қазақ тілін тегін үйренуіне толық құқығы бар. Бүгінгі тіл үйренуге мұқтаж ересек қауым мемлекеттік тілді меңгеру арқылы өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту мүмкіндіктерінің кеңейетініне толық көзі жетіп отыр. Сонымен қатар, өздері мекендеп отырған елдің, отандас болып отырған ұлттың тілін меңгеру арқылы қазақ топырағының, қазақ ұлтының алдында адамгершілік борыштарын ақтап шығатындарын сезінуде. Ерназарова бұған қатысты: “Оқытудың мазмұны тілді үйренушінің мақсатынан туындайды. Ал мақсат экстралингвистикалық факторлардың ықпалымен қалыптасатын қоғам мүшесінің қажеттілігінен туындайды. Қажеттілік мазмұны тілді үйренушінің қарым-қатынас жасайтын ортасының әлеуметтік сипатына тәуелді болып келеді”, - деп жазады. Ал білім беру мазмұнында тілді оқытудың маңызы ерекше, адам тіл арқылы қоршаған ортаны таниды, басқалармен тілдік қарым-қатынасқа түседі, логикалық ойлау қабілеті дамиды, ақпараттар қабылдайды, өз ойын ауызша да жазбаша да жатық жеткізе алу мүмкіндігіне ие болады. Үздіксіз білім беру мазмұнын жаңарту қоғамды ақпараттандыру үрдісінің дамуына байланысты өзгеріске ұшырап отырады, ал мемлекеттік тілді оқытуды ақпараттандыру оқыту мақсаттарына терең деңгейде әсер етеді. Соған сәйкес қазақ тілін жеделдете оқытудың міндеті - адами қарым-қатынасқа дайын, әлеуметтік-лингвистикалық ахуалды дұрыс бағалайтын, мемлекеттік тілді білудің қажеттілігі мен әлеуметтік маңызын терең сезінетін, қазақ тілінде сөйлесім әрекетін жағдаятқа сәйкес үйлесімді қолдана білетін, жоғары азаматтық жауапкершілік пен әлемдік көзқарасының, сана-сезімінің дамуы күнделікті өмір қажеттілігі болып табылатын болашақ ақпараттық қоғам мүшелерінің сапалы жаңа моделін жасақтау болып табылады. ХХI ғасырда әлемдік өркениет төрінен орын алуы үшін, Қазақстанның жан-жақты дамуының бірден-бір жолы ғылымды әр қырынан меңгеру қажет болып отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті халық үшін», «бәсекеге қабілетті экономика үшін» - деген жолдауында: «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдың бірі» -деген. Қазіргі заман талабына сай, Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл сайын өзгерістер енгізіп отыр. «Жаңа технологиялық құзірет» бағдарлай білу өз бетінше білім беруде стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік береді: таңдай білу, талдай білу, өзгерте білу, сақтай білу, жеткізе білу, жүзеге асыра білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге асыруда жаңа формацияның педагогы қажет. Мұғалімдердің жаңа ұрпағы, білім деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей, біршама емес, әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Бұл-уақыттың талабы. Білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасы келуде. Ол - балаға оқу қызметінің субъектісі ретінде жүзеге асырылуы орынды. Жаңа тұлға оқушыны дамыту жолдары: өзін-өзі өзектендіру, өзін-өзі тану, өзін-өзі дамушы тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Демек, мектеп оқушыларының ғылым, білімнің қоғамдық қажетті деңгейі мен қамтамасыз ету, оларды Отандық, ұлттық және әлемнің мәдениет арналарына сусындату қажет. Ыбырай Алтынсарин сөзімен айтқанда мектептің жұмыскер жүрегі – ұстаз. Яғни, негізгі білім қазығы –бастауыш сынып мұғалімдерінен үлкен үміт күтері сөзсіз. Осы міндеттерді жүзеге асыруда әр сыныптың ерекшелігі білім деңгейіне сай болуы қажет. Қазіргі заман талабына бейімделген шәкіртті тәрбиелеп, білім беруде өз тәжірибемде басты өзекті тақырыбымызды: «Жеке тұлғаға бағытталған оқытуды ұйымдастыру арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру», - деп атадық. Осы тақырыпты меңгеру барысында мынадай міндеттер шешімін табуға тиіс: #Оқушының психологиялық даму ерекшелігін, пәнге деген қызығушылығын анықтау; #Тілдік қорын, мәдени сөйлеуін жетілдіру; #Оқушылардың өздігінен іздене отыра, шығармашылық қабілеттерін арттыруға икемдеу, соған байланысты жұмыс түрлерін жасау; #Оқу мен тәрбие егіз екендігін ескере келе, тәрбие жұмыстарында да, оқушының танымдық белсенділігін арттыру. Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыруда оқушылардың көмегімен мынадай зерттеу жұмыстары жүргізілді: #Сауалнама #Тест: психологиялық, пәндік # Кесім алу #Бақылау жұмысы Бұл күнделікті бағдарламаны меңгеруде қиындықтар туғызатынын байқай бастадық. Сол себепті жаңашыл-ұстаздардың озық іс-тәжірибелермен қатар, СТО стратегияларын сабақта және сабақтан тыс уақыттарда пайдалануға бет бұрдық. Мәселен, кітапханашымен байланыс жасай отырып, оқушылардың көркем әдебиетке қызығушылығын арттырдық, әр сабақта тіл дамыту жұмыстары жасалды, яғни 4 шумақты өлеңдерді жаттауға ұсындық. Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда әр сабақ мазмұнына сәйкес суреттер салу, диафильмдер жасау, ребус, сөзжұмбақ құрастыруды дағдыға айналдырып отырдық. Есте сақтау қабілеттерін арттыруда берілген мәтіндерді, өлең-шумақтарды, аңыз-әңгімелерді оқушы есінде көбірек сақтап қалу мақсатында түрлі кестелер толтырылды. Бұл ретте басты ұстаным - бастауыш сынып оқушыларына сабақты жоғарғы қызығушылықпен өткізу екендігін баса айту қажет. Әр тақырыпты өткенде, таңдау кезінде алдымен ой қозғалады. Сабақтың кейбір кезеңдерінде оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыруда өз ойын жазбаша жазуын, логикалық ойлауын үнемі қарастырылады. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, өзін-өзі ұстауын, өз ойын еркін жеткізуі, оқушы бойында инабаттылық тәрбиесінің қалыптасуына үнемі көңіл бөлініп отырады. Осындай атқарылған істер барысында тәжірибелік істердің ілгері басқанын байқадық және мына нәтижелерге қол жеткіздік: *білім деңгейі мен білім сапасының артуына; *логикалық ойлау деңгейі мен тілдік қарым-қатынас деңгейлерінің өсуіне; *кез-келген ортада өзін-өзі ұстау мәдениетінің жоғарлауына; *қазіргі ортаға бейім, саналық та, тәрбиелік дәрежесінің оң өзгерістерінің сипат алғанына көз жеткіздік. Болашақтың бәсекесіне қабілетті XXI ғасыр шәкіртін тәрбиелеу білім беру саласының еш назарынан тыс қалған емес. Соған сай ұстаз - ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, тынымсыз еңбеккер, ортаның ұйтқысы, жан-жақты шебер, терең қазыналы білімпаз, гуманист, белсенді патриот болғанда ғана қоғамның мықты да білікті, жоғарғы мәдениетті, жан-жақты дамыған, шығармашылығы жоғары жеке тұлғаны қалыптастырып, тәрбиелейтінімізге нық сенімдімін. Әр ұстаз – ХХІ ғасыр мұғаліміне сай болу үшін – ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, жан-жақты шебер, тынымсыз еңбекқор, терең қазыналы білімпаз, кез-келген ортаның ұйытқысы болу керек. :Ежелгі грек материалисі, философ Демокрит айтқандай, «Еңбек үздіксіз үйренгендіктің арқасында жеңілдей түседі». Олай болса, жас ұрпаққа үйретері мол аға ұрпақтың ісі өрге жүзіп, еңбектері үстем болсын. ::Мұғалім. Бұл адамның ардақты аты, Білімдік бар биікке шығар саты. Ең алғаш басталады осы адамнан, Сүйеді сондықтан да жақын, жаты... Бар ғалым, барлық қоғам мұғалімді, Сыйлайды мәңгі бақи беріп төрін, - деп, Сәбит Мұқанов айтқандай, үнемі сыйлы, қадірлі, сүйікті болып, шәкірттерімізді білім нәрімен сусындатып, белестерге жете берейік. Сондықтан баланы жеке тұлға ретінде өздігінен дамуға итермелеуіміз керек. Себебі жаңа білім парадигмасы бірінші орынға баланың білім алу арқылы өз бетінше дамуын қойып отыр. Бұл мақсатқа жетуде өз бетінше жұмыстардың алар орны ерекше. ==Пайдаланылған әдебиеттер== #А.С. Макаренко. Педагогические сочинения. М., «Педагогика»,1988. # А.С. Макаренко. Психология труда учителя.М., «Просвещение», 1993. #В.И. Андреева. Педагогика творческого саморазвития. Казань. 1996. #Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б #Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004. 3-4б. #Краткий словарь иностранных слов // под.ред. О.П.Марасанова.М., 1993. 318-б #Советский энциклопедический словарь// М., Издательство «Советская энциклопедия», 1984. 613-б #С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. А.С. Макаренко. «Толковый словарь русского языка» // М., 2004. 288-б #Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана . 2004. 28-б #С.Е. Шишов. Понятие компетенции в контексте проблемы качества образования // «Государство и образование», 2002. 88-б #В.А. Хуторской. Ключевые компетенции как компонент личностноориентированной парадигмы образования. // «Народные образования», №2, 2003. 58-94-б #Б.А. Тұрғынбаева. Мұғалімнің шығармашылық әлеуметін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту.: теория және тәжірибе // Aлматы. 2005, 174-бет #К.Құдайбергенова. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий // «білім сапасын бағалаудың мәселелері: әдіснамалық негізі және практикалық нәтижесі » атты халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның материалдары. 2008. 30- 32-б [[Санат:Білім]] [[Санат:Білім беру]] [[Санат:Педагогика]] [[Санат:Терминология]] lfmioc9zqsrjnhc19g36er6n3n250um 3589183 3589182 2026-04-21T12:24:51Z Эльмира Ералиева 179349 3589183 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ushinsky.jpg|right|frame|300px|Мұғалім - өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатқанмен оның мұғалімдігі де жойылады.''К.Д.Ушинский.'']] '''Білім беру жүйесі''' - сабақтастығы бар білім беру бағдарламалары мен әртүрлі деңгей мен бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру [[құқық]]тық формадағы, типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың, сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны. Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады. Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық технологияларды өз сабақтарында күнделікті пайдаланса, сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап көрсеткен. [[Елбасы]]мыз [[Н.Ә. Назарбаев]] жолдауында айтқандай: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдында оқыту үрдісінің технологияландыру мәселесін қойып отыр. Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне енуде. ==Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты== Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман дайындау. [[Мектеп]] – үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы ерекше тұс - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның жүрегіне жол таба білуі. [[Ұстаз]] атана білу, оны қадір тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін , барлық шәкіртін , мектебін шексіз сүйетін адам. Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі – педагогикалық құралдардың барлығын меңгерген, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге талпынған, рухани дамыған, толысқан шығармашыл тұлға құзыреті. Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы мұғалімге қойылатын талаптар : бәсекеге қабілеттілігі, білім беру сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы шеберлігі. Осы айтылғандарды жинақтай келіп, жаңа формация мұғалімі- рефлексияға қабілетті, өзін-өзі жүзеге асыруға талпынған әдіснамалық , зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік тұлғалы,коммуникативтілік, ақпараттық және тағы басқа құдыреттіліктердің жоғары деңгейімен сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты, шығармашыл тұлға. Нәтижеге бағытталған білім моделі мен басқарудың жаңа парадигмасы аясында жекелеген ұғымдар мен нормаларды және тиімді педагогикалық технологияларды меңгеру үшін педагогтардың кәсіби мәдениетін дамытуға бағытталған оқу қажеттіліктері туындалып отыр. Біліктілік арттыру жүйесінде педагогтардың оқу қажеттіліктері нақты білімнің мәнін түсінуге, соның нәтижесінде өзіндік іс- әрекетке енуге және жеке өміріндегі тәжірибені жетілдіру мақсаттарына байланысты қалыптасады. Осы заманғы мұғалім оқуға үлкен потенциалдық мүмкіндіктермен келеді. Сондықтан олардың функционалдық сауаттылықтарын кәсіби шеберлікпен ұштастыру үшін нәтижеге бағытталған білім беру үлгісінде мақсатты түрде білім беретін, қалыптастыратын, дамытатын андрогогикалық процесс қажет. Басқаша айтқанда ересектерге арналған, жалпы және кәсіби білімнің қажеттілігін дамыту, ғылым, білім мен мәдениет жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мәдениеті мен әлеуметтік белсенділікті дамытуға бағытталған танымдық іс-әрекетке ынталандыру үшін білім беру. Қазіргі білім беру парадигмасы «білікті адамға» бағытталған білімнен «мәдениет адамына» бағытталған білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру жаңаша ұйымдастыру- оның философиялық , психологиялық, педагогикалық негіздерін, теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді. Сондықтан бүгінгі күні еліміздің білім жүйесінде оқыту үдерісін тың идеяларға негізделген жаңа мазмұнын қамтамасыз ету міндеті тұр. Француз қайраткері «Адамға оқып – үйрену өмірде болу, өмір сүру үшін қажет» дегендей оқыту процесін технологияландыру, осыған сәйкес оқу бағдармаларын жасау, ғалымдар мен жаңашыл педагогтардың еңбектерімен танысу жұмыстары мұғалімдердің үздіксіз ізденісін айқындайды. Жаңа педагогикалық технологиялардың негізгі мәні пассивті оқыту түрінен активті оқытуға көшу оқу танымын ұйымдастырудағы бастамашылдығына жағдай туғызу, субьективтік позицияны қалыптастыру. Білім сапасын арттыру және нәтижеге бағытталған үлгіге беталуы барысында мұғалімдер мемлекеттік стандарт берілген нәтижелерге жетуде кәсіби шеберлікпен меңгерген зерттеу біліктері мен дағдылары нәтижесінде проблеманың шешімін таба алатын, ақпараттық – коммуникативті мәдениеті жоғары тұлғалық - дамытушылық функцияны атқарады. Қазіргі заман адамның осы құзыреттілікті меңгере отырып тек « кәсіби икемділігін оңтайландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін « үнемі оқып – үйрену және өзін-өзі жасау талабын қалыптастыра алады. Қазақстандағы білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім көрсеткішінің жақсаруы мен қазақстандық білім беру жүйесінің тартымдылығын арттыру үшін, ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру, олардың бүкіл қызметі бойына мансаптық өсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды қамтамасыз ету, сондай- ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды арттыру мәселелеріне үлкен мән берілген. Осыған байланысты қазіргі таңда еліміздің білім беру жүйесіндегі реформалар мен сыңдарлы саясаттар, өзгерістер мен жаңалықтар әрбір педагог қауымының ойлауына, өткені мен бүгіні, келешегі мен болашағы жайлы толғануына, жаңа идеялармен жаңа жүйелермен жұмыс жасауына негіз болары анық. Олай болса, білімнің сапалы да саналы түрде берілуі білім беру жүйесіндегі педагогтердің, зиялылар қауымының деңгейіне байланысты. Дәстүрлі білім беру жүйесінде білікті мамандар даярлаушы кәсіби білім беретін оқу орындарының басты мақсаты – мамандықтарды игерту ғана болса, ал қазір әлемдік білім кеңестігіне ене отырып, басекеге қабілетті тұлға дайындау үшін адамның құзырлылық қабілетіне сүйену арқылы нәтижеге бағдарланған білім беру жүйесін ұсыну – қазіргі таңда негізгі өзекті мәселелердің бірі. Жалпы алғанда «құзырлылық» ұғымы жайлы ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылық ұғымы – соңғы жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деп көрсетеді. Бұл жайлы Б.Тұрғанбаева «... өзінің практикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуде қолдана алуын – құзырлылықтар деп атаймыз » деп анықтаса, Ресей ғалымы Н.Кузьминаның көзқарасы бойынша, «Құзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлығы ». Латын тіліндегі « компетенс»сөзін ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез- құлқын , ең бастысы тұлға мүмкіндігін бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік көзқарастарды есепке алу қажет» деп жазса, Б.Тұрғанбаева «Құзырлылыққа бағытталған оқыту үрдісінде тәжірибелік жолмен мәселені шешу мүмкіндігі молаяды. Осы жағдай біліктілікті арттырудағы екінші үлгіге көшірудің негізі бола алады. Өйткені,құзырлылыққа бағытталған үлгіде білім алушылардың өздерін ұйымдастыру - басты мақсаты » деп көрсетеді. Қ.Құдайбергенова «Құзырды әртүрлі кенеттен болған ситуацияларда мәселелерді шешу үшін қажетті білімді немесе әрекетті көрсете білу қабілеті, білім мен өмірлік ситуация арасындағы байланысты орнату мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты адамның өзіндік деңгейіне, даралық қасиеттеріне тікелей байланысты тұлғалық, теориялық, практикалық өлшеу дәрежесі жоғары деңгейде кіріктірілген құрылым ретінде қарастыру ұсынылады» деген тоқтам жасайды. ==12 жылдық білім беру== Қазақстан Республикасының 12 жылдық білім беру тұжырымдамасында педагог кадрлардың кәсіби - тұлғалық құзыреттілігін қалыптастыру басты мақсат екендігін атай келе, 12 жылдық білім беруде педагог төмендегідей құзыреттіліктерді игеруі міндетті деп көрсетілген. #Арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби дамуын жобалай білетін қабілеті. #Әлеуметтік құзыреттілік- кәсіптік қызметімен айналысу қабілеті. #Білім беру құзыреттілігі - педагогикалық және әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу қабілеті. Ендеше құзыреттілік дегеніміздің өзін қазіргі заман талабына сай педагог қауымының өзін -өзі өзгерте алу қабілеттілігі деп түсінуге болады. Білім саясатындағы түбегейлі өзгерістерді күнделікті оқу үрдісінде берілетін тапсырмалардан бастау қажет екендігі айқын көрсетілген. Студенттер оқытушы қауымнан тек білімге ғана емес, өмірге үйрететін қабілеттілікті қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтарымыз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы: жедел шешім қабылдаушы:ерекше ұйымдастырушылық қабілетті: нақты бағыт- бағдар беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы.Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ мұғалім - қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың , интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ. Бұның өзі өз кезегінде қазіргі ұстаздардан шәкіртті оқытуда, білім беруде, тәрбиелеп өсіруде белгілі бір құзыреттіліктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Мұндай құзырлылықтың қатарына мыналар жатады: *бағдарлы құзыреттілік (азаматтық белсенділік, саяси жүйені түсіну, баға бере білу, елжандылық, т.б); *мәдениеттанымдылық құзыреттілік (ұлттық ерекшеліктерді тани білу, өз халқының мәдениеті мен өзге ұлттар, әлем мәдениетін салыстыру, саралай білу қабілеті); *оқу-танымдық құзыреттілік(өзінің білімділік қабілетін ұйымдастыра білу, жоспарлай білу, ізденушілік-зерттеушілік әрекет дағдыларын игеру, талдау, қорытынды жасай білу); * коммуникативтік құзыреттілік ( адамдармен өзара қарым-қатынас тәсілдерін білу, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінде, халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары болуы); *ақпараттық-технологиялық құзыреттілік (ақпараттық технологиялармен, техникалық обьектілер көмегімен бағдарлай білу, өз бетінше іздей білу, таңдай, талдай білу, өзгерте білуді жүзеге асыра білу қабілеті); *әлеуметтік- еңбек құзіреттілігі (әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға талдау жасай білу, шешім қабылдай білу, түрлі өмірлік жағдайларда жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете білу қабілеті); *тұлғалық өзін-өзі дамыту құзіреттілігі (отбасылық еңбек, экономикалық және саяси қоғамдық қатынастар саласындағы белсенді білімі мен тәжірибесінің болу қабілеті). Аталған құзыреттілік қасиеттерді тұлға бойына дарытуда педагог қауымның арнайы әлеуметтік білім беру құзыреттіліктерінің жан- жақты болуы талап етіледі.Егер педагог өзінің кәсіби өсу жобасын дұрыс жолға қоя отырып, өзінің кәсіптік қызметіне нақты берілу арқылы тұлғаның алған білімін өмірде қолдана білетіндей тапсырмалар жүйесін ұсына алатын жағдайда болғанда ғана студент құзыреттілігін қалыптастыруға мүмкіндік табады. Бір сөзбен айтқанда, тұлғаға бағытталған білімдер жүйесі білім стандартына сай тұлғаның жан- жақты дамуына негізделген, алған білімін өмірдің қандай бір жағдаяттарына қолдана алатындай дәрежеде ұсыну педагогтің құзыреттілігіне байланысты болады. ==Кәсіби деңгейдің дамуы== Психологтер де, педагогтер де адамның рухани интеллектуалдық, кәсіби шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы өмірінің әр кезеңінде әр қалай деп көрсетеді.Мысалы, ұлы педагогтер А.Дистерверг ,К.Ушинский А.Макаренко ,В.Сухомлинский ,т.б мұғалімдік еңбекті адамтану ғылымы , адамның жан дүниесі , рухани әлеміне бойлай алу өнері дей отырып, педагогикалық шеберліктің дамуына зор үлес қосқан. Осы тұрғыдан алып қарағанда педагогикалық шеберлік- кәсіби әрекетті жоғары деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке қасиеттерінің , оның білімі мен білігінің жүйесі. Осы мәселені терең зерттеген А.Маркова мұғалімнің кәсіби деңгейге көтерілуінің төмендегідей психологиялық критерийлерін анықтаған. Обьективті критерийлер. Мұғалімнің өз мамандығына қаншалықты сәйкес әлеуметтік тәжірибеге қосар үлесі қандай екендігі.Жоғары еңбек көрсеткіші,әртүрлі мәселелерді шығармашылықпен шеше алу біліктері, т.б жататындығын атап өтеді. Субьективті критерийлер. Адамның мамандығы қаншалықты оның табиғатына, қабілеттері мен қызығушыларына сәйкес қаншалықты ол өз ісінен қанағат табатындығымен байланысты. Мұғалім еңбегіндегі субьективті критерийлерге кәсіби – педагогикалық бағыттылық, кәсіптің маңыздылығын , оның құндылығын түсіну, маман иесі ретінде өзіне позитивті көзқарастың болуын жатқызады. Нәтижелі критерийлер. Мұғалім өз ісіне қоғам талап етіп отырған нәтижелерге қол жеткізіп отыр ма деген мәселе тұрғысынан қарастырады.Біреулер нәтиже ретінде оқушылардың білімдерінің стандартқа сай болуын алса, енді біреулер олардың қарым- қабілетін дамытуды алады, ал кейбіреулері оқушылардың өмірге дайындығын басты назарда ұстайды, ал оқыту нәтижесі біз үшін баланың психологиялық функцияларын жетіліп, өзінің педагогикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуге қолдана алуы. Шығармашылық критерийлер. Мұғалім өз кәсібінің шекарасынан шыға алуы, сол арқылы өз тәжірибесін, еңбегін өзгерте алуы жатқызылады.Шығармашыл мұғалім үшін біреудің тәжірибесін қайталағаннан гөрі өз жаңалықтарын, білгендері мен түйгендерін басқаларға ұсына алуының, шығармашылық бағыттылықтың болуының мәні зор. Кәсібиліктің бірден келе салмайтындығы белгілі, оны әр мұғалім ерте ме, кеш пе меңгеруі тиіс. А.Маркова оның кезеңдерін төмендегідей етіп бөледі: мұғалімнің өз мамандығына бейімделу кезеңі: мамандықта өзін-өзі өзектендіру кезеңі:мамандықты еркін меңгерген кезең: мамандықта шығармашылық деңгейге жеткен кезең. Осылайша ғалым кәсіби құзыреттіліктің сипаттамасын шебер- мұғалімнің , жаңашыл- мұғалімнің, зерттеуші- мұғалімнің, кәсіби дәрежесіне көтерілген мұғалімдердің жиынтық бейнесі ретінде қарастырады. Ең бірінші кезекте мұғалімнің « өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Ғылым жаңалығын түрлендіруде өз үлесін қосу арқылы жасаған нәтижелі жұмысы өзгелердің тәжірибесін толық көшірмей, жаңа ортаға икемдеп, өзіндік іс- әрекет жиынтығы арқылы айтарлықтай нәтижеге қол жеткізу керек.Қазіргі кәсіптік- педагогикалық қызмет қандай мұғалімді талап етеді. Мұғалім – оқушылардың жеке тұлғасын дамытуға басымдық беретін, күрделі әлеуметтік-мәдени жағдайларда еркін бағдарлай алатын, шығармашылық процестерді басқара алатын, адам туралы ғылымның жетістіктерін, оның даму заңдылықтарын, компьютерлік оқыту өнерін терең меңгерген жан- жақты дамыған шығармашыл тұлғаны талап етеді. Ал, білім беруде кәсіби құзырлы маман иесіне жеткен деп мамандығы бойынша өз пәнін жетік білетін, оқушының шығармашылығы мен дарындылығының дамуына жағдай жасай алатын, тұлғалық- ізгілілік бағыттылығы жоғары, педагогикалық шеберлік пен өзінің іс- қимылын жүйелілікпен атқаруға қабілетті, оқытудың жаңа технологияларын толық меңгерген және білімдік мониторинг негізінде ақпараттарды тауып, оларды таңдап сараптай алатын, отандық және шетелдік тәжірибелерді шығармашылықпен қолдана білетін кәсіби маман педагогті айтамыз. ==Қазақ мектебі== Қазақ мектебінің бүгінгі жайы мен ертеңі, оқушылардың білімділік және тәрбиелік деңгейі шешуші дәрежеде мұғалімге, ата-анаға және қоғам қауымдастығына жүргізілген жұмыстарға, ізденісіне байланысты. Бастауыш сыныптарға арналған бағдарламалар педагогикалық үрдісті жаңаша қарауды талап етеді. Педагогика ғылымында баланы оқыту мен тәрбиелеудің мақсаты – жан-жақты дамыған жеке тұлға қалыптастыру болса, оқытудағы негізгі мақсат - өздігінен дамуға ұмтылатын жеке тұлғаны қалыптастыру. Жеке тұлғаның дамуында маңызды рөл атқаратын оқушының өз бетінше жұмысын тиімді ұйымдастыра білу; сол арқылы материалды саналы меңгертудің жүйесін жасау; оқушының түрлі дара қабілеттерін арттыру. Өз бетінше жұмыс қазіргі жеке тұлғаны қалыптастыру және тәрбиелеуде, білім берудің приоритетін түбегейлі өзгертуде, яғни бұрынғыша оқушыны пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыруды түбегейлі өзгертуде. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. Жаңа технологияны меңгеруде мұғалімнің жан – жақты, білімі қажет. Қазіргі мұғалім: *Педагогикалық үрдісте жүйелі жұмыс жүргізе алатын; *Педагогикалық өзгерістерге тез төселетін; *Жаңаша ойлау жүйесін меңгере алатын; *Оқушылармен ортақ тіл табыса алатын; *Білімді, іскер, шебер болу керек; Жаңа педагогикалық технологияның ерекшеліктері – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан –жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту, өзгеріс енгізу, жаңа педагогикалық идеялар мен жаңалықтарды өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек тыңдаушы, орындаушы болса, ал қазіргі оқушы – өздігінен білім іздейтін жеке тұрға екендігіне ерекше мән беруіміз керек. Қазіргі оқушы: *Дүниетаным қабілеті жоғары; *Дарынды, өнерпаз; *Іздемпаз, талапты: *Өз алдына мақсат қоя білу керек; Отбасының жетекшілік маңызы онда тәрбиеленіп жатқан адамның тән-дене және рухани дамуына әсер етуші ықпалдар мәні мен мағынасының тереңдігіне тәуелді келеді. Ата-ананың ұйымдастыру және бағыттаушы ролін, ата-анамен бала арасындағы өзара қатынастың сипатын, бала тәрбиесіне әсер ететін жанұяның мақсатты адамгершілік бағыттарын, баланың жанұядағы араласатын іс-әрекетінің алуан түрлілігін, ата-ананың тәрбие құралдарын, тәсілдерін, әдістерін пайдалана алу қабілеттерін, баланың белсенділігінің дәрежесін көруге болады. Ата-ана арасындағы, ата-ана мен бала арасындағы, балалардың арасындағы өзара қатынас педагогикалық процестің тәрбиелік механизмдері болып табылады. Тәуелсіз ел тірегі – білімді ұрпақ десек, жаңа дәуірдің күн тәртібінде тұрған мәселе – білім беру, ғылымды дамыту. Өркениет біткеннің өзегі,сғылым, тәрбие екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Осы орайда білім ордасы – мектеп, ал мектептің жаны – мұғалімдердің басты міндеті - өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін қастерлей және оны жалпы азаматтық деңгейдегі рухани құндылықтарға ұштастыра білетін тұлға тәрбиелеу. Бәрімізге белгілі, біздің қоғам аса күрделі жағдайларды бастан кешірді. Өтпелі кезеңге тән өмірдің ауыртпалықтарын ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ адам қандай жағдайда да өзінің биік адамгершілік сипаттарын, кісілік қасиеттерін сақтап қалуға тиіс. Тәрбиенің осы жақтарын қазақ жастарының санасына кішкентайынан терең енгізу қажет. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында да мектеп оқушылары бойында адамгершілік және тұрмыс негіздерін қалыптастыру, азаматтыққа тәрбиелеу және олардың ақыл – ойын айқындау басты міндет екендігі айтылған. Олай болса, қоғам болашағы- жас ұрпақтың бойына адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, ақыл-ой, сана-сезім қалыптастыратын салауатты тәрбие беру мазмұнын жаңаша құру қажет. Осы орайда, «Сабақ беру – үйреншікті жай шеберлік емес, ол – үнемі жаңадан жаңаны табатын өнер» деген, Жүсіпбек Аймауытовтың сөзін айта кету артық болмас. Егеменді еліміздің ең басты мақсаты өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның алатын орны ерекше. Қазіргі білім берудің басты мақсаты да сол жан-жақты дамыған, рухани бай жеке тұлға қалыптастыру болып табылады. Рухани бай, жан-жақты дамыған жеке тұлғадағы ең басты қасиеттердің бірі - тіл байлығы, өз ойын нақты, терең мағыналы әрі көркем жеткізе білетін, шешен де ойлы сөйлей білетін, Абайша сөйлегенде сөзі жүрекке жылы тиетін, сөз құдіретін игерген адамдарда да тұлғалық қасиет болады. Рухани адамгершілікке тәрбиелеудің басты мақсаты оқушылардың белсенді өмірлік жолын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын, сөз бен істің бірлігін қамтамасыз етіп, адамгершілік нормаларынан ауытқушыларға жол бермеуді қалыптастыру болып табылады. ==Сынып жетекшісінің ата-аналармен өзара іс-әрекетінің ерекшеліктері== К.Д.Ушинский айтқандай, «Мұғалім тек өз пәнінен сабақ беріп қана қоймауы керек, сонымен қатар тәрбиеші адал, әділетті, шыншыл адам болуы керек». Олай болса, әр мұғалім сабаққа қойған үш мақсатының үшеуіне де жетіп, білім мен тәрбиені ұштастыруымыз қажет. *Мектепте оқу жылының басында негізгі пәндер бойынша әр баланың білім деңгейі анықталады. *Сынып жетекшісі ата-ана, оқушы, пән мұғалімдерін байланыстырушы ғана емес, қарым-қатынастарын басқарушы, бақылаушы, кеңесші. ==Ата-аналармен жұмысты ұйымдастырудың түрлері== Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы жеке адамның дарындылығын таныту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. ХХI ғасыр - бәсеке ғасыры, бұл бәсеке енжарлықты, керітартпалықты көтермейді. Еліміз егемендігін алып, өзін бүкіл әлемге мойындата бастаған осы кезеңде біздің қоғам дарынды, қабілетті, жан-жақты жетілген адамдарды қажет етеді. Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат - ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, іздемпаздыққа үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек. Жас жеткіншектердің бойындағы ерекше қабілеттілікті, дарындылықты тани білу, оның одан әрі дамуына бағыт-бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу - ұстаз парызы. Ұлы ойшыл Плутарх кезінде: «Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Сондықтан әрбір ұстаз бұған жол бермеуі керек», - деген екен. ХХI ғасыр – білімділер ғасыры. Сол себептен де білім сапасын арттыру, оқушылардың дарындылығын айқындап, біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми ізденіс қабілеттерін қалыптастыру - әрбір ұстаздың міндеті. ХХІ ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамды қалыптастыруда білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында. Осы тұрғыда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен сапасының дамуы қуатты жүретін, ерекше құнды, қайталанбас кезеңі. Сондықтан да, бастауыш білім үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да, қадірлі жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім ғана беріп қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған ортаға дұрыс көзқарасты болу, жағдайларды объективті түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйрету. Дамыта оқытудың басты мақсаты –баланы оқыта отырып, жалпы дамыту. Әрине бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері әртүрлі болады. Дегенмен әр баланың бір нәрсеге бейімі болады. Бейімділік - оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Баланың жасырын, тіпті тым терең жатқан қабілеттерінің көрінуін мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде үлкендердің басшылығымен жүзеге асады. Педагогика ғылымы еш нәрсеге бейімі жоқ, қабілетсіз адам болмайды деп дәлелдейді. Сол себебті, балалардың қабілетін кеңінен өрістете дамытуға тек мектеп қана мақсатты түрде ықпал ете алады. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда әр түрлі әдіс - тәсілдерді қолдануға болады. Оқушылардың өзіндік жұмыстарының мән - мағынасын ұйымдастырудың тәсіл - амалдарын бір ғана белгімен сипаттауға болмайды. Өзіндік жұмыстың ұйымдастырудың негізгі шарттары мыналар: *Мұғалімнің нақты тапсырмалар беруі; *Жұмысты орындаудың уақытын белгілеу; *Мұғалімнің басқаруымен оқушылардың *Дербестігінің өзара байланысы олардың жұмысты өз еркімен орындау. Оқушылардың өзіндік жұмысы - мұғалімнің қажетті нұсқаулары бойынша оқушының оқу жұмысының жеке дара және ұжымдық түрі. Өзіндік тапсырмаларды орындау барысында оқушылардан белсенді ойлау талап етілді. Осының нәтижесінде оқушылар өздігінен бақылауды үйренеді, олар да тапсырылған істі орындаудағы жауапкершілік сезім, еңбексүйгіштік, табандылық, ұйымшылдық, бір - бірімен деген жолдастық көмек қалыптасады. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. ==Дарындылық== Жалпы «дарындылық» феноменін алғаш зерттеуден бастап-ақ ғылымда екі бір-біріне қарама-қарсы «био» және «социо» бағыттары қалыптасқаны аян. Дарындылықтың негізгі басымды қозғаушы күші тек қана генетикалық нышандар болып табылады деген пікір Ф. Гальтон, Г. Айзенк еңбектерінда айқын көрінген. Екінші бағытты ұстанған ғалымдар негізгі фактор ретінде қоршаған ортаны қарастырған. Ал қазіргі таңда А.Т. Асмолов негіздеген ұстаным әлдеқайда өміршең екендігін дәлелдеп отыр. Л.С. Выготскийдің теориясын негізге алған бұл бағыт «дарындылықты» білімді өз бетінше игеру, ашу, жаңа жағдайда көшіре білу, мәселені мақсатты шешу, бір сөзбен айтқанда, «интеллектуалды дарындылық» ретінде зерттейді. Педагогикалық энциклопедияда: «Дарындылық дегеніміз – адамдардың қабілеттерін жете жақсы дамуының жоғары сатысы», - деп атап көрсетіледі. Осы қабілеттілік арқылы адамдар көптеген жақсы жетістіктерге жете алады. Дарындылық – сапалы қабілеттердің өзіндік бірлесуі: оның арқасында іс-әрекет жақсарады. Көптеген ғылымдардың ойынша дарындылық, қабілеттілік және талант бір ұғымды білдіреді. Балалардың келешегі жөнінде ойланбайтын, балалардың қабілетті, дарынды, талантты болып, болашақ қызметтерінде үлкен жетістіктерге жетуін армандайтын ата-аналарды табу өте қиын. Бірақ сөйте тұра солардың барлығы бірдей қабілет деген не, оны қалай дамытуға болады және бұл жұмыста жанұя қандай міндет атқару керек дегенді біле бермейді. Қабілеттілік туа бола ма, жоқ әлде жүре бола ма? Олар тұқым қуалай ма, жоқ па? Қабілеттілік барлық балада бірдей дамыту мүмкін бе? Оған қалай жетуге болады? «Қабілеттілік деп – белгілі бір іс-әрекетте ең тәуір нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін адамның жеке-дара психологиялық ерекшеліктері айтылады». Қабілеттілік жалпы ақыл қабілетті және арнайы қабілет болып бөлінеді. Жалпы қабілет негізінен ойлауға қатысты болып келіп, оның аңғарғыштық, ойланғыштық, дербестік, сыншылдық, икемділік т.б. қасиеттерінен көрініп отырады. Жалпы қабілет адамның өзін ой-әрекеттерінің түрлі салаларынан көрсете білуге мүмкіндік жасайды. Жалпы қабілеті дами білген оқушы математика, физика, биология, әдебиет сабақтарын бірдей жақсы игеріп, мектеп шеберханасы, тәжірибе алаңы, лабораториядағы түрлі еңбек тапсырмаларын да сәтті орындап отырады. Оқушыны дамытуда ежелгі замандардан бері математиканың алар орны ерекше. Математиканың ғылым мен техниканың қарқынды дамуына қосар үлесі аз болған жоқ. Математика – барлық ғылымдардың логикалық негізі, демек, математика - оқушының дұрыс ойлау мәдениетін қалыптастырады, дамытады, оны шыңдай түседі және әлемде болып жатқан жаңалықтарды дұрыс қабылдауға көмек береді. Математика сабағында оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, өз бетінше жұмыс істеу белсенділіктерін арттыру барысында теориялық білімдерін кеңейтіп, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға болады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, математиканың негізін қалыптастыру, ұғындыру, түсініктерін тереңдетуде бастауыш сынып мұғалімдерінің математикалық білімдері терең болуы керек. Математика пәнін жақсы, терең білетін, күнделікті сабақтағы тақырыпты толық қамтитын, оны оқушыға жеткізе алатын, әр түрлі деңгейдегі есептерді шығара білу іскерлігі , оқытудың дәстүрлі және ғылыми жетілдірілген әдіс – амалдарын, құралдарын еркін меңгеретін , оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыра отырып дарындылығын дамутудағы іздену-зерттеу бағытындағы тапсырмалар жүйесін ұсыну өмір талабы. Қазіргі кезде дарынды балалардың ерекшеліктері мен бейімділігін және мінез-құлқын сипаттайтын бірнеше тізімдер бар. Мысалы, әлемге әйгілі Б.Кларктың кітабында дәл осындай бес тізім бар. Олар баланың ойлау, шығармашылық қабілеттерін және өнер саласындағы (ән, би, драма т.б) қабілетін сипаттайды. Американдық психологтардың анықтамасы бойынша шығармашылық дегеніміз – бұл, тани білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу және өз тәжірибесін терең түйсіне білу қабілеті. Шығармашылық психологиялық тұрғыдан алғанда, нәтижесінде жаңа материалдық рухани құнды дүние тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан алсақ, шығармашылық дегеніміз – адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің жоғары түрі және ол әлеуметтік қажеттілігі мен өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы, шығармашыл тұлғада шығармашылыққа деген тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып, өз ісіне қанағат табу сезімі болуы қажет. Осыған орай адам идея, жаңалық аштым деп ойлайды, ал шын мәнінде олар адамды ашады деген ғалымдардың пікірінің дұрыстығына көз жеткізе түсеміз. Қазіргі заман талабына сай шығармашылық қабілеттің дамуына бағытталған білім дегеніміз – аз уақыт ішінде мол идея қорын алу емес, керісінше, жеке тұлғаның толық дамуын қамтамасыз ететін іс. Шығармашылық қабілеттің дамуы әрбір балаға қажет екендігін, әр тұлғаның қоғам дамуында өз орны бар екендігін біле отырып, дарынды балалардың тек өткенге емес, болашаққа да қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап өту қажет. Сонымен бірге бұл жеке тұлғалық дамудың мақсаттарына да жауап береді. Баланың дарындылығын анықтаудың негізі мектептен басталады. Мектеп балаларымен жұмыс істеу – ерекше маңызды педагогикалық проблема. Осыған байланысты дарынды балалармен жұмыс істеудің төмендегідей кезеңдерін анықтауға болады: *Баланың жеке ерекшелігін, дарынын зерттеу; *Балалар шығармашылық өнімдерін жариялау; *Игерілген нәтижелерді бақылау. Яғни осындай жұмыс істеу бағыттары арқылы бала белгілі бір шеберлікке жеткен соң, оның шығармашылық қабілеті дамиды, өзіндік идеясы туып, үлкен ізденіс пайда болады. Дарынды баланың бойындағы дамыған сана белсенділігі мен таным белсенділігі, тума қабілеті. Ол қабілет мектепте сан алуан ғылыми салалардан білім алу арқылы және ұстаздардың көмегі арқылы ашылады және дамиды. Осындай жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы талант көзін ашып, тілін байытуға, қиялын ұштауға өз әсерін тигізеді. “Дарындылық — адамның өз бейімділігі арқылы, шығармашылықпен жұмыс істеу арқылы қалыптасатын қасиет”. Әр баланың бойында табиғат берер ерекше қабілеті, дарындылығы болады. «Бұлақ көрсең көзін аш» - дегендей, осындай баланың бойындағы дарындылық қасиетін дамыту көбіне мұғалімдердің кәсіби біліктілігіне байланысты екендігі айдан анық. Жаңа «субъект-субъект» оқыту парадигмасымен жұмыс жасау, әр баланың бойындағы дарындылық қасиеттерін анықтап, дамыту, мектепте өз дәрежесінде жүргізілуі керек. Дарындылық пен қабілеттіліктің не екенін,оқушы дарындылығын анықтайтын психодиагностикалық әдістемелердің тиімділігін, нәтижелілігін білетін мұғалім ғана дарынды оқушымен нәтижелі жұмыс істей алады. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету- оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады. Баланың дарындылығын анықтап, олармен жұмыс жасау қалай жүзеге асырылуы керек? Ол үшін oқушының дарындылығын анықтап,дамыту үшін әр пән мұғалімі өзінің алдына мынандай мақсаттар мен міндеттерді қоюы керек. #Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы мен ерекшеліктерінің өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемін ескеру; #Жан-жақты ақпараттандыру; #Коммуникативті бейімдеу; #Дарынды оқушының шығармашылық бағытының ашылуына, дамуына, қоршаған ортаға өзін-өзі жарнамалауына көмек көрсету. Осы мақсаттар мен міндеттерді орындауда мектеп ұстаздары мынандай жұмыс түрлерін өз іс-тәжірибелерінде пайдаланса өз өнімді нәтиже алмақ. # Икемді және ұтқыр оқу жоспарын құру; #Жеке пәндерді оқытуда тәуелсіз қозғалыс жасау; #Дарынды оқушының өзінің жұмысын өзі жоспарлап, шешім қабылдауына ықпал ету; #Дарынды оқушының қызығушылығына байланысты оқу жоспарын құру; Осындай жұмыс түрлерін ұйымдастыруда ұстаздар мынандай мәселелерге баса назар аударулары керек: #Пән сабақтарында шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды іріктеу, орындау, талдау жұмыстарын жүйелі жүргізуге; #Дарынды оқушылардың білім деңгейі мен олардың өз мүмкіндіктерін пайдалану көрсеткішін арнайы әдістемелер бойынша жүйелі түрде тексеріп отыруға; #Сабақтан тыс мезгілде жүргізілетін жұмыстарға - пәндік олимпиада, ғылыми конференцияға, интеллектуалдық турнирлер мен шығармашылық байқауларға дайындық жұмыстарын жыл бойы жоспарлы жүргізуге; #Білім беру мекемелерінде дарынды оқушылар үшін арнайы сыныптар мен топтар құрып, оқу бағдарламаларын жеделтетіп оқытуды ұйымдастыруға; Ал енді бұл мақсаттар мен міндетттердің нәтижесі дарынды оқушымен жұмыстағы өткізілетін пән олимпиада жетістіктерінен байқалатыны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, жалпы адамның қолынан келмейтiн нәрсе жоқ. Талпынсан вундеркинд болу да, полиглот болу да өз қолыңда. Дарындылықты қалыптастыруға болады. Ой еңбегiмен жиi шұғылдансаң, данышпандықтың да ауылы алыс емес. Егеменді елімізді дүние жүзі елдерімен терезесі тең болатын дәрежеде өркендететін, негізгі тұтқасын ұстайтын, дүние әлемін шарлайтын біздің дарынды да қабілетті ұландарымыз екенін ұмытпайық. Олардың бойындағы дарынын қабілетін дамыту – ұстаз, ата-ана және қоғам қауымының міндеті. Жеке тұлғаны өздігінен білім алуға баулу – оны ғылым мен мәдениетке үйрету, білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік тәжірибені меңгерту. Бұл аталған мiндеттердi iске асыру үшiн тілдік тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру маңызды. Жеке тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі мәселе. Жеке тұлғаның құндылық бағдары ұлттық сана, отансүйгіштік қасиеттерінсіз іске аспайды. Құндылық бағдар дегенiмiз - бұл қазiргi уақытта жеке тұлғаның құндылыққа бағдарланған ой-санасы, пікірі, көзқарасы, сенімі, iскерлiгi, iшкi мүмкiндiгi. Құндылық бағдар тіл үйренушінің оқу-танымдық әрекетiне түрткi болып, тіл үйренуіне ықпал етедi, ол оқу әрекетінiң құрамдас бөлiктерiне тiкелей байланысты, мақсаттың орындалуын анықтайды. Құндылық бағдар – жеке тұлғаның белгiлi бір әлеуметтiк құндылықтарды мақсат етiп ұстауы, адамның қоршаған ортаға, құндылықтар тобына деген карым–қатынасы. Жеке тұлғаның таңдаулары құндылық бағдарлар жүйесiне бiрiгедi. Адамның даму үдерісі бүкіл өмір бойы тоқталмайды. Тұлғаның құндылық бағдар жүйесi «адамның өмiрлiк әлемi», «әлемнiң бейнесi», әлеуметтiк ортаның iшкi нұсқаулары, нормалары, уәждемелік қажеттiлiк өрiсi, адам белсендiлiгiнiң негiзгi реттеушiсi болып табылады. Құндылық бағдар сананың негізін құрайды, дүниетанымдық көзқарастарына әсер етеді, өзгермелі саяси-экономикалық жағдайларда тұлғаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді, уәждемені реттейді, тұлғаның іс-әрекетін бағыттап, адам өмірінің мінез-құлықтық құрамдас бөлігін анықтайды. Осылайша, құндылық бағдар негіз құраушы, тұрақтандырушы, реттеуші, бағыттаушы қызметтер атқарады. Құндылықтар қоғамдық қатынастарды реттейді, оның дәстүрлері мен нормаларының қызмет етуін қамтамасыз етеді, қоғам үшін аса үлкен маңызға ие. Құндылықтар құрамына күнделікті қалыптасқан нормалармен бірге, ерекше жоғары мәнге ие болған талаптар да енеді және олар әрбір мемлекет үшін маңызды. Олардың негізінде жеке тұлғаның әлеуметтену үдерісі жүреді, оның тәлім-тәрбиесі, өмірдегі орны, мақсаттары мен міндеттері қалыптасады. Себебі, құндылықтар әлемі – сөздің кең мағнасында мәдениет әлемі, адамның рухани әрекетінің саласы, тұлғаның рухани байлық өлшемін білдіріп, оның адамгершілік санасын, басымдылықтарын анықтайды. Құндылықтар адам болмысының әр түрлі формаларына деген қатынасын білдіретін адамзат мәдениеті болуымен ерекшеленеді. ==Әлеуметтік-лингвистикалық жүйе== Қазіргі Қазақстан қоғамында әлеуметтік-лингвистикалық жүйені реттеу мен жетілдіру жүріп жатыр. Адам өз бейімділігіне лайықты жұмыс істегенде, барын сала кіріскенде ғана еңбегінің жемісін көреді. Ғалым Қ.Жарықбаевтың айтуынша: “Адам үшін іс-әрекетінің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. Іс-әрекеттің саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ойлаған істен белгілі бір нәтиже шығару – оның екінші бір басты белгісі болып табылады”. Сондықтан ересектердің мемлекеттік қазақ тілін үйренуге бейімділіктері мен белсенділіктерін айқындау мәселесінің зор әлеуметтік мәні бар. Өйткені қоғамымыздың болашақ даму деңгейі осы мәселенің қай дәрежеде шешілуіне тікелей байланысты. Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп жатқан күрделі жаңғыру үдерісі жағдайында бүгінгі таңдағы түбегейлі мәселе – адамды іс жүзінде қоғамдық дамудың басты тұлғасы ету заңды құбылыс. Ересек тіл үйренушінің әлеуметтену үдерісі де заман талабына сай болып отыр. Адамдардың тұлғалық қарым-қатынасы негізінде ой-пікірлердің тоғысуы жүзеге асады. Адамды тұтастықта тұлға деп тану қоғамды жаңаша құруға мүмкіндік береді. Өзін-өзі үздіксіз дамытып, өз әрекетін өзі дұрыс бағалай алатын тұлғалар ғана бәсекелестікке қабілетті қоғамда өз тиесілі орнын таба алады. «Тұлға - өз-өзіне тұтас дүниемен өзара қатынастарын үнемі баяндайтын және ойдағы әңгімелесушімен ішкі полемика барысында өзін-өзі анықтайтын, кіналайтын, қорғайтын, өзін-өзі жетілдіріп, өзгертетін адам. Тұлға – дербес әрекет ететін субъект ретіндегі нақты жеке адам болмысының қайталанбас ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің дара нысаны. Тұлға әлеуметтік тіршілік ету әдісі жағынан дара болады, оның өзіндік дүниесі ерекше өмір жолын белгілейді және ол мазмұны жағынан әлеуметтік жағдайлармен анықталады». Бұған қатысты Д.В.Ольшанский: “Тұлға дегеніміз – қарым-қатынастың, сонымен бірге адамдармен байланысудың толып жатқан басқа да түрлерінің нәтижесі”, - деген пікір білдірген. Б.Г.Ананьев тұлғаның дамуының әлеуметтік мәселелеріне тоқтала келіп: “Тұлға – тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде, белгілі бір қоғамдық-экономиялық формацияда, белгілі бір ұлттық құрамы бар елде қоғамның жеке адамға көптеген экономикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік және т.б. әсерлерінің нысанасы”, - деген анықтама береді. Демек, ХХІ ғасырдың бастапқы кезеңін басынан кешіріп отырған 120 ұлттан құралған тәуелсіз Қазақстан қоғамы да тіл үйренуші мемлекеттік қызметшілерге жан-жақты әсер етеді. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқыту үдерісіне тіл үйренушінің тұлғалық дербестігіне баса көңіл бөлу, оқыту мен тәрбиелеуде оның өзіндік дамуын жеке тұлғаға бағдарланған тәсіл арқылы жүзеге асыру тән. Осыған байланысты қазіргі білім мен біліктілікті арттырудың дамуында жаңа тенденциялар байқалады. Негізгі күш тіл үйренушінің тілдік тұлғасын дамытуға, оның қалыптасуы мен жетілуіне жұмсалады. Қазақ тілін жеделдете оқытудың мақсаты - тілдік тұлғаның өзін дамытуы мен өзін жетілдіруіне мүмкіндік жасау. Оқытудағы бағдар материалдың құрылымы мен нақты жағдайларды логикалық тұрғыдан түсініп, талдау және өнімді қатысымдық әрекет нәтижесінде жаңа білім алудың тәсілдерін ашу, қоғам алдындағы нақты мәселелерді шеше білуге бағытталады. Қазіргі уақытта біліктілікті арттыру жүйесінде мемлекеттік тілді оқытуда жеке тұлғаның өмірі, құқығы мен бостандығы жоғары құндылық болып саналатын Қазақстан Республикасының Конституциясы басшылыққа алынады, білім беруді ізгілендіру мен демократияландыру ұстанымдары анықтайды. Ол «білгір адам» парадигмасын ауыстыратын «білікті тұлға», «қатысымдық тұлға», «құзыретті тұлға» парадигмасы болып табылады. Әлемдік практикада өткен ғасырдың 40-жылдарында қолданысқа ене бастаған «үздіксіз білім беру» термині ересек адамдарға білім беру жүйесі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі өмірлік білім беру идеясының орнына өмір бойы білім алу идеясын басшылыққа алудың дұрыстығы заман талабынан туындап отыр. Жеделдете оқыту жүйесі педагогикалық жүйелердің бөлігі бола отырып, адамның белгілі бір деңгейдегі еркіндік дәрежесін жүзеге асырады, яғни оны сол мезетте қажет болатын белгілі бір іс-әрекетке бағыттайды. Өз кезегінде жеке тұлға өз қатысымдық құзыреттілігін дамытуға ұмтыла отырып, тілдік тұлға деңгейіне көтеріледі. Өз бетімен білімін жетілдіру жеке тұлғаның барлық ішкі жүйелерін біртұтастыққа жұмылдыруға мәжбүр етіп, оған жаңа қырынан танылуға, құндылықтары мен қызығушылықтарын жаңадан бағыттауға және өзін жетілдіріп, қайта құрылуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі дамыту кезінде тілдік тұлға ұйымдастырудың жаңа деңгейіне көтеріледі де, ол одан сайын дамып, күрделілене түседі. Талап, ынта, жаңашыл бастамалар, шығармашылық белсенділік, ізденушілік - тілдік тұлғаның даму үдерісінің көрсеткіштері болып табылады. Үздіксіз білім беру жүйесінің ұстанымдары жеке тұлғаның жан-жақты жалпы мәдени дамуы, тұлғаның бос уақытын дұрыс ұйымдастыру, әлеуметтік тұрақтылық және әлеуметтік даму және т.б. функцияларды жүзеге асырумен тікелей байланысты. Адамзат дамуының тарихи және әлеуметтік тәжірибесі дүниетаным, шығармашылық, терең білімділіктің негізі – тіл екендігін көрсетті. Тіл жеке тұлғаның даму ұстанымдарын, сенімін жүзеге асырады, дүниеге деген қайталанбас көзқарасын білдіреді, болып жатқан жағдайға әсерлену қабілеттілігін көрсетеді. Мемлекетіміз жүргізіп отырған тіл саясаты бойынша қоғамымыздағы әрбір азаматтың мемлекеттік қазақ тілін тегін үйренуіне толық құқығы бар. Бүгінгі тіл үйренуге мұқтаж ересек қауым мемлекеттік тілді меңгеру арқылы өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту мүмкіндіктерінің кеңейетініне толық көзі жетіп отыр. Сонымен қатар, өздері мекендеп отырған елдің, отандас болып отырған ұлттың тілін меңгеру арқылы қазақ топырағының, қазақ ұлтының алдында адамгершілік борыштарын ақтап шығатындарын сезінуде. Ерназарова бұған қатысты: “Оқытудың мазмұны тілді үйренушінің мақсатынан туындайды. Ал мақсат экстралингвистикалық факторлардың ықпалымен қалыптасатын қоғам мүшесінің қажеттілігінен туындайды. Қажеттілік мазмұны тілді үйренушінің қарым-қатынас жасайтын ортасының әлеуметтік сипатына тәуелді болып келеді”, - деп жазады. Ал білім беру мазмұнында тілді оқытудың маңызы ерекше, адам тіл арқылы қоршаған ортаны таниды, басқалармен тілдік қарым-қатынасқа түседі, логикалық ойлау қабілеті дамиды, ақпараттар қабылдайды, өз ойын ауызша да жазбаша да жатық жеткізе алу мүмкіндігіне ие болады. Үздіксіз білім беру мазмұнын жаңарту қоғамды ақпараттандыру үрдісінің дамуына байланысты өзгеріске ұшырап отырады, ал мемлекеттік тілді оқытуды ақпараттандыру оқыту мақсаттарына терең деңгейде әсер етеді. Соған сәйкес қазақ тілін жеделдете оқытудың міндеті - адами қарым-қатынасқа дайын, әлеуметтік-лингвистикалық ахуалды дұрыс бағалайтын, мемлекеттік тілді білудің қажеттілігі мен әлеуметтік маңызын терең сезінетін, қазақ тілінде сөйлесім әрекетін жағдаятқа сәйкес үйлесімді қолдана білетін, жоғары азаматтық жауапкершілік пен әлемдік көзқарасының, сана-сезімінің дамуы күнделікті өмір қажеттілігі болып табылатын болашақ ақпараттық қоғам мүшелерінің сапалы жаңа моделін жасақтау болып табылады. ХХI ғасырда әлемдік өркениет төрінен орын алуы үшін, Қазақстанның жан-жақты дамуының бірден-бір жолы ғылымды әр қырынан меңгеру қажет болып отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті халық үшін», «бәсекеге қабілетті экономика үшін» - деген жолдауында: «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдың бірі» -деген. Қазіргі заман талабына сай, Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл сайын өзгерістер енгізіп отыр. «Жаңа технологиялық құзірет» бағдарлай білу өз бетінше білім беруде стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік береді: таңдай білу, талдай білу, өзгерте білу, сақтай білу, жеткізе білу, жүзеге асыра білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге асыруда жаңа формацияның педагогы қажет. Мұғалімдердің жаңа ұрпағы, білім деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей, біршама емес, әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Бұл-уақыттың талабы. Білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасы келуде. Ол - балаға оқу қызметінің субъектісі ретінде жүзеге асырылуы орынды. Жаңа тұлға оқушыны дамыту жолдары: өзін-өзі өзектендіру, өзін-өзі тану, өзін-өзі дамушы тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Демек, мектеп оқушыларының ғылым, білімнің қоғамдық қажетті деңгейі мен қамтамасыз ету, оларды Отандық, ұлттық және әлемнің мәдениет арналарына сусындату қажет. Ыбырай Алтынсарин сөзімен айтқанда мектептің жұмыскер жүрегі – ұстаз. Яғни, негізгі білім қазығы –бастауыш сынып мұғалімдерінен үлкен үміт күтері сөзсіз. Осы міндеттерді жүзеге асыруда әр сыныптың ерекшелігі білім деңгейіне сай болуы қажет. Қазіргі заман талабына бейімделген шәкіртті тәрбиелеп, білім беруде өз тәжірибемде басты өзекті тақырыбымызды: «Жеке тұлғаға бағытталған оқытуды ұйымдастыру арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру», - деп атадық. Осы тақырыпты меңгеру барысында мынадай міндеттер шешімін табуға тиіс: #Оқушының психологиялық даму ерекшелігін, пәнге деген қызығушылығын анықтау; #Тілдік қорын, мәдени сөйлеуін жетілдіру; #Оқушылардың өздігінен іздене отыра, шығармашылық қабілеттерін арттыруға икемдеу, соған байланысты жұмыс түрлерін жасау; #Оқу мен тәрбие егіз екендігін ескере келе, тәрбие жұмыстарында да, оқушының танымдық белсенділігін арттыру. Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыруда оқушылардың көмегімен мынадай зерттеу жұмыстары жүргізілді: #Сауалнама #Тест: психологиялық, пәндік # Кесім алу #Бақылау жұмысы Бұл күнделікті бағдарламаны меңгеруде қиындықтар туғызатынын байқай бастадық. Сол себепті жаңашыл-ұстаздардың озық іс-тәжірибелермен қатар, СТО стратегияларын сабақта және сабақтан тыс уақыттарда пайдалануға бет бұрдық. Мәселен, кітапханашымен байланыс жасай отырып, оқушылардың көркем әдебиетке қызығушылығын арттырдық, әр сабақта тіл дамыту жұмыстары жасалды, яғни 4 шумақты өлеңдерді жаттауға ұсындық. Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда әр сабақ мазмұнына сәйкес суреттер салу, диафильмдер жасау, ребус, сөзжұмбақ құрастыруды дағдыға айналдырып отырдық. Есте сақтау қабілеттерін арттыруда берілген мәтіндерді, өлең-шумақтарды, аңыз-әңгімелерді оқушы есінде көбірек сақтап қалу мақсатында түрлі кестелер толтырылды. Бұл ретте басты ұстаным - бастауыш сынып оқушыларына сабақты жоғарғы қызығушылықпен өткізу екендігін баса айту қажет. Әр тақырыпты өткенде, таңдау кезінде алдымен ой қозғалады. Сабақтың кейбір кезеңдерінде оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыруда өз ойын жазбаша жазуын, логикалық ойлауын үнемі қарастырылады. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, өзін-өзі ұстауын, өз ойын еркін жеткізуі, оқушы бойында инабаттылық тәрбиесінің қалыптасуына үнемі көңіл бөлініп отырады. Осындай атқарылған істер барысында тәжірибелік істердің ілгері басқанын байқадық және мына нәтижелерге қол жеткіздік: *білім деңгейі мен білім сапасының артуына; *логикалық ойлау деңгейі мен тілдік қарым-қатынас деңгейлерінің өсуіне; *кез-келген ортада өзін-өзі ұстау мәдениетінің жоғарлауына; *қазіргі ортаға бейім, саналық та, тәрбиелік дәрежесінің оң өзгерістерінің сипат алғанына көз жеткіздік. Болашақтың бәсекесіне қабілетті XXI ғасыр шәкіртін тәрбиелеу білім беру саласының еш назарынан тыс қалған емес. Соған сай ұстаз - ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, тынымсыз еңбеккер, ортаның ұйтқысы, жан-жақты шебер, терең қазыналы білімпаз, гуманист, белсенді патриот болғанда ғана қоғамның мықты да білікті, жоғарғы мәдениетті, жан-жақты дамыған, шығармашылығы жоғары жеке тұлғаны қалыптастырып, тәрбиелейтінімізге нық сенімдімін. Әр ұстаз – ХХІ ғасыр мұғаліміне сай болу үшін – ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, жан-жақты шебер, тынымсыз еңбекқор, терең қазыналы білімпаз, кез-келген ортаның ұйытқысы болу керек. :Ежелгі грек материалисі, философ Демокрит айтқандай, «Еңбек үздіксіз үйренгендіктің арқасында жеңілдей түседі». Олай болса, жас ұрпаққа үйретері мол аға ұрпақтың ісі өрге жүзіп, еңбектері үстем болсын. ::Мұғалім. Бұл адамның ардақты аты, Білімдік бар биікке шығар саты. Ең алғаш басталады осы адамнан, Сүйеді сондықтан да жақын, жаты... Бар ғалым, барлық қоғам мұғалімді, Сыйлайды мәңгі бақи беріп төрін, - деп, Сәбит Мұқанов айтқандай, үнемі сыйлы, қадірлі, сүйікті болып, шәкірттерімізді білім нәрімен сусындатып, белестерге жете берейік. Сондықтан баланы жеке тұлға ретінде өздігінен дамуға итермелеуіміз керек. Себебі жаңа білім парадигмасы бірінші орынға баланың білім алу арқылы өз бетінше дамуын қойып отыр. Бұл мақсатқа жетуде өз бетінше жұмыстардың алар орны ерекше. ==Пайдаланылған әдебиеттер== #А.С. Макаренко. Педагогические сочинения. М., «Педагогика»,1988. # А.С. Макаренко. Психология труда учителя.М., «Просвещение», 1993. #В.И. Андреева. Педагогика творческого саморазвития. Казань. 1996. #Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б #Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004. 3-4б. #Краткий словарь иностранных слов // под.ред. О.П.Марасанова.М., 1993. 318-б #Советский энциклопедический словарь// М., Издательство «Советская энциклопедия», 1984. 613-б #С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. А.С. Макаренко. «Толковый словарь русского языка» // М., 2004. 288-б #Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана . 2004. 28-б #С.Е. Шишов. Понятие компетенции в контексте проблемы качества образования // «Государство и образование», 2002. 88-б #В.А. Хуторской. Ключевые компетенции как компонент личностноориентированной парадигмы образования. // «Народные образования», №2, 2003. 58-94-б #Б.А. Тұрғынбаева. Мұғалімнің шығармашылық әлеуметін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту.: теория және тәжірибе // Aлматы. 2005, 174-бет #К.Құдайбергенова. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий // «білім сапасын бағалаудың мәселелері: әдіснамалық негізі және практикалық нәтижесі » атты халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның материалдары. 2008. 30- 32-б [[Санат:Білім]] [[Санат:Білім беру]] [[Санат:Педагогика]] [[Санат:Терминология]] gx6rd11c5xsmqp0f07ad0nsg7wpf2eg 3589185 3589183 2026-04-21T12:29:19Z Эльмира Ералиева 179349 3589185 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ushinsky.jpg|right|frame|300px|Мұғалім - өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатқанмен оның мұғалімдігі де жойылады.''К.Д.Ушинский.'']] '''Білім беру жүйесі''' - сабақтастығы бар білім беру бағдарламалары мен әртүрлі деңгей мен бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру [[құқық]]тық формадағы, типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың, сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны. Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады. Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық технологияларды өз сабақтарында күнделікті пайдаланса, сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап көрсеткен. [[Елбасы]]мыз [[Н.Ә. Назарбаев]] жолдауында айтқандай: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдында оқыту үрдісінің технологияландыру мәселесін қойып отыр. Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне енуде. ==Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты== Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман дайындау. [[Мектеп]] – үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы ерекше тұс - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның жүрегіне жол таба білуі. [[Ұстаз]] атана білу, оны қадір тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін , барлық шәкіртін , мектебін шексіз сүйетін адам. Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі – педагогикалық құралдардың барлығын меңгерген, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге талпынған, рухани дамыған, толысқан шығармашыл тұлға құзыреті. Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы мұғалімге қойылатын талаптар : бәсекеге қабілеттілігі, білім беру сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы шеберлігі. Осы айтылғандарды жинақтай келіп, жаңа формация мұғалімі- рефлексияға қабілетті, өзін-өзі жүзеге асыруға талпынған әдіснамалық , зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік тұлғалы,коммуникативтілік, ақпараттық және тағы басқа құдыреттіліктердің жоғары деңгейімен сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты, шығармашыл тұлға. Нәтижеге бағытталған білім моделі мен басқарудың жаңа парадигмасы аясында жекелеген ұғымдар мен нормаларды және тиімді педагогикалық технологияларды меңгеру үшін педагогтардың кәсіби мәдениетін дамытуға бағытталған оқу қажеттіліктері туындалып отыр. Біліктілік арттыру жүйесінде педагогтардың оқу қажеттіліктері нақты білімнің мәнін түсінуге, соның нәтижесінде өзіндік іс- әрекетке енуге және жеке өміріндегі тәжірибені жетілдіру мақсаттарына байланысты қалыптасады. Осы заманғы мұғалім оқуға үлкен потенциалдық мүмкіндіктермен келеді. Сондықтан олардың функционалдық сауаттылықтарын кәсіби шеберлікпен ұштастыру үшін нәтижеге бағытталған білім беру үлгісінде мақсатты түрде білім беретін, қалыптастыратын, дамытатын андрогогикалық процесс қажет. Басқаша айтқанда ересектерге арналған, жалпы және кәсіби білімнің қажеттілігін дамыту, ғылым, білім мен мәдениет жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мәдениеті мен әлеуметтік белсенділікті дамытуға бағытталған танымдық іс-әрекетке ынталандыру үшін білім беру. Қазіргі білім беру парадигмасы «білікті адамға» бағытталған білімнен «мәдениет адамына» бағытталған білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру жаңаша ұйымдастыру- оның философиялық , психологиялық, педагогикалық негіздерін, теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді. Сондықтан бүгінгі күні еліміздің білім жүйесінде оқыту үдерісін тың идеяларға негізделген жаңа мазмұнын қамтамасыз ету міндеті тұр. Француз қайраткері «Адамға оқып – үйрену өмірде болу, өмір сүру үшін қажет» дегендей оқыту процесін технологияландыру, осыған сәйкес оқу бағдармаларын жасау, ғалымдар мен жаңашыл педагогтардың еңбектерімен танысу жұмыстары мұғалімдердің үздіксіз ізденісін айқындайды. Жаңа педагогикалық технологиялардың негізгі мәні пассивті оқыту түрінен активті оқытуға көшу оқу танымын ұйымдастырудағы бастамашылдығына жағдай туғызу, субьективтік позицияны қалыптастыру. Білім сапасын арттыру және нәтижеге бағытталған үлгіге беталуы барысында мұғалімдер мемлекеттік стандарт берілген нәтижелерге жетуде кәсіби шеберлікпен меңгерген зерттеу біліктері мен дағдылары нәтижесінде проблеманың шешімін таба алатын, ақпараттық – коммуникативті мәдениеті жоғары тұлғалық - дамытушылық функцияны атқарады. Қазіргі заман адамның осы құзыреттілікті меңгере отырып тек « кәсіби икемділігін оңтайландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін « үнемі оқып – үйрену және өзін-өзі жасау талабын қалыптастыра алады. Қазақстандағы білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім көрсеткішінің жақсаруы мен қазақстандық білім беру жүйесінің тартымдылығын арттыру үшін, ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру, олардың бүкіл қызметі бойына мансаптық өсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды қамтамасыз ету, сондай- ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды арттыру мәселелеріне үлкен мән берілген. Осыған байланысты қазіргі таңда еліміздің білім беру жүйесіндегі реформалар мен сыңдарлы саясаттар, өзгерістер мен жаңалықтар әрбір педагог қауымының ойлауына, өткені мен бүгіні, келешегі мен болашағы жайлы толғануына, жаңа идеялармен жаңа жүйелермен жұмыс жасауына негіз болары анық. Олай болса, білімнің сапалы да саналы түрде берілуі білім беру жүйесіндегі педагогтердің, зиялылар қауымының деңгейіне байланысты. Дәстүрлі білім беру жүйесінде білікті мамандар даярлаушы кәсіби білім беретін оқу орындарының басты мақсаты – мамандықтарды игерту ғана болса, ал қазір әлемдік білім кеңестігіне ене отырып, басекеге қабілетті тұлға дайындау үшін адамның құзырлылық қабілетіне сүйену арқылы нәтижеге бағдарланған білім беру жүйесін ұсыну – қазіргі таңда негізгі өзекті мәселелердің бірі. Жалпы алғанда «құзырлылық» ұғымы жайлы ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылық ұғымы – соңғы жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деп көрсетеді. Бұл жайлы Б.Тұрғанбаева «... өзінің практикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуде қолдана алуын – құзырлылықтар деп атаймыз » деп анықтаса, Ресей ғалымы Н.Кузьминаның көзқарасы бойынша, «Құзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлығы ». Латын тіліндегі « компетенс»сөзін ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез- құлқын , ең бастысы тұлға мүмкіндігін бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік көзқарастарды есепке алу қажет» деп жазса, Б.Тұрғанбаева «Құзырлылыққа бағытталған оқыту үрдісінде тәжірибелік жолмен мәселені шешу мүмкіндігі молаяды. Осы жағдай біліктілікті арттырудағы екінші үлгіге көшірудің негізі бола алады. Өйткені,құзырлылыққа бағытталған үлгіде білім алушылардың өздерін ұйымдастыру - басты мақсаты » деп көрсетеді. Қ.Құдайбергенова «Құзырды әртүрлі кенеттен болған ситуацияларда мәселелерді шешу үшін қажетті білімді немесе әрекетті көрсете білу қабілеті, білім мен өмірлік ситуация арасындағы байланысты орнату мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты адамның өзіндік деңгейіне, даралық қасиеттеріне тікелей байланысты тұлғалық, теориялық, практикалық өлшеу дәрежесі жоғары деңгейде кіріктірілген құрылым ретінде қарастыру ұсынылады» деген тоқтам жасайды. ==12 жылдық білім беру== Қазақстан Республикасының 12 жылдық білім беру тұжырымдамасында педагог кадрлардың кәсіби - тұлғалық құзыреттілігін қалыптастыру басты мақсат екендігін атай келе, 12 жылдық білім беруде педагог төмендегідей құзыреттіліктерді игеруі міндетті деп көрсетілген. #Арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби дамуын жобалай білетін қабілеті. #Әлеуметтік құзыреттілік- кәсіптік қызметімен айналысу қабілеті. #Білім беру құзыреттілігі - педагогикалық және әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу қабілеті. Ендеше құзыреттілік дегеніміздің өзін қазіргі заман талабына сай педагог қауымының өзін -өзі өзгерте алу қабілеттілігі деп түсінуге болады. Білім саясатындағы түбегейлі өзгерістерді күнделікті оқу үрдісінде берілетін тапсырмалардан бастау қажет екендігі айқын көрсетілген. Студенттер оқытушы қауымнан тек білімге ғана емес, өмірге үйрететін қабілеттілікті қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтарымыз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы: жедел шешім қабылдаушы:ерекше ұйымдастырушылық қабілетті: нақты бағыт- бағдар беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы.Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ мұғалім - қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың , интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ. Бұның өзі өз кезегінде қазіргі ұстаздардан шәкіртті оқытуда, білім беруде, тәрбиелеп өсіруде белгілі бір құзыреттіліктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Мұндай құзырлылықтың қатарына мыналар жатады: *бағдарлы құзыреттілік (азаматтық белсенділік, саяси жүйені түсіну, баға бере білу, елжандылық, т.б); *мәдениеттанымдылық құзыреттілік (ұлттық ерекшеліктерді тани білу, өз халқының мәдениеті мен өзге ұлттар, әлем мәдениетін салыстыру, саралай білу қабілеті); *оқу-танымдық құзыреттілік(өзінің білімділік қабілетін ұйымдастыра білу, жоспарлай білу, ізденушілік-зерттеушілік әрекет дағдыларын игеру, талдау, қорытынды жасай білу); * коммуникативтік құзыреттілік ( адамдармен өзара қарым-қатынас тәсілдерін білу, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінде, халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары болуы); *ақпараттық-технологиялық құзыреттілік (ақпараттық технологиялармен, техникалық обьектілер көмегімен бағдарлай білу, өз бетінше іздей білу, таңдай, талдай білу, өзгерте білуді жүзеге асыра білу қабілеті); *әлеуметтік- еңбек құзыреттілігі (әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға талдау жасай білу, шешім қабылдай білу, түрлі өмірлік жағдайларда жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете білу қабілеті); *тұлғалық өзін-өзі дамыту құзіреттілігі (отбасылық еңбек, экономикалық және саяси қоғамдық қатынастар саласындағы белсенді білімі мен тәжірибесінің болу қабілеті). Аталған құзыреттілік қасиеттерді тұлға бойына дарытуда педагог қауымның арнайы әлеуметтік білім беру құзыреттіліктерінің жан- жақты болуы талап етіледі.Егер педагог өзінің кәсіби өсу жобасын дұрыс жолға қоя отырып, өзінің кәсіптік қызметіне нақты берілу арқылы тұлғаның алған білімін өмірде қолдана білетіндей тапсырмалар жүйесін ұсына алатын жағдайда болғанда ғана студент құзыреттілігін қалыптастыруға мүмкіндік табады. Бір сөзбен айтқанда, тұлғаға бағытталған білімдер жүйесі білім стандартына сай тұлғаның жан- жақты дамуына негізделген, алған білімін өмірдің қандай бір жағдаяттарына қолдана алатындай дәрежеде ұсыну педагогтің құзыреттілігіне байланысты болады. ==Кәсіби деңгейдің дамуы== Психологтер де, педагогтер де адамның рухани интеллектуалдық, кәсіби шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы өмірінің әр кезеңінде әр қалай деп көрсетеді.Мысалы, ұлы педагогтер А.Дистерверг ,К.Ушинский А.Макаренко ,В.Сухомлинский ,т.б мұғалімдік еңбекті адамтану ғылымы , адамның жан дүниесі , рухани әлеміне бойлай алу өнері дей отырып, педагогикалық шеберліктің дамуына зор үлес қосқан. Осы тұрғыдан алып қарағанда педагогикалық шеберлік- кәсіби әрекетті жоғары деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке қасиеттерінің , оның білімі мен білігінің жүйесі. Осы мәселені терең зерттеген А.Маркова мұғалімнің кәсіби деңгейге көтерілуінің төмендегідей психологиялық критерийлерін анықтаған. Обьективті критерийлер. Мұғалімнің өз мамандығына қаншалықты сәйкес әлеуметтік тәжірибеге қосар үлесі қандай екендігі.Жоғары еңбек көрсеткіші,әртүрлі мәселелерді шығармашылықпен шеше алу біліктері, т.б жататындығын атап өтеді. Субьективті критерийлер. Адамның мамандығы қаншалықты оның табиғатына, қабілеттері мен қызығушыларына сәйкес қаншалықты ол өз ісінен қанағат табатындығымен байланысты. Мұғалім еңбегіндегі субьективті критерийлерге кәсіби – педагогикалық бағыттылық, кәсіптің маңыздылығын , оның құндылығын түсіну, маман иесі ретінде өзіне позитивті көзқарастың болуын жатқызады. Нәтижелі критерийлер. Мұғалім өз ісіне қоғам талап етіп отырған нәтижелерге қол жеткізіп отыр ма деген мәселе тұрғысынан қарастырады.Біреулер нәтиже ретінде оқушылардың білімдерінің стандартқа сай болуын алса, енді біреулер олардың қарым- қабілетін дамытуды алады, ал кейбіреулері оқушылардың өмірге дайындығын басты назарда ұстайды, ал оқыту нәтижесі біз үшін баланың психологиялық функцияларын жетіліп, өзінің педагогикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуге қолдана алуы. Шығармашылық критерийлер. Мұғалім өз кәсібінің шекарасынан шыға алуы, сол арқылы өз тәжірибесін, еңбегін өзгерте алуы жатқызылады.Шығармашыл мұғалім үшін біреудің тәжірибесін қайталағаннан гөрі өз жаңалықтарын, білгендері мен түйгендерін басқаларға ұсына алуының, шығармашылық бағыттылықтың болуының мәні зор. Кәсібиліктің бірден келе салмайтындығы белгілі, оны әр мұғалім ерте ме, кеш пе меңгеруі тиіс. А.Маркова оның кезеңдерін төмендегідей етіп бөледі: мұғалімнің өз мамандығына бейімделу кезеңі: мамандықта өзін-өзі өзектендіру кезеңі:мамандықты еркін меңгерген кезең: мамандықта шығармашылық деңгейге жеткен кезең. Осылайша ғалым кәсіби құзыреттіліктің сипаттамасын шебер- мұғалімнің , жаңашыл- мұғалімнің, зерттеуші- мұғалімнің, кәсіби дәрежесіне көтерілген мұғалімдердің жиынтық бейнесі ретінде қарастырады. Ең бірінші кезекте мұғалімнің « өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Ғылым жаңалығын түрлендіруде өз үлесін қосу арқылы жасаған нәтижелі жұмысы өзгелердің тәжірибесін толық көшірмей, жаңа ортаға икемдеп, өзіндік іс- әрекет жиынтығы арқылы айтарлықтай нәтижеге қол жеткізу керек.Қазіргі кәсіптік- педагогикалық қызмет қандай мұғалімді талап етеді. Мұғалім – оқушылардың жеке тұлғасын дамытуға басымдық беретін, күрделі әлеуметтік-мәдени жағдайларда еркін бағдарлай алатын, шығармашылық процестерді басқара алатын, адам туралы ғылымның жетістіктерін, оның даму заңдылықтарын, компьютерлік оқыту өнерін терең меңгерген жан- жақты дамыған шығармашыл тұлғаны талап етеді. Ал, білім беруде кәсіби құзырлы маман иесіне жеткен деп мамандығы бойынша өз пәнін жетік білетін, оқушының шығармашылығы мен дарындылығының дамуына жағдай жасай алатын, тұлғалық- ізгілілік бағыттылығы жоғары, педагогикалық шеберлік пен өзінің іс- қимылын жүйелілікпен атқаруға қабілетті, оқытудың жаңа технологияларын толық меңгерген және білімдік мониторинг негізінде ақпараттарды тауып, оларды таңдап сараптай алатын, отандық және шетелдік тәжірибелерді шығармашылықпен қолдана білетін кәсіби маман педагогті айтамыз. ==Қазақ мектебі== Қазақ мектебінің бүгінгі жайы мен ертеңі, оқушылардың білімділік және тәрбиелік деңгейі шешуші дәрежеде мұғалімге, ата-анаға және қоғам қауымдастығына жүргізілген жұмыстарға, ізденісіне байланысты. Бастауыш сыныптарға арналған бағдарламалар педагогикалық үрдісті жаңаша қарауды талап етеді. Педагогика ғылымында баланы оқыту мен тәрбиелеудің мақсаты – жан-жақты дамыған жеке тұлға қалыптастыру болса, оқытудағы негізгі мақсат - өздігінен дамуға ұмтылатын жеке тұлғаны қалыптастыру. Жеке тұлғаның дамуында маңызды рөл атқаратын оқушының өз бетінше жұмысын тиімді ұйымдастыра білу; сол арқылы материалды саналы меңгертудің жүйесін жасау; оқушының түрлі дара қабілеттерін арттыру. Өз бетінше жұмыс қазіргі жеке тұлғаны қалыптастыру және тәрбиелеуде, білім берудің приоритетін түбегейлі өзгертуде, яғни бұрынғыша оқушыны пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыруды түбегейлі өзгертуде. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. Жаңа технологияны меңгеруде мұғалімнің жан – жақты, білімі қажет. Қазіргі мұғалім: *Педагогикалық үрдісте жүйелі жұмыс жүргізе алатын; *Педагогикалық өзгерістерге тез төселетін; *Жаңаша ойлау жүйесін меңгере алатын; *Оқушылармен ортақ тіл табыса алатын; *Білімді, іскер, шебер болу керек; Жаңа педагогикалық технологияның ерекшеліктері – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан –жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту, өзгеріс енгізу, жаңа педагогикалық идеялар мен жаңалықтарды өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек тыңдаушы, орындаушы болса, ал қазіргі оқушы – өздігінен білім іздейтін жеке тұрға екендігіне ерекше мән беруіміз керек. Қазіргі оқушы: *Дүниетаным қабілеті жоғары; *Дарынды, өнерпаз; *Іздемпаз, талапты: *Өз алдына мақсат қоя білу керек; Отбасының жетекшілік маңызы онда тәрбиеленіп жатқан адамның тән-дене және рухани дамуына әсер етуші ықпалдар мәні мен мағынасының тереңдігіне тәуелді келеді. Ата-ананың ұйымдастыру және бағыттаушы ролін, ата-анамен бала арасындағы өзара қатынастың сипатын, бала тәрбиесіне әсер ететін жанұяның мақсатты адамгершілік бағыттарын, баланың жанұядағы араласатын іс-әрекетінің алуан түрлілігін, ата-ананың тәрбие құралдарын, тәсілдерін, әдістерін пайдалана алу қабілеттерін, баланың белсенділігінің дәрежесін көруге болады. Ата-ана арасындағы, ата-ана мен бала арасындағы, балалардың арасындағы өзара қатынас педагогикалық процестің тәрбиелік механизмдері болып табылады. Тәуелсіз ел тірегі – білімді ұрпақ десек, жаңа дәуірдің күн тәртібінде тұрған мәселе – білім беру, ғылымды дамыту. Өркениет біткеннің өзегі,сғылым, тәрбие екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Осы орайда білім ордасы – мектеп, ал мектептің жаны – мұғалімдердің басты міндеті - өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін қастерлей және оны жалпы азаматтық деңгейдегі рухани құндылықтарға ұштастыра білетін тұлға тәрбиелеу. Бәрімізге белгілі, біздің қоғам аса күрделі жағдайларды бастан кешірді. Өтпелі кезеңге тән өмірдің ауыртпалықтарын ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ адам қандай жағдайда да өзінің биік адамгершілік сипаттарын, кісілік қасиеттерін сақтап қалуға тиіс. Тәрбиенің осы жақтарын қазақ жастарының санасына кішкентайынан терең енгізу қажет. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында да мектеп оқушылары бойында адамгершілік және тұрмыс негіздерін қалыптастыру, азаматтыққа тәрбиелеу және олардың ақыл – ойын айқындау басты міндет екендігі айтылған. Олай болса, қоғам болашағы- жас ұрпақтың бойына адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, ақыл-ой, сана-сезім қалыптастыратын салауатты тәрбие беру мазмұнын жаңаша құру қажет. Осы орайда, «Сабақ беру – үйреншікті жай шеберлік емес, ол – үнемі жаңадан жаңаны табатын өнер» деген, Жүсіпбек Аймауытовтың сөзін айта кету артық болмас. Егеменді еліміздің ең басты мақсаты өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның алатын орны ерекше. Қазіргі білім берудің басты мақсаты да сол жан-жақты дамыған, рухани бай жеке тұлға қалыптастыру болып табылады. Рухани бай, жан-жақты дамыған жеке тұлғадағы ең басты қасиеттердің бірі - тіл байлығы, өз ойын нақты, терең мағыналы әрі көркем жеткізе білетін, шешен де ойлы сөйлей білетін, Абайша сөйлегенде сөзі жүрекке жылы тиетін, сөз құдіретін игерген адамдарда да тұлғалық қасиет болады. Рухани адамгершілікке тәрбиелеудің басты мақсаты оқушылардың белсенді өмірлік жолын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын, сөз бен істің бірлігін қамтамасыз етіп, адамгершілік нормаларынан ауытқушыларға жол бермеуді қалыптастыру болып табылады. ==Сынып жетекшісінің ата-аналармен өзара іс-әрекетінің ерекшеліктері== К.Д.Ушинский айтқандай, «Мұғалім тек өз пәнінен сабақ беріп қана қоймауы керек, сонымен қатар тәрбиеші адал, әділетті, шыншыл адам болуы керек». Олай болса, әр мұғалім сабаққа қойған үш мақсатының үшеуіне де жетіп, білім мен тәрбиені ұштастыруымыз қажет. *Мектепте оқу жылының басында негізгі пәндер бойынша әр баланың білім деңгейі анықталады. *Сынып жетекшісі ата-ана, оқушы, пән мұғалімдерін байланыстырушы ғана емес, қарым-қатынастарын басқарушы, бақылаушы, кеңесші. ==Ата-аналармен жұмысты ұйымдастырудың түрлері== Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы жеке адамның дарындылығын таныту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. ХХI ғасыр - бәсеке ғасыры, бұл бәсеке енжарлықты, керітартпалықты көтермейді. Еліміз егемендігін алып, өзін бүкіл әлемге мойындата бастаған осы кезеңде біздің қоғам дарынды, қабілетті, жан-жақты жетілген адамдарды қажет етеді. Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат - ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, іздемпаздыққа үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек. Жас жеткіншектердің бойындағы ерекше қабілеттілікті, дарындылықты тани білу, оның одан әрі дамуына бағыт-бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу - ұстаз парызы. Ұлы ойшыл Плутарх кезінде: «Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Сондықтан әрбір ұстаз бұған жол бермеуі керек», - деген екен. ХХI ғасыр – білімділер ғасыры. Сол себептен де білім сапасын арттыру, оқушылардың дарындылығын айқындап, біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми ізденіс қабілеттерін қалыптастыру - әрбір ұстаздың міндеті. ХХІ ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамды қалыптастыруда білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында. Осы тұрғыда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен сапасының дамуы қуатты жүретін, ерекше құнды, қайталанбас кезеңі. Сондықтан да, бастауыш білім үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да, қадірлі жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім ғана беріп қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған ортаға дұрыс көзқарасты болу, жағдайларды объективті түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйрету. Дамыта оқытудың басты мақсаты –баланы оқыта отырып, жалпы дамыту. Әрине бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері әртүрлі болады. Дегенмен әр баланың бір нәрсеге бейімі болады. Бейімділік - оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Баланың жасырын, тіпті тым терең жатқан қабілеттерінің көрінуін мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде үлкендердің басшылығымен жүзеге асады. Педагогика ғылымы еш нәрсеге бейімі жоқ, қабілетсіз адам болмайды деп дәлелдейді. Сол себебті, балалардың қабілетін кеңінен өрістете дамытуға тек мектеп қана мақсатты түрде ықпал ете алады. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда әр түрлі әдіс - тәсілдерді қолдануға болады. Оқушылардың өзіндік жұмыстарының мән - мағынасын ұйымдастырудың тәсіл - амалдарын бір ғана белгімен сипаттауға болмайды. Өзіндік жұмыстың ұйымдастырудың негізгі шарттары мыналар: *Мұғалімнің нақты тапсырмалар беруі; *Жұмысты орындаудың уақытын белгілеу; *Мұғалімнің басқаруымен оқушылардың *Дербестігінің өзара байланысы олардың жұмысты өз еркімен орындау. Оқушылардың өзіндік жұмысы - мұғалімнің қажетті нұсқаулары бойынша оқушының оқу жұмысының жеке дара және ұжымдық түрі. Өзіндік тапсырмаларды орындау барысында оқушылардан белсенді ойлау талап етілді. Осының нәтижесінде оқушылар өздігінен бақылауды үйренеді, олар да тапсырылған істі орындаудағы жауапкершілік сезім, еңбексүйгіштік, табандылық, ұйымшылдық, бір - бірімен деген жолдастық көмек қалыптасады. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. ==Дарындылық== Жалпы «дарындылық» феноменін алғаш зерттеуден бастап-ақ ғылымда екі бір-біріне қарама-қарсы «био» және «социо» бағыттары қалыптасқаны аян. Дарындылықтың негізгі басымды қозғаушы күші тек қана генетикалық нышандар болып табылады деген пікір Ф. Гальтон, Г. Айзенк еңбектерінда айқын көрінген. Екінші бағытты ұстанған ғалымдар негізгі фактор ретінде қоршаған ортаны қарастырған. Ал қазіргі таңда А.Т. Асмолов негіздеген ұстаным әлдеқайда өміршең екендігін дәлелдеп отыр. Л.С. Выготскийдің теориясын негізге алған бұл бағыт «дарындылықты» білімді өз бетінше игеру, ашу, жаңа жағдайда көшіре білу, мәселені мақсатты шешу, бір сөзбен айтқанда, «интеллектуалды дарындылық» ретінде зерттейді. Педагогикалық энциклопедияда: «Дарындылық дегеніміз – адамдардың қабілеттерін жете жақсы дамуының жоғары сатысы», - деп атап көрсетіледі. Осы қабілеттілік арқылы адамдар көптеген жақсы жетістіктерге жете алады. Дарындылық – сапалы қабілеттердің өзіндік бірлесуі: оның арқасында іс-әрекет жақсарады. Көптеген ғылымдардың ойынша дарындылық, қабілеттілік және талант бір ұғымды білдіреді. Балалардың келешегі жөнінде ойланбайтын, балалардың қабілетті, дарынды, талантты болып, болашақ қызметтерінде үлкен жетістіктерге жетуін армандайтын ата-аналарды табу өте қиын. Бірақ сөйте тұра солардың барлығы бірдей қабілет деген не, оны қалай дамытуға болады және бұл жұмыста жанұя қандай міндет атқару керек дегенді біле бермейді. Қабілеттілік туа бола ма, жоқ әлде жүре бола ма? Олар тұқым қуалай ма, жоқ па? Қабілеттілік барлық балада бірдей дамыту мүмкін бе? Оған қалай жетуге болады? «Қабілеттілік деп – белгілі бір іс-әрекетте ең тәуір нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін адамның жеке-дара психологиялық ерекшеліктері айтылады». Қабілеттілік жалпы ақыл қабілетті және арнайы қабілет болып бөлінеді. Жалпы қабілет негізінен ойлауға қатысты болып келіп, оның аңғарғыштық, ойланғыштық, дербестік, сыншылдық, икемділік т.б. қасиеттерінен көрініп отырады. Жалпы қабілет адамның өзін ой-әрекеттерінің түрлі салаларынан көрсете білуге мүмкіндік жасайды. Жалпы қабілеті дами білген оқушы математика, физика, биология, әдебиет сабақтарын бірдей жақсы игеріп, мектеп шеберханасы, тәжірибе алаңы, лабораториядағы түрлі еңбек тапсырмаларын да сәтті орындап отырады. Оқушыны дамытуда ежелгі замандардан бері математиканың алар орны ерекше. Математиканың ғылым мен техниканың қарқынды дамуына қосар үлесі аз болған жоқ. Математика – барлық ғылымдардың логикалық негізі, демек, математика - оқушының дұрыс ойлау мәдениетін қалыптастырады, дамытады, оны шыңдай түседі және әлемде болып жатқан жаңалықтарды дұрыс қабылдауға көмек береді. Математика сабағында оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, өз бетінше жұмыс істеу белсенділіктерін арттыру барысында теориялық білімдерін кеңейтіп, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға болады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, математиканың негізін қалыптастыру, ұғындыру, түсініктерін тереңдетуде бастауыш сынып мұғалімдерінің математикалық білімдері терең болуы керек. Математика пәнін жақсы, терең білетін, күнделікті сабақтағы тақырыпты толық қамтитын, оны оқушыға жеткізе алатын, әр түрлі деңгейдегі есептерді шығара білу іскерлігі , оқытудың дәстүрлі және ғылыми жетілдірілген әдіс – амалдарын, құралдарын еркін меңгеретін , оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыра отырып дарындылығын дамутудағы іздену-зерттеу бағытындағы тапсырмалар жүйесін ұсыну өмір талабы. Қазіргі кезде дарынды балалардың ерекшеліктері мен бейімділігін және мінез-құлқын сипаттайтын бірнеше тізімдер бар. Мысалы, әлемге әйгілі Б.Кларктың кітабында дәл осындай бес тізім бар. Олар баланың ойлау, шығармашылық қабілеттерін және өнер саласындағы (ән, би, драма т.б) қабілетін сипаттайды. Американдық психологтардың анықтамасы бойынша шығармашылық дегеніміз – бұл, тани білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу және өз тәжірибесін терең түйсіне білу қабілеті. Шығармашылық психологиялық тұрғыдан алғанда, нәтижесінде жаңа материалдық рухани құнды дүние тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан алсақ, шығармашылық дегеніміз – адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің жоғары түрі және ол әлеуметтік қажеттілігі мен өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы, шығармашыл тұлғада шығармашылыққа деген тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып, өз ісіне қанағат табу сезімі болуы қажет. Осыған орай адам идея, жаңалық аштым деп ойлайды, ал шын мәнінде олар адамды ашады деген ғалымдардың пікірінің дұрыстығына көз жеткізе түсеміз. Қазіргі заман талабына сай шығармашылық қабілеттің дамуына бағытталған білім дегеніміз – аз уақыт ішінде мол идея қорын алу емес, керісінше, жеке тұлғаның толық дамуын қамтамасыз ететін іс. Шығармашылық қабілеттің дамуы әрбір балаға қажет екендігін, әр тұлғаның қоғам дамуында өз орны бар екендігін біле отырып, дарынды балалардың тек өткенге емес, болашаққа да қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап өту қажет. Сонымен бірге бұл жеке тұлғалық дамудың мақсаттарына да жауап береді. Баланың дарындылығын анықтаудың негізі мектептен басталады. Мектеп балаларымен жұмыс істеу – ерекше маңызды педагогикалық проблема. Осыған байланысты дарынды балалармен жұмыс істеудің төмендегідей кезеңдерін анықтауға болады: *Баланың жеке ерекшелігін, дарынын зерттеу; *Балалар шығармашылық өнімдерін жариялау; *Игерілген нәтижелерді бақылау. Яғни осындай жұмыс істеу бағыттары арқылы бала белгілі бір шеберлікке жеткен соң, оның шығармашылық қабілеті дамиды, өзіндік идеясы туып, үлкен ізденіс пайда болады. Дарынды баланың бойындағы дамыған сана белсенділігі мен таным белсенділігі, тума қабілеті. Ол қабілет мектепте сан алуан ғылыми салалардан білім алу арқылы және ұстаздардың көмегі арқылы ашылады және дамиды. Осындай жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы талант көзін ашып, тілін байытуға, қиялын ұштауға өз әсерін тигізеді. “Дарындылық — адамның өз бейімділігі арқылы, шығармашылықпен жұмыс істеу арқылы қалыптасатын қасиет”. Әр баланың бойында табиғат берер ерекше қабілеті, дарындылығы болады. «Бұлақ көрсең көзін аш» - дегендей, осындай баланың бойындағы дарындылық қасиетін дамыту көбіне мұғалімдердің кәсіби біліктілігіне байланысты екендігі айдан анық. Жаңа «субъект-субъект» оқыту парадигмасымен жұмыс жасау, әр баланың бойындағы дарындылық қасиеттерін анықтап, дамыту, мектепте өз дәрежесінде жүргізілуі керек. Дарындылық пен қабілеттіліктің не екенін,оқушы дарындылығын анықтайтын психодиагностикалық әдістемелердің тиімділігін, нәтижелілігін білетін мұғалім ғана дарынды оқушымен нәтижелі жұмыс істей алады. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету- оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады. Баланың дарындылығын анықтап, олармен жұмыс жасау қалай жүзеге асырылуы керек? Ол үшін oқушының дарындылығын анықтап,дамыту үшін әр пән мұғалімі өзінің алдына мынандай мақсаттар мен міндеттерді қоюы керек. #Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы мен ерекшеліктерінің өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемін ескеру; #Жан-жақты ақпараттандыру; #Коммуникативті бейімдеу; #Дарынды оқушының шығармашылық бағытының ашылуына, дамуына, қоршаған ортаға өзін-өзі жарнамалауына көмек көрсету. Осы мақсаттар мен міндеттерді орындауда мектеп ұстаздары мынандай жұмыс түрлерін өз іс-тәжірибелерінде пайдаланса өз өнімді нәтиже алмақ. # Икемді және ұтқыр оқу жоспарын құру; #Жеке пәндерді оқытуда тәуелсіз қозғалыс жасау; #Дарынды оқушының өзінің жұмысын өзі жоспарлап, шешім қабылдауына ықпал ету; #Дарынды оқушының қызығушылығына байланысты оқу жоспарын құру; Осындай жұмыс түрлерін ұйымдастыруда ұстаздар мынандай мәселелерге баса назар аударулары керек: #Пән сабақтарында шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды іріктеу, орындау, талдау жұмыстарын жүйелі жүргізуге; #Дарынды оқушылардың білім деңгейі мен олардың өз мүмкіндіктерін пайдалану көрсеткішін арнайы әдістемелер бойынша жүйелі түрде тексеріп отыруға; #Сабақтан тыс мезгілде жүргізілетін жұмыстарға - пәндік олимпиада, ғылыми конференцияға, интеллектуалдық турнирлер мен шығармашылық байқауларға дайындық жұмыстарын жыл бойы жоспарлы жүргізуге; #Білім беру мекемелерінде дарынды оқушылар үшін арнайы сыныптар мен топтар құрып, оқу бағдарламаларын жеделтетіп оқытуды ұйымдастыруға; Ал енді бұл мақсаттар мен міндетттердің нәтижесі дарынды оқушымен жұмыстағы өткізілетін пән олимпиада жетістіктерінен байқалатыны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, жалпы адамның қолынан келмейтiн нәрсе жоқ. Талпынсан вундеркинд болу да, полиглот болу да өз қолыңда. Дарындылықты қалыптастыруға болады. Ой еңбегiмен жиi шұғылдансаң, данышпандықтың да ауылы алыс емес. Егеменді елімізді дүние жүзі елдерімен терезесі тең болатын дәрежеде өркендететін, негізгі тұтқасын ұстайтын, дүние әлемін шарлайтын біздің дарынды да қабілетті ұландарымыз екенін ұмытпайық. Олардың бойындағы дарынын қабілетін дамыту – ұстаз, ата-ана және қоғам қауымының міндеті. Жеке тұлғаны өздігінен білім алуға баулу – оны ғылым мен мәдениетке үйрету, білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік тәжірибені меңгерту. Бұл аталған мiндеттердi iске асыру үшiн тілдік тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру маңызды. Жеке тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі мәселе. Жеке тұлғаның құндылық бағдары ұлттық сана, отансүйгіштік қасиеттерінсіз іске аспайды. Құндылық бағдар дегенiмiз - бұл қазiргi уақытта жеке тұлғаның құндылыққа бағдарланған ой-санасы, пікірі, көзқарасы, сенімі, iскерлiгi, iшкi мүмкiндiгi. Құндылық бағдар тіл үйренушінің оқу-танымдық әрекетiне түрткi болып, тіл үйренуіне ықпал етедi, ол оқу әрекетінiң құрамдас бөлiктерiне тiкелей байланысты, мақсаттың орындалуын анықтайды. Құндылық бағдар – жеке тұлғаның белгiлi бір әлеуметтiк құндылықтарды мақсат етiп ұстауы, адамның қоршаған ортаға, құндылықтар тобына деген карым–қатынасы. Жеке тұлғаның таңдаулары құндылық бағдарлар жүйесiне бiрiгедi. Адамның даму үдерісі бүкіл өмір бойы тоқталмайды. Тұлғаның құндылық бағдар жүйесi «адамның өмiрлiк әлемi», «әлемнiң бейнесi», әлеуметтiк ортаның iшкi нұсқаулары, нормалары, уәждемелік қажеттiлiк өрiсi, адам белсендiлiгiнiң негiзгi реттеушiсi болып табылады. Құндылық бағдар сананың негізін құрайды, дүниетанымдық көзқарастарына әсер етеді, өзгермелі саяси-экономикалық жағдайларда тұлғаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді, уәждемені реттейді, тұлғаның іс-әрекетін бағыттап, адам өмірінің мінез-құлықтық құрамдас бөлігін анықтайды. Осылайша, құндылық бағдар негіз құраушы, тұрақтандырушы, реттеуші, бағыттаушы қызметтер атқарады. Құндылықтар қоғамдық қатынастарды реттейді, оның дәстүрлері мен нормаларының қызмет етуін қамтамасыз етеді, қоғам үшін аса үлкен маңызға ие. Құндылықтар құрамына күнделікті қалыптасқан нормалармен бірге, ерекше жоғары мәнге ие болған талаптар да енеді және олар әрбір мемлекет үшін маңызды. Олардың негізінде жеке тұлғаның әлеуметтену үдерісі жүреді, оның тәлім-тәрбиесі, өмірдегі орны, мақсаттары мен міндеттері қалыптасады. Себебі, құндылықтар әлемі – сөздің кең мағнасында мәдениет әлемі, адамның рухани әрекетінің саласы, тұлғаның рухани байлық өлшемін білдіріп, оның адамгершілік санасын, басымдылықтарын анықтайды. Құндылықтар адам болмысының әр түрлі формаларына деген қатынасын білдіретін адамзат мәдениеті болуымен ерекшеленеді. ==Әлеуметтік-лингвистикалық жүйе== Қазіргі Қазақстан қоғамында әлеуметтік-лингвистикалық жүйені реттеу мен жетілдіру жүріп жатыр. Адам өз бейімділігіне лайықты жұмыс істегенде, барын сала кіріскенде ғана еңбегінің жемісін көреді. Ғалым Қ.Жарықбаевтың айтуынша: “Адам үшін іс-әрекетінің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. Іс-әрекеттің саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ойлаған істен белгілі бір нәтиже шығару – оның екінші бір басты белгісі болып табылады”. Сондықтан ересектердің мемлекеттік қазақ тілін үйренуге бейімділіктері мен белсенділіктерін айқындау мәселесінің зор әлеуметтік мәні бар. Өйткені қоғамымыздың болашақ даму деңгейі осы мәселенің қай дәрежеде шешілуіне тікелей байланысты. Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп жатқан күрделі жаңғыру үдерісі жағдайында бүгінгі таңдағы түбегейлі мәселе – адамды іс жүзінде қоғамдық дамудың басты тұлғасы ету заңды құбылыс. Ересек тіл үйренушінің әлеуметтену үдерісі де заман талабына сай болып отыр. Адамдардың тұлғалық қарым-қатынасы негізінде ой-пікірлердің тоғысуы жүзеге асады. Адамды тұтастықта тұлға деп тану қоғамды жаңаша құруға мүмкіндік береді. Өзін-өзі үздіксіз дамытып, өз әрекетін өзі дұрыс бағалай алатын тұлғалар ғана бәсекелестікке қабілетті қоғамда өз тиесілі орнын таба алады. «Тұлға - өз-өзіне тұтас дүниемен өзара қатынастарын үнемі баяндайтын және ойдағы әңгімелесушімен ішкі полемика барысында өзін-өзі анықтайтын, кіналайтын, қорғайтын, өзін-өзі жетілдіріп, өзгертетін адам. Тұлға – дербес әрекет ететін субъект ретіндегі нақты жеке адам болмысының қайталанбас ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің дара нысаны. Тұлға әлеуметтік тіршілік ету әдісі жағынан дара болады, оның өзіндік дүниесі ерекше өмір жолын белгілейді және ол мазмұны жағынан әлеуметтік жағдайлармен анықталады». Бұған қатысты Д.В.Ольшанский: “Тұлға дегеніміз – қарым-қатынастың, сонымен бірге адамдармен байланысудың толып жатқан басқа да түрлерінің нәтижесі”, - деген пікір білдірген. Б.Г.Ананьев тұлғаның дамуының әлеуметтік мәселелеріне тоқтала келіп: “Тұлға – тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде, белгілі бір қоғамдық-экономиялық формацияда, белгілі бір ұлттық құрамы бар елде қоғамның жеке адамға көптеген экономикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік және т.б. әсерлерінің нысанасы”, - деген анықтама береді. Демек, ХХІ ғасырдың бастапқы кезеңін басынан кешіріп отырған 120 ұлттан құралған тәуелсіз Қазақстан қоғамы да тіл үйренуші мемлекеттік қызметшілерге жан-жақты әсер етеді. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқыту үдерісіне тіл үйренушінің тұлғалық дербестігіне баса көңіл бөлу, оқыту мен тәрбиелеуде оның өзіндік дамуын жеке тұлғаға бағдарланған тәсіл арқылы жүзеге асыру тән. Осыған байланысты қазіргі білім мен біліктілікті арттырудың дамуында жаңа тенденциялар байқалады. Негізгі күш тіл үйренушінің тілдік тұлғасын дамытуға, оның қалыптасуы мен жетілуіне жұмсалады. Қазақ тілін жеделдете оқытудың мақсаты - тілдік тұлғаның өзін дамытуы мен өзін жетілдіруіне мүмкіндік жасау. Оқытудағы бағдар материалдың құрылымы мен нақты жағдайларды логикалық тұрғыдан түсініп, талдау және өнімді қатысымдық әрекет нәтижесінде жаңа білім алудың тәсілдерін ашу, қоғам алдындағы нақты мәселелерді шеше білуге бағытталады. Қазіргі уақытта біліктілікті арттыру жүйесінде мемлекеттік тілді оқытуда жеке тұлғаның өмірі, құқығы мен бостандығы жоғары құндылық болып саналатын Қазақстан Республикасының Конституциясы басшылыққа алынады, білім беруді ізгілендіру мен демократияландыру ұстанымдары анықтайды. Ол «білгір адам» парадигмасын ауыстыратын «білікті тұлға», «қатысымдық тұлға», «құзыретті тұлға» парадигмасы болып табылады. Әлемдік практикада өткен ғасырдың 40-жылдарында қолданысқа ене бастаған «үздіксіз білім беру» термині ересек адамдарға білім беру жүйесі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі өмірлік білім беру идеясының орнына өмір бойы білім алу идеясын басшылыққа алудың дұрыстығы заман талабынан туындап отыр. Жеделдете оқыту жүйесі педагогикалық жүйелердің бөлігі бола отырып, адамның белгілі бір деңгейдегі еркіндік дәрежесін жүзеге асырады, яғни оны сол мезетте қажет болатын белгілі бір іс-әрекетке бағыттайды. Өз кезегінде жеке тұлға өз қатысымдық құзыреттілігін дамытуға ұмтыла отырып, тілдік тұлға деңгейіне көтеріледі. Өз бетімен білімін жетілдіру жеке тұлғаның барлық ішкі жүйелерін біртұтастыққа жұмылдыруға мәжбүр етіп, оған жаңа қырынан танылуға, құндылықтары мен қызығушылықтарын жаңадан бағыттауға және өзін жетілдіріп, қайта құрылуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі дамыту кезінде тілдік тұлға ұйымдастырудың жаңа деңгейіне көтеріледі де, ол одан сайын дамып, күрделілене түседі. Талап, ынта, жаңашыл бастамалар, шығармашылық белсенділік, ізденушілік - тілдік тұлғаның даму үдерісінің көрсеткіштері болып табылады. Үздіксіз білім беру жүйесінің ұстанымдары жеке тұлғаның жан-жақты жалпы мәдени дамуы, тұлғаның бос уақытын дұрыс ұйымдастыру, әлеуметтік тұрақтылық және әлеуметтік даму және т.б. функцияларды жүзеге асырумен тікелей байланысты. Адамзат дамуының тарихи және әлеуметтік тәжірибесі дүниетаным, шығармашылық, терең білімділіктің негізі – тіл екендігін көрсетті. Тіл жеке тұлғаның даму ұстанымдарын, сенімін жүзеге асырады, дүниеге деген қайталанбас көзқарасын білдіреді, болып жатқан жағдайға әсерлену қабілеттілігін көрсетеді. Мемлекетіміз жүргізіп отырған тіл саясаты бойынша қоғамымыздағы әрбір азаматтың мемлекеттік қазақ тілін тегін үйренуіне толық құқығы бар. Бүгінгі тіл үйренуге мұқтаж ересек қауым мемлекеттік тілді меңгеру арқылы өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту мүмкіндіктерінің кеңейетініне толық көзі жетіп отыр. Сонымен қатар, өздері мекендеп отырған елдің, отандас болып отырған ұлттың тілін меңгеру арқылы қазақ топырағының, қазақ ұлтының алдында адамгершілік борыштарын ақтап шығатындарын сезінуде. Ерназарова бұған қатысты: “Оқытудың мазмұны тілді үйренушінің мақсатынан туындайды. Ал мақсат экстралингвистикалық факторлардың ықпалымен қалыптасатын қоғам мүшесінің қажеттілігінен туындайды. Қажеттілік мазмұны тілді үйренушінің қарым-қатынас жасайтын ортасының әлеуметтік сипатына тәуелді болып келеді”, - деп жазады. Ал білім беру мазмұнында тілді оқытудың маңызы ерекше, адам тіл арқылы қоршаған ортаны таниды, басқалармен тілдік қарым-қатынасқа түседі, логикалық ойлау қабілеті дамиды, ақпараттар қабылдайды, өз ойын ауызша да жазбаша да жатық жеткізе алу мүмкіндігіне ие болады. Үздіксіз білім беру мазмұнын жаңарту қоғамды ақпараттандыру үрдісінің дамуына байланысты өзгеріске ұшырап отырады, ал мемлекеттік тілді оқытуды ақпараттандыру оқыту мақсаттарына терең деңгейде әсер етеді. Соған сәйкес қазақ тілін жеделдете оқытудың міндеті - адами қарым-қатынасқа дайын, әлеуметтік-лингвистикалық ахуалды дұрыс бағалайтын, мемлекеттік тілді білудің қажеттілігі мен әлеуметтік маңызын терең сезінетін, қазақ тілінде сөйлесім әрекетін жағдаятқа сәйкес үйлесімді қолдана білетін, жоғары азаматтық жауапкершілік пен әлемдік көзқарасының, сана-сезімінің дамуы күнделікті өмір қажеттілігі болып табылатын болашақ ақпараттық қоғам мүшелерінің сапалы жаңа моделін жасақтау болып табылады. ХХI ғасырда әлемдік өркениет төрінен орын алуы үшін, Қазақстанның жан-жақты дамуының бірден-бір жолы ғылымды әр қырынан меңгеру қажет болып отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті халық үшін», «бәсекеге қабілетті экономика үшін» - деген жолдауында: «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдың бірі» -деген. Қазіргі заман талабына сай, Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл сайын өзгерістер енгізіп отыр. «Жаңа технологиялық құзірет» бағдарлай білу өз бетінше білім беруде стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік береді: таңдай білу, талдай білу, өзгерте білу, сақтай білу, жеткізе білу, жүзеге асыра білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге асыруда жаңа формацияның педагогы қажет. Мұғалімдердің жаңа ұрпағы, білім деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей, біршама емес, әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Бұл-уақыттың талабы. Білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасы келуде. Ол - балаға оқу қызметінің субъектісі ретінде жүзеге асырылуы орынды. Жаңа тұлға оқушыны дамыту жолдары: өзін-өзі өзектендіру, өзін-өзі тану, өзін-өзі дамушы тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Демек, мектеп оқушыларының ғылым, білімнің қоғамдық қажетті деңгейі мен қамтамасыз ету, оларды Отандық, ұлттық және әлемнің мәдениет арналарына сусындату қажет. Ыбырай Алтынсарин сөзімен айтқанда мектептің жұмыскер жүрегі – ұстаз. Яғни, негізгі білім қазығы –бастауыш сынып мұғалімдерінен үлкен үміт күтері сөзсіз. Осы міндеттерді жүзеге асыруда әр сыныптың ерекшелігі білім деңгейіне сай болуы қажет. Қазіргі заман талабына бейімделген шәкіртті тәрбиелеп, білім беруде өз тәжірибемде басты өзекті тақырыбымызды: «Жеке тұлғаға бағытталған оқытуды ұйымдастыру арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру», - деп атадық. Осы тақырыпты меңгеру барысында мынадай міндеттер шешімін табуға тиіс: #Оқушының психологиялық даму ерекшелігін, пәнге деген қызығушылығын анықтау; #Тілдік қорын, мәдени сөйлеуін жетілдіру; #Оқушылардың өздігінен іздене отыра, шығармашылық қабілеттерін арттыруға икемдеу, соған байланысты жұмыс түрлерін жасау; #Оқу мен тәрбие егіз екендігін ескере келе, тәрбие жұмыстарында да, оқушының танымдық белсенділігін арттыру. Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыруда оқушылардың көмегімен мынадай зерттеу жұмыстары жүргізілді: #Сауалнама #Тест: психологиялық, пәндік # Кесім алу #Бақылау жұмысы Бұл күнделікті бағдарламаны меңгеруде қиындықтар туғызатынын байқай бастадық. Сол себепті жаңашыл-ұстаздардың озық іс-тәжірибелермен қатар, СТО стратегияларын сабақта және сабақтан тыс уақыттарда пайдалануға бет бұрдық. Мәселен, кітапханашымен байланыс жасай отырып, оқушылардың көркем әдебиетке қызығушылығын арттырдық, әр сабақта тіл дамыту жұмыстары жасалды, яғни 4 шумақты өлеңдерді жаттауға ұсындық. Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда әр сабақ мазмұнына сәйкес суреттер салу, диафильмдер жасау, ребус, сөзжұмбақ құрастыруды дағдыға айналдырып отырдық. Есте сақтау қабілеттерін арттыруда берілген мәтіндерді, өлең-шумақтарды, аңыз-әңгімелерді оқушы есінде көбірек сақтап қалу мақсатында түрлі кестелер толтырылды. Бұл ретте басты ұстаным - бастауыш сынып оқушыларына сабақты жоғарғы қызығушылықпен өткізу екендігін баса айту қажет. Әр тақырыпты өткенде, таңдау кезінде алдымен ой қозғалады. Сабақтың кейбір кезеңдерінде оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыруда өз ойын жазбаша жазуын, логикалық ойлауын үнемі қарастырылады. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, өзін-өзі ұстауын, өз ойын еркін жеткізуі, оқушы бойында инабаттылық тәрбиесінің қалыптасуына үнемі көңіл бөлініп отырады. Осындай атқарылған істер барысында тәжірибелік істердің ілгері басқанын байқадық және мына нәтижелерге қол жеткіздік: *білім деңгейі мен білім сапасының артуына; *логикалық ойлау деңгейі мен тілдік қарым-қатынас деңгейлерінің өсуіне; *кез-келген ортада өзін-өзі ұстау мәдениетінің жоғарлауына; *қазіргі ортаға бейім, саналық та, тәрбиелік дәрежесінің оң өзгерістерінің сипат алғанына көз жеткіздік. Болашақтың бәсекесіне қабілетті XXI ғасыр шәкіртін тәрбиелеу білім беру саласының еш назарынан тыс қалған емес. Соған сай ұстаз - ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, тынымсыз еңбеккер, ортаның ұйтқысы, жан-жақты шебер, терең қазыналы білімпаз, гуманист, белсенді патриот болғанда ғана қоғамның мықты да білікті, жоғарғы мәдениетті, жан-жақты дамыған, шығармашылығы жоғары жеке тұлғаны қалыптастырып, тәрбиелейтінімізге нық сенімдімін. Әр ұстаз – ХХІ ғасыр мұғаліміне сай болу үшін – ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, жан-жақты шебер, тынымсыз еңбекқор, терең қазыналы білімпаз, кез-келген ортаның ұйытқысы болу керек. :Ежелгі грек материалисі, философ Демокрит айтқандай, «Еңбек үздіксіз үйренгендіктің арқасында жеңілдей түседі». Олай болса, жас ұрпаққа үйретері мол аға ұрпақтың ісі өрге жүзіп, еңбектері үстем болсын. ::Мұғалім. Бұл адамның ардақты аты, Білімдік бар биікке шығар саты. Ең алғаш басталады осы адамнан, Сүйеді сондықтан да жақын, жаты... Бар ғалым, барлық қоғам мұғалімді, Сыйлайды мәңгі бақи беріп төрін, - деп, Сәбит Мұқанов айтқандай, үнемі сыйлы, қадірлі, сүйікті болып, шәкірттерімізді білім нәрімен сусындатып, белестерге жете берейік. Сондықтан баланы жеке тұлға ретінде өздігінен дамуға итермелеуіміз керек. Себебі жаңа білім парадигмасы бірінші орынға баланың білім алу арқылы өз бетінше дамуын қойып отыр. Бұл мақсатқа жетуде өз бетінше жұмыстардың алар орны ерекше. ==Пайдаланылған әдебиеттер== #А.С. Макаренко. Педагогические сочинения. М., «Педагогика»,1988. # А.С. Макаренко. Психология труда учителя.М., «Просвещение», 1993. #В.И. Андреева. Педагогика творческого саморазвития. Казань. 1996. #Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б #Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004. 3-4б. #Краткий словарь иностранных слов // под.ред. О.П.Марасанова.М., 1993. 318-б #Советский энциклопедический словарь// М., Издательство «Советская энциклопедия», 1984. 613-б #С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. А.С. Макаренко. «Толковый словарь русского языка» // М., 2004. 288-б #Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана . 2004. 28-б #С.Е. Шишов. Понятие компетенции в контексте проблемы качества образования // «Государство и образование», 2002. 88-б #В.А. Хуторской. Ключевые компетенции как компонент личностноориентированной парадигмы образования. // «Народные образования», №2, 2003. 58-94-б #Б.А. Тұрғынбаева. Мұғалімнің шығармашылық әлеуметін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту.: теория және тәжірибе // Aлматы. 2005, 174-бет #К.Құдайбергенова. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий // «білім сапасын бағалаудың мәселелері: әдіснамалық негізі және практикалық нәтижесі » атты халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның материалдары. 2008. 30- 32-б [[Санат:Білім]] [[Санат:Білім беру]] [[Санат:Педагогика]] [[Санат:Терминология]] 09rptawooeo23msxu6i9kcrq9xmgxmn 3589186 3589185 2026-04-21T12:30:22Z Эльмира Ералиева 179349 3589186 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ushinsky.jpg|right|frame|300px|Мұғалім - өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатқанмен оның мұғалімдігі де жойылады.''К.Д.Ушинский.'']] '''Білім беру жүйесі''' - сабақтастығы бар білім беру бағдарламалары мен әртүрлі деңгей мен бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру [[құқық]]тық формадағы, типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың, сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны. Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады. Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық технологияларды өз сабақтарында күнделікті пайдаланса, сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап көрсеткен. [[Елбасы]]мыз [[Н.Ә. Назарбаев]] жолдауында айтқандай: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдында оқыту үрдісінің технологияландыру мәселесін қойып отыр. Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне енуде. ==Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты== Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман дайындау. [[Мектеп]] – үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы ерекше тұс - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның жүрегіне жол таба білуі. [[Ұстаз]] атана білу, оны қадір тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін , барлық шәкіртін , мектебін шексіз сүйетін адам. Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі – педагогикалық құралдардың барлығын меңгерген, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге талпынған, рухани дамыған, толысқан шығармашыл тұлға құзыреті. Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы мұғалімге қойылатын талаптар : бәсекеге қабілеттілігі, білім беру сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы шеберлігі. Осы айтылғандарды жинақтай келіп, жаңа формация мұғалімі- рефлексияға қабілетті, өзін-өзі жүзеге асыруға талпынған әдіснамалық , зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік тұлғалы,коммуникативтілік, ақпараттық және тағы басқа құдыреттіліктердің жоғары деңгейімен сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты, шығармашыл тұлға. Нәтижеге бағытталған білім моделі мен басқарудың жаңа парадигмасы аясында жекелеген ұғымдар мен нормаларды және тиімді педагогикалық технологияларды меңгеру үшін педагогтардың кәсіби мәдениетін дамытуға бағытталған оқу қажеттіліктері туындалып отыр. Біліктілік арттыру жүйесінде педагогтардың оқу қажеттіліктері нақты білімнің мәнін түсінуге, соның нәтижесінде өзіндік іс- әрекетке енуге және жеке өміріндегі тәжірибені жетілдіру мақсаттарына байланысты қалыптасады. Осы заманғы мұғалім оқуға үлкен потенциалдық мүмкіндіктермен келеді. Сондықтан олардың функционалдық сауаттылықтарын кәсіби шеберлікпен ұштастыру үшін нәтижеге бағытталған білім беру үлгісінде мақсатты түрде білім беретін, қалыптастыратын, дамытатын андрогогикалық процесс қажет. Басқаша айтқанда ересектерге арналған, жалпы және кәсіби білімнің қажеттілігін дамыту, ғылым, білім мен мәдениет жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мәдениеті мен әлеуметтік белсенділікті дамытуға бағытталған танымдық іс-әрекетке ынталандыру үшін білім беру. Қазіргі білім беру парадигмасы «білікті адамға» бағытталған білімнен «мәдениет адамына» бағытталған білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру жаңаша ұйымдастыру- оның философиялық , психологиялық, педагогикалық негіздерін, теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді. Сондықтан бүгінгі күні еліміздің білім жүйесінде оқыту үдерісін тың идеяларға негізделген жаңа мазмұнын қамтамасыз ету міндеті тұр. Француз қайраткері «Адамға оқып – үйрену өмірде болу, өмір сүру үшін қажет» дегендей оқыту процесін технологияландыру, осыған сәйкес оқу бағдармаларын жасау, ғалымдар мен жаңашыл педагогтардың еңбектерімен танысу жұмыстары мұғалімдердің үздіксіз ізденісін айқындайды. Жаңа педагогикалық технологиялардың негізгі мәні пассивті оқыту түрінен активті оқытуға көшу оқу танымын ұйымдастырудағы бастамашылдығына жағдай туғызу, субьективтік позицияны қалыптастыру. Білім сапасын арттыру және нәтижеге бағытталған үлгіге беталуы барысында мұғалімдер мемлекеттік стандарт берілген нәтижелерге жетуде кәсіби шеберлікпен меңгерген зерттеу біліктері мен дағдылары нәтижесінде проблеманың шешімін таба алатын, ақпараттық – коммуникативті мәдениеті жоғары тұлғалық - дамытушылық функцияны атқарады. Қазіргі заман адамның осы құзыреттілікті меңгере отырып тек « кәсіби икемділігін оңтайландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін « үнемі оқып – үйрену және өзін-өзі жасау талабын қалыптастыра алады. Қазақстандағы білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім көрсеткішінің жақсаруы мен қазақстандық білім беру жүйесінің тартымдылығын арттыру үшін, ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру, олардың бүкіл қызметі бойына мансаптық өсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды қамтамасыз ету, сондай- ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды арттыру мәселелеріне үлкен мән берілген. Осыған байланысты қазіргі таңда еліміздің білім беру жүйесіндегі реформалар мен сыңдарлы саясаттар, өзгерістер мен жаңалықтар әрбір педагог қауымының ойлауына, өткені мен бүгіні, келешегі мен болашағы жайлы толғануына, жаңа идеялармен жаңа жүйелермен жұмыс жасауына негіз болары анық. Олай болса, білімнің сапалы да саналы түрде берілуі білім беру жүйесіндегі педагогтердің, зиялылар қауымының деңгейіне байланысты. Дәстүрлі білім беру жүйесінде білікті мамандар даярлаушы кәсіби білім беретін оқу орындарының басты мақсаты – мамандықтарды игерту ғана болса, ал қазір әлемдік білім кеңестігіне ене отырып, басекеге қабілетті тұлға дайындау үшін адамның құзырлылық қабілетіне сүйену арқылы нәтижеге бағдарланған білім беру жүйесін ұсыну – қазіргі таңда негізгі өзекті мәселелердің бірі. Жалпы алғанда «құзырлылық» ұғымы жайлы ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылық ұғымы – соңғы жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деп көрсетеді. Бұл жайлы Б.Тұрғанбаева «... өзінің практикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуде қолдана алуын – құзырлылықтар деп атаймыз » деп анықтаса, Ресей ғалымы Н.Кузьминаның көзқарасы бойынша, «Құзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлығы ». Латын тіліндегі « компетенс»сөзін ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез- құлқын , ең бастысы тұлға мүмкіндігін бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік көзқарастарды есепке алу қажет» деп жазса, Б.Тұрғанбаева «Құзырлылыққа бағытталған оқыту үрдісінде тәжірибелік жолмен мәселені шешу мүмкіндігі молаяды. Осы жағдай біліктілікті арттырудағы екінші үлгіге көшірудің негізі бола алады. Өйткені,құзырлылыққа бағытталған үлгіде білім алушылардың өздерін ұйымдастыру - басты мақсаты » деп көрсетеді. Қ.Құдайбергенова «Құзырды әртүрлі кенеттен болған ситуацияларда мәселелерді шешу үшін қажетті білімді немесе әрекетті көрсете білу қабілеті, білім мен өмірлік ситуация арасындағы байланысты орнату мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты адамның өзіндік деңгейіне, даралық қасиеттеріне тікелей байланысты тұлғалық, теориялық, практикалық өлшеу дәрежесі жоғары деңгейде кіріктірілген құрылым ретінде қарастыру ұсынылады» деген тоқтам жасайды. ==12 жылдық білім беру== Қазақстан Республикасының 12 жылдық білім беру тұжырымдамасында педагог кадрлардың кәсіби - тұлғалық құзыреттілігін қалыптастыру басты мақсат екендігін атай келе, 12 жылдық білім беруде педагог төмендегідей құзыреттіліктерді игеруі міндетті деп көрсетілген. #Арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби дамуын жобалай білетін қабілеті. #Әлеуметтік құзыреттілік- кәсіптік қызметімен айналысу қабілеті. #Білім беру құзыреттілігі - педагогикалық және әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу қабілеті. Ендеше құзыреттілік дегеніміздің өзін қазіргі заман талабына сай педагог қауымының өзін -өзі өзгерте алу қабілеттілігі деп түсінуге болады. Білім саясатындағы түбегейлі өзгерістерді күнделікті оқу үрдісінде берілетін тапсырмалардан бастау қажет екендігі айқын көрсетілген. Студенттер оқытушы қауымнан тек білімге ғана емес, өмірге үйрететін қабілеттілікті қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтарымыз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы: жедел шешім қабылдаушы:ерекше ұйымдастырушылық қабілетті: нақты бағыт- бағдар беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы.Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ мұғалім - қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың , интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ. Бұның өзі өз кезегінде қазіргі ұстаздардан шәкіртті оқытуда, білім беруде, тәрбиелеп өсіруде белгілі бір құзыреттіліктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Мұндай құзырлылықтың қатарына мыналар жатады: *бағдарлы құзыреттілік (азаматтық белсенділік, саяси жүйені түсіну, баға бере білу, елжандылық, т.б); *мәдениеттанымдылық құзыреттілік (ұлттық ерекшеліктерді тани білу, өз халқының мәдениеті мен өзге ұлттар, әлем мәдениетін салыстыру, саралай білу қабілеті); *оқу-танымдық құзыреттілік(өзінің білімділік қабілетін ұйымдастыра білу, жоспарлай білу, ізденушілік-зерттеушілік әрекет дағдыларын игеру, талдау, қорытынды жасай білу); * коммуникативтік құзыреттілік ( адамдармен өзара қарым-қатынас тәсілдерін білу, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінде, халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары болуы); *ақпараттық-технологиялық құзыреттілік (ақпараттық технологиялармен, техникалық обьектілер көмегімен бағдарлай білу, өз бетінше іздей білу, таңдай, талдай білу, өзгерте білуді жүзеге асыра білу қабілеті); *әлеуметтік- еңбек құзыреттілігі (әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға талдау жасай білу, шешім қабылдай білу, түрлі өмірлік жағдайларда жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете білу қабілеті); *тұлғалық өзін-өзі дамыту құзіреттілігі (отбасылық еңбек, экономикалық және саяси қоғамдық қатынастар саласындағы белсенді білімі мен тәжірибесінің болу қабілеті). Аталған құзыреттілік қасиеттерді тұлға бойына дарытуда педагог қауымның арнайы әлеуметтік білім беру құзыреттіліктерінің жан- жақты болуы талап етіледі.Егер педагог өзінің кәсіби өсу жобасын дұрыс жолға қоя отырып, өзінің кәсіптік қызметіне нақты берілу арқылы тұлғаның алған білімін өмірде қолдана білетіндей тапсырмалар жүйесін ұсына алатын жағдайда болғанда ғана студент құзыреттілігін қалыптастыруға мүмкіндік табады. Бір сөзбен айтқанда, тұлғаға бағытталған білімдер жүйесі білім стандартына сай тұлғаның жан- жақты дамуына негізделген, алған білімін өмірдің қандай бір жағдаяттарына қолдана алатындай дәрежеде ұсыну педагогтің құзыреттілігіне байланысты болады. ==Кәсіби деңгейдің дамуы== Психологтер де, педагогтер де адамның рухани интеллектуалдық, кәсіби шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы өмірінің әр кезеңінде әр қалай деп көрсетеді.Мысалы, ұлы педагогтар А.Дистерверг ,К.Ушинский А.Макаренко ,В.Сухомлинский ,т.б мұғалімдік еңбекті адамтану ғылымы , адамның жан дүниесі , рухани әлеміне бойлай алу өнері дей отырып, педагогикалық шеберліктің дамуына зор үлес қосқан. Осы тұрғыдан алып қарағанда педагогикалық шеберлік- кәсіби әрекетті жоғары деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке қасиеттерінің , оның білімі мен білігінің жүйесі. Осы мәселені терең зерттеген А.Маркова мұғалімнің кәсіби деңгейге көтерілуінің төмендегідей психологиялық критерийлерін анықтаған. Обьективті критерийлер. Мұғалімнің өз мамандығына қаншалықты сәйкес әлеуметтік тәжірибеге қосар үлесі қандай екендігі.Жоғары еңбек көрсеткіші,әртүрлі мәселелерді шығармашылықпен шеше алу біліктері, т.б жататындығын атап өтеді. Субьективті критерийлер. Адамның мамандығы қаншалықты оның табиғатына, қабілеттері мен қызығушыларына сәйкес қаншалықты ол өз ісінен қанағат табатындығымен байланысты. Мұғалім еңбегіндегі субьективті критерийлерге кәсіби – педагогикалық бағыттылық, кәсіптің маңыздылығын , оның құндылығын түсіну, маман иесі ретінде өзіне позитивті көзқарастың болуын жатқызады. Нәтижелі критерийлер. Мұғалім өз ісіне қоғам талап етіп отырған нәтижелерге қол жеткізіп отыр ма деген мәселе тұрғысынан қарастырады.Біреулер нәтиже ретінде оқушылардың білімдерінің стандартқа сай болуын алса, енді біреулер олардың қарым- қабілетін дамытуды алады, ал кейбіреулері оқушылардың өмірге дайындығын басты назарда ұстайды, ал оқыту нәтижесі біз үшін баланың психологиялық функцияларын жетіліп, өзінің педагогикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуге қолдана алуы. Шығармашылық критерийлер. Мұғалім өз кәсібінің шекарасынан шыға алуы, сол арқылы өз тәжірибесін, еңбегін өзгерте алуы жатқызылады.Шығармашыл мұғалім үшін біреудің тәжірибесін қайталағаннан гөрі өз жаңалықтарын, білгендері мен түйгендерін басқаларға ұсына алуының, шығармашылық бағыттылықтың болуының мәні зор. Кәсібиліктің бірден келе салмайтындығы белгілі, оны әр мұғалім ерте ме, кеш пе меңгеруі тиіс. А.Маркова оның кезеңдерін төмендегідей етіп бөледі: мұғалімнің өз мамандығына бейімделу кезеңі: мамандықта өзін-өзі өзектендіру кезеңі:мамандықты еркін меңгерген кезең: мамандықта шығармашылық деңгейге жеткен кезең. Осылайша ғалым кәсіби құзыреттіліктің сипаттамасын шебер- мұғалімнің , жаңашыл- мұғалімнің, зерттеуші- мұғалімнің, кәсіби дәрежесіне көтерілген мұғалімдердің жиынтық бейнесі ретінде қарастырады. Ең бірінші кезекте мұғалімнің « өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Ғылым жаңалығын түрлендіруде өз үлесін қосу арқылы жасаған нәтижелі жұмысы өзгелердің тәжірибесін толық көшірмей, жаңа ортаға икемдеп, өзіндік іс- әрекет жиынтығы арқылы айтарлықтай нәтижеге қол жеткізу керек.Қазіргі кәсіптік- педагогикалық қызмет қандай мұғалімді талап етеді. Мұғалім – оқушылардың жеке тұлғасын дамытуға басымдық беретін, күрделі әлеуметтік-мәдени жағдайларда еркін бағдарлай алатын, шығармашылық процестерді басқара алатын, адам туралы ғылымның жетістіктерін, оның даму заңдылықтарын, компьютерлік оқыту өнерін терең меңгерген жан- жақты дамыған шығармашыл тұлғаны талап етеді. Ал, білім беруде кәсіби құзырлы маман иесіне жеткен деп мамандығы бойынша өз пәнін жетік білетін, оқушының шығармашылығы мен дарындылығының дамуына жағдай жасай алатын, тұлғалық- ізгілілік бағыттылығы жоғары, педагогикалық шеберлік пен өзінің іс- қимылын жүйелілікпен атқаруға қабілетті, оқытудың жаңа технологияларын толық меңгерген және білімдік мониторинг негізінде ақпараттарды тауып, оларды таңдап сараптай алатын, отандық және шетелдік тәжірибелерді шығармашылықпен қолдана білетін кәсіби маман педагогті айтамыз. ==Қазақ мектебі== Қазақ мектебінің бүгінгі жайы мен ертеңі, оқушылардың білімділік және тәрбиелік деңгейі шешуші дәрежеде мұғалімге, ата-анаға және қоғам қауымдастығына жүргізілген жұмыстарға, ізденісіне байланысты. Бастауыш сыныптарға арналған бағдарламалар педагогикалық үрдісті жаңаша қарауды талап етеді. Педагогика ғылымында баланы оқыту мен тәрбиелеудің мақсаты – жан-жақты дамыған жеке тұлға қалыптастыру болса, оқытудағы негізгі мақсат - өздігінен дамуға ұмтылатын жеке тұлғаны қалыптастыру. Жеке тұлғаның дамуында маңызды рөл атқаратын оқушының өз бетінше жұмысын тиімді ұйымдастыра білу; сол арқылы материалды саналы меңгертудің жүйесін жасау; оқушының түрлі дара қабілеттерін арттыру. Өз бетінше жұмыс қазіргі жеке тұлғаны қалыптастыру және тәрбиелеуде, білім берудің приоритетін түбегейлі өзгертуде, яғни бұрынғыша оқушыны пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыруды түбегейлі өзгертуде. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. Жаңа технологияны меңгеруде мұғалімнің жан – жақты, білімі қажет. Қазіргі мұғалім: *Педагогикалық үрдісте жүйелі жұмыс жүргізе алатын; *Педагогикалық өзгерістерге тез төселетін; *Жаңаша ойлау жүйесін меңгере алатын; *Оқушылармен ортақ тіл табыса алатын; *Білімді, іскер, шебер болу керек; Жаңа педагогикалық технологияның ерекшеліктері – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан –жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту, өзгеріс енгізу, жаңа педагогикалық идеялар мен жаңалықтарды өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек тыңдаушы, орындаушы болса, ал қазіргі оқушы – өздігінен білім іздейтін жеке тұрға екендігіне ерекше мән беруіміз керек. Қазіргі оқушы: *Дүниетаным қабілеті жоғары; *Дарынды, өнерпаз; *Іздемпаз, талапты: *Өз алдына мақсат қоя білу керек; Отбасының жетекшілік маңызы онда тәрбиеленіп жатқан адамның тән-дене және рухани дамуына әсер етуші ықпалдар мәні мен мағынасының тереңдігіне тәуелді келеді. Ата-ананың ұйымдастыру және бағыттаушы ролін, ата-анамен бала арасындағы өзара қатынастың сипатын, бала тәрбиесіне әсер ететін жанұяның мақсатты адамгершілік бағыттарын, баланың жанұядағы араласатын іс-әрекетінің алуан түрлілігін, ата-ананың тәрбие құралдарын, тәсілдерін, әдістерін пайдалана алу қабілеттерін, баланың белсенділігінің дәрежесін көруге болады. Ата-ана арасындағы, ата-ана мен бала арасындағы, балалардың арасындағы өзара қатынас педагогикалық процестің тәрбиелік механизмдері болып табылады. Тәуелсіз ел тірегі – білімді ұрпақ десек, жаңа дәуірдің күн тәртібінде тұрған мәселе – білім беру, ғылымды дамыту. Өркениет біткеннің өзегі,сғылым, тәрбие екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Осы орайда білім ордасы – мектеп, ал мектептің жаны – мұғалімдердің басты міндеті - өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін қастерлей және оны жалпы азаматтық деңгейдегі рухани құндылықтарға ұштастыра білетін тұлға тәрбиелеу. Бәрімізге белгілі, біздің қоғам аса күрделі жағдайларды бастан кешірді. Өтпелі кезеңге тән өмірдің ауыртпалықтарын ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ адам қандай жағдайда да өзінің биік адамгершілік сипаттарын, кісілік қасиеттерін сақтап қалуға тиіс. Тәрбиенің осы жақтарын қазақ жастарының санасына кішкентайынан терең енгізу қажет. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында да мектеп оқушылары бойында адамгершілік және тұрмыс негіздерін қалыптастыру, азаматтыққа тәрбиелеу және олардың ақыл – ойын айқындау басты міндет екендігі айтылған. Олай болса, қоғам болашағы- жас ұрпақтың бойына адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, ақыл-ой, сана-сезім қалыптастыратын салауатты тәрбие беру мазмұнын жаңаша құру қажет. Осы орайда, «Сабақ беру – үйреншікті жай шеберлік емес, ол – үнемі жаңадан жаңаны табатын өнер» деген, Жүсіпбек Аймауытовтың сөзін айта кету артық болмас. Егеменді еліміздің ең басты мақсаты өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның алатын орны ерекше. Қазіргі білім берудің басты мақсаты да сол жан-жақты дамыған, рухани бай жеке тұлға қалыптастыру болып табылады. Рухани бай, жан-жақты дамыған жеке тұлғадағы ең басты қасиеттердің бірі - тіл байлығы, өз ойын нақты, терең мағыналы әрі көркем жеткізе білетін, шешен де ойлы сөйлей білетін, Абайша сөйлегенде сөзі жүрекке жылы тиетін, сөз құдіретін игерген адамдарда да тұлғалық қасиет болады. Рухани адамгершілікке тәрбиелеудің басты мақсаты оқушылардың белсенді өмірлік жолын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын, сөз бен істің бірлігін қамтамасыз етіп, адамгершілік нормаларынан ауытқушыларға жол бермеуді қалыптастыру болып табылады. ==Сынып жетекшісінің ата-аналармен өзара іс-әрекетінің ерекшеліктері== К.Д.Ушинский айтқандай, «Мұғалім тек өз пәнінен сабақ беріп қана қоймауы керек, сонымен қатар тәрбиеші адал, әділетті, шыншыл адам болуы керек». Олай болса, әр мұғалім сабаққа қойған үш мақсатының үшеуіне де жетіп, білім мен тәрбиені ұштастыруымыз қажет. *Мектепте оқу жылының басында негізгі пәндер бойынша әр баланың білім деңгейі анықталады. *Сынып жетекшісі ата-ана, оқушы, пән мұғалімдерін байланыстырушы ғана емес, қарым-қатынастарын басқарушы, бақылаушы, кеңесші. ==Ата-аналармен жұмысты ұйымдастырудың түрлері== Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы жеке адамның дарындылығын таныту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. ХХI ғасыр - бәсеке ғасыры, бұл бәсеке енжарлықты, керітартпалықты көтермейді. Еліміз егемендігін алып, өзін бүкіл әлемге мойындата бастаған осы кезеңде біздің қоғам дарынды, қабілетті, жан-жақты жетілген адамдарды қажет етеді. Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат - ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, іздемпаздыққа үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек. Жас жеткіншектердің бойындағы ерекше қабілеттілікті, дарындылықты тани білу, оның одан әрі дамуына бағыт-бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу - ұстаз парызы. Ұлы ойшыл Плутарх кезінде: «Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Сондықтан әрбір ұстаз бұған жол бермеуі керек», - деген екен. ХХI ғасыр – білімділер ғасыры. Сол себептен де білім сапасын арттыру, оқушылардың дарындылығын айқындап, біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми ізденіс қабілеттерін қалыптастыру - әрбір ұстаздың міндеті. ХХІ ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамды қалыптастыруда білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында. Осы тұрғыда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен сапасының дамуы қуатты жүретін, ерекше құнды, қайталанбас кезеңі. Сондықтан да, бастауыш білім үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да, қадірлі жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім ғана беріп қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған ортаға дұрыс көзқарасты болу, жағдайларды объективті түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйрету. Дамыта оқытудың басты мақсаты –баланы оқыта отырып, жалпы дамыту. Әрине бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері әртүрлі болады. Дегенмен әр баланың бір нәрсеге бейімі болады. Бейімділік - оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Баланың жасырын, тіпті тым терең жатқан қабілеттерінің көрінуін мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде үлкендердің басшылығымен жүзеге асады. Педагогика ғылымы еш нәрсеге бейімі жоқ, қабілетсіз адам болмайды деп дәлелдейді. Сол себебті, балалардың қабілетін кеңінен өрістете дамытуға тек мектеп қана мақсатты түрде ықпал ете алады. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда әр түрлі әдіс - тәсілдерді қолдануға болады. Оқушылардың өзіндік жұмыстарының мән - мағынасын ұйымдастырудың тәсіл - амалдарын бір ғана белгімен сипаттауға болмайды. Өзіндік жұмыстың ұйымдастырудың негізгі шарттары мыналар: *Мұғалімнің нақты тапсырмалар беруі; *Жұмысты орындаудың уақытын белгілеу; *Мұғалімнің басқаруымен оқушылардың *Дербестігінің өзара байланысы олардың жұмысты өз еркімен орындау. Оқушылардың өзіндік жұмысы - мұғалімнің қажетті нұсқаулары бойынша оқушының оқу жұмысының жеке дара және ұжымдық түрі. Өзіндік тапсырмаларды орындау барысында оқушылардан белсенді ойлау талап етілді. Осының нәтижесінде оқушылар өздігінен бақылауды үйренеді, олар да тапсырылған істі орындаудағы жауапкершілік сезім, еңбексүйгіштік, табандылық, ұйымшылдық, бір - бірімен деген жолдастық көмек қалыптасады. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. ==Дарындылық== Жалпы «дарындылық» феноменін алғаш зерттеуден бастап-ақ ғылымда екі бір-біріне қарама-қарсы «био» және «социо» бағыттары қалыптасқаны аян. Дарындылықтың негізгі басымды қозғаушы күші тек қана генетикалық нышандар болып табылады деген пікір Ф. Гальтон, Г. Айзенк еңбектерінда айқын көрінген. Екінші бағытты ұстанған ғалымдар негізгі фактор ретінде қоршаған ортаны қарастырған. Ал қазіргі таңда А.Т. Асмолов негіздеген ұстаным әлдеқайда өміршең екендігін дәлелдеп отыр. Л.С. Выготскийдің теориясын негізге алған бұл бағыт «дарындылықты» білімді өз бетінше игеру, ашу, жаңа жағдайда көшіре білу, мәселені мақсатты шешу, бір сөзбен айтқанда, «интеллектуалды дарындылық» ретінде зерттейді. Педагогикалық энциклопедияда: «Дарындылық дегеніміз – адамдардың қабілеттерін жете жақсы дамуының жоғары сатысы», - деп атап көрсетіледі. Осы қабілеттілік арқылы адамдар көптеген жақсы жетістіктерге жете алады. Дарындылық – сапалы қабілеттердің өзіндік бірлесуі: оның арқасында іс-әрекет жақсарады. Көптеген ғылымдардың ойынша дарындылық, қабілеттілік және талант бір ұғымды білдіреді. Балалардың келешегі жөнінде ойланбайтын, балалардың қабілетті, дарынды, талантты болып, болашақ қызметтерінде үлкен жетістіктерге жетуін армандайтын ата-аналарды табу өте қиын. Бірақ сөйте тұра солардың барлығы бірдей қабілет деген не, оны қалай дамытуға болады және бұл жұмыста жанұя қандай міндет атқару керек дегенді біле бермейді. Қабілеттілік туа бола ма, жоқ әлде жүре бола ма? Олар тұқым қуалай ма, жоқ па? Қабілеттілік барлық балада бірдей дамыту мүмкін бе? Оған қалай жетуге болады? «Қабілеттілік деп – белгілі бір іс-әрекетте ең тәуір нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін адамның жеке-дара психологиялық ерекшеліктері айтылады». Қабілеттілік жалпы ақыл қабілетті және арнайы қабілет болып бөлінеді. Жалпы қабілет негізінен ойлауға қатысты болып келіп, оның аңғарғыштық, ойланғыштық, дербестік, сыншылдық, икемділік т.б. қасиеттерінен көрініп отырады. Жалпы қабілет адамның өзін ой-әрекеттерінің түрлі салаларынан көрсете білуге мүмкіндік жасайды. Жалпы қабілеті дами білген оқушы математика, физика, биология, әдебиет сабақтарын бірдей жақсы игеріп, мектеп шеберханасы, тәжірибе алаңы, лабораториядағы түрлі еңбек тапсырмаларын да сәтті орындап отырады. Оқушыны дамытуда ежелгі замандардан бері математиканың алар орны ерекше. Математиканың ғылым мен техниканың қарқынды дамуына қосар үлесі аз болған жоқ. Математика – барлық ғылымдардың логикалық негізі, демек, математика - оқушының дұрыс ойлау мәдениетін қалыптастырады, дамытады, оны шыңдай түседі және әлемде болып жатқан жаңалықтарды дұрыс қабылдауға көмек береді. Математика сабағында оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, өз бетінше жұмыс істеу белсенділіктерін арттыру барысында теориялық білімдерін кеңейтіп, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға болады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, математиканың негізін қалыптастыру, ұғындыру, түсініктерін тереңдетуде бастауыш сынып мұғалімдерінің математикалық білімдері терең болуы керек. Математика пәнін жақсы, терең білетін, күнделікті сабақтағы тақырыпты толық қамтитын, оны оқушыға жеткізе алатын, әр түрлі деңгейдегі есептерді шығара білу іскерлігі , оқытудың дәстүрлі және ғылыми жетілдірілген әдіс – амалдарын, құралдарын еркін меңгеретін , оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыра отырып дарындылығын дамутудағы іздену-зерттеу бағытындағы тапсырмалар жүйесін ұсыну өмір талабы. Қазіргі кезде дарынды балалардың ерекшеліктері мен бейімділігін және мінез-құлқын сипаттайтын бірнеше тізімдер бар. Мысалы, әлемге әйгілі Б.Кларктың кітабында дәл осындай бес тізім бар. Олар баланың ойлау, шығармашылық қабілеттерін және өнер саласындағы (ән, би, драма т.б) қабілетін сипаттайды. Американдық психологтардың анықтамасы бойынша шығармашылық дегеніміз – бұл, тани білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу және өз тәжірибесін терең түйсіне білу қабілеті. Шығармашылық психологиялық тұрғыдан алғанда, нәтижесінде жаңа материалдық рухани құнды дүние тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан алсақ, шығармашылық дегеніміз – адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің жоғары түрі және ол әлеуметтік қажеттілігі мен өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы, шығармашыл тұлғада шығармашылыққа деген тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып, өз ісіне қанағат табу сезімі болуы қажет. Осыған орай адам идея, жаңалық аштым деп ойлайды, ал шын мәнінде олар адамды ашады деген ғалымдардың пікірінің дұрыстығына көз жеткізе түсеміз. Қазіргі заман талабына сай шығармашылық қабілеттің дамуына бағытталған білім дегеніміз – аз уақыт ішінде мол идея қорын алу емес, керісінше, жеке тұлғаның толық дамуын қамтамасыз ететін іс. Шығармашылық қабілеттің дамуы әрбір балаға қажет екендігін, әр тұлғаның қоғам дамуында өз орны бар екендігін біле отырып, дарынды балалардың тек өткенге емес, болашаққа да қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап өту қажет. Сонымен бірге бұл жеке тұлғалық дамудың мақсаттарына да жауап береді. Баланың дарындылығын анықтаудың негізі мектептен басталады. Мектеп балаларымен жұмыс істеу – ерекше маңызды педагогикалық проблема. Осыған байланысты дарынды балалармен жұмыс істеудің төмендегідей кезеңдерін анықтауға болады: *Баланың жеке ерекшелігін, дарынын зерттеу; *Балалар шығармашылық өнімдерін жариялау; *Игерілген нәтижелерді бақылау. Яғни осындай жұмыс істеу бағыттары арқылы бала белгілі бір шеберлікке жеткен соң, оның шығармашылық қабілеті дамиды, өзіндік идеясы туып, үлкен ізденіс пайда болады. Дарынды баланың бойындағы дамыған сана белсенділігі мен таным белсенділігі, тума қабілеті. Ол қабілет мектепте сан алуан ғылыми салалардан білім алу арқылы және ұстаздардың көмегі арқылы ашылады және дамиды. Осындай жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы талант көзін ашып, тілін байытуға, қиялын ұштауға өз әсерін тигізеді. “Дарындылық — адамның өз бейімділігі арқылы, шығармашылықпен жұмыс істеу арқылы қалыптасатын қасиет”. Әр баланың бойында табиғат берер ерекше қабілеті, дарындылығы болады. «Бұлақ көрсең көзін аш» - дегендей, осындай баланың бойындағы дарындылық қасиетін дамыту көбіне мұғалімдердің кәсіби біліктілігіне байланысты екендігі айдан анық. Жаңа «субъект-субъект» оқыту парадигмасымен жұмыс жасау, әр баланың бойындағы дарындылық қасиеттерін анықтап, дамыту, мектепте өз дәрежесінде жүргізілуі керек. Дарындылық пен қабілеттіліктің не екенін,оқушы дарындылығын анықтайтын психодиагностикалық әдістемелердің тиімділігін, нәтижелілігін білетін мұғалім ғана дарынды оқушымен нәтижелі жұмыс істей алады. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету- оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады. Баланың дарындылығын анықтап, олармен жұмыс жасау қалай жүзеге асырылуы керек? Ол үшін oқушының дарындылығын анықтап,дамыту үшін әр пән мұғалімі өзінің алдына мынандай мақсаттар мен міндеттерді қоюы керек. #Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы мен ерекшеліктерінің өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемін ескеру; #Жан-жақты ақпараттандыру; #Коммуникативті бейімдеу; #Дарынды оқушының шығармашылық бағытының ашылуына, дамуына, қоршаған ортаға өзін-өзі жарнамалауына көмек көрсету. Осы мақсаттар мен міндеттерді орындауда мектеп ұстаздары мынандай жұмыс түрлерін өз іс-тәжірибелерінде пайдаланса өз өнімді нәтиже алмақ. # Икемді және ұтқыр оқу жоспарын құру; #Жеке пәндерді оқытуда тәуелсіз қозғалыс жасау; #Дарынды оқушының өзінің жұмысын өзі жоспарлап, шешім қабылдауына ықпал ету; #Дарынды оқушының қызығушылығына байланысты оқу жоспарын құру; Осындай жұмыс түрлерін ұйымдастыруда ұстаздар мынандай мәселелерге баса назар аударулары керек: #Пән сабақтарында шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды іріктеу, орындау, талдау жұмыстарын жүйелі жүргізуге; #Дарынды оқушылардың білім деңгейі мен олардың өз мүмкіндіктерін пайдалану көрсеткішін арнайы әдістемелер бойынша жүйелі түрде тексеріп отыруға; #Сабақтан тыс мезгілде жүргізілетін жұмыстарға - пәндік олимпиада, ғылыми конференцияға, интеллектуалдық турнирлер мен шығармашылық байқауларға дайындық жұмыстарын жыл бойы жоспарлы жүргізуге; #Білім беру мекемелерінде дарынды оқушылар үшін арнайы сыныптар мен топтар құрып, оқу бағдарламаларын жеделтетіп оқытуды ұйымдастыруға; Ал енді бұл мақсаттар мен міндетттердің нәтижесі дарынды оқушымен жұмыстағы өткізілетін пән олимпиада жетістіктерінен байқалатыны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, жалпы адамның қолынан келмейтiн нәрсе жоқ. Талпынсан вундеркинд болу да, полиглот болу да өз қолыңда. Дарындылықты қалыптастыруға болады. Ой еңбегiмен жиi шұғылдансаң, данышпандықтың да ауылы алыс емес. Егеменді елімізді дүние жүзі елдерімен терезесі тең болатын дәрежеде өркендететін, негізгі тұтқасын ұстайтын, дүние әлемін шарлайтын біздің дарынды да қабілетті ұландарымыз екенін ұмытпайық. Олардың бойындағы дарынын қабілетін дамыту – ұстаз, ата-ана және қоғам қауымының міндеті. Жеке тұлғаны өздігінен білім алуға баулу – оны ғылым мен мәдениетке үйрету, білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік тәжірибені меңгерту. Бұл аталған мiндеттердi iске асыру үшiн тілдік тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру маңызды. Жеке тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі мәселе. Жеке тұлғаның құндылық бағдары ұлттық сана, отансүйгіштік қасиеттерінсіз іске аспайды. Құндылық бағдар дегенiмiз - бұл қазiргi уақытта жеке тұлғаның құндылыққа бағдарланған ой-санасы, пікірі, көзқарасы, сенімі, iскерлiгi, iшкi мүмкiндiгi. Құндылық бағдар тіл үйренушінің оқу-танымдық әрекетiне түрткi болып, тіл үйренуіне ықпал етедi, ол оқу әрекетінiң құрамдас бөлiктерiне тiкелей байланысты, мақсаттың орындалуын анықтайды. Құндылық бағдар – жеке тұлғаның белгiлi бір әлеуметтiк құндылықтарды мақсат етiп ұстауы, адамның қоршаған ортаға, құндылықтар тобына деген карым–қатынасы. Жеке тұлғаның таңдаулары құндылық бағдарлар жүйесiне бiрiгедi. Адамның даму үдерісі бүкіл өмір бойы тоқталмайды. Тұлғаның құндылық бағдар жүйесi «адамның өмiрлiк әлемi», «әлемнiң бейнесi», әлеуметтiк ортаның iшкi нұсқаулары, нормалары, уәждемелік қажеттiлiк өрiсi, адам белсендiлiгiнiң негiзгi реттеушiсi болып табылады. Құндылық бағдар сананың негізін құрайды, дүниетанымдық көзқарастарына әсер етеді, өзгермелі саяси-экономикалық жағдайларда тұлғаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді, уәждемені реттейді, тұлғаның іс-әрекетін бағыттап, адам өмірінің мінез-құлықтық құрамдас бөлігін анықтайды. Осылайша, құндылық бағдар негіз құраушы, тұрақтандырушы, реттеуші, бағыттаушы қызметтер атқарады. Құндылықтар қоғамдық қатынастарды реттейді, оның дәстүрлері мен нормаларының қызмет етуін қамтамасыз етеді, қоғам үшін аса үлкен маңызға ие. Құндылықтар құрамына күнделікті қалыптасқан нормалармен бірге, ерекше жоғары мәнге ие болған талаптар да енеді және олар әрбір мемлекет үшін маңызды. Олардың негізінде жеке тұлғаның әлеуметтену үдерісі жүреді, оның тәлім-тәрбиесі, өмірдегі орны, мақсаттары мен міндеттері қалыптасады. Себебі, құндылықтар әлемі – сөздің кең мағнасында мәдениет әлемі, адамның рухани әрекетінің саласы, тұлғаның рухани байлық өлшемін білдіріп, оның адамгершілік санасын, басымдылықтарын анықтайды. Құндылықтар адам болмысының әр түрлі формаларына деген қатынасын білдіретін адамзат мәдениеті болуымен ерекшеленеді. ==Әлеуметтік-лингвистикалық жүйе== Қазіргі Қазақстан қоғамында әлеуметтік-лингвистикалық жүйені реттеу мен жетілдіру жүріп жатыр. Адам өз бейімділігіне лайықты жұмыс істегенде, барын сала кіріскенде ғана еңбегінің жемісін көреді. Ғалым Қ.Жарықбаевтың айтуынша: “Адам үшін іс-әрекетінің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. Іс-әрекеттің саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ойлаған істен белгілі бір нәтиже шығару – оның екінші бір басты белгісі болып табылады”. Сондықтан ересектердің мемлекеттік қазақ тілін үйренуге бейімділіктері мен белсенділіктерін айқындау мәселесінің зор әлеуметтік мәні бар. Өйткені қоғамымыздың болашақ даму деңгейі осы мәселенің қай дәрежеде шешілуіне тікелей байланысты. Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп жатқан күрделі жаңғыру үдерісі жағдайында бүгінгі таңдағы түбегейлі мәселе – адамды іс жүзінде қоғамдық дамудың басты тұлғасы ету заңды құбылыс. Ересек тіл үйренушінің әлеуметтену үдерісі де заман талабына сай болып отыр. Адамдардың тұлғалық қарым-қатынасы негізінде ой-пікірлердің тоғысуы жүзеге асады. Адамды тұтастықта тұлға деп тану қоғамды жаңаша құруға мүмкіндік береді. Өзін-өзі үздіксіз дамытып, өз әрекетін өзі дұрыс бағалай алатын тұлғалар ғана бәсекелестікке қабілетті қоғамда өз тиесілі орнын таба алады. «Тұлға - өз-өзіне тұтас дүниемен өзара қатынастарын үнемі баяндайтын және ойдағы әңгімелесушімен ішкі полемика барысында өзін-өзі анықтайтын, кіналайтын, қорғайтын, өзін-өзі жетілдіріп, өзгертетін адам. Тұлға – дербес әрекет ететін субъект ретіндегі нақты жеке адам болмысының қайталанбас ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің дара нысаны. Тұлға әлеуметтік тіршілік ету әдісі жағынан дара болады, оның өзіндік дүниесі ерекше өмір жолын белгілейді және ол мазмұны жағынан әлеуметтік жағдайлармен анықталады». Бұған қатысты Д.В.Ольшанский: “Тұлға дегеніміз – қарым-қатынастың, сонымен бірге адамдармен байланысудың толып жатқан басқа да түрлерінің нәтижесі”, - деген пікір білдірген. Б.Г.Ананьев тұлғаның дамуының әлеуметтік мәселелеріне тоқтала келіп: “Тұлға – тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде, белгілі бір қоғамдық-экономиялық формацияда, белгілі бір ұлттық құрамы бар елде қоғамның жеке адамға көптеген экономикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік және т.б. әсерлерінің нысанасы”, - деген анықтама береді. Демек, ХХІ ғасырдың бастапқы кезеңін басынан кешіріп отырған 120 ұлттан құралған тәуелсіз Қазақстан қоғамы да тіл үйренуші мемлекеттік қызметшілерге жан-жақты әсер етеді. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқыту үдерісіне тіл үйренушінің тұлғалық дербестігіне баса көңіл бөлу, оқыту мен тәрбиелеуде оның өзіндік дамуын жеке тұлғаға бағдарланған тәсіл арқылы жүзеге асыру тән. Осыған байланысты қазіргі білім мен біліктілікті арттырудың дамуында жаңа тенденциялар байқалады. Негізгі күш тіл үйренушінің тілдік тұлғасын дамытуға, оның қалыптасуы мен жетілуіне жұмсалады. Қазақ тілін жеделдете оқытудың мақсаты - тілдік тұлғаның өзін дамытуы мен өзін жетілдіруіне мүмкіндік жасау. Оқытудағы бағдар материалдың құрылымы мен нақты жағдайларды логикалық тұрғыдан түсініп, талдау және өнімді қатысымдық әрекет нәтижесінде жаңа білім алудың тәсілдерін ашу, қоғам алдындағы нақты мәселелерді шеше білуге бағытталады. Қазіргі уақытта біліктілікті арттыру жүйесінде мемлекеттік тілді оқытуда жеке тұлғаның өмірі, құқығы мен бостандығы жоғары құндылық болып саналатын Қазақстан Республикасының Конституциясы басшылыққа алынады, білім беруді ізгілендіру мен демократияландыру ұстанымдары анықтайды. Ол «білгір адам» парадигмасын ауыстыратын «білікті тұлға», «қатысымдық тұлға», «құзыретті тұлға» парадигмасы болып табылады. Әлемдік практикада өткен ғасырдың 40-жылдарында қолданысқа ене бастаған «үздіксіз білім беру» термині ересек адамдарға білім беру жүйесі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі өмірлік білім беру идеясының орнына өмір бойы білім алу идеясын басшылыққа алудың дұрыстығы заман талабынан туындап отыр. Жеделдете оқыту жүйесі педагогикалық жүйелердің бөлігі бола отырып, адамның белгілі бір деңгейдегі еркіндік дәрежесін жүзеге асырады, яғни оны сол мезетте қажет болатын белгілі бір іс-әрекетке бағыттайды. Өз кезегінде жеке тұлға өз қатысымдық құзыреттілігін дамытуға ұмтыла отырып, тілдік тұлға деңгейіне көтеріледі. Өз бетімен білімін жетілдіру жеке тұлғаның барлық ішкі жүйелерін біртұтастыққа жұмылдыруға мәжбүр етіп, оған жаңа қырынан танылуға, құндылықтары мен қызығушылықтарын жаңадан бағыттауға және өзін жетілдіріп, қайта құрылуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі дамыту кезінде тілдік тұлға ұйымдастырудың жаңа деңгейіне көтеріледі де, ол одан сайын дамып, күрделілене түседі. Талап, ынта, жаңашыл бастамалар, шығармашылық белсенділік, ізденушілік - тілдік тұлғаның даму үдерісінің көрсеткіштері болып табылады. Үздіксіз білім беру жүйесінің ұстанымдары жеке тұлғаның жан-жақты жалпы мәдени дамуы, тұлғаның бос уақытын дұрыс ұйымдастыру, әлеуметтік тұрақтылық және әлеуметтік даму және т.б. функцияларды жүзеге асырумен тікелей байланысты. Адамзат дамуының тарихи және әлеуметтік тәжірибесі дүниетаным, шығармашылық, терең білімділіктің негізі – тіл екендігін көрсетті. Тіл жеке тұлғаның даму ұстанымдарын, сенімін жүзеге асырады, дүниеге деген қайталанбас көзқарасын білдіреді, болып жатқан жағдайға әсерлену қабілеттілігін көрсетеді. Мемлекетіміз жүргізіп отырған тіл саясаты бойынша қоғамымыздағы әрбір азаматтың мемлекеттік қазақ тілін тегін үйренуіне толық құқығы бар. Бүгінгі тіл үйренуге мұқтаж ересек қауым мемлекеттік тілді меңгеру арқылы өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту мүмкіндіктерінің кеңейетініне толық көзі жетіп отыр. Сонымен қатар, өздері мекендеп отырған елдің, отандас болып отырған ұлттың тілін меңгеру арқылы қазақ топырағының, қазақ ұлтының алдында адамгершілік борыштарын ақтап шығатындарын сезінуде. Ерназарова бұған қатысты: “Оқытудың мазмұны тілді үйренушінің мақсатынан туындайды. Ал мақсат экстралингвистикалық факторлардың ықпалымен қалыптасатын қоғам мүшесінің қажеттілігінен туындайды. Қажеттілік мазмұны тілді үйренушінің қарым-қатынас жасайтын ортасының әлеуметтік сипатына тәуелді болып келеді”, - деп жазады. Ал білім беру мазмұнында тілді оқытудың маңызы ерекше, адам тіл арқылы қоршаған ортаны таниды, басқалармен тілдік қарым-қатынасқа түседі, логикалық ойлау қабілеті дамиды, ақпараттар қабылдайды, өз ойын ауызша да жазбаша да жатық жеткізе алу мүмкіндігіне ие болады. Үздіксіз білім беру мазмұнын жаңарту қоғамды ақпараттандыру үрдісінің дамуына байланысты өзгеріске ұшырап отырады, ал мемлекеттік тілді оқытуды ақпараттандыру оқыту мақсаттарына терең деңгейде әсер етеді. Соған сәйкес қазақ тілін жеделдете оқытудың міндеті - адами қарым-қатынасқа дайын, әлеуметтік-лингвистикалық ахуалды дұрыс бағалайтын, мемлекеттік тілді білудің қажеттілігі мен әлеуметтік маңызын терең сезінетін, қазақ тілінде сөйлесім әрекетін жағдаятқа сәйкес үйлесімді қолдана білетін, жоғары азаматтық жауапкершілік пен әлемдік көзқарасының, сана-сезімінің дамуы күнделікті өмір қажеттілігі болып табылатын болашақ ақпараттық қоғам мүшелерінің сапалы жаңа моделін жасақтау болып табылады. ХХI ғасырда әлемдік өркениет төрінен орын алуы үшін, Қазақстанның жан-жақты дамуының бірден-бір жолы ғылымды әр қырынан меңгеру қажет болып отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті халық үшін», «бәсекеге қабілетті экономика үшін» - деген жолдауында: «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдың бірі» -деген. Қазіргі заман талабына сай, Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл сайын өзгерістер енгізіп отыр. «Жаңа технологиялық құзірет» бағдарлай білу өз бетінше білім беруде стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік береді: таңдай білу, талдай білу, өзгерте білу, сақтай білу, жеткізе білу, жүзеге асыра білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге асыруда жаңа формацияның педагогы қажет. Мұғалімдердің жаңа ұрпағы, білім деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей, біршама емес, әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Бұл-уақыттың талабы. Білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасы келуде. Ол - балаға оқу қызметінің субъектісі ретінде жүзеге асырылуы орынды. Жаңа тұлға оқушыны дамыту жолдары: өзін-өзі өзектендіру, өзін-өзі тану, өзін-өзі дамушы тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Демек, мектеп оқушыларының ғылым, білімнің қоғамдық қажетті деңгейі мен қамтамасыз ету, оларды Отандық, ұлттық және әлемнің мәдениет арналарына сусындату қажет. Ыбырай Алтынсарин сөзімен айтқанда мектептің жұмыскер жүрегі – ұстаз. Яғни, негізгі білім қазығы –бастауыш сынып мұғалімдерінен үлкен үміт күтері сөзсіз. Осы міндеттерді жүзеге асыруда әр сыныптың ерекшелігі білім деңгейіне сай болуы қажет. Қазіргі заман талабына бейімделген шәкіртті тәрбиелеп, білім беруде өз тәжірибемде басты өзекті тақырыбымызды: «Жеке тұлғаға бағытталған оқытуды ұйымдастыру арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру», - деп атадық. Осы тақырыпты меңгеру барысында мынадай міндеттер шешімін табуға тиіс: #Оқушының психологиялық даму ерекшелігін, пәнге деген қызығушылығын анықтау; #Тілдік қорын, мәдени сөйлеуін жетілдіру; #Оқушылардың өздігінен іздене отыра, шығармашылық қабілеттерін арттыруға икемдеу, соған байланысты жұмыс түрлерін жасау; #Оқу мен тәрбие егіз екендігін ескере келе, тәрбие жұмыстарында да, оқушының танымдық белсенділігін арттыру. Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыруда оқушылардың көмегімен мынадай зерттеу жұмыстары жүргізілді: #Сауалнама #Тест: психологиялық, пәндік # Кесім алу #Бақылау жұмысы Бұл күнделікті бағдарламаны меңгеруде қиындықтар туғызатынын байқай бастадық. Сол себепті жаңашыл-ұстаздардың озық іс-тәжірибелермен қатар, СТО стратегияларын сабақта және сабақтан тыс уақыттарда пайдалануға бет бұрдық. Мәселен, кітапханашымен байланыс жасай отырып, оқушылардың көркем әдебиетке қызығушылығын арттырдық, әр сабақта тіл дамыту жұмыстары жасалды, яғни 4 шумақты өлеңдерді жаттауға ұсындық. Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда әр сабақ мазмұнына сәйкес суреттер салу, диафильмдер жасау, ребус, сөзжұмбақ құрастыруды дағдыға айналдырып отырдық. Есте сақтау қабілеттерін арттыруда берілген мәтіндерді, өлең-шумақтарды, аңыз-әңгімелерді оқушы есінде көбірек сақтап қалу мақсатында түрлі кестелер толтырылды. Бұл ретте басты ұстаным - бастауыш сынып оқушыларына сабақты жоғарғы қызығушылықпен өткізу екендігін баса айту қажет. Әр тақырыпты өткенде, таңдау кезінде алдымен ой қозғалады. Сабақтың кейбір кезеңдерінде оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыруда өз ойын жазбаша жазуын, логикалық ойлауын үнемі қарастырылады. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, өзін-өзі ұстауын, өз ойын еркін жеткізуі, оқушы бойында инабаттылық тәрбиесінің қалыптасуына үнемі көңіл бөлініп отырады. Осындай атқарылған істер барысында тәжірибелік істердің ілгері басқанын байқадық және мына нәтижелерге қол жеткіздік: *білім деңгейі мен білім сапасының артуына; *логикалық ойлау деңгейі мен тілдік қарым-қатынас деңгейлерінің өсуіне; *кез-келген ортада өзін-өзі ұстау мәдениетінің жоғарлауына; *қазіргі ортаға бейім, саналық та, тәрбиелік дәрежесінің оң өзгерістерінің сипат алғанына көз жеткіздік. Болашақтың бәсекесіне қабілетті XXI ғасыр шәкіртін тәрбиелеу білім беру саласының еш назарынан тыс қалған емес. Соған сай ұстаз - ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, тынымсыз еңбеккер, ортаның ұйтқысы, жан-жақты шебер, терең қазыналы білімпаз, гуманист, белсенді патриот болғанда ғана қоғамның мықты да білікті, жоғарғы мәдениетті, жан-жақты дамыған, шығармашылығы жоғары жеке тұлғаны қалыптастырып, тәрбиелейтінімізге нық сенімдімін. Әр ұстаз – ХХІ ғасыр мұғаліміне сай болу үшін – ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, жан-жақты шебер, тынымсыз еңбекқор, терең қазыналы білімпаз, кез-келген ортаның ұйытқысы болу керек. :Ежелгі грек материалисі, философ Демокрит айтқандай, «Еңбек үздіксіз үйренгендіктің арқасында жеңілдей түседі». Олай болса, жас ұрпаққа үйретері мол аға ұрпақтың ісі өрге жүзіп, еңбектері үстем болсын. ::Мұғалім. Бұл адамның ардақты аты, Білімдік бар биікке шығар саты. Ең алғаш басталады осы адамнан, Сүйеді сондықтан да жақын, жаты... Бар ғалым, барлық қоғам мұғалімді, Сыйлайды мәңгі бақи беріп төрін, - деп, Сәбит Мұқанов айтқандай, үнемі сыйлы, қадірлі, сүйікті болып, шәкірттерімізді білім нәрімен сусындатып, белестерге жете берейік. Сондықтан баланы жеке тұлға ретінде өздігінен дамуға итермелеуіміз керек. Себебі жаңа білім парадигмасы бірінші орынға баланың білім алу арқылы өз бетінше дамуын қойып отыр. Бұл мақсатқа жетуде өз бетінше жұмыстардың алар орны ерекше. ==Пайдаланылған әдебиеттер== #А.С. Макаренко. Педагогические сочинения. М., «Педагогика»,1988. # А.С. Макаренко. Психология труда учителя.М., «Просвещение», 1993. #В.И. Андреева. Педагогика творческого саморазвития. Казань. 1996. #Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б #Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004. 3-4б. #Краткий словарь иностранных слов // под.ред. О.П.Марасанова.М., 1993. 318-б #Советский энциклопедический словарь// М., Издательство «Советская энциклопедия», 1984. 613-б #С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. А.С. Макаренко. «Толковый словарь русского языка» // М., 2004. 288-б #Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана . 2004. 28-б #С.Е. Шишов. Понятие компетенции в контексте проблемы качества образования // «Государство и образование», 2002. 88-б #В.А. Хуторской. Ключевые компетенции как компонент личностноориентированной парадигмы образования. // «Народные образования», №2, 2003. 58-94-б #Б.А. Тұрғынбаева. Мұғалімнің шығармашылық әлеуметін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту.: теория және тәжірибе // Aлматы. 2005, 174-бет #К.Құдайбергенова. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий // «білім сапасын бағалаудың мәселелері: әдіснамалық негізі және практикалық нәтижесі » атты халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның материалдары. 2008. 30- 32-б [[Санат:Білім]] [[Санат:Білім беру]] [[Санат:Педагогика]] [[Санат:Терминология]] mjyxbebtivd44bm8yow4czn6ct6euqx 3589187 3589186 2026-04-21T12:31:54Z Эльмира Ералиева 179349 3589187 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ushinsky.jpg|right|frame|300px|Мұғалім - өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатқанмен оның мұғалімдігі де жойылады.''К.Д.Ушинский.'']] '''Білім беру жүйесі''' - сабақтастығы бар білім беру бағдарламалары мен әртүрлі деңгей мен бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру [[құқық]]тық формадағы, типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың, сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны. Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады. Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық технологияларды өз сабақтарында күнделікті пайдаланса, сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап көрсеткен. [[Елбасы]]мыз [[Н.Ә. Назарбаев]] жолдауында айтқандай: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдында оқыту үрдісінің технологияландыру мәселесін қойып отыр. Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне енуде. ==Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты== Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман дайындау. [[Мектеп]] – үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы ерекше тұс - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның жүрегіне жол таба білуі. [[Ұстаз]] атана білу, оны қадір тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін , барлық шәкіртін , мектебін шексіз сүйетін адам. Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі – педагогикалық құралдардың барлығын меңгерген, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге талпынған, рухани дамыған, толысқан шығармашыл тұлға құзыреті. Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы мұғалімге қойылатын талаптар : бәсекеге қабілеттілігі, білім беру сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы шеберлігі. Осы айтылғандарды жинақтай келіп, жаңа формация мұғалімі- рефлексияға қабілетті, өзін-өзі жүзеге асыруға талпынған әдіснамалық , зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік тұлғалы,коммуникативтілік, ақпараттық және тағы басқа құдыреттіліктердің жоғары деңгейімен сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты, шығармашыл тұлға. Нәтижеге бағытталған білім моделі мен басқарудың жаңа парадигмасы аясында жекелеген ұғымдар мен нормаларды және тиімді педагогикалық технологияларды меңгеру үшін педагогтардың кәсіби мәдениетін дамытуға бағытталған оқу қажеттіліктері туындалып отыр. Біліктілік арттыру жүйесінде педагогтардың оқу қажеттіліктері нақты білімнің мәнін түсінуге, соның нәтижесінде өзіндік іс- әрекетке енуге және жеке өміріндегі тәжірибені жетілдіру мақсаттарына байланысты қалыптасады. Осы заманғы мұғалім оқуға үлкен потенциалдық мүмкіндіктермен келеді. Сондықтан олардың функционалдық сауаттылықтарын кәсіби шеберлікпен ұштастыру үшін нәтижеге бағытталған білім беру үлгісінде мақсатты түрде білім беретін, қалыптастыратын, дамытатын андрогогикалық процесс қажет. Басқаша айтқанда ересектерге арналған, жалпы және кәсіби білімнің қажеттілігін дамыту, ғылым, білім мен мәдениет жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мәдениеті мен әлеуметтік белсенділікті дамытуға бағытталған танымдық іс-әрекетке ынталандыру үшін білім беру. Қазіргі білім беру парадигмасы «білікті адамға» бағытталған білімнен «мәдениет адамына» бағытталған білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру жаңаша ұйымдастыру- оның философиялық , психологиялық, педагогикалық негіздерін, теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді. Сондықтан бүгінгі күні еліміздің білім жүйесінде оқыту үдерісін тың идеяларға негізделген жаңа мазмұнын қамтамасыз ету міндеті тұр. Француз қайраткері «Адамға оқып – үйрену өмірде болу, өмір сүру үшін қажет» дегендей оқыту процесін технологияландыру, осыған сәйкес оқу бағдармаларын жасау, ғалымдар мен жаңашыл педагогтардың еңбектерімен танысу жұмыстары мұғалімдердің үздіксіз ізденісін айқындайды. Жаңа педагогикалық технологиялардың негізгі мәні пассивті оқыту түрінен активті оқытуға көшу оқу танымын ұйымдастырудағы бастамашылдығына жағдай туғызу, субьективтік позицияны қалыптастыру. Білім сапасын арттыру және нәтижеге бағытталған үлгіге беталуы барысында мұғалімдер мемлекеттік стандарт берілген нәтижелерге жетуде кәсіби шеберлікпен меңгерген зерттеу біліктері мен дағдылары нәтижесінде проблеманың шешімін таба алатын, ақпараттық – коммуникативті мәдениеті жоғары тұлғалық - дамытушылық функцияны атқарады. Қазіргі заман адамның осы құзыреттілікті меңгере отырып тек « кәсіби икемділігін оңтайландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін « үнемі оқып – үйрену және өзін-өзі жасау талабын қалыптастыра алады. Қазақстандағы білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім көрсеткішінің жақсаруы мен қазақстандық білім беру жүйесінің тартымдылығын арттыру үшін, ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру, олардың бүкіл қызметі бойына мансаптық өсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды қамтамасыз ету, сондай- ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды арттыру мәселелеріне үлкен мән берілген. Осыған байланысты қазіргі таңда еліміздің білім беру жүйесіндегі реформалар мен сыңдарлы саясаттар, өзгерістер мен жаңалықтар әрбір педагог қауымының ойлауына, өткені мен бүгіні, келешегі мен болашағы жайлы толғануына, жаңа идеялармен жаңа жүйелермен жұмыс жасауына негіз болары анық. Олай болса, білімнің сапалы да саналы түрде берілуі білім беру жүйесіндегі педагогтердің, зиялылар қауымының деңгейіне байланысты. Дәстүрлі білім беру жүйесінде білікті мамандар даярлаушы кәсіби білім беретін оқу орындарының басты мақсаты – мамандықтарды игерту ғана болса, ал қазір әлемдік білім кеңестігіне ене отырып, басекеге қабілетті тұлға дайындау үшін адамның құзырлылық қабілетіне сүйену арқылы нәтижеге бағдарланған білім беру жүйесін ұсыну – қазіргі таңда негізгі өзекті мәселелердің бірі. Жалпы алғанда «құзырлылық» ұғымы жайлы ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылық ұғымы – соңғы жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деп көрсетеді. Бұл жайлы Б.Тұрғанбаева «... өзінің практикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуде қолдана алуын – құзырлылықтар деп атаймыз » деп анықтаса, Ресей ғалымы Н.Кузьминаның көзқарасы бойынша, «Құзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлығы ». Латын тіліндегі « компетенс»сөзін ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез- құлқын , ең бастысы тұлға мүмкіндігін бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік көзқарастарды есепке алу қажет» деп жазса, Б.Тұрғанбаева «Құзырлылыққа бағытталған оқыту үрдісінде тәжірибелік жолмен мәселені шешу мүмкіндігі молаяды. Осы жағдай біліктілікті арттырудағы екінші үлгіге көшірудің негізі бола алады. Өйткені,құзырлылыққа бағытталған үлгіде білім алушылардың өздерін ұйымдастыру - басты мақсаты » деп көрсетеді. Қ.Құдайбергенова «Құзырды әртүрлі кенеттен болған ситуацияларда мәселелерді шешу үшін қажетті білімді немесе әрекетті көрсете білу қабілеті, білім мен өмірлік ситуация арасындағы байланысты орнату мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты адамның өзіндік деңгейіне, даралық қасиеттеріне тікелей байланысты тұлғалық, теориялық, практикалық өлшеу дәрежесі жоғары деңгейде кіріктірілген құрылым ретінде қарастыру ұсынылады» деген тоқтам жасайды. ==12 жылдық білім беру== Қазақстан Республикасының 12 жылдық білім беру тұжырымдамасында педагог кадрлардың кәсіби - тұлғалық құзыреттілігін қалыптастыру басты мақсат екендігін атай келе, 12 жылдық білім беруде педагог төмендегідей құзыреттіліктерді игеруі міндетті деп көрсетілген. #Арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби дамуын жобалай білетін қабілеті. #Әлеуметтік құзыреттілік- кәсіптік қызметімен айналысу қабілеті. #Білім беру құзыреттілігі - педагогикалық және әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу қабілеті. Ендеше құзыреттілік дегеніміздің өзін қазіргі заман талабына сай педагог қауымының өзін -өзі өзгерте алу қабілеттілігі деп түсінуге болады. Білім саясатындағы түбегейлі өзгерістерді күнделікті оқу үрдісінде берілетін тапсырмалардан бастау қажет екендігі айқын көрсетілген. Студенттер оқытушы қауымнан тек білімге ғана емес, өмірге үйрететін қабілеттілікті қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтарымыз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы: жедел шешім қабылдаушы:ерекше ұйымдастырушылық қабілетті: нақты бағыт- бағдар беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы.Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ мұғалім - қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың , интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ. Бұның өзі өз кезегінде қазіргі ұстаздардан шәкіртті оқытуда, білім беруде, тәрбиелеп өсіруде белгілі бір құзыреттіліктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Мұндай құзырлылықтың қатарына мыналар жатады: *бағдарлы құзыреттілік (азаматтық белсенділік, саяси жүйені түсіну, баға бере білу, елжандылық, т.б); *мәдениеттанымдылық құзыреттілік (ұлттық ерекшеліктерді тани білу, өз халқының мәдениеті мен өзге ұлттар, әлем мәдениетін салыстыру, саралай білу қабілеті); *оқу-танымдық құзыреттілік(өзінің білімділік қабілетін ұйымдастыра білу, жоспарлай білу, ізденушілік-зерттеушілік әрекет дағдыларын игеру, талдау, қорытынды жасай білу); * коммуникативтік құзыреттілік ( адамдармен өзара қарым-қатынас тәсілдерін білу, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінде, халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары болуы); *ақпараттық-технологиялық құзыреттілік (ақпараттық технологиялармен, техникалық обьектілер көмегімен бағдарлай білу, өз бетінше іздей білу, таңдай, талдай білу, өзгерте білуді жүзеге асыра білу қабілеті); *әлеуметтік- еңбек құзыреттілігі (әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға талдау жасай білу, шешім қабылдай білу, түрлі өмірлік жағдайларда жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете білу қабілеті); *тұлғалық өзін-өзі дамыту құзіреттілігі (отбасылық еңбек, экономикалық және саяси қоғамдық қатынастар саласындағы белсенді білімі мен тәжірибесінің болу қабілеті). Аталған құзыреттілік қасиеттерді тұлға бойына дарытуда педагог қауымның арнайы әлеуметтік білім беру құзыреттіліктерінің жан- жақты болуы талап етіледі.Егер педагог өзінің кәсіби өсу жобасын дұрыс жолға қоя отырып, өзінің кәсіптік қызметіне нақты берілу арқылы тұлғаның алған білімін өмірде қолдана білетіндей тапсырмалар жүйесін ұсына алатын жағдайда болғанда ғана студент құзыреттілігін қалыптастыруға мүмкіндік табады. Бір сөзбен айтқанда, тұлғаға бағытталған білімдер жүйесі білім стандартына сай тұлғаның жан- жақты дамуына негізделген, алған білімін өмірдің қандай бір жағдаяттарына қолдана алатындай дәрежеде ұсыну педагогтің құзыреттілігіне байланысты болады. ==Кәсіби деңгейдің дамуы== Психологтар да, педагогтар да адамның рухани интеллектуалдық, кәсіби шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы өмірінің әр кезеңінде әр қалай деп көрсетеді.Мысалы, ұлы педагогтар А.Дистерверг ,К.Ушинский А.Макаренко ,В.Сухомлинский ,т.б мұғалімдік еңбекті адамтану ғылымы , адамның жан дүниесі , рухани әлеміне бойлай алу өнері дей отырып, педагогикалық шеберліктің дамуына зор үлес қосқан. Осы тұрғыдан алып қарағанда педагогикалық шеберлік- кәсіби әрекетті жоғары деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке қасиеттерінің , оның білімі мен білігінің жүйесі. Осы мәселені терең зерттеген А.Маркова мұғалімнің кәсіби деңгейге көтерілуінің төмендегідей психологиялық критерийлерін анықтаған. Обьективті критерийлер. Мұғалімнің өз мамандығына қаншалықты сәйкес әлеуметтік тәжірибеге қосар үлесі қандай екендігі.Жоғары еңбек көрсеткіші,әртүрлі мәселелерді шығармашылықпен шеше алу біліктері, т.б жататындығын атап өтеді. Субьективті критерийлер. Адамның мамандығы қаншалықты оның табиғатына, қабілеттері мен қызығушыларына сәйкес қаншалықты ол өз ісінен қанағат табатындығымен байланысты. Мұғалім еңбегіндегі субьективті критерийлерге кәсіби – педагогикалық бағыттылық, кәсіптің маңыздылығын , оның құндылығын түсіну, маман иесі ретінде өзіне позитивті көзқарастың болуын жатқызады. Нәтижелі критерийлер. Мұғалім өз ісіне қоғам талап етіп отырған нәтижелерге қол жеткізіп отыр ма деген мәселе тұрғысынан қарастырады.Біреулер нәтиже ретінде оқушылардың білімдерінің стандартқа сай болуын алса, енді біреулер олардың қарым- қабілетін дамытуды алады, ал кейбіреулері оқушылардың өмірге дайындығын басты назарда ұстайды, ал оқыту нәтижесі біз үшін баланың психологиялық функцияларын жетіліп, өзінің педагогикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуге қолдана алуы. Шығармашылық критерийлер. Мұғалім өз кәсібінің шекарасынан шыға алуы, сол арқылы өз тәжірибесін, еңбегін өзгерте алуы жатқызылады.Шығармашыл мұғалім үшін біреудің тәжірибесін қайталағаннан гөрі өз жаңалықтарын, білгендері мен түйгендерін басқаларға ұсына алуының, шығармашылық бағыттылықтың болуының мәні зор. Кәсібиліктің бірден келе салмайтындығы белгілі, оны әр мұғалім ерте ме, кеш пе меңгеруі тиіс. А.Маркова оның кезеңдерін төмендегідей етіп бөледі: мұғалімнің өз мамандығына бейімделу кезеңі: мамандықта өзін-өзі өзектендіру кезеңі:мамандықты еркін меңгерген кезең: мамандықта шығармашылық деңгейге жеткен кезең. Осылайша ғалым кәсіби құзыреттіліктің сипаттамасын шебер- мұғалімнің , жаңашыл- мұғалімнің, зерттеуші- мұғалімнің, кәсіби дәрежесіне көтерілген мұғалімдердің жиынтық бейнесі ретінде қарастырады. Ең бірінші кезекте мұғалімнің « өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Ғылым жаңалығын түрлендіруде өз үлесін қосу арқылы жасаған нәтижелі жұмысы өзгелердің тәжірибесін толық көшірмей, жаңа ортаға икемдеп, өзіндік іс- әрекет жиынтығы арқылы айтарлықтай нәтижеге қол жеткізу керек.Қазіргі кәсіптік- педагогикалық қызмет қандай мұғалімді талап етеді. Мұғалім – оқушылардың жеке тұлғасын дамытуға басымдық беретін, күрделі әлеуметтік-мәдени жағдайларда еркін бағдарлай алатын, шығармашылық процестерді басқара алатын, адам туралы ғылымның жетістіктерін, оның даму заңдылықтарын, компьютерлік оқыту өнерін терең меңгерген жан- жақты дамыған шығармашыл тұлғаны талап етеді. Ал, білім беруде кәсіби құзырлы маман иесіне жеткен деп мамандығы бойынша өз пәнін жетік білетін, оқушының шығармашылығы мен дарындылығының дамуына жағдай жасай алатын, тұлғалық- ізгілілік бағыттылығы жоғары, педагогикалық шеберлік пен өзінің іс- қимылын жүйелілікпен атқаруға қабілетті, оқытудың жаңа технологияларын толық меңгерген және білімдік мониторинг негізінде ақпараттарды тауып, оларды таңдап сараптай алатын, отандық және шетелдік тәжірибелерді шығармашылықпен қолдана білетін кәсіби маман педагогті айтамыз. ==Қазақ мектебі== Қазақ мектебінің бүгінгі жайы мен ертеңі, оқушылардың білімділік және тәрбиелік деңгейі шешуші дәрежеде мұғалімге, ата-анаға және қоғам қауымдастығына жүргізілген жұмыстарға, ізденісіне байланысты. Бастауыш сыныптарға арналған бағдарламалар педагогикалық үрдісті жаңаша қарауды талап етеді. Педагогика ғылымында баланы оқыту мен тәрбиелеудің мақсаты – жан-жақты дамыған жеке тұлға қалыптастыру болса, оқытудағы негізгі мақсат - өздігінен дамуға ұмтылатын жеке тұлғаны қалыптастыру. Жеке тұлғаның дамуында маңызды рөл атқаратын оқушының өз бетінше жұмысын тиімді ұйымдастыра білу; сол арқылы материалды саналы меңгертудің жүйесін жасау; оқушының түрлі дара қабілеттерін арттыру. Өз бетінше жұмыс қазіргі жеке тұлғаны қалыптастыру және тәрбиелеуде, білім берудің приоритетін түбегейлі өзгертуде, яғни бұрынғыша оқушыны пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыруды түбегейлі өзгертуде. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. Жаңа технологияны меңгеруде мұғалімнің жан – жақты, білімі қажет. Қазіргі мұғалім: *Педагогикалық үрдісте жүйелі жұмыс жүргізе алатын; *Педагогикалық өзгерістерге тез төселетін; *Жаңаша ойлау жүйесін меңгере алатын; *Оқушылармен ортақ тіл табыса алатын; *Білімді, іскер, шебер болу керек; Жаңа педагогикалық технологияның ерекшеліктері – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан –жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту, өзгеріс енгізу, жаңа педагогикалық идеялар мен жаңалықтарды өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек тыңдаушы, орындаушы болса, ал қазіргі оқушы – өздігінен білім іздейтін жеке тұрға екендігіне ерекше мән беруіміз керек. Қазіргі оқушы: *Дүниетаным қабілеті жоғары; *Дарынды, өнерпаз; *Іздемпаз, талапты: *Өз алдына мақсат қоя білу керек; Отбасының жетекшілік маңызы онда тәрбиеленіп жатқан адамның тән-дене және рухани дамуына әсер етуші ықпалдар мәні мен мағынасының тереңдігіне тәуелді келеді. Ата-ананың ұйымдастыру және бағыттаушы ролін, ата-анамен бала арасындағы өзара қатынастың сипатын, бала тәрбиесіне әсер ететін жанұяның мақсатты адамгершілік бағыттарын, баланың жанұядағы араласатын іс-әрекетінің алуан түрлілігін, ата-ананың тәрбие құралдарын, тәсілдерін, әдістерін пайдалана алу қабілеттерін, баланың белсенділігінің дәрежесін көруге болады. Ата-ана арасындағы, ата-ана мен бала арасындағы, балалардың арасындағы өзара қатынас педагогикалық процестің тәрбиелік механизмдері болып табылады. Тәуелсіз ел тірегі – білімді ұрпақ десек, жаңа дәуірдің күн тәртібінде тұрған мәселе – білім беру, ғылымды дамыту. Өркениет біткеннің өзегі,сғылым, тәрбие екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Осы орайда білім ордасы – мектеп, ал мектептің жаны – мұғалімдердің басты міндеті - өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін қастерлей және оны жалпы азаматтық деңгейдегі рухани құндылықтарға ұштастыра білетін тұлға тәрбиелеу. Бәрімізге белгілі, біздің қоғам аса күрделі жағдайларды бастан кешірді. Өтпелі кезеңге тән өмірдің ауыртпалықтарын ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ адам қандай жағдайда да өзінің биік адамгершілік сипаттарын, кісілік қасиеттерін сақтап қалуға тиіс. Тәрбиенің осы жақтарын қазақ жастарының санасына кішкентайынан терең енгізу қажет. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында да мектеп оқушылары бойында адамгершілік және тұрмыс негіздерін қалыптастыру, азаматтыққа тәрбиелеу және олардың ақыл – ойын айқындау басты міндет екендігі айтылған. Олай болса, қоғам болашағы- жас ұрпақтың бойына адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, ақыл-ой, сана-сезім қалыптастыратын салауатты тәрбие беру мазмұнын жаңаша құру қажет. Осы орайда, «Сабақ беру – үйреншікті жай шеберлік емес, ол – үнемі жаңадан жаңаны табатын өнер» деген, Жүсіпбек Аймауытовтың сөзін айта кету артық болмас. Егеменді еліміздің ең басты мақсаты өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның алатын орны ерекше. Қазіргі білім берудің басты мақсаты да сол жан-жақты дамыған, рухани бай жеке тұлға қалыптастыру болып табылады. Рухани бай, жан-жақты дамыған жеке тұлғадағы ең басты қасиеттердің бірі - тіл байлығы, өз ойын нақты, терең мағыналы әрі көркем жеткізе білетін, шешен де ойлы сөйлей білетін, Абайша сөйлегенде сөзі жүрекке жылы тиетін, сөз құдіретін игерген адамдарда да тұлғалық қасиет болады. Рухани адамгершілікке тәрбиелеудің басты мақсаты оқушылардың белсенді өмірлік жолын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын, сөз бен істің бірлігін қамтамасыз етіп, адамгершілік нормаларынан ауытқушыларға жол бермеуді қалыптастыру болып табылады. ==Сынып жетекшісінің ата-аналармен өзара іс-әрекетінің ерекшеліктері== К.Д.Ушинский айтқандай, «Мұғалім тек өз пәнінен сабақ беріп қана қоймауы керек, сонымен қатар тәрбиеші адал, әділетті, шыншыл адам болуы керек». Олай болса, әр мұғалім сабаққа қойған үш мақсатының үшеуіне де жетіп, білім мен тәрбиені ұштастыруымыз қажет. *Мектепте оқу жылының басында негізгі пәндер бойынша әр баланың білім деңгейі анықталады. *Сынып жетекшісі ата-ана, оқушы, пән мұғалімдерін байланыстырушы ғана емес, қарым-қатынастарын басқарушы, бақылаушы, кеңесші. ==Ата-аналармен жұмысты ұйымдастырудың түрлері== Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы жеке адамның дарындылығын таныту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. ХХI ғасыр - бәсеке ғасыры, бұл бәсеке енжарлықты, керітартпалықты көтермейді. Еліміз егемендігін алып, өзін бүкіл әлемге мойындата бастаған осы кезеңде біздің қоғам дарынды, қабілетті, жан-жақты жетілген адамдарды қажет етеді. Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат - ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, іздемпаздыққа үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек. Жас жеткіншектердің бойындағы ерекше қабілеттілікті, дарындылықты тани білу, оның одан әрі дамуына бағыт-бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу - ұстаз парызы. Ұлы ойшыл Плутарх кезінде: «Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Сондықтан әрбір ұстаз бұған жол бермеуі керек», - деген екен. ХХI ғасыр – білімділер ғасыры. Сол себептен де білім сапасын арттыру, оқушылардың дарындылығын айқындап, біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми ізденіс қабілеттерін қалыптастыру - әрбір ұстаздың міндеті. ХХІ ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамды қалыптастыруда білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында. Осы тұрғыда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен сапасының дамуы қуатты жүретін, ерекше құнды, қайталанбас кезеңі. Сондықтан да, бастауыш білім үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да, қадірлі жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім ғана беріп қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған ортаға дұрыс көзқарасты болу, жағдайларды объективті түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйрету. Дамыта оқытудың басты мақсаты –баланы оқыта отырып, жалпы дамыту. Әрине бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері әртүрлі болады. Дегенмен әр баланың бір нәрсеге бейімі болады. Бейімділік - оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Баланың жасырын, тіпті тым терең жатқан қабілеттерінің көрінуін мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде үлкендердің басшылығымен жүзеге асады. Педагогика ғылымы еш нәрсеге бейімі жоқ, қабілетсіз адам болмайды деп дәлелдейді. Сол себебті, балалардың қабілетін кеңінен өрістете дамытуға тек мектеп қана мақсатты түрде ықпал ете алады. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда әр түрлі әдіс - тәсілдерді қолдануға болады. Оқушылардың өзіндік жұмыстарының мән - мағынасын ұйымдастырудың тәсіл - амалдарын бір ғана белгімен сипаттауға болмайды. Өзіндік жұмыстың ұйымдастырудың негізгі шарттары мыналар: *Мұғалімнің нақты тапсырмалар беруі; *Жұмысты орындаудың уақытын белгілеу; *Мұғалімнің басқаруымен оқушылардың *Дербестігінің өзара байланысы олардың жұмысты өз еркімен орындау. Оқушылардың өзіндік жұмысы - мұғалімнің қажетті нұсқаулары бойынша оқушының оқу жұмысының жеке дара және ұжымдық түрі. Өзіндік тапсырмаларды орындау барысында оқушылардан белсенді ойлау талап етілді. Осының нәтижесінде оқушылар өздігінен бақылауды үйренеді, олар да тапсырылған істі орындаудағы жауапкершілік сезім, еңбексүйгіштік, табандылық, ұйымшылдық, бір - бірімен деген жолдастық көмек қалыптасады. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. ==Дарындылық== Жалпы «дарындылық» феноменін алғаш зерттеуден бастап-ақ ғылымда екі бір-біріне қарама-қарсы «био» және «социо» бағыттары қалыптасқаны аян. Дарындылықтың негізгі басымды қозғаушы күші тек қана генетикалық нышандар болып табылады деген пікір Ф. Гальтон, Г. Айзенк еңбектерінда айқын көрінген. Екінші бағытты ұстанған ғалымдар негізгі фактор ретінде қоршаған ортаны қарастырған. Ал қазіргі таңда А.Т. Асмолов негіздеген ұстаным әлдеқайда өміршең екендігін дәлелдеп отыр. Л.С. Выготскийдің теориясын негізге алған бұл бағыт «дарындылықты» білімді өз бетінше игеру, ашу, жаңа жағдайда көшіре білу, мәселені мақсатты шешу, бір сөзбен айтқанда, «интеллектуалды дарындылық» ретінде зерттейді. Педагогикалық энциклопедияда: «Дарындылық дегеніміз – адамдардың қабілеттерін жете жақсы дамуының жоғары сатысы», - деп атап көрсетіледі. Осы қабілеттілік арқылы адамдар көптеген жақсы жетістіктерге жете алады. Дарындылық – сапалы қабілеттердің өзіндік бірлесуі: оның арқасында іс-әрекет жақсарады. Көптеген ғылымдардың ойынша дарындылық, қабілеттілік және талант бір ұғымды білдіреді. Балалардың келешегі жөнінде ойланбайтын, балалардың қабілетті, дарынды, талантты болып, болашақ қызметтерінде үлкен жетістіктерге жетуін армандайтын ата-аналарды табу өте қиын. Бірақ сөйте тұра солардың барлығы бірдей қабілет деген не, оны қалай дамытуға болады және бұл жұмыста жанұя қандай міндет атқару керек дегенді біле бермейді. Қабілеттілік туа бола ма, жоқ әлде жүре бола ма? Олар тұқым қуалай ма, жоқ па? Қабілеттілік барлық балада бірдей дамыту мүмкін бе? Оған қалай жетуге болады? «Қабілеттілік деп – белгілі бір іс-әрекетте ең тәуір нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін адамның жеке-дара психологиялық ерекшеліктері айтылады». Қабілеттілік жалпы ақыл қабілетті және арнайы қабілет болып бөлінеді. Жалпы қабілет негізінен ойлауға қатысты болып келіп, оның аңғарғыштық, ойланғыштық, дербестік, сыншылдық, икемділік т.б. қасиеттерінен көрініп отырады. Жалпы қабілет адамның өзін ой-әрекеттерінің түрлі салаларынан көрсете білуге мүмкіндік жасайды. Жалпы қабілеті дами білген оқушы математика, физика, биология, әдебиет сабақтарын бірдей жақсы игеріп, мектеп шеберханасы, тәжірибе алаңы, лабораториядағы түрлі еңбек тапсырмаларын да сәтті орындап отырады. Оқушыны дамытуда ежелгі замандардан бері математиканың алар орны ерекше. Математиканың ғылым мен техниканың қарқынды дамуына қосар үлесі аз болған жоқ. Математика – барлық ғылымдардың логикалық негізі, демек, математика - оқушының дұрыс ойлау мәдениетін қалыптастырады, дамытады, оны шыңдай түседі және әлемде болып жатқан жаңалықтарды дұрыс қабылдауға көмек береді. Математика сабағында оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, өз бетінше жұмыс істеу белсенділіктерін арттыру барысында теориялық білімдерін кеңейтіп, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға болады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, математиканың негізін қалыптастыру, ұғындыру, түсініктерін тереңдетуде бастауыш сынып мұғалімдерінің математикалық білімдері терең болуы керек. Математика пәнін жақсы, терең білетін, күнделікті сабақтағы тақырыпты толық қамтитын, оны оқушыға жеткізе алатын, әр түрлі деңгейдегі есептерді шығара білу іскерлігі , оқытудың дәстүрлі және ғылыми жетілдірілген әдіс – амалдарын, құралдарын еркін меңгеретін , оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыра отырып дарындылығын дамутудағы іздену-зерттеу бағытындағы тапсырмалар жүйесін ұсыну өмір талабы. Қазіргі кезде дарынды балалардың ерекшеліктері мен бейімділігін және мінез-құлқын сипаттайтын бірнеше тізімдер бар. Мысалы, әлемге әйгілі Б.Кларктың кітабында дәл осындай бес тізім бар. Олар баланың ойлау, шығармашылық қабілеттерін және өнер саласындағы (ән, би, драма т.б) қабілетін сипаттайды. Американдық психологтардың анықтамасы бойынша шығармашылық дегеніміз – бұл, тани білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу және өз тәжірибесін терең түйсіне білу қабілеті. Шығармашылық психологиялық тұрғыдан алғанда, нәтижесінде жаңа материалдық рухани құнды дүние тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан алсақ, шығармашылық дегеніміз – адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің жоғары түрі және ол әлеуметтік қажеттілігі мен өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы, шығармашыл тұлғада шығармашылыққа деген тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып, өз ісіне қанағат табу сезімі болуы қажет. Осыған орай адам идея, жаңалық аштым деп ойлайды, ал шын мәнінде олар адамды ашады деген ғалымдардың пікірінің дұрыстығына көз жеткізе түсеміз. Қазіргі заман талабына сай шығармашылық қабілеттің дамуына бағытталған білім дегеніміз – аз уақыт ішінде мол идея қорын алу емес, керісінше, жеке тұлғаның толық дамуын қамтамасыз ететін іс. Шығармашылық қабілеттің дамуы әрбір балаға қажет екендігін, әр тұлғаның қоғам дамуында өз орны бар екендігін біле отырып, дарынды балалардың тек өткенге емес, болашаққа да қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап өту қажет. Сонымен бірге бұл жеке тұлғалық дамудың мақсаттарына да жауап береді. Баланың дарындылығын анықтаудың негізі мектептен басталады. Мектеп балаларымен жұмыс істеу – ерекше маңызды педагогикалық проблема. Осыған байланысты дарынды балалармен жұмыс істеудің төмендегідей кезеңдерін анықтауға болады: *Баланың жеке ерекшелігін, дарынын зерттеу; *Балалар шығармашылық өнімдерін жариялау; *Игерілген нәтижелерді бақылау. Яғни осындай жұмыс істеу бағыттары арқылы бала белгілі бір шеберлікке жеткен соң, оның шығармашылық қабілеті дамиды, өзіндік идеясы туып, үлкен ізденіс пайда болады. Дарынды баланың бойындағы дамыған сана белсенділігі мен таным белсенділігі, тума қабілеті. Ол қабілет мектепте сан алуан ғылыми салалардан білім алу арқылы және ұстаздардың көмегі арқылы ашылады және дамиды. Осындай жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы талант көзін ашып, тілін байытуға, қиялын ұштауға өз әсерін тигізеді. “Дарындылық — адамның өз бейімділігі арқылы, шығармашылықпен жұмыс істеу арқылы қалыптасатын қасиет”. Әр баланың бойында табиғат берер ерекше қабілеті, дарындылығы болады. «Бұлақ көрсең көзін аш» - дегендей, осындай баланың бойындағы дарындылық қасиетін дамыту көбіне мұғалімдердің кәсіби біліктілігіне байланысты екендігі айдан анық. Жаңа «субъект-субъект» оқыту парадигмасымен жұмыс жасау, әр баланың бойындағы дарындылық қасиеттерін анықтап, дамыту, мектепте өз дәрежесінде жүргізілуі керек. Дарындылық пен қабілеттіліктің не екенін,оқушы дарындылығын анықтайтын психодиагностикалық әдістемелердің тиімділігін, нәтижелілігін білетін мұғалім ғана дарынды оқушымен нәтижелі жұмыс істей алады. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету- оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады. Баланың дарындылығын анықтап, олармен жұмыс жасау қалай жүзеге асырылуы керек? Ол үшін oқушының дарындылығын анықтап,дамыту үшін әр пән мұғалімі өзінің алдына мынандай мақсаттар мен міндеттерді қоюы керек. #Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы мен ерекшеліктерінің өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемін ескеру; #Жан-жақты ақпараттандыру; #Коммуникативті бейімдеу; #Дарынды оқушының шығармашылық бағытының ашылуына, дамуына, қоршаған ортаға өзін-өзі жарнамалауына көмек көрсету. Осы мақсаттар мен міндеттерді орындауда мектеп ұстаздары мынандай жұмыс түрлерін өз іс-тәжірибелерінде пайдаланса өз өнімді нәтиже алмақ. # Икемді және ұтқыр оқу жоспарын құру; #Жеке пәндерді оқытуда тәуелсіз қозғалыс жасау; #Дарынды оқушының өзінің жұмысын өзі жоспарлап, шешім қабылдауына ықпал ету; #Дарынды оқушының қызығушылығына байланысты оқу жоспарын құру; Осындай жұмыс түрлерін ұйымдастыруда ұстаздар мынандай мәселелерге баса назар аударулары керек: #Пән сабақтарында шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды іріктеу, орындау, талдау жұмыстарын жүйелі жүргізуге; #Дарынды оқушылардың білім деңгейі мен олардың өз мүмкіндіктерін пайдалану көрсеткішін арнайы әдістемелер бойынша жүйелі түрде тексеріп отыруға; #Сабақтан тыс мезгілде жүргізілетін жұмыстарға - пәндік олимпиада, ғылыми конференцияға, интеллектуалдық турнирлер мен шығармашылық байқауларға дайындық жұмыстарын жыл бойы жоспарлы жүргізуге; #Білім беру мекемелерінде дарынды оқушылар үшін арнайы сыныптар мен топтар құрып, оқу бағдарламаларын жеделтетіп оқытуды ұйымдастыруға; Ал енді бұл мақсаттар мен міндетттердің нәтижесі дарынды оқушымен жұмыстағы өткізілетін пән олимпиада жетістіктерінен байқалатыны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, жалпы адамның қолынан келмейтiн нәрсе жоқ. Талпынсан вундеркинд болу да, полиглот болу да өз қолыңда. Дарындылықты қалыптастыруға болады. Ой еңбегiмен жиi шұғылдансаң, данышпандықтың да ауылы алыс емес. Егеменді елімізді дүние жүзі елдерімен терезесі тең болатын дәрежеде өркендететін, негізгі тұтқасын ұстайтын, дүние әлемін шарлайтын біздің дарынды да қабілетті ұландарымыз екенін ұмытпайық. Олардың бойындағы дарынын қабілетін дамыту – ұстаз, ата-ана және қоғам қауымының міндеті. Жеке тұлғаны өздігінен білім алуға баулу – оны ғылым мен мәдениетке үйрету, білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік тәжірибені меңгерту. Бұл аталған мiндеттердi iске асыру үшiн тілдік тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру маңызды. Жеке тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі мәселе. Жеке тұлғаның құндылық бағдары ұлттық сана, отансүйгіштік қасиеттерінсіз іске аспайды. Құндылық бағдар дегенiмiз - бұл қазiргi уақытта жеке тұлғаның құндылыққа бағдарланған ой-санасы, пікірі, көзқарасы, сенімі, iскерлiгi, iшкi мүмкiндiгi. Құндылық бағдар тіл үйренушінің оқу-танымдық әрекетiне түрткi болып, тіл үйренуіне ықпал етедi, ол оқу әрекетінiң құрамдас бөлiктерiне тiкелей байланысты, мақсаттың орындалуын анықтайды. Құндылық бағдар – жеке тұлғаның белгiлi бір әлеуметтiк құндылықтарды мақсат етiп ұстауы, адамның қоршаған ортаға, құндылықтар тобына деген карым–қатынасы. Жеке тұлғаның таңдаулары құндылық бағдарлар жүйесiне бiрiгедi. Адамның даму үдерісі бүкіл өмір бойы тоқталмайды. Тұлғаның құндылық бағдар жүйесi «адамның өмiрлiк әлемi», «әлемнiң бейнесi», әлеуметтiк ортаның iшкi нұсқаулары, нормалары, уәждемелік қажеттiлiк өрiсi, адам белсендiлiгiнiң негiзгi реттеушiсi болып табылады. Құндылық бағдар сананың негізін құрайды, дүниетанымдық көзқарастарына әсер етеді, өзгермелі саяси-экономикалық жағдайларда тұлғаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді, уәждемені реттейді, тұлғаның іс-әрекетін бағыттап, адам өмірінің мінез-құлықтық құрамдас бөлігін анықтайды. Осылайша, құндылық бағдар негіз құраушы, тұрақтандырушы, реттеуші, бағыттаушы қызметтер атқарады. Құндылықтар қоғамдық қатынастарды реттейді, оның дәстүрлері мен нормаларының қызмет етуін қамтамасыз етеді, қоғам үшін аса үлкен маңызға ие. Құндылықтар құрамына күнделікті қалыптасқан нормалармен бірге, ерекше жоғары мәнге ие болған талаптар да енеді және олар әрбір мемлекет үшін маңызды. Олардың негізінде жеке тұлғаның әлеуметтену үдерісі жүреді, оның тәлім-тәрбиесі, өмірдегі орны, мақсаттары мен міндеттері қалыптасады. Себебі, құндылықтар әлемі – сөздің кең мағнасында мәдениет әлемі, адамның рухани әрекетінің саласы, тұлғаның рухани байлық өлшемін білдіріп, оның адамгершілік санасын, басымдылықтарын анықтайды. Құндылықтар адам болмысының әр түрлі формаларына деген қатынасын білдіретін адамзат мәдениеті болуымен ерекшеленеді. ==Әлеуметтік-лингвистикалық жүйе== Қазіргі Қазақстан қоғамында әлеуметтік-лингвистикалық жүйені реттеу мен жетілдіру жүріп жатыр. Адам өз бейімділігіне лайықты жұмыс істегенде, барын сала кіріскенде ғана еңбегінің жемісін көреді. Ғалым Қ.Жарықбаевтың айтуынша: “Адам үшін іс-әрекетінің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. Іс-әрекеттің саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ойлаған істен белгілі бір нәтиже шығару – оның екінші бір басты белгісі болып табылады”. Сондықтан ересектердің мемлекеттік қазақ тілін үйренуге бейімділіктері мен белсенділіктерін айқындау мәселесінің зор әлеуметтік мәні бар. Өйткені қоғамымыздың болашақ даму деңгейі осы мәселенің қай дәрежеде шешілуіне тікелей байланысты. Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп жатқан күрделі жаңғыру үдерісі жағдайында бүгінгі таңдағы түбегейлі мәселе – адамды іс жүзінде қоғамдық дамудың басты тұлғасы ету заңды құбылыс. Ересек тіл үйренушінің әлеуметтену үдерісі де заман талабына сай болып отыр. Адамдардың тұлғалық қарым-қатынасы негізінде ой-пікірлердің тоғысуы жүзеге асады. Адамды тұтастықта тұлға деп тану қоғамды жаңаша құруға мүмкіндік береді. Өзін-өзі үздіксіз дамытып, өз әрекетін өзі дұрыс бағалай алатын тұлғалар ғана бәсекелестікке қабілетті қоғамда өз тиесілі орнын таба алады. «Тұлға - өз-өзіне тұтас дүниемен өзара қатынастарын үнемі баяндайтын және ойдағы әңгімелесушімен ішкі полемика барысында өзін-өзі анықтайтын, кіналайтын, қорғайтын, өзін-өзі жетілдіріп, өзгертетін адам. Тұлға – дербес әрекет ететін субъект ретіндегі нақты жеке адам болмысының қайталанбас ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің дара нысаны. Тұлға әлеуметтік тіршілік ету әдісі жағынан дара болады, оның өзіндік дүниесі ерекше өмір жолын белгілейді және ол мазмұны жағынан әлеуметтік жағдайлармен анықталады». Бұған қатысты Д.В.Ольшанский: “Тұлға дегеніміз – қарым-қатынастың, сонымен бірге адамдармен байланысудың толып жатқан басқа да түрлерінің нәтижесі”, - деген пікір білдірген. Б.Г.Ананьев тұлғаның дамуының әлеуметтік мәселелеріне тоқтала келіп: “Тұлға – тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде, белгілі бір қоғамдық-экономиялық формацияда, белгілі бір ұлттық құрамы бар елде қоғамның жеке адамға көптеген экономикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік және т.б. әсерлерінің нысанасы”, - деген анықтама береді. Демек, ХХІ ғасырдың бастапқы кезеңін басынан кешіріп отырған 120 ұлттан құралған тәуелсіз Қазақстан қоғамы да тіл үйренуші мемлекеттік қызметшілерге жан-жақты әсер етеді. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқыту үдерісіне тіл үйренушінің тұлғалық дербестігіне баса көңіл бөлу, оқыту мен тәрбиелеуде оның өзіндік дамуын жеке тұлғаға бағдарланған тәсіл арқылы жүзеге асыру тән. Осыған байланысты қазіргі білім мен біліктілікті арттырудың дамуында жаңа тенденциялар байқалады. Негізгі күш тіл үйренушінің тілдік тұлғасын дамытуға, оның қалыптасуы мен жетілуіне жұмсалады. Қазақ тілін жеделдете оқытудың мақсаты - тілдік тұлғаның өзін дамытуы мен өзін жетілдіруіне мүмкіндік жасау. Оқытудағы бағдар материалдың құрылымы мен нақты жағдайларды логикалық тұрғыдан түсініп, талдау және өнімді қатысымдық әрекет нәтижесінде жаңа білім алудың тәсілдерін ашу, қоғам алдындағы нақты мәселелерді шеше білуге бағытталады. Қазіргі уақытта біліктілікті арттыру жүйесінде мемлекеттік тілді оқытуда жеке тұлғаның өмірі, құқығы мен бостандығы жоғары құндылық болып саналатын Қазақстан Республикасының Конституциясы басшылыққа алынады, білім беруді ізгілендіру мен демократияландыру ұстанымдары анықтайды. Ол «білгір адам» парадигмасын ауыстыратын «білікті тұлға», «қатысымдық тұлға», «құзыретті тұлға» парадигмасы болып табылады. Әлемдік практикада өткен ғасырдың 40-жылдарында қолданысқа ене бастаған «үздіксіз білім беру» термині ересек адамдарға білім беру жүйесі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі өмірлік білім беру идеясының орнына өмір бойы білім алу идеясын басшылыққа алудың дұрыстығы заман талабынан туындап отыр. Жеделдете оқыту жүйесі педагогикалық жүйелердің бөлігі бола отырып, адамның белгілі бір деңгейдегі еркіндік дәрежесін жүзеге асырады, яғни оны сол мезетте қажет болатын белгілі бір іс-әрекетке бағыттайды. Өз кезегінде жеке тұлға өз қатысымдық құзыреттілігін дамытуға ұмтыла отырып, тілдік тұлға деңгейіне көтеріледі. Өз бетімен білімін жетілдіру жеке тұлғаның барлық ішкі жүйелерін біртұтастыққа жұмылдыруға мәжбүр етіп, оған жаңа қырынан танылуға, құндылықтары мен қызығушылықтарын жаңадан бағыттауға және өзін жетілдіріп, қайта құрылуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі дамыту кезінде тілдік тұлға ұйымдастырудың жаңа деңгейіне көтеріледі де, ол одан сайын дамып, күрделілене түседі. Талап, ынта, жаңашыл бастамалар, шығармашылық белсенділік, ізденушілік - тілдік тұлғаның даму үдерісінің көрсеткіштері болып табылады. Үздіксіз білім беру жүйесінің ұстанымдары жеке тұлғаның жан-жақты жалпы мәдени дамуы, тұлғаның бос уақытын дұрыс ұйымдастыру, әлеуметтік тұрақтылық және әлеуметтік даму және т.б. функцияларды жүзеге асырумен тікелей байланысты. Адамзат дамуының тарихи және әлеуметтік тәжірибесі дүниетаным, шығармашылық, терең білімділіктің негізі – тіл екендігін көрсетті. Тіл жеке тұлғаның даму ұстанымдарын, сенімін жүзеге асырады, дүниеге деген қайталанбас көзқарасын білдіреді, болып жатқан жағдайға әсерлену қабілеттілігін көрсетеді. Мемлекетіміз жүргізіп отырған тіл саясаты бойынша қоғамымыздағы әрбір азаматтың мемлекеттік қазақ тілін тегін үйренуіне толық құқығы бар. Бүгінгі тіл үйренуге мұқтаж ересек қауым мемлекеттік тілді меңгеру арқылы өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту мүмкіндіктерінің кеңейетініне толық көзі жетіп отыр. Сонымен қатар, өздері мекендеп отырған елдің, отандас болып отырған ұлттың тілін меңгеру арқылы қазақ топырағының, қазақ ұлтының алдында адамгершілік борыштарын ақтап шығатындарын сезінуде. Ерназарова бұған қатысты: “Оқытудың мазмұны тілді үйренушінің мақсатынан туындайды. Ал мақсат экстралингвистикалық факторлардың ықпалымен қалыптасатын қоғам мүшесінің қажеттілігінен туындайды. Қажеттілік мазмұны тілді үйренушінің қарым-қатынас жасайтын ортасының әлеуметтік сипатына тәуелді болып келеді”, - деп жазады. Ал білім беру мазмұнында тілді оқытудың маңызы ерекше, адам тіл арқылы қоршаған ортаны таниды, басқалармен тілдік қарым-қатынасқа түседі, логикалық ойлау қабілеті дамиды, ақпараттар қабылдайды, өз ойын ауызша да жазбаша да жатық жеткізе алу мүмкіндігіне ие болады. Үздіксіз білім беру мазмұнын жаңарту қоғамды ақпараттандыру үрдісінің дамуына байланысты өзгеріске ұшырап отырады, ал мемлекеттік тілді оқытуды ақпараттандыру оқыту мақсаттарына терең деңгейде әсер етеді. Соған сәйкес қазақ тілін жеделдете оқытудың міндеті - адами қарым-қатынасқа дайын, әлеуметтік-лингвистикалық ахуалды дұрыс бағалайтын, мемлекеттік тілді білудің қажеттілігі мен әлеуметтік маңызын терең сезінетін, қазақ тілінде сөйлесім әрекетін жағдаятқа сәйкес үйлесімді қолдана білетін, жоғары азаматтық жауапкершілік пен әлемдік көзқарасының, сана-сезімінің дамуы күнделікті өмір қажеттілігі болып табылатын болашақ ақпараттық қоғам мүшелерінің сапалы жаңа моделін жасақтау болып табылады. ХХI ғасырда әлемдік өркениет төрінен орын алуы үшін, Қазақстанның жан-жақты дамуының бірден-бір жолы ғылымды әр қырынан меңгеру қажет болып отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті халық үшін», «бәсекеге қабілетті экономика үшін» - деген жолдауында: «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдың бірі» -деген. Қазіргі заман талабына сай, Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл сайын өзгерістер енгізіп отыр. «Жаңа технологиялық құзірет» бағдарлай білу өз бетінше білім беруде стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік береді: таңдай білу, талдай білу, өзгерте білу, сақтай білу, жеткізе білу, жүзеге асыра білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге асыруда жаңа формацияның педагогы қажет. Мұғалімдердің жаңа ұрпағы, білім деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей, біршама емес, әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Бұл-уақыттың талабы. Білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасы келуде. Ол - балаға оқу қызметінің субъектісі ретінде жүзеге асырылуы орынды. Жаңа тұлға оқушыны дамыту жолдары: өзін-өзі өзектендіру, өзін-өзі тану, өзін-өзі дамушы тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Демек, мектеп оқушыларының ғылым, білімнің қоғамдық қажетті деңгейі мен қамтамасыз ету, оларды Отандық, ұлттық және әлемнің мәдениет арналарына сусындату қажет. Ыбырай Алтынсарин сөзімен айтқанда мектептің жұмыскер жүрегі – ұстаз. Яғни, негізгі білім қазығы –бастауыш сынып мұғалімдерінен үлкен үміт күтері сөзсіз. Осы міндеттерді жүзеге асыруда әр сыныптың ерекшелігі білім деңгейіне сай болуы қажет. Қазіргі заман талабына бейімделген шәкіртті тәрбиелеп, білім беруде өз тәжірибемде басты өзекті тақырыбымызды: «Жеке тұлғаға бағытталған оқытуды ұйымдастыру арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру», - деп атадық. Осы тақырыпты меңгеру барысында мынадай міндеттер шешімін табуға тиіс: #Оқушының психологиялық даму ерекшелігін, пәнге деген қызығушылығын анықтау; #Тілдік қорын, мәдени сөйлеуін жетілдіру; #Оқушылардың өздігінен іздене отыра, шығармашылық қабілеттерін арттыруға икемдеу, соған байланысты жұмыс түрлерін жасау; #Оқу мен тәрбие егіз екендігін ескере келе, тәрбие жұмыстарында да, оқушының танымдық белсенділігін арттыру. Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыруда оқушылардың көмегімен мынадай зерттеу жұмыстары жүргізілді: #Сауалнама #Тест: психологиялық, пәндік # Кесім алу #Бақылау жұмысы Бұл күнделікті бағдарламаны меңгеруде қиындықтар туғызатынын байқай бастадық. Сол себепті жаңашыл-ұстаздардың озық іс-тәжірибелермен қатар, СТО стратегияларын сабақта және сабақтан тыс уақыттарда пайдалануға бет бұрдық. Мәселен, кітапханашымен байланыс жасай отырып, оқушылардың көркем әдебиетке қызығушылығын арттырдық, әр сабақта тіл дамыту жұмыстары жасалды, яғни 4 шумақты өлеңдерді жаттауға ұсындық. Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда әр сабақ мазмұнына сәйкес суреттер салу, диафильмдер жасау, ребус, сөзжұмбақ құрастыруды дағдыға айналдырып отырдық. Есте сақтау қабілеттерін арттыруда берілген мәтіндерді, өлең-шумақтарды, аңыз-әңгімелерді оқушы есінде көбірек сақтап қалу мақсатында түрлі кестелер толтырылды. Бұл ретте басты ұстаным - бастауыш сынып оқушыларына сабақты жоғарғы қызығушылықпен өткізу екендігін баса айту қажет. Әр тақырыпты өткенде, таңдау кезінде алдымен ой қозғалады. Сабақтың кейбір кезеңдерінде оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыруда өз ойын жазбаша жазуын, логикалық ойлауын үнемі қарастырылады. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, өзін-өзі ұстауын, өз ойын еркін жеткізуі, оқушы бойында инабаттылық тәрбиесінің қалыптасуына үнемі көңіл бөлініп отырады. Осындай атқарылған істер барысында тәжірибелік істердің ілгері басқанын байқадық және мына нәтижелерге қол жеткіздік: *білім деңгейі мен білім сапасының артуына; *логикалық ойлау деңгейі мен тілдік қарым-қатынас деңгейлерінің өсуіне; *кез-келген ортада өзін-өзі ұстау мәдениетінің жоғарлауына; *қазіргі ортаға бейім, саналық та, тәрбиелік дәрежесінің оң өзгерістерінің сипат алғанына көз жеткіздік. Болашақтың бәсекесіне қабілетті XXI ғасыр шәкіртін тәрбиелеу білім беру саласының еш назарынан тыс қалған емес. Соған сай ұстаз - ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, тынымсыз еңбеккер, ортаның ұйтқысы, жан-жақты шебер, терең қазыналы білімпаз, гуманист, белсенді патриот болғанда ғана қоғамның мықты да білікті, жоғарғы мәдениетті, жан-жақты дамыған, шығармашылығы жоғары жеке тұлғаны қалыптастырып, тәрбиелейтінімізге нық сенімдімін. Әр ұстаз – ХХІ ғасыр мұғаліміне сай болу үшін – ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, жан-жақты шебер, тынымсыз еңбекқор, терең қазыналы білімпаз, кез-келген ортаның ұйытқысы болу керек. :Ежелгі грек материалисі, философ Демокрит айтқандай, «Еңбек үздіксіз үйренгендіктің арқасында жеңілдей түседі». Олай болса, жас ұрпаққа үйретері мол аға ұрпақтың ісі өрге жүзіп, еңбектері үстем болсын. ::Мұғалім. Бұл адамның ардақты аты, Білімдік бар биікке шығар саты. Ең алғаш басталады осы адамнан, Сүйеді сондықтан да жақын, жаты... Бар ғалым, барлық қоғам мұғалімді, Сыйлайды мәңгі бақи беріп төрін, - деп, Сәбит Мұқанов айтқандай, үнемі сыйлы, қадірлі, сүйікті болып, шәкірттерімізді білім нәрімен сусындатып, белестерге жете берейік. Сондықтан баланы жеке тұлға ретінде өздігінен дамуға итермелеуіміз керек. Себебі жаңа білім парадигмасы бірінші орынға баланың білім алу арқылы өз бетінше дамуын қойып отыр. Бұл мақсатқа жетуде өз бетінше жұмыстардың алар орны ерекше. ==Пайдаланылған әдебиеттер== #А.С. Макаренко. Педагогические сочинения. М., «Педагогика»,1988. # А.С. Макаренко. Психология труда учителя.М., «Просвещение», 1993. #В.И. Андреева. Педагогика творческого саморазвития. Казань. 1996. #Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б #Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004. 3-4б. #Краткий словарь иностранных слов // под.ред. О.П.Марасанова.М., 1993. 318-б #Советский энциклопедический словарь// М., Издательство «Советская энциклопедия», 1984. 613-б #С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. А.С. Макаренко. «Толковый словарь русского языка» // М., 2004. 288-б #Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана . 2004. 28-б #С.Е. Шишов. Понятие компетенции в контексте проблемы качества образования // «Государство и образование», 2002. 88-б #В.А. Хуторской. Ключевые компетенции как компонент личностноориентированной парадигмы образования. // «Народные образования», №2, 2003. 58-94-б #Б.А. Тұрғынбаева. Мұғалімнің шығармашылық әлеуметін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту.: теория және тәжірибе // Aлматы. 2005, 174-бет #К.Құдайбергенова. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий // «білім сапасын бағалаудың мәселелері: әдіснамалық негізі және практикалық нәтижесі » атты халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның материалдары. 2008. 30- 32-б [[Санат:Білім]] [[Санат:Білім беру]] [[Санат:Педагогика]] [[Санат:Терминология]] fjcmslykppeqenlo7sbiph0ylwratrf 3589188 3589187 2026-04-21T12:33:30Z Эльмира Ералиева 179349 3589188 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ushinsky.jpg|right|frame|300px|Мұғалім - өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатқанмен оның мұғалімдігі де жойылады.''К.Д.Ушинский.'']] '''Білім беру жүйесі''' - сабақтастығы бар білім беру бағдарламалары мен әртүрлі деңгей мен бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру [[құқық]]тық формадағы, типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың, сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны. Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады. Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық технологияларды өз сабақтарында күнделікті пайдаланса, сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап көрсеткен. [[Елбасы]]мыз [[Н.Ә. Назарбаев]] жолдауында айтқандай: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдында оқыту үрдісінің технологияландыру мәселесін қойып отыр. Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне енуде. ==Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты== Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман дайындау. [[Мектеп]] – үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы ерекше тұс - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның жүрегіне жол таба білуі. [[Ұстаз]] атана білу, оны қадір тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін , барлық шәкіртін , мектебін шексіз сүйетін адам. Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі – педагогикалық құралдардың барлығын меңгерген, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге талпынған, рухани дамыған, толысқан шығармашыл тұлға құзыреті. Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы мұғалімге қойылатын талаптар : бәсекеге қабілеттілігі, білім беру сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы шеберлігі. Осы айтылғандарды жинақтай келіп, жаңа формация мұғалімі- рефлексияға қабілетті, өзін-өзі жүзеге асыруға талпынған әдіснамалық , зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік тұлғалы,коммуникативтілік, ақпараттық және тағы басқа құдыреттіліктердің жоғары деңгейімен сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты, шығармашыл тұлға. Нәтижеге бағытталған білім моделі мен басқарудың жаңа парадигмасы аясында жекелеген ұғымдар мен нормаларды және тиімді педагогикалық технологияларды меңгеру үшін педагогтардың кәсіби мәдениетін дамытуға бағытталған оқу қажеттіліктері туындалып отыр. Біліктілік арттыру жүйесінде педагогтардың оқу қажеттіліктері нақты білімнің мәнін түсінуге, соның нәтижесінде өзіндік іс- әрекетке енуге және жеке өміріндегі тәжірибені жетілдіру мақсаттарына байланысты қалыптасады. Осы заманғы мұғалім оқуға үлкен потенциалдық мүмкіндіктермен келеді. Сондықтан олардың функционалдық сауаттылықтарын кәсіби шеберлікпен ұштастыру үшін нәтижеге бағытталған білім беру үлгісінде мақсатты түрде білім беретін, қалыптастыратын, дамытатын андрогогикалық процесс қажет. Басқаша айтқанда ересектерге арналған, жалпы және кәсіби білімнің қажеттілігін дамыту, ғылым, білім мен мәдениет жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мәдениеті мен әлеуметтік белсенділікті дамытуға бағытталған танымдық іс-әрекетке ынталандыру үшін білім беру. Қазіргі білім беру парадигмасы «білікті адамға» бағытталған білімнен «мәдениет адамына» бағытталған білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру жаңаша ұйымдастыру- оның философиялық , психологиялық, педагогикалық негіздерін, теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді. Сондықтан бүгінгі күні еліміздің білім жүйесінде оқыту үдерісін тың идеяларға негізделген жаңа мазмұнын қамтамасыз ету міндеті тұр. Француз қайраткері «Адамға оқып – үйрену өмірде болу, өмір сүру үшін қажет» дегендей оқыту процесін технологияландыру, осыған сәйкес оқу бағдармаларын жасау, ғалымдар мен жаңашыл педагогтардың еңбектерімен танысу жұмыстары мұғалімдердің үздіксіз ізденісін айқындайды. Жаңа педагогикалық технологиялардың негізгі мәні пассивті оқыту түрінен активті оқытуға көшу оқу танымын ұйымдастырудағы бастамашылдығына жағдай туғызу, субьективтік позицияны қалыптастыру. Білім сапасын арттыру және нәтижеге бағытталған үлгіге беталуы барысында мұғалімдер мемлекеттік стандарт берілген нәтижелерге жетуде кәсіби шеберлікпен меңгерген зерттеу біліктері мен дағдылары нәтижесінде проблеманың шешімін таба алатын, ақпараттық – коммуникативті мәдениеті жоғары тұлғалық - дамытушылық функцияны атқарады. Қазіргі заман адамның осы құзыреттілікті меңгере отырып тек « кәсіби икемділігін оңтайландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін « үнемі оқып – үйрену және өзін-өзі жасау талабын қалыптастыра алады. Қазақстандағы білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім көрсеткішінің жақсаруы мен қазақстандық білім беру жүйесінің тартымдылығын арттыру үшін, ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру, олардың бүкіл қызметі бойына мансаптық өсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды қамтамасыз ету, сондай- ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды арттыру мәселелеріне үлкен мән берілген. Осыған байланысты қазіргі таңда еліміздің білім беру жүйесіндегі реформалар мен сыңдарлы саясаттар, өзгерістер мен жаңалықтар әрбір педагог қауымының ойлауына, өткені мен бүгіні, келешегі мен болашағы жайлы толғануына, жаңа идеялармен жаңа жүйелермен жұмыс жасауына негіз болары анық. Олай болса, білімнің сапалы да саналы түрде берілуі білім беру жүйесіндегі педагогтердің, зиялылар қауымының деңгейіне байланысты. Дәстүрлі білім беру жүйесінде білікті мамандар даярлаушы кәсіби білім беретін оқу орындарының басты мақсаты – мамандықтарды игерту ғана болса, ал қазір әлемдік білім кеңестігіне ене отырып, басекеге қабілетті тұлға дайындау үшін адамның құзырлылық қабілетіне сүйену арқылы нәтижеге бағдарланған білім беру жүйесін ұсыну – қазіргі таңда негізгі өзекті мәселелердің бірі. Жалпы алғанда «құзырлылық» ұғымы жайлы ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылық ұғымы – соңғы жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деп көрсетеді. Бұл жайлы Б.Тұрғанбаева «... өзінің практикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуде қолдана алуын – құзырлылықтар деп атаймыз » деп анықтаса, Ресей ғалымы Н.Кузьминаның көзқарасы бойынша, «Құзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлығы ». Латын тіліндегі « компетенс»сөзін ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез- құлқын , ең бастысы тұлға мүмкіндігін бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік көзқарастарды есепке алу қажет» деп жазса, Б.Тұрғанбаева «Құзырлылыққа бағытталған оқыту үрдісінде тәжірибелік жолмен мәселені шешу мүмкіндігі молаяды. Осы жағдай біліктілікті арттырудағы екінші үлгіге көшірудің негізі бола алады. Өйткені,құзырлылыққа бағытталған үлгіде білім алушылардың өздерін ұйымдастыру - басты мақсаты » деп көрсетеді. Қ.Құдайбергенова «Құзырды әртүрлі кенеттен болған ситуацияларда мәселелерді шешу үшін қажетті білімді немесе әрекетті көрсете білу қабілеті, білім мен өмірлік ситуация арасындағы байланысты орнату мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты адамның өзіндік деңгейіне, даралық қасиеттеріне тікелей байланысты тұлғалық, теориялық, практикалық өлшеу дәрежесі жоғары деңгейде кіріктірілген құрылым ретінде қарастыру ұсынылады» деген тоқтам жасайды. ==12 жылдық білім беру== Қазақстан Республикасының 12 жылдық білім беру тұжырымдамасында педагог кадрлардың кәсіби - тұлғалық құзыреттілігін қалыптастыру басты мақсат екендігін атай келе, 12 жылдық білім беруде педагог төмендегідей құзыреттіліктерді игеруі міндетті деп көрсетілген. #Арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби дамуын жобалай білетін қабілеті. #Әлеуметтік құзыреттілік- кәсіптік қызметімен айналысу қабілеті. #Білім беру құзыреттілігі - педагогикалық және әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу қабілеті. Ендеше құзыреттілік дегеніміздің өзін қазіргі заман талабына сай педагог қауымының өзін -өзі өзгерте алу қабілеттілігі деп түсінуге болады. Білім саясатындағы түбегейлі өзгерістерді күнделікті оқу үрдісінде берілетін тапсырмалардан бастау қажет екендігі айқын көрсетілген. Студенттер оқытушы қауымнан тек білімге ғана емес, өмірге үйрететін қабілеттілікті қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтарымыз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы: жедел шешім қабылдаушы:ерекше ұйымдастырушылық қабілетті: нақты бағыт- бағдар беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы.Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ мұғалім - қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың , интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ. Бұның өзі өз кезегінде қазіргі ұстаздардан шәкіртті оқытуда, білім беруде, тәрбиелеп өсіруде белгілі бір құзыреттіліктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Мұндай құзырлылықтың қатарына мыналар жатады: *бағдарлы құзыреттілік (азаматтық белсенділік, саяси жүйені түсіну, баға бере білу, елжандылық, т.б); *мәдениеттанымдылық құзыреттілік (ұлттық ерекшеліктерді тани білу, өз халқының мәдениеті мен өзге ұлттар, әлем мәдениетін салыстыру, саралай білу қабілеті); *оқу-танымдық құзыреттілік(өзінің білімділік қабілетін ұйымдастыра білу, жоспарлай білу, ізденушілік-зерттеушілік әрекет дағдыларын игеру, талдау, қорытынды жасай білу); * коммуникативтік құзыреттілік ( адамдармен өзара қарым-қатынас тәсілдерін білу, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінде, халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары болуы); *ақпараттық-технологиялық құзыреттілік (ақпараттық технологиялармен, техникалық обьектілер көмегімен бағдарлай білу, өз бетінше іздей білу, таңдай, талдай білу, өзгерте білуді жүзеге асыра білу қабілеті); *әлеуметтік- еңбек құзыреттілігі (әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға талдау жасай білу, шешім қабылдай білу, түрлі өмірлік жағдайларда жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете білу қабілеті); *тұлғалық өзін-өзі дамыту құзіреттілігі (отбасылық еңбек, экономикалық және саяси қоғамдық қатынастар саласындағы белсенді білімі мен тәжірибесінің болу қабілеті). Аталған құзыреттілік қасиеттерді тұлға бойына дарытуда педагог қауымның арнайы әлеуметтік білім беру құзыреттіліктерінің жан- жақты болуы талап етіледі.Егер педагог өзінің кәсіби өсу жобасын дұрыс жолға қоя отырып, өзінің кәсіптік қызметіне нақты берілу арқылы тұлғаның алған білімін өмірде қолдана білетіндей тапсырмалар жүйесін ұсына алатын жағдайда болғанда ғана студент құзыреттілігін қалыптастыруға мүмкіндік табады. Бір сөзбен айтқанда, тұлғаға бағытталған білімдер жүйесі білім стандартына сай тұлғаның жан- жақты дамуына негізделген, алған білімін өмірдің қандай бір жағдаяттарына қолдана алатындай дәрежеде ұсыну педагогтің құзыреттілігіне байланысты болады. ==Кәсіби деңгейдің дамуы== Психологтар да, педагогтар да адамның рухани интеллектуалдық, кәсіби шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы өмірінің әр кезеңінде әрқалай деп көрсетеді.Мысалы, ұлы педагогтар А.Дистерверг ,К.Ушинский А.Макаренко ,В.Сухомлинский ,т.б мұғалімдік еңбекті адамтану ғылымы , адамның жан дүниесі , рухани әлеміне бойлай алу өнері дей отырып, педагогикалық шеберліктің дамуына зор үлес қосқан. Осы тұрғыдан алып қарағанда педагогикалық шеберлік- кәсіби әрекетті жоғары деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке қасиеттерінің , оның білімі мен білігінің жүйесі. Осы мәселені терең зерттеген А.Маркова мұғалімнің кәсіби деңгейге көтерілуінің төмендегідей психологиялық критерийлерін анықтаған. Обьективті критерийлер. Мұғалімнің өз мамандығына қаншалықты сәйкес әлеуметтік тәжірибеге қосар үлесі қандай екендігі.Жоғары еңбек көрсеткіші,әртүрлі мәселелерді шығармашылықпен шеше алу біліктері, т.б жататындығын атап өтеді. Субьективті критерийлер. Адамның мамандығы қаншалықты оның табиғатына, қабілеттері мен қызығушыларына сәйкес қаншалықты ол өз ісінен қанағат табатындығымен байланысты. Мұғалім еңбегіндегі субьективті критерийлерге кәсіби – педагогикалық бағыттылық, кәсіптің маңыздылығын , оның құндылығын түсіну, маман иесі ретінде өзіне позитивті көзқарастың болуын жатқызады. Нәтижелі критерийлер. Мұғалім өз ісіне қоғам талап етіп отырған нәтижелерге қол жеткізіп отыр ма деген мәселе тұрғысынан қарастырады.Біреулер нәтиже ретінде оқушылардың білімдерінің стандартқа сай болуын алса, енді біреулер олардың қарым- қабілетін дамытуды алады, ал кейбіреулері оқушылардың өмірге дайындығын басты назарда ұстайды, ал оқыту нәтижесі біз үшін баланың психологиялық функцияларын жетіліп, өзінің педагогикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуге қолдана алуы. Шығармашылық критерийлер. Мұғалім өз кәсібінің шекарасынан шыға алуы, сол арқылы өз тәжірибесін, еңбегін өзгерте алуы жатқызылады.Шығармашыл мұғалім үшін біреудің тәжірибесін қайталағаннан гөрі өз жаңалықтарын, білгендері мен түйгендерін басқаларға ұсына алуының, шығармашылық бағыттылықтың болуының мәні зор. Кәсібиліктің бірден келе салмайтындығы белгілі, оны әр мұғалім ерте ме, кеш пе меңгеруі тиіс. А.Маркова оның кезеңдерін төмендегідей етіп бөледі: мұғалімнің өз мамандығына бейімделу кезеңі: мамандықта өзін-өзі өзектендіру кезеңі:мамандықты еркін меңгерген кезең: мамандықта шығармашылық деңгейге жеткен кезең. Осылайша ғалым кәсіби құзыреттіліктің сипаттамасын шебер- мұғалімнің , жаңашыл- мұғалімнің, зерттеуші- мұғалімнің, кәсіби дәрежесіне көтерілген мұғалімдердің жиынтық бейнесі ретінде қарастырады. Ең бірінші кезекте мұғалімнің « өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Ғылым жаңалығын түрлендіруде өз үлесін қосу арқылы жасаған нәтижелі жұмысы өзгелердің тәжірибесін толық көшірмей, жаңа ортаға икемдеп, өзіндік іс- әрекет жиынтығы арқылы айтарлықтай нәтижеге қол жеткізу керек.Қазіргі кәсіптік- педагогикалық қызмет қандай мұғалімді талап етеді. Мұғалім – оқушылардың жеке тұлғасын дамытуға басымдық беретін, күрделі әлеуметтік-мәдени жағдайларда еркін бағдарлай алатын, шығармашылық процестерді басқара алатын, адам туралы ғылымның жетістіктерін, оның даму заңдылықтарын, компьютерлік оқыту өнерін терең меңгерген жан- жақты дамыған шығармашыл тұлғаны талап етеді. Ал, білім беруде кәсіби құзырлы маман иесіне жеткен деп мамандығы бойынша өз пәнін жетік білетін, оқушының шығармашылығы мен дарындылығының дамуына жағдай жасай алатын, тұлғалық- ізгілілік бағыттылығы жоғары, педагогикалық шеберлік пен өзінің іс- қимылын жүйелілікпен атқаруға қабілетті, оқытудың жаңа технологияларын толық меңгерген және білімдік мониторинг негізінде ақпараттарды тауып, оларды таңдап сараптай алатын, отандық және шетелдік тәжірибелерді шығармашылықпен қолдана білетін кәсіби маман педагогті айтамыз. ==Қазақ мектебі== Қазақ мектебінің бүгінгі жайы мен ертеңі, оқушылардың білімділік және тәрбиелік деңгейі шешуші дәрежеде мұғалімге, ата-анаға және қоғам қауымдастығына жүргізілген жұмыстарға, ізденісіне байланысты. Бастауыш сыныптарға арналған бағдарламалар педагогикалық үрдісті жаңаша қарауды талап етеді. Педагогика ғылымында баланы оқыту мен тәрбиелеудің мақсаты – жан-жақты дамыған жеке тұлға қалыптастыру болса, оқытудағы негізгі мақсат - өздігінен дамуға ұмтылатын жеке тұлғаны қалыптастыру. Жеке тұлғаның дамуында маңызды рөл атқаратын оқушының өз бетінше жұмысын тиімді ұйымдастыра білу; сол арқылы материалды саналы меңгертудің жүйесін жасау; оқушының түрлі дара қабілеттерін арттыру. Өз бетінше жұмыс қазіргі жеке тұлғаны қалыптастыру және тәрбиелеуде, білім берудің приоритетін түбегейлі өзгертуде, яғни бұрынғыша оқушыны пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыруды түбегейлі өзгертуде. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. Жаңа технологияны меңгеруде мұғалімнің жан – жақты, білімі қажет. Қазіргі мұғалім: *Педагогикалық үрдісте жүйелі жұмыс жүргізе алатын; *Педагогикалық өзгерістерге тез төселетін; *Жаңаша ойлау жүйесін меңгере алатын; *Оқушылармен ортақ тіл табыса алатын; *Білімді, іскер, шебер болу керек; Жаңа педагогикалық технологияның ерекшеліктері – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан –жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту, өзгеріс енгізу, жаңа педагогикалық идеялар мен жаңалықтарды өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек тыңдаушы, орындаушы болса, ал қазіргі оқушы – өздігінен білім іздейтін жеке тұрға екендігіне ерекше мән беруіміз керек. Қазіргі оқушы: *Дүниетаным қабілеті жоғары; *Дарынды, өнерпаз; *Іздемпаз, талапты: *Өз алдына мақсат қоя білу керек; Отбасының жетекшілік маңызы онда тәрбиеленіп жатқан адамның тән-дене және рухани дамуына әсер етуші ықпалдар мәні мен мағынасының тереңдігіне тәуелді келеді. Ата-ананың ұйымдастыру және бағыттаушы ролін, ата-анамен бала арасындағы өзара қатынастың сипатын, бала тәрбиесіне әсер ететін жанұяның мақсатты адамгершілік бағыттарын, баланың жанұядағы араласатын іс-әрекетінің алуан түрлілігін, ата-ананың тәрбие құралдарын, тәсілдерін, әдістерін пайдалана алу қабілеттерін, баланың белсенділігінің дәрежесін көруге болады. Ата-ана арасындағы, ата-ана мен бала арасындағы, балалардың арасындағы өзара қатынас педагогикалық процестің тәрбиелік механизмдері болып табылады. Тәуелсіз ел тірегі – білімді ұрпақ десек, жаңа дәуірдің күн тәртібінде тұрған мәселе – білім беру, ғылымды дамыту. Өркениет біткеннің өзегі,сғылым, тәрбие екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Осы орайда білім ордасы – мектеп, ал мектептің жаны – мұғалімдердің басты міндеті - өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін қастерлей және оны жалпы азаматтық деңгейдегі рухани құндылықтарға ұштастыра білетін тұлға тәрбиелеу. Бәрімізге белгілі, біздің қоғам аса күрделі жағдайларды бастан кешірді. Өтпелі кезеңге тән өмірдің ауыртпалықтарын ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ адам қандай жағдайда да өзінің биік адамгершілік сипаттарын, кісілік қасиеттерін сақтап қалуға тиіс. Тәрбиенің осы жақтарын қазақ жастарының санасына кішкентайынан терең енгізу қажет. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында да мектеп оқушылары бойында адамгершілік және тұрмыс негіздерін қалыптастыру, азаматтыққа тәрбиелеу және олардың ақыл – ойын айқындау басты міндет екендігі айтылған. Олай болса, қоғам болашағы- жас ұрпақтың бойына адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, ақыл-ой, сана-сезім қалыптастыратын салауатты тәрбие беру мазмұнын жаңаша құру қажет. Осы орайда, «Сабақ беру – үйреншікті жай шеберлік емес, ол – үнемі жаңадан жаңаны табатын өнер» деген, Жүсіпбек Аймауытовтың сөзін айта кету артық болмас. Егеменді еліміздің ең басты мақсаты өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның алатын орны ерекше. Қазіргі білім берудің басты мақсаты да сол жан-жақты дамыған, рухани бай жеке тұлға қалыптастыру болып табылады. Рухани бай, жан-жақты дамыған жеке тұлғадағы ең басты қасиеттердің бірі - тіл байлығы, өз ойын нақты, терең мағыналы әрі көркем жеткізе білетін, шешен де ойлы сөйлей білетін, Абайша сөйлегенде сөзі жүрекке жылы тиетін, сөз құдіретін игерген адамдарда да тұлғалық қасиет болады. Рухани адамгершілікке тәрбиелеудің басты мақсаты оқушылардың белсенді өмірлік жолын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын, сөз бен істің бірлігін қамтамасыз етіп, адамгершілік нормаларынан ауытқушыларға жол бермеуді қалыптастыру болып табылады. ==Сынып жетекшісінің ата-аналармен өзара іс-әрекетінің ерекшеліктері== К.Д.Ушинский айтқандай, «Мұғалім тек өз пәнінен сабақ беріп қана қоймауы керек, сонымен қатар тәрбиеші адал, әділетті, шыншыл адам болуы керек». Олай болса, әр мұғалім сабаққа қойған үш мақсатының үшеуіне де жетіп, білім мен тәрбиені ұштастыруымыз қажет. *Мектепте оқу жылының басында негізгі пәндер бойынша әр баланың білім деңгейі анықталады. *Сынып жетекшісі ата-ана, оқушы, пән мұғалімдерін байланыстырушы ғана емес, қарым-қатынастарын басқарушы, бақылаушы, кеңесші. ==Ата-аналармен жұмысты ұйымдастырудың түрлері== Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы жеке адамның дарындылығын таныту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. ХХI ғасыр - бәсеке ғасыры, бұл бәсеке енжарлықты, керітартпалықты көтермейді. Еліміз егемендігін алып, өзін бүкіл әлемге мойындата бастаған осы кезеңде біздің қоғам дарынды, қабілетті, жан-жақты жетілген адамдарды қажет етеді. Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат - ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, іздемпаздыққа үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек. Жас жеткіншектердің бойындағы ерекше қабілеттілікті, дарындылықты тани білу, оның одан әрі дамуына бағыт-бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу - ұстаз парызы. Ұлы ойшыл Плутарх кезінде: «Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Сондықтан әрбір ұстаз бұған жол бермеуі керек», - деген екен. ХХI ғасыр – білімділер ғасыры. Сол себептен де білім сапасын арттыру, оқушылардың дарындылығын айқындап, біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми ізденіс қабілеттерін қалыптастыру - әрбір ұстаздың міндеті. ХХІ ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамды қалыптастыруда білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында. Осы тұрғыда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен сапасының дамуы қуатты жүретін, ерекше құнды, қайталанбас кезеңі. Сондықтан да, бастауыш білім үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да, қадірлі жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім ғана беріп қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған ортаға дұрыс көзқарасты болу, жағдайларды объективті түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйрету. Дамыта оқытудың басты мақсаты –баланы оқыта отырып, жалпы дамыту. Әрине бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері әртүрлі болады. Дегенмен әр баланың бір нәрсеге бейімі болады. Бейімділік - оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Баланың жасырын, тіпті тым терең жатқан қабілеттерінің көрінуін мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде үлкендердің басшылығымен жүзеге асады. Педагогика ғылымы еш нәрсеге бейімі жоқ, қабілетсіз адам болмайды деп дәлелдейді. Сол себебті, балалардың қабілетін кеңінен өрістете дамытуға тек мектеп қана мақсатты түрде ықпал ете алады. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда әр түрлі әдіс - тәсілдерді қолдануға болады. Оқушылардың өзіндік жұмыстарының мән - мағынасын ұйымдастырудың тәсіл - амалдарын бір ғана белгімен сипаттауға болмайды. Өзіндік жұмыстың ұйымдастырудың негізгі шарттары мыналар: *Мұғалімнің нақты тапсырмалар беруі; *Жұмысты орындаудың уақытын белгілеу; *Мұғалімнің басқаруымен оқушылардың *Дербестігінің өзара байланысы олардың жұмысты өз еркімен орындау. Оқушылардың өзіндік жұмысы - мұғалімнің қажетті нұсқаулары бойынша оқушының оқу жұмысының жеке дара және ұжымдық түрі. Өзіндік тапсырмаларды орындау барысында оқушылардан белсенді ойлау талап етілді. Осының нәтижесінде оқушылар өздігінен бақылауды үйренеді, олар да тапсырылған істі орындаудағы жауапкершілік сезім, еңбексүйгіштік, табандылық, ұйымшылдық, бір - бірімен деген жолдастық көмек қалыптасады. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. ==Дарындылық== Жалпы «дарындылық» феноменін алғаш зерттеуден бастап-ақ ғылымда екі бір-біріне қарама-қарсы «био» және «социо» бағыттары қалыптасқаны аян. Дарындылықтың негізгі басымды қозғаушы күші тек қана генетикалық нышандар болып табылады деген пікір Ф. Гальтон, Г. Айзенк еңбектерінда айқын көрінген. Екінші бағытты ұстанған ғалымдар негізгі фактор ретінде қоршаған ортаны қарастырған. Ал қазіргі таңда А.Т. Асмолов негіздеген ұстаным әлдеқайда өміршең екендігін дәлелдеп отыр. Л.С. Выготскийдің теориясын негізге алған бұл бағыт «дарындылықты» білімді өз бетінше игеру, ашу, жаңа жағдайда көшіре білу, мәселені мақсатты шешу, бір сөзбен айтқанда, «интеллектуалды дарындылық» ретінде зерттейді. Педагогикалық энциклопедияда: «Дарындылық дегеніміз – адамдардың қабілеттерін жете жақсы дамуының жоғары сатысы», - деп атап көрсетіледі. Осы қабілеттілік арқылы адамдар көптеген жақсы жетістіктерге жете алады. Дарындылық – сапалы қабілеттердің өзіндік бірлесуі: оның арқасында іс-әрекет жақсарады. Көптеген ғылымдардың ойынша дарындылық, қабілеттілік және талант бір ұғымды білдіреді. Балалардың келешегі жөнінде ойланбайтын, балалардың қабілетті, дарынды, талантты болып, болашақ қызметтерінде үлкен жетістіктерге жетуін армандайтын ата-аналарды табу өте қиын. Бірақ сөйте тұра солардың барлығы бірдей қабілет деген не, оны қалай дамытуға болады және бұл жұмыста жанұя қандай міндет атқару керек дегенді біле бермейді. Қабілеттілік туа бола ма, жоқ әлде жүре бола ма? Олар тұқым қуалай ма, жоқ па? Қабілеттілік барлық балада бірдей дамыту мүмкін бе? Оған қалай жетуге болады? «Қабілеттілік деп – белгілі бір іс-әрекетте ең тәуір нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін адамның жеке-дара психологиялық ерекшеліктері айтылады». Қабілеттілік жалпы ақыл қабілетті және арнайы қабілет болып бөлінеді. Жалпы қабілет негізінен ойлауға қатысты болып келіп, оның аңғарғыштық, ойланғыштық, дербестік, сыншылдық, икемділік т.б. қасиеттерінен көрініп отырады. Жалпы қабілет адамның өзін ой-әрекеттерінің түрлі салаларынан көрсете білуге мүмкіндік жасайды. Жалпы қабілеті дами білген оқушы математика, физика, биология, әдебиет сабақтарын бірдей жақсы игеріп, мектеп шеберханасы, тәжірибе алаңы, лабораториядағы түрлі еңбек тапсырмаларын да сәтті орындап отырады. Оқушыны дамытуда ежелгі замандардан бері математиканың алар орны ерекше. Математиканың ғылым мен техниканың қарқынды дамуына қосар үлесі аз болған жоқ. Математика – барлық ғылымдардың логикалық негізі, демек, математика - оқушының дұрыс ойлау мәдениетін қалыптастырады, дамытады, оны шыңдай түседі және әлемде болып жатқан жаңалықтарды дұрыс қабылдауға көмек береді. Математика сабағында оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, өз бетінше жұмыс істеу белсенділіктерін арттыру барысында теориялық білімдерін кеңейтіп, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға болады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, математиканың негізін қалыптастыру, ұғындыру, түсініктерін тереңдетуде бастауыш сынып мұғалімдерінің математикалық білімдері терең болуы керек. Математика пәнін жақсы, терең білетін, күнделікті сабақтағы тақырыпты толық қамтитын, оны оқушыға жеткізе алатын, әр түрлі деңгейдегі есептерді шығара білу іскерлігі , оқытудың дәстүрлі және ғылыми жетілдірілген әдіс – амалдарын, құралдарын еркін меңгеретін , оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыра отырып дарындылығын дамутудағы іздену-зерттеу бағытындағы тапсырмалар жүйесін ұсыну өмір талабы. Қазіргі кезде дарынды балалардың ерекшеліктері мен бейімділігін және мінез-құлқын сипаттайтын бірнеше тізімдер бар. Мысалы, әлемге әйгілі Б.Кларктың кітабында дәл осындай бес тізім бар. Олар баланың ойлау, шығармашылық қабілеттерін және өнер саласындағы (ән, би, драма т.б) қабілетін сипаттайды. Американдық психологтардың анықтамасы бойынша шығармашылық дегеніміз – бұл, тани білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу және өз тәжірибесін терең түйсіне білу қабілеті. Шығармашылық психологиялық тұрғыдан алғанда, нәтижесінде жаңа материалдық рухани құнды дүние тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан алсақ, шығармашылық дегеніміз – адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің жоғары түрі және ол әлеуметтік қажеттілігі мен өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы, шығармашыл тұлғада шығармашылыққа деген тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып, өз ісіне қанағат табу сезімі болуы қажет. Осыған орай адам идея, жаңалық аштым деп ойлайды, ал шын мәнінде олар адамды ашады деген ғалымдардың пікірінің дұрыстығына көз жеткізе түсеміз. Қазіргі заман талабына сай шығармашылық қабілеттің дамуына бағытталған білім дегеніміз – аз уақыт ішінде мол идея қорын алу емес, керісінше, жеке тұлғаның толық дамуын қамтамасыз ететін іс. Шығармашылық қабілеттің дамуы әрбір балаға қажет екендігін, әр тұлғаның қоғам дамуында өз орны бар екендігін біле отырып, дарынды балалардың тек өткенге емес, болашаққа да қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап өту қажет. Сонымен бірге бұл жеке тұлғалық дамудың мақсаттарына да жауап береді. Баланың дарындылығын анықтаудың негізі мектептен басталады. Мектеп балаларымен жұмыс істеу – ерекше маңызды педагогикалық проблема. Осыған байланысты дарынды балалармен жұмыс істеудің төмендегідей кезеңдерін анықтауға болады: *Баланың жеке ерекшелігін, дарынын зерттеу; *Балалар шығармашылық өнімдерін жариялау; *Игерілген нәтижелерді бақылау. Яғни осындай жұмыс істеу бағыттары арқылы бала белгілі бір шеберлікке жеткен соң, оның шығармашылық қабілеті дамиды, өзіндік идеясы туып, үлкен ізденіс пайда болады. Дарынды баланың бойындағы дамыған сана белсенділігі мен таным белсенділігі, тума қабілеті. Ол қабілет мектепте сан алуан ғылыми салалардан білім алу арқылы және ұстаздардың көмегі арқылы ашылады және дамиды. Осындай жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы талант көзін ашып, тілін байытуға, қиялын ұштауға өз әсерін тигізеді. “Дарындылық — адамның өз бейімділігі арқылы, шығармашылықпен жұмыс істеу арқылы қалыптасатын қасиет”. Әр баланың бойында табиғат берер ерекше қабілеті, дарындылығы болады. «Бұлақ көрсең көзін аш» - дегендей, осындай баланың бойындағы дарындылық қасиетін дамыту көбіне мұғалімдердің кәсіби біліктілігіне байланысты екендігі айдан анық. Жаңа «субъект-субъект» оқыту парадигмасымен жұмыс жасау, әр баланың бойындағы дарындылық қасиеттерін анықтап, дамыту, мектепте өз дәрежесінде жүргізілуі керек. Дарындылық пен қабілеттіліктің не екенін,оқушы дарындылығын анықтайтын психодиагностикалық әдістемелердің тиімділігін, нәтижелілігін білетін мұғалім ғана дарынды оқушымен нәтижелі жұмыс істей алады. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету- оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады. Баланың дарындылығын анықтап, олармен жұмыс жасау қалай жүзеге асырылуы керек? Ол үшін oқушының дарындылығын анықтап,дамыту үшін әр пән мұғалімі өзінің алдына мынандай мақсаттар мен міндеттерді қоюы керек. #Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы мен ерекшеліктерінің өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемін ескеру; #Жан-жақты ақпараттандыру; #Коммуникативті бейімдеу; #Дарынды оқушының шығармашылық бағытының ашылуына, дамуына, қоршаған ортаға өзін-өзі жарнамалауына көмек көрсету. Осы мақсаттар мен міндеттерді орындауда мектеп ұстаздары мынандай жұмыс түрлерін өз іс-тәжірибелерінде пайдаланса өз өнімді нәтиже алмақ. # Икемді және ұтқыр оқу жоспарын құру; #Жеке пәндерді оқытуда тәуелсіз қозғалыс жасау; #Дарынды оқушының өзінің жұмысын өзі жоспарлап, шешім қабылдауына ықпал ету; #Дарынды оқушының қызығушылығына байланысты оқу жоспарын құру; Осындай жұмыс түрлерін ұйымдастыруда ұстаздар мынандай мәселелерге баса назар аударулары керек: #Пән сабақтарында шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды іріктеу, орындау, талдау жұмыстарын жүйелі жүргізуге; #Дарынды оқушылардың білім деңгейі мен олардың өз мүмкіндіктерін пайдалану көрсеткішін арнайы әдістемелер бойынша жүйелі түрде тексеріп отыруға; #Сабақтан тыс мезгілде жүргізілетін жұмыстарға - пәндік олимпиада, ғылыми конференцияға, интеллектуалдық турнирлер мен шығармашылық байқауларға дайындық жұмыстарын жыл бойы жоспарлы жүргізуге; #Білім беру мекемелерінде дарынды оқушылар үшін арнайы сыныптар мен топтар құрып, оқу бағдарламаларын жеделтетіп оқытуды ұйымдастыруға; Ал енді бұл мақсаттар мен міндетттердің нәтижесі дарынды оқушымен жұмыстағы өткізілетін пән олимпиада жетістіктерінен байқалатыны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, жалпы адамның қолынан келмейтiн нәрсе жоқ. Талпынсан вундеркинд болу да, полиглот болу да өз қолыңда. Дарындылықты қалыптастыруға болады. Ой еңбегiмен жиi шұғылдансаң, данышпандықтың да ауылы алыс емес. Егеменді елімізді дүние жүзі елдерімен терезесі тең болатын дәрежеде өркендететін, негізгі тұтқасын ұстайтын, дүние әлемін шарлайтын біздің дарынды да қабілетті ұландарымыз екенін ұмытпайық. Олардың бойындағы дарынын қабілетін дамыту – ұстаз, ата-ана және қоғам қауымының міндеті. Жеке тұлғаны өздігінен білім алуға баулу – оны ғылым мен мәдениетке үйрету, білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік тәжірибені меңгерту. Бұл аталған мiндеттердi iске асыру үшiн тілдік тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру маңызды. Жеке тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі мәселе. Жеке тұлғаның құндылық бағдары ұлттық сана, отансүйгіштік қасиеттерінсіз іске аспайды. Құндылық бағдар дегенiмiз - бұл қазiргi уақытта жеке тұлғаның құндылыққа бағдарланған ой-санасы, пікірі, көзқарасы, сенімі, iскерлiгi, iшкi мүмкiндiгi. Құндылық бағдар тіл үйренушінің оқу-танымдық әрекетiне түрткi болып, тіл үйренуіне ықпал етедi, ол оқу әрекетінiң құрамдас бөлiктерiне тiкелей байланысты, мақсаттың орындалуын анықтайды. Құндылық бағдар – жеке тұлғаның белгiлi бір әлеуметтiк құндылықтарды мақсат етiп ұстауы, адамның қоршаған ортаға, құндылықтар тобына деген карым–қатынасы. Жеке тұлғаның таңдаулары құндылық бағдарлар жүйесiне бiрiгедi. Адамның даму үдерісі бүкіл өмір бойы тоқталмайды. Тұлғаның құндылық бағдар жүйесi «адамның өмiрлiк әлемi», «әлемнiң бейнесi», әлеуметтiк ортаның iшкi нұсқаулары, нормалары, уәждемелік қажеттiлiк өрiсi, адам белсендiлiгiнiң негiзгi реттеушiсi болып табылады. Құндылық бағдар сананың негізін құрайды, дүниетанымдық көзқарастарына әсер етеді, өзгермелі саяси-экономикалық жағдайларда тұлғаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді, уәждемені реттейді, тұлғаның іс-әрекетін бағыттап, адам өмірінің мінез-құлықтық құрамдас бөлігін анықтайды. Осылайша, құндылық бағдар негіз құраушы, тұрақтандырушы, реттеуші, бағыттаушы қызметтер атқарады. Құндылықтар қоғамдық қатынастарды реттейді, оның дәстүрлері мен нормаларының қызмет етуін қамтамасыз етеді, қоғам үшін аса үлкен маңызға ие. Құндылықтар құрамына күнделікті қалыптасқан нормалармен бірге, ерекше жоғары мәнге ие болған талаптар да енеді және олар әрбір мемлекет үшін маңызды. Олардың негізінде жеке тұлғаның әлеуметтену үдерісі жүреді, оның тәлім-тәрбиесі, өмірдегі орны, мақсаттары мен міндеттері қалыптасады. Себебі, құндылықтар әлемі – сөздің кең мағнасында мәдениет әлемі, адамның рухани әрекетінің саласы, тұлғаның рухани байлық өлшемін білдіріп, оның адамгершілік санасын, басымдылықтарын анықтайды. Құндылықтар адам болмысының әр түрлі формаларына деген қатынасын білдіретін адамзат мәдениеті болуымен ерекшеленеді. ==Әлеуметтік-лингвистикалық жүйе== Қазіргі Қазақстан қоғамында әлеуметтік-лингвистикалық жүйені реттеу мен жетілдіру жүріп жатыр. Адам өз бейімділігіне лайықты жұмыс істегенде, барын сала кіріскенде ғана еңбегінің жемісін көреді. Ғалым Қ.Жарықбаевтың айтуынша: “Адам үшін іс-әрекетінің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. Іс-әрекеттің саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ойлаған істен белгілі бір нәтиже шығару – оның екінші бір басты белгісі болып табылады”. Сондықтан ересектердің мемлекеттік қазақ тілін үйренуге бейімділіктері мен белсенділіктерін айқындау мәселесінің зор әлеуметтік мәні бар. Өйткені қоғамымыздың болашақ даму деңгейі осы мәселенің қай дәрежеде шешілуіне тікелей байланысты. Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп жатқан күрделі жаңғыру үдерісі жағдайында бүгінгі таңдағы түбегейлі мәселе – адамды іс жүзінде қоғамдық дамудың басты тұлғасы ету заңды құбылыс. Ересек тіл үйренушінің әлеуметтену үдерісі де заман талабына сай болып отыр. Адамдардың тұлғалық қарым-қатынасы негізінде ой-пікірлердің тоғысуы жүзеге асады. Адамды тұтастықта тұлға деп тану қоғамды жаңаша құруға мүмкіндік береді. Өзін-өзі үздіксіз дамытып, өз әрекетін өзі дұрыс бағалай алатын тұлғалар ғана бәсекелестікке қабілетті қоғамда өз тиесілі орнын таба алады. «Тұлға - өз-өзіне тұтас дүниемен өзара қатынастарын үнемі баяндайтын және ойдағы әңгімелесушімен ішкі полемика барысында өзін-өзі анықтайтын, кіналайтын, қорғайтын, өзін-өзі жетілдіріп, өзгертетін адам. Тұлға – дербес әрекет ететін субъект ретіндегі нақты жеке адам болмысының қайталанбас ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің дара нысаны. Тұлға әлеуметтік тіршілік ету әдісі жағынан дара болады, оның өзіндік дүниесі ерекше өмір жолын белгілейді және ол мазмұны жағынан әлеуметтік жағдайлармен анықталады». Бұған қатысты Д.В.Ольшанский: “Тұлға дегеніміз – қарым-қатынастың, сонымен бірге адамдармен байланысудың толып жатқан басқа да түрлерінің нәтижесі”, - деген пікір білдірген. Б.Г.Ананьев тұлғаның дамуының әлеуметтік мәселелеріне тоқтала келіп: “Тұлға – тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде, белгілі бір қоғамдық-экономиялық формацияда, белгілі бір ұлттық құрамы бар елде қоғамның жеке адамға көптеген экономикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік және т.б. әсерлерінің нысанасы”, - деген анықтама береді. Демек, ХХІ ғасырдың бастапқы кезеңін басынан кешіріп отырған 120 ұлттан құралған тәуелсіз Қазақстан қоғамы да тіл үйренуші мемлекеттік қызметшілерге жан-жақты әсер етеді. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқыту үдерісіне тіл үйренушінің тұлғалық дербестігіне баса көңіл бөлу, оқыту мен тәрбиелеуде оның өзіндік дамуын жеке тұлғаға бағдарланған тәсіл арқылы жүзеге асыру тән. Осыған байланысты қазіргі білім мен біліктілікті арттырудың дамуында жаңа тенденциялар байқалады. Негізгі күш тіл үйренушінің тілдік тұлғасын дамытуға, оның қалыптасуы мен жетілуіне жұмсалады. Қазақ тілін жеделдете оқытудың мақсаты - тілдік тұлғаның өзін дамытуы мен өзін жетілдіруіне мүмкіндік жасау. Оқытудағы бағдар материалдың құрылымы мен нақты жағдайларды логикалық тұрғыдан түсініп, талдау және өнімді қатысымдық әрекет нәтижесінде жаңа білім алудың тәсілдерін ашу, қоғам алдындағы нақты мәселелерді шеше білуге бағытталады. Қазіргі уақытта біліктілікті арттыру жүйесінде мемлекеттік тілді оқытуда жеке тұлғаның өмірі, құқығы мен бостандығы жоғары құндылық болып саналатын Қазақстан Республикасының Конституциясы басшылыққа алынады, білім беруді ізгілендіру мен демократияландыру ұстанымдары анықтайды. Ол «білгір адам» парадигмасын ауыстыратын «білікті тұлға», «қатысымдық тұлға», «құзыретті тұлға» парадигмасы болып табылады. Әлемдік практикада өткен ғасырдың 40-жылдарында қолданысқа ене бастаған «үздіксіз білім беру» термині ересек адамдарға білім беру жүйесі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі өмірлік білім беру идеясының орнына өмір бойы білім алу идеясын басшылыққа алудың дұрыстығы заман талабынан туындап отыр. Жеделдете оқыту жүйесі педагогикалық жүйелердің бөлігі бола отырып, адамның белгілі бір деңгейдегі еркіндік дәрежесін жүзеге асырады, яғни оны сол мезетте қажет болатын белгілі бір іс-әрекетке бағыттайды. Өз кезегінде жеке тұлға өз қатысымдық құзыреттілігін дамытуға ұмтыла отырып, тілдік тұлға деңгейіне көтеріледі. Өз бетімен білімін жетілдіру жеке тұлғаның барлық ішкі жүйелерін біртұтастыққа жұмылдыруға мәжбүр етіп, оған жаңа қырынан танылуға, құндылықтары мен қызығушылықтарын жаңадан бағыттауға және өзін жетілдіріп, қайта құрылуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі дамыту кезінде тілдік тұлға ұйымдастырудың жаңа деңгейіне көтеріледі де, ол одан сайын дамып, күрделілене түседі. Талап, ынта, жаңашыл бастамалар, шығармашылық белсенділік, ізденушілік - тілдік тұлғаның даму үдерісінің көрсеткіштері болып табылады. Үздіксіз білім беру жүйесінің ұстанымдары жеке тұлғаның жан-жақты жалпы мәдени дамуы, тұлғаның бос уақытын дұрыс ұйымдастыру, әлеуметтік тұрақтылық және әлеуметтік даму және т.б. функцияларды жүзеге асырумен тікелей байланысты. Адамзат дамуының тарихи және әлеуметтік тәжірибесі дүниетаным, шығармашылық, терең білімділіктің негізі – тіл екендігін көрсетті. Тіл жеке тұлғаның даму ұстанымдарын, сенімін жүзеге асырады, дүниеге деген қайталанбас көзқарасын білдіреді, болып жатқан жағдайға әсерлену қабілеттілігін көрсетеді. Мемлекетіміз жүргізіп отырған тіл саясаты бойынша қоғамымыздағы әрбір азаматтың мемлекеттік қазақ тілін тегін үйренуіне толық құқығы бар. Бүгінгі тіл үйренуге мұқтаж ересек қауым мемлекеттік тілді меңгеру арқылы өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту мүмкіндіктерінің кеңейетініне толық көзі жетіп отыр. Сонымен қатар, өздері мекендеп отырған елдің, отандас болып отырған ұлттың тілін меңгеру арқылы қазақ топырағының, қазақ ұлтының алдында адамгершілік борыштарын ақтап шығатындарын сезінуде. Ерназарова бұған қатысты: “Оқытудың мазмұны тілді үйренушінің мақсатынан туындайды. Ал мақсат экстралингвистикалық факторлардың ықпалымен қалыптасатын қоғам мүшесінің қажеттілігінен туындайды. Қажеттілік мазмұны тілді үйренушінің қарым-қатынас жасайтын ортасының әлеуметтік сипатына тәуелді болып келеді”, - деп жазады. Ал білім беру мазмұнында тілді оқытудың маңызы ерекше, адам тіл арқылы қоршаған ортаны таниды, басқалармен тілдік қарым-қатынасқа түседі, логикалық ойлау қабілеті дамиды, ақпараттар қабылдайды, өз ойын ауызша да жазбаша да жатық жеткізе алу мүмкіндігіне ие болады. Үздіксіз білім беру мазмұнын жаңарту қоғамды ақпараттандыру үрдісінің дамуына байланысты өзгеріске ұшырап отырады, ал мемлекеттік тілді оқытуды ақпараттандыру оқыту мақсаттарына терең деңгейде әсер етеді. Соған сәйкес қазақ тілін жеделдете оқытудың міндеті - адами қарым-қатынасқа дайын, әлеуметтік-лингвистикалық ахуалды дұрыс бағалайтын, мемлекеттік тілді білудің қажеттілігі мен әлеуметтік маңызын терең сезінетін, қазақ тілінде сөйлесім әрекетін жағдаятқа сәйкес үйлесімді қолдана білетін, жоғары азаматтық жауапкершілік пен әлемдік көзқарасының, сана-сезімінің дамуы күнделікті өмір қажеттілігі болып табылатын болашақ ақпараттық қоғам мүшелерінің сапалы жаңа моделін жасақтау болып табылады. ХХI ғасырда әлемдік өркениет төрінен орын алуы үшін, Қазақстанның жан-жақты дамуының бірден-бір жолы ғылымды әр қырынан меңгеру қажет болып отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті халық үшін», «бәсекеге қабілетті экономика үшін» - деген жолдауында: «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдың бірі» -деген. Қазіргі заман талабына сай, Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл сайын өзгерістер енгізіп отыр. «Жаңа технологиялық құзірет» бағдарлай білу өз бетінше білім беруде стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік береді: таңдай білу, талдай білу, өзгерте білу, сақтай білу, жеткізе білу, жүзеге асыра білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге асыруда жаңа формацияның педагогы қажет. Мұғалімдердің жаңа ұрпағы, білім деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей, біршама емес, әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Бұл-уақыттың талабы. Білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасы келуде. Ол - балаға оқу қызметінің субъектісі ретінде жүзеге асырылуы орынды. Жаңа тұлға оқушыны дамыту жолдары: өзін-өзі өзектендіру, өзін-өзі тану, өзін-өзі дамушы тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Демек, мектеп оқушыларының ғылым, білімнің қоғамдық қажетті деңгейі мен қамтамасыз ету, оларды Отандық, ұлттық және әлемнің мәдениет арналарына сусындату қажет. Ыбырай Алтынсарин сөзімен айтқанда мектептің жұмыскер жүрегі – ұстаз. Яғни, негізгі білім қазығы –бастауыш сынып мұғалімдерінен үлкен үміт күтері сөзсіз. Осы міндеттерді жүзеге асыруда әр сыныптың ерекшелігі білім деңгейіне сай болуы қажет. Қазіргі заман талабына бейімделген шәкіртті тәрбиелеп, білім беруде өз тәжірибемде басты өзекті тақырыбымызды: «Жеке тұлғаға бағытталған оқытуды ұйымдастыру арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру», - деп атадық. Осы тақырыпты меңгеру барысында мынадай міндеттер шешімін табуға тиіс: #Оқушының психологиялық даму ерекшелігін, пәнге деген қызығушылығын анықтау; #Тілдік қорын, мәдени сөйлеуін жетілдіру; #Оқушылардың өздігінен іздене отыра, шығармашылық қабілеттерін арттыруға икемдеу, соған байланысты жұмыс түрлерін жасау; #Оқу мен тәрбие егіз екендігін ескере келе, тәрбие жұмыстарында да, оқушының танымдық белсенділігін арттыру. Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыруда оқушылардың көмегімен мынадай зерттеу жұмыстары жүргізілді: #Сауалнама #Тест: психологиялық, пәндік # Кесім алу #Бақылау жұмысы Бұл күнделікті бағдарламаны меңгеруде қиындықтар туғызатынын байқай бастадық. Сол себепті жаңашыл-ұстаздардың озық іс-тәжірибелермен қатар, СТО стратегияларын сабақта және сабақтан тыс уақыттарда пайдалануға бет бұрдық. Мәселен, кітапханашымен байланыс жасай отырып, оқушылардың көркем әдебиетке қызығушылығын арттырдық, әр сабақта тіл дамыту жұмыстары жасалды, яғни 4 шумақты өлеңдерді жаттауға ұсындық. Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда әр сабақ мазмұнына сәйкес суреттер салу, диафильмдер жасау, ребус, сөзжұмбақ құрастыруды дағдыға айналдырып отырдық. Есте сақтау қабілеттерін арттыруда берілген мәтіндерді, өлең-шумақтарды, аңыз-әңгімелерді оқушы есінде көбірек сақтап қалу мақсатында түрлі кестелер толтырылды. Бұл ретте басты ұстаным - бастауыш сынып оқушыларына сабақты жоғарғы қызығушылықпен өткізу екендігін баса айту қажет. Әр тақырыпты өткенде, таңдау кезінде алдымен ой қозғалады. Сабақтың кейбір кезеңдерінде оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыруда өз ойын жазбаша жазуын, логикалық ойлауын үнемі қарастырылады. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, өзін-өзі ұстауын, өз ойын еркін жеткізуі, оқушы бойында инабаттылық тәрбиесінің қалыптасуына үнемі көңіл бөлініп отырады. Осындай атқарылған істер барысында тәжірибелік істердің ілгері басқанын байқадық және мына нәтижелерге қол жеткіздік: *білім деңгейі мен білім сапасының артуына; *логикалық ойлау деңгейі мен тілдік қарым-қатынас деңгейлерінің өсуіне; *кез-келген ортада өзін-өзі ұстау мәдениетінің жоғарлауына; *қазіргі ортаға бейім, саналық та, тәрбиелік дәрежесінің оң өзгерістерінің сипат алғанына көз жеткіздік. Болашақтың бәсекесіне қабілетті XXI ғасыр шәкіртін тәрбиелеу білім беру саласының еш назарынан тыс қалған емес. Соған сай ұстаз - ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, тынымсыз еңбеккер, ортаның ұйтқысы, жан-жақты шебер, терең қазыналы білімпаз, гуманист, белсенді патриот болғанда ғана қоғамның мықты да білікті, жоғарғы мәдениетті, жан-жақты дамыған, шығармашылығы жоғары жеке тұлғаны қалыптастырып, тәрбиелейтінімізге нық сенімдімін. Әр ұстаз – ХХІ ғасыр мұғаліміне сай болу үшін – ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, жан-жақты шебер, тынымсыз еңбекқор, терең қазыналы білімпаз, кез-келген ортаның ұйытқысы болу керек. :Ежелгі грек материалисі, философ Демокрит айтқандай, «Еңбек үздіксіз үйренгендіктің арқасында жеңілдей түседі». Олай болса, жас ұрпаққа үйретері мол аға ұрпақтың ісі өрге жүзіп, еңбектері үстем болсын. ::Мұғалім. Бұл адамның ардақты аты, Білімдік бар биікке шығар саты. Ең алғаш басталады осы адамнан, Сүйеді сондықтан да жақын, жаты... Бар ғалым, барлық қоғам мұғалімді, Сыйлайды мәңгі бақи беріп төрін, - деп, Сәбит Мұқанов айтқандай, үнемі сыйлы, қадірлі, сүйікті болып, шәкірттерімізді білім нәрімен сусындатып, белестерге жете берейік. Сондықтан баланы жеке тұлға ретінде өздігінен дамуға итермелеуіміз керек. Себебі жаңа білім парадигмасы бірінші орынға баланың білім алу арқылы өз бетінше дамуын қойып отыр. Бұл мақсатқа жетуде өз бетінше жұмыстардың алар орны ерекше. ==Пайдаланылған әдебиеттер== #А.С. Макаренко. Педагогические сочинения. М., «Педагогика»,1988. # А.С. Макаренко. Психология труда учителя.М., «Просвещение», 1993. #В.И. Андреева. Педагогика творческого саморазвития. Казань. 1996. #Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б #Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004. 3-4б. #Краткий словарь иностранных слов // под.ред. О.П.Марасанова.М., 1993. 318-б #Советский энциклопедический словарь// М., Издательство «Советская энциклопедия», 1984. 613-б #С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. А.С. Макаренко. «Толковый словарь русского языка» // М., 2004. 288-б #Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана . 2004. 28-б #С.Е. Шишов. Понятие компетенции в контексте проблемы качества образования // «Государство и образование», 2002. 88-б #В.А. Хуторской. Ключевые компетенции как компонент личностноориентированной парадигмы образования. // «Народные образования», №2, 2003. 58-94-б #Б.А. Тұрғынбаева. Мұғалімнің шығармашылық әлеуметін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту.: теория және тәжірибе // Aлматы. 2005, 174-бет #К.Құдайбергенова. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий // «білім сапасын бағалаудың мәселелері: әдіснамалық негізі және практикалық нәтижесі » атты халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның материалдары. 2008. 30- 32-б [[Санат:Білім]] [[Санат:Білім беру]] [[Санат:Педагогика]] [[Санат:Терминология]] 0qmmoojd3c7fkaetzqsugbs059zpatw 0 102056 3589569 2834216 2026-04-22T06:04:52Z Таттибаева Гулжас 179345 3589569 wikitext text/x-wiki '''Әуезқан Қанафин''' (1928 жылы туған), қоғам кайраткері, [[ағартушы]]. [[ҚазКСР]]-інің еңбек сіңірген [[мұғалім]]і (1979). [[Ақтоғай]]дың түлегі. Қарқаралыдағы [[Абай атындағы педагогикалық училище]]сінде оқыды, ҚазМУ-ді бітірді. Ақтоғай орта мектебінің директоры, Балқаш к-нда мектеп директорының орынбасары, директоры, қалалық оқу бөлімінің бастығы, Қазақ КСР Оқу министрінің орынбасары. [[1989]] жылдан Одақтық дербес зейнеткер,<ref name="ReferenceA">Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> 1989-1995 жылдары [[Алтынсарин|Ы. Алтынсарин]] атыңдағы ғылыми педагогикалық институтта аға ғылыми қызметкер. Қ. халықка білім беруге, республика мектептеріндегі оқу -тәрбие жұмыстары мөселелеріне арналған 60-қа жуык ғылыми еңбек пен бірнеше оқу құралдарын жазған. Негізгілері: ''«Трудовая подготовка и профориентация учащихся»'' (1981), ''«О повышении роли школ и библиотек в интернациональном воспитании и преобразовании учащихся»'' (1984), ''«Қазақ әдебиеті»'' , 9-сыныпқа арналған(1984), ''«Абайтанудан жарияланбаған материалдар»'' (1988), ''«Қазақ әдебиегі»'', 10-11-сыныптарға арналған (1991), ''«Түркі халықтары әдебиеті»'' (1996), ''«Народное образование Қазахстана 19171985 г. г»'' (1998) т. б. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.<ref name="ReferenceA"/> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }} {{wikify}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімідері]] pxqo1ucpyb7mdgxnsilm0fqjax787ff 0 106717 3589434 3588885 2026-04-21T23:23:34Z Kasymov 10777 3589434 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Aimanov street.jpg|нобай|Айманов көшесі (Жандосов көшесінен Тимирязев көшесіне қарай).]] Көшеге аса талантты кино режиссері, КСРО халық артисі, театр және кино актері, қоғам қайраткері [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]тың есімі ([[Алматы қаласы]] атқару комитетінің 14.07. 1972 №02-10/993 шешімі) берілген. Шәкен Кенжетайұлы Айманов (1914-1970) [[Павлодар облысы]]ның [[Баянауыл ауданы]]нда дүниеге келген. Ол «[[Қазақфильм]]» киностудиясына басшылық еткен, «Біздің сүйікті дәрігер», «Алдар көсе», [[Атаманның ақыры (фильм)|«Атаманның ақыры»]] секілді көптеген кино-туындылардың режиссері. Көше [[Бостандық ауданы|Бостандық]] және [[Алмалы ауданы|Алмалы аудандарында]], [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би даңғылынан]] басталып, [[Байқадамов атындағы көше (Алматы)|Байқадамов көшесіне]] дейін созылып жатыр. Айманов көшесі *[[Бөгенбай батыр көшесі (Алматы)|Бөгенбай батыр]], *[[Жамбыл атындағы көше (Алматы)|Жамбыл]], *[[Шевченко көшесі (Алматы)|Шевченко]], *[[Құрманғазы атындағы көше (Алматы)|Құрманғазы]], *[[Абай даңғылы (Алматы)|Абай]], *[[Мыңбаев атындағы көше (Алматы)|Мыңбаев]], *[[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев]], *[[Жандосов көшесі (Алматы)|Жандосов]], *[[Тимирязев атындағы көше (Алматы)|Тимирязев]] - көшелері мен даңғылдарын қиып өтеді. Бұрынғы атауы - 11-ші линия көшесі. Көшенің ұзындығы - 4900 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы көшелері]] sqabw90qu6fnfcqvzkzrw2w85xx252o 0 124482 3589435 3587182 2026-04-21T23:23:43Z Kasymov 10777 3589435 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1937}} {{Жыл үшін навигация|1937}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1937}} {{Жыл туралы|1937}} == Оқиғалар == === Қаңтар === === Ақпан === === Наурыз === === Сәуір === === Мамыр === === Маусым === === Шілде === * [[7 шілде]] - Жапон әскерлерінің Қытайға басып кіруі. === Тамыз === * [[10 тамыз]] - [[Canon]] компаниясы құрылды. * [[21 тамыз]] - 172000-ға жуық кореялықтар Орта Азияға депортацияланды. * [[22 тамыз]] - [[Қытай Республикасы|Қытай]] мен [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] арасында шабуыл жасамау туралы келісім шарт қойылды. Қытайға Жапониямен күресу үшін КСРО әскери көмек жіберді. === Қыркүйек === * [[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханов]] атылды. === Қазан === === Қараша === * [[18 қараша]] - [[Нацистік Германия|Германия]] мен Жапония арасындағы Антикоминтерн пактісіне Италия қосылды. === Желтоқсан === * [[5 желтоқсан]] - Жапондықтар Қытай астанасы [[Нанкин|Нанкинді]] басып алды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1937 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1937}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|1937}} [[Санат:1937 жыл|*]] {{Year-stub}} m8mrigyb1gf3cjp44nhkgwyi9tuoetu 0 124483 3589420 3587183 2026-04-21T23:13:27Z Kasymov 10777 3589420 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1938}} {{Жыл үшін навигация|1938}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1938}} {{Жыл туралы|1938}} == Оқиғалар == === Қаңтар === [[Сурет:Shigenori Tōgō's arrival in Berlin.jpg|нобай|Сигенори Того Берлинде.]] * [[3 қаңтар]] - [[Би-Би-Си|Би-би-си]] алғаш рет бағдарламаны [[Ағылшын тілі|ағылшын тілінде]] емес, [[Араб тілі|араб тілінде]] көрсетті. [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыстағы]] тыңдаушылар негізінен аймақтық оқиғаларды қамтитын жаңалықтар бюллетеньінен тұратын бір сағаттық хабарды тыңдады. * [[10 қаңтар]] - Жапондықтар стратегиялық маңызды Циндао портын басып алды. * [[11 қаңтар]] ** Жапония император [[Хирохито|Хирохитоның]] қатысуымен [[Токио|Токиода]] конференция өткізілді. [[Қытай Республикасы|Қытайға]] өте қатал ультиматум дайындалды, оның ішінде өтемақы төлеу және [[Маньчжоу-го|солтүстік Қытайды]] жапондық бақылаудан бөлуді ресімдеу. ** Адольф Гитлер Жапонияның [[Нацистік Германия|Германияға]] жаңадан тағайындалған елшісі Сигенори Тогоны қабылдады. * [[12 қаңтар]] - Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі алғаш рет ашылды. * [[17 қаңтар]] - [[Париж|Парижде]] халықаралық [[сюрреализм]] көрмесі ашылды. * [[19 қаңтар]] - Германияның Кондор легионының бомбалаушы ұшақтары [[Барселона|Барселонаға]] әуе шабуылы кезінде 100-ден астам адамның өмірін қиды. * [[21 қаңтар]] - [[Румыния|Румынияда]] 270 000 еврейді азаматтықтан айырған заң қабылданды. === Ақпан === [[Сурет:Los Angeles River - flood of 1938 aerial view above Victory Blvd (SPCOL20).jpg|нобай|Гриффит саябағы маңында Лос-Анджелес өзені арнасынан асып кетті.]] * [[5 ақпан]] - Вальтер Фанк [[Нацистік Германия|Германияның]] жаңа рейх экономика министрі болып тағайындалды. * [[12 ақпан]] - [[Адольф Гитлер]] Австрияның Федералды канцлері Курт Шушнигке ультиматум жіберді, ол [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|NSDAP]]-қа Австрияда әрекет ету еркіндігін беруді және оның өкілдерін ел Үкіметіне қосуды талап етті. * [[18 ақпан]] - Жапондар Чунцин қаласын бомбалай бастады. * [[27 ақпан]] ** [[Румыния|Румынияның]] 1938 жылғы Конституциясы ратификацияланды. ** [[Лос Анжелес|Лос-Анджелестегі]] су тасқыны басталды. ** 10 000 демонстрант [[Невилл Чемберлен|Чемберлен]] үкіметінің тыныштандыру саясатына наразылық білдіру үшін [[Лондон|Лондондағы]] [[Фашистік Италия|Италия]] елшілігінің алдына шықты. === Наурыз === [[Сурет:Bombardeo Barcelona 17-03-1938.jpg|нобай|Барселона неміс және итальяндық әуе күштерінің бомбалауынан кейін.]] * [[1 наурыз]] - [[Samsung Group|Samsung]] компаниясы құрылды. * [[9 наурыз]] - КСРО Орталық теледидары алғаш рет хабар тарата бастады. * [[11 наурыз]] - [[Вермахт]] [[Аустрия]] шекарасынан өтті. [[Аншлюс|Аншлюстің]] басталуы. * [[17 наурыз]] ** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Аустрияның аншлюсіне қарсы наразылық білдірді. ** [[Польша]] [[Литва|Литваға]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды талап етіп [[ультиматум]] қойды. ** [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Испаниямен шекарасын қайта ашты. ** Адольф Гитлер рейхсмарка [[Ширин Эбади|шилингпен]] қатар Аустрияда заңды төлем құралы болады деп жарлық етті. * [[18 наурыз]] - [[Барселона|Барселонадағы]] шабуыл қалаға үлкен шығын әкеліп, 1300 адамның өмірін қиды. * [[30 наурыз]] - [[Бенито Муссолини]] Сенатта бүкіл әлемге тараған сөз сөйлеп, «Италияның құрлықтағы, теңіздегі және әуе күштері жылдам және ымырасыз соғыс жүргізуге бел байлағанын» ескертті. === Сәуір === * [[5 сәуір]] - Франко үкіметі 1932 жылғы [[Каталония]] автономиясының статутын ресми түрде жойды. * [[6 сәуір]] - Америкалық химик Рой Дж.Планкетт тефлон деген атпен белгілі политетрафторэтиленді ашты. * [[10 сәуір]] - Германияда парламенттік сайлау өтті. [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Нацистік партия]] 99% дауыс жинады. * [[16 сәуір]] - Швейцариялық химигі Альберт Хофман кездейсоқ лизергиялық диэтиламидті (LSD) тапты. * [[19 сәуір]] - [[Чехословакия]] Италияның [[Эфиопия|Эфиопияны]] жаулап алуын мойындады. * [[27 сәуір]] - [[Грекия]] мен [[Түркия]] достық келісіміне қол қойды. === Мамыр === * [[1 мамыр]] - Сюйчжоу шайқасы Жапонияның стратегиялық жеңісімен аяқталды. * [[3 мамыр]] ** [[Адольф Гитлер]] Италияға бір апталық мемлекеттік сапарын бастады. Оны [[Бенито Муссолини]] үлкен салтанатпен қарсы алды. ** Алғашқы тұтқындар [[Флоссенбюрг|Флоссенбург]] концлагеріне келді. * [[10 мамыр]] - Жапондықтар [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қоршау үшін Амои операциясын бастады. * [[11 мамыр]] - [[Португалия]] ресми түрде Франконың Испаниясын мойындады. * [[12 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Маньчжоу-го|Маньчжурияны]] мойындады. * [[13 мамыр]] - Мексика Ұлыбританияның Мексиканың шетелдіктерге тиесілі мұнай кен орындарын мемлекет меншігіне алуынан туындайтын шағымдарды реттеу туралы талабына байланысты Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзді. * [[19 мамыр]] - [[Прага]] көшелерімен 5 мың адам [[Нацизм|нацизмге]] қарсы демонстрацияға шықты. * [[20 мамыр]] - Аннексияланған Аустрияда Нюрнберг заңдары күшіне енді. * [[24 мамыр]] - [[Мажарстан]] [[Антисемитизм|антисемиттік]] заң қабылдады. === Маусым === * [[1 маусым]] - [[Супермен]] дебюті. * [[7 маусым]] - [[Зигмунд Фрейд]] әдеттегі бес жылдық тұру талабына қарамастан, [[Ұлыбритания]] азаматтығын алды. * [[8 маусым]] - Жапондықтар [[Кантон]] қаласын он екінші күн қатарынан бомбалады, мыңдаған қытайлықтар тынымсыз әуе шабуылдарынан құтылуға тырысып, теміржол вокзалдары мен доктарды толтырды. * [[11 маусым]] - [[Ухань]] үшін шайқас басталды. * [[25 маусым]] - Дуглас Хайд [[Ирландия|Ирландияның]] тұңғыш президенті болды. === Шілде === [[Сурет:Battle of Lake Khasan-Red Army soldiers on attack.jpg|нобай|Кеңес әскерлері Хасан көлінің айналасында.]] [[Сурет:Poster Olympische Sommerspiele Tokio 1940.jpg|нобай|1940 жылы Токиода өтуге жоспарланған ойындарға арналған плакат.]] * [[12 шілде]] - [[Венесуэла]] [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасына]] ұйымнан шығу ниеті туралы хабарлады. * [[16 шілде]] - Жапония 1940 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына Екінші Қытай-Жапон соғысына байланысты дайындала алмағандықтан, [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада комитетіне]] қатысудан бас тартқанын хабарлады. Токио мэрі қаланың 1944 жылғы ойындарды өткізуге өтінім беретінін хабарлады. * [[19 шілде]] - ХОК [[1940 жыл|1940]] жылғы жазғы Олимпиада ойындарын [[Хельсинки|Хельсинкиде]] жоспарлады. * [[21 шілде]] - Кеңес Одағы Жапонияның [[Маньчжурия]], [[Сібір]] және [[Корея]] шекарасына жақын даулы аумақтан әскерлерін дереу шығару туралы талабын қабылдамады. * [[26 шілде]] - Қытай әскерлері Цзюцзяннан шегінді. * [[29 шілде]] - Хасан көліндегі [[Хасан шайқасы|шайқастардың]] басталуы. * [[30 шілде]] - [[Генри Форд]] жетпіс бес жасқа толуында [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] жеке құттықтауымен Неміс қыраны орденінің Үлкен Крестін қабылдады. === Тамыз === * [[3 тамыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] шетелдік еврейлердің итальяндық мектептерге баруына тыйым салатын еврейлерге қарсы алғашқы заңын қабылдағанын жариялады. * [[6 тамыз]] - Хасан көліндегі шайқастар аяқталды. * [[18 тамыз]] - [[Швейцария]] барлық босқындарға визасыз кіруге тыйым салу туралы шешім қабылдады. * [[26 тамыз]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Ұлыбритания]] мен [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] ноталар жіберіп, [[Чехословакия|Чехословакияны]] Судет немістерінің талаптарын қабылдауға, соның ішінде оларға автономия құқығын беруді сұрады. * [[31 тамыз]] - [[Уинстон Черчилль]] сыртқы істер министрі лорд Галифакске хат жазып, [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-пен біріккен майдан құруға шақырды. === Қыркүйек === [[Сурет:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|нобай|Солдан оңға қарай: Чемберлен, Даладиер, Гитлер, Муссолини және Италияның сыртқы істер министрі Граф Галеазцо Чиано Мюнхен келісіміне қол қоюға дайындық кезінде.]] [[Сурет:MunichAgreement.jpg|нобай|Чемберлен Мюнхеннен Хестон аэродромына оралғанда Гитлер мен өзі қол қойған құжатты көрсетіп тұр.]] * [[1 қыркүйек]] - Аустрияда барлық діни және басқа да [[Жеке меншік оқу орындары|жекеменшік мектептер]] жабылып, білім беру ісі нацистік партияның бақылауына беріледі деп жарияланды. * [[3 қыркүйек]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] 1940 жылғы Қысқы Олимпиаданы өткізу құқығын Швейцариядағы [[Санкт-Мориц|Сент-Морицке]], ал 1944 жылғы жазғы Олимпиаданы Хельсинкиге ([[Финляндия]]) берді. * [[13 қыркүйек]] - [[Немістер|Судет немістері]] полиция бөлімшелеріне және [[Чехословакия]] билігінің басқа рәміздеріне шабуыл жасап, үкіметті [[әскери жағдай]] жариялауға мәжбүр етті. * [[14 қыркүйек]] - Чехословак үкіметі Судет көтерілісін басқан туралы хабарлады. * [[15 қыркүйек]] - Ұлыбритания премьер-министрі [[Невилл Чемберлен]] өмірінде алғаш рет ұшаққа мініп, [[Адольф Гитлер|Адольф Гитлермен]] кездесу үшін [[Берхтесгаден|Берхтесгаденге]] ұшты. Чемберлен Чехословакия үшін соғысқа бармауға шешім қабылдады, сондықтан Гитлердің талаптарын қалай орындау керектігін келісу ғана қалды. * [[17 қыркүйек]] - Невилл Чемберлен министрлер кабинетіне Гитлермен кездесуі туралы есеп беріп, оларға Судет мәселесін шешу Гитлердің мақсаттарын қанағаттандыратынына сенетінін айтты. * [[20 қыркүйек]] - Чехословакия үкіметі нотада ағылшын-француз ұсынысын қабылдамады, оны қабылдау Чехословакияның «ерте ме, кеш пе, [[Нацистік Германия|Германияның]] толық үстемдігінің астында қалады» дегенді білдіреді деп түсіндірді. * [[21 қыркүйек]] - Британ және Франция елшілері Чехословакия президенті Эдвард Бенешке оның елі олардың жоспарын қабылдауы керек, әйтпесе Германиямен жалғыз бетпе-бет келетінін хабарлады. * [[22 қыркүйек]] - Чехословакия үкіметі отставкаға кетті. Жаңа премьер-министр болып Ян Сыров келді. * [[23 қыркүйек]] - Чехословакияның жаңа үкіметі өзінің қарулы күштерін толық жұмылдыруға бұйрық берді. * [[24 қыркүйек]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] өзінің қарулы күштерін ішінара жұмылдыру туралы бұйрық берді. * [[25 қыркүйек]] - Чехословакия [[Адольф Гитлер|Гитлердің]] Годесбургтен қойған соңғы талаптарын «егемендікке емес, жеңілген халыққа ұсынылған ультиматум» деп қабылдамады. * [[27 қыркүйек]]: ** Француз үкіметі Франция тек Чехословакия үшін соғысқа кірмейтінін мәлімдеді. Невилл Чемберлен [[радио]] арқылы үндеу жасап, былай деп мәлімдеді: "Біз үлкен және қуатты көршімен бетпе-бет келген шағын елге қаншалықты жанашырлық танытсақ та, біз ешқандай жағдайда ол үшін бүкіл Британ империясын соғысқа тарта алмаймыз. Егер соғысу керек болса, бұл маңыздырақ мәселелер бойынша болуы керек." ** [[Ұлттар Лигасы]] Жапонияны Екінші Қытай-Жапон соғысындағы [[Агрессия (саясат)|агрессор]] деп таныды және оның мүшелерін [[Қытай Республикасы|Қытайды]] қолдауға шақырды. * [[29 қыркүйек]]: ** [[Адольф Гитлер]], Ұлыбритания премьер-министрі Невилл Чемберлен, Франция премьер-министрі Эдуард Даладиер және итальяндық герцог [[Бенито Муссолини]] [[Мюнхен келісімі|Мюнхенде]] Судетленд дағдарысын шешу үшін кездесті. Чехословакия да, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] да шақырылмады. ** Польша Чехословакияға Тешенді аннексиялауды талап етіп [[ультиматум]] ұсынды. === Қазан === [[Сурет:SN zamazávají český název Šumperk.gif|нобай|Шумперк-Махриш-Шонбергте чех атауларын Судет жерін аннексиялағаннан кейін Судет немістері өшірді.]] [[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-H13160, Beim Einmarsch deutscher Truppen in Eger.jpg|нобай|Гитлерді Чехословакия шекарасынан өткеннен кейін Судет немістері сәлеммен қарсы алады.]] * [[Қазан]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Чехословакия|Чехословакияның]] Судет облысын басып алды. * Жапондықтар [[Гуанчжоу|Гуанчжоуды]] басып алды. * [[2 қазан]] - [[Польша]] Чехословакияның Тешин облысын басып алды. * [[5 қазан]] - Еврейлердің қолында болған барлық [[Нацистік Германия|Герман]] паспорттары жойылды. Еврейлер ескі төлқұжаттарын қайта заңдастыру үшін тапсырып, оларға «J» әрпімен мөр басуды талап етті. * [[12 қазан]] - Жапон әскерлері Кантон шабуылының бөлігі ретінде [[Гонконг]] маңына қонды. * [[13 қазан]] - [[Мажарстан]] [[Мюнхен келісімі|Мюнхен келісіміне]] қол қойған төрт мемлекетке Мажарстанның [[Чехословакия|Чехословакияға]] қарсы аумақтық талаптарын реттеу туралы өтініш жасады. * [[14 қазан]] - Мажарстан Чехословакияның Мажарстанның территориялық талаптарын қанағаттандыра алмауына жауап ретінде өз армиясын [[Жұмылдыру|жұмылдыруды]] бұйырды. * [[21 қазан]] ** Жапондар Кантонды басып алды. ** Чехословакия үкіметі [[Нацистік Германия|Германияның]] қысымымен [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағымен]] өзара көмек туралы келісімді тоқтатты. * [[24 қазан]] - Гитлер өзінің Сыртқы істер министрі [[Иоахим Риббентроп|Йоахим фон Риббентропты]] Берхтесгаденге Польша елшісі Йозеф Липскимен кездесуге жіберді. Риббентроп Данцигті Германияға қайтару уақыты келді деп мәлімдеді, бірақ Липски Польша үкіметінің келісе қоюы екіталай деп жауап берді. * [[26 қазан]] - Чехословакия Мажарстанның Германия мен [[Фашистік Италия|Италияның]] аумақтық дауларында төрелік ету туралы ұсынысын қабылдады. * [[27 қазан]] - [[Ухань]] шайқасы Жапонияның жеңісімен аяқталды. * [[29 қазан]] - [[Румыния|Румынияда]] барлық [[Оппозиция|оппозициялық]] партияларға тыйым салынды. === Қараша === [[Сурет:Bundesarchiv Bild 146-1970-083-42, Magdeburg, zerstörtes jüdisches Geschäft.jpg|нобай|Кристаллнахттан кейін Магдебургтегі дүкеннің зақымдануы.]] [[Сурет:Ernst-vom-Rath.jpg|нобай|Өлтірілген неміс елшісі Эрнст фом Рат.]] * [[7 қараша]] - [[Париж|Париждегі]] Германия елшілігінің үшінші хатшысын Эрнст вом Ратты Польшаның еврейі Гершель Гриншпан өлтірді. * [[9 қараша|9]]–[[10 қараша]] - «Сынған әйнек түні» [[Нацистік Германия|Германияда]] нацистік белсенділер мен жақтастардың [[Еврейлер|еврей]] кәсіпорындарын тонап, өртеп жіберуімен басталады (түн ішінде 7500 еврей кәсіпорны жойылды, 267 [[синагога]] өртенді, 91 еврей өлтірілді, кем дегенде 25 000 еврей ер адам тұтқынға алынды). * [[11 қараша]] - [[Исмет Инөнү]] Түркияның екінші президенті болып тағайындалды. * [[13 қараша]] - Чанша қаласындағы өртті қытай әскерлері жапондықтарды қала байлығынан айыру үшін әдейі жасады. * [[19 қараша]] - [[Мысыр]] үкіметі ауқымды қару-жарақ бағдарламасына бастамашы болды. * [[22 қараша]] - Мажарстан [[Вена]] арбитражынан кейін басып алған территориядан [[Чехтар|чехословактарды]] қуып шығаруға бұйрық берді. * [[23 қараша]] - Чехословакияның Ұлттық жиналысы [[Словакия|Словакияға]] толық [[Автономиялық облыс|автономия]] беруді мақұлдады. * [[24 қараша]] - Гитлер өз [[Вермахт|әскерлеріне]] Польшаның Данциг қаласын басып алуға дайындалуды бұйырды. * [[26 қараша]] - Польша мен Кеңес Одағы [[1932 жыл|1932]] жылы шілдеде [[Нейтралитет|шабуыл жасамау туралы келісімін]] жаңартты. * [[30 қараша]] - [[Фашистік Италия|Италияның]] Фасстер мен Корпорациялар палатасының мүшелері [[Үшінші Француз Республикасы|Франциядан]] [[Корсика]] мен [[Тунис|Тунисті]] Италияға беруді талап етті. === Желтоқсан === [[Сурет:Adolf Hitler - Time Magazine Cover - March 13, 1933.jpg|нобай|Time журналындағы Адольф Гитлер.]] * [[Желтоқсан]] – Адольф Гитлерді [[Time]] журналы жылдың ең ықпалды адамы ретінде «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]<nowiki/>» деп атады. * [[1 желтоқсан]] - [[Словакия]] [[Католик шіркеуі|католиктік]] діни қызметкер әке Йосиф Тисоның басшылығымен автономды мемлекет мәртебесіне ие болды. * [[13 желтоқсан]] – [[Гамбург]] маңындағы Нойенгамме концлагерінің ашылуы. * [[15 желтоқсан]] - [[Нидерланд]] босқындар үшін шекарасын жапты. * [[18 желтоқсан]] - 1938 жылғы Словакия парламентінің сайлауы. === Нақты күндері жоқ === == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1938}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|1938}} [[Санат:1938 жыл|*]] 9w9zzoc105bd5u3vdb8xerh2gxu9b7w 0 124484 3589616 3588944 2026-04-22T09:02:14Z Almatrkh 172335 /* Қазан */ 3589616 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1939}} {{Жыл үшін навигация|1939}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1939}} {{Жыл туралы|1939}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[9 қаңтар]] - Альберт Шпеер жобалаған жаңа Рейхсканцелярия ғимараты [[Берлин|Берлиндегі]] Воссштрассе көшесінде салтанатты түрде ашылды.<ref>[https://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_image.cfm?image_id=2334 «Альберт Шпеер жобалаған Жаңа Рейхканцеляриясы».] Германия тарихы құжаттар мен суреттерде.</ref> * [[13 қаңтар]] - Мажарстан корольдігі [[Антикомминтерндік пакт|антикомминтернге]] қосылды.<ref>«Гитлер Мажарстанды коммунизмге қарсы соғысқа дайындап жатыр». Chicago Daily Tribune.</ref> * [[23 қаңтар]] - Отыз айға созылған [[Испан азамат соғысы|азамат соғысынан]] кейін Екінші Испания Республикасы ақыры әскери жағдай жариялады.<ref>Cortada, James W., ed. (1982). ''Historical Dictionary of the Spanish Civil War, 1936–1939''. Westport, Connecticut: Greenwood Press. p. 513.</ref> === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мажарстанмен тікелей дипломатиялық қарым-қатынасты үзді. * [[6 ақпан]] - Ұлыбритания премьер-министрі [[Невилл Чемберлен]] Қауымдар палатасында [[Нацистік Германия|Германияның]] [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] жасаған кез келген шабуылы автоматты түрде Ұлыбританияға жасалған шабуыл ретінде қарастырылатынын жариялады.<ref>«Соғыс жағдайында Францияға көмектесуге британдықтардың уәдесі». Chicago Daily Tribune. 1939 жылғы 7 ақпан, 2-бет.</ref> * [[27 ақпан]] - Ұлыбритания мен Франция Испаниядағы [[Франсиско Франко|Франко]] үкіметін мойындады.<ref>«Соғыс жағдайында Францияға көмектесуге британдықтардың уәдесі». Chicago Daily Tribune. 1939 жылғы 7 ақпан, 2-бет.</ref> === Наурыз === * [[9 наурыз]] - [[Америка Құрама Штаттары]] мен [[Бразилия]] бразилиялықтарға экономикалық көмек көрсететін бірқатар келісімдерге қол қойды. * [[13 наурыз]] - [[Пангерманизм|Пангерман]] лигасы таратылды. * [[15 наурыз]] - [[Вермахт]] әскерлері [[Чехословакия|Чехословакияға]] қарсылықсыз кірді. Сол күні кешке Гитлер және басқа да нацистік жетекшілер [[Прага|Прагаға]] кірді. * [[17 наурыз]] - [[Португалия]] мен Франкисттік Испания «Иберия пактісі» деп аталатын шабуыл жасамау туралы келісімге қол қойды. * [[21 наурыз]] - [[Литва]] кабинеті неміс ультиматумына көніп, Мемель аумағын [[Нацистік Германия|Германияға]] беруге шешім қабылдады. * [[24 наурыз]] - [[Румыния]] Германиямен Румынияның [[мұнай]], [[орман]] және [[Минералдық заттар|минералдық ресурстарын]] игеру туралы келісімге қол қойды. * [[25 наурыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] [[Албания|Албанияға]] ультиматум қойып, елде [[протекторат]] орнатуды және албан территориясына итальяндық әскерлерді орналастыруды талап етті. * [[27 наурыз]] - [[Испания]] [[Антикомминтерндік пакт|антикоминтерндік пактке]] қосылды. * [[29 наурыз]] - [[Невилл Чемберлен]] үкіметі Британ әскерінің санын екі есе ұлғайту жоспарын жария етті. * [[31 наурыз]] - Чемберлен үкіметі Германиядан [[Польша|Польшаның]] тәуелсіздігіне қауіп төнсе, ағылшын-француздық қолдауға уәде берді. === Сәуір === [[Сурет:Italian army 2 (cropped) (cropped).PNG|нобай|Албаниядағы итальяндық әскерлердің колоннасы.]] * [[1 сәуір]] -Испанияның каудильосы Франсиско Франко [[Испан азамат соғысы|азаматтық соғыстың]] аяқталғанын мәлімдейді. АҚШ Франко үкіметін мойындады. * [[7 сәуір]] - [[Фашистік Италия|Италия]] [[Албания|Албанияны]] басып алды. * [[13 сәуір]] - Ұлыбритания мен Франция [[Грекия]] мен Румынияға, егер бұл екі ел тәуелсіздіктерін сақтау үшін соғыс бастаса, оларға жан-жақты көмек көрсетуге уәде берді. * [[14 сәуір]] - [[Париж|Париждегі]] кездесуде [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Сыртқы істер министрі Жорж Боннет Кеңес Одағының Елшісі Якоб Сюрицпен кездесіп, Франция, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]], [[Ұлыбритания]], Польша және Румынияны қамтитын «бейбітшілік майданы» [[Үшінші Француз Республикасы|Германияны]] соғыстан сақтайды деп болжайды. * [[18 сәуір]] ** Невилл Чемберлен [[Нидерланд|Нидерландыға]], [[Дания|Данияға]] немесе [[Швейцария|Швейцарияға]] шабуыл жасалса, оларға көмектесуге уәде берді. ** [[Словакия]] өзінің алғашқы [[Антисемитизм|антисемиттік]] заңын қабылдады. * [[28 сәуір]] - [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстагта]] сөйлеген сөзінде Адольф Гитлер ағылшын-герман теңіз келісімі мен неміс-поляк шабуыл жасамау туралы декларациядан бас тартты. === Мамыр === [[Сурет:Patto-acciaio.jpg|нобай|1939 жылы 22 мамырда Берлинде «Болат пактіне» қол қою.]] * [[3 мамыр]] - [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] Кеңес Одағының жаңа Сыртқы істер министрі болды. * [[9 мамыр]] – Испания [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасынан]] шықты. * [[11 мамыр]] - КСРО мен Жапонияның Халхин-Голдегі шайқастардың басталуы. * [[12 мамыр]] - [[Ұлыбритания]] мен [[Түркия]] агрессия немесе соғыс жағдайында өзара көмек көрсету туралы келісімді жариялады. * [[17 мамыр]] - [[Швеция]], [[Норвегия]] және [[Финляндия]] Германияның шабуыл жасамау туралы келісімінен бас тартты. * [[22 мамыр]] - [[Берлин|Берлинде]] Германия мен Италияның cыртқы істер министрлігі Болат пактысына қол қойды. * [[31 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Дания|Даниямен]] шабуыл жасамау туралы келісімге қол қойды. === Маусым === * [[3 маусым]] - [[Рим|Римде]] Италияға Албанияның сыртқы саясатын басқару және Албанияның шет елдерде өкілдік ету құқығын беретін шартқа қол қойылды. * [[20 маусым]] - Неміс әуе күштерінің алғашқы Heinkel He 176 зымыран ұшағы тек сұйық зымыран қозғалтқышымен алғашқы ұшуы болды. * [[23 маусым]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Түркия]] өзара көмек пактісіне қол қойды. Франция Хатай Республикасына қатысты барлық талаптардан бас тартты, Түркия агрессия жағдайында Францияға көмектесуге уәде берді. * [[24 маусым]] - Сиам алғаш рет ресми түрде [[Тайланд|Таиланд]] деп өзгертілді. * [[26 маусым]] - Франция көпшілік алдында [[Өлім жазасы|өлім жазасына]] тыйым салды. * [[29 маусым]] - [[Референдум]] қорытындысы бойынша Хатай Республикасының заң шығарушы мәжілісі республиканы таратып, Түркияға қосылуға дауыс берді. Француздар Түркияны [[Нацистік Германия|нацистік Германиямен]] одақтастығынан бас тартуға ынталандырады деп үміттеніп, [[Аннексия|аннексияны]] қолдады. === Шілде === [[Сурет:John Smith Atherton - 2ed5b9c5d0.jpg|нобай|Джозеф Биндердің 1939 жылғы Нью-Йорктегі дүниежүзілік көрмеге арналған постері.]] * [[2 шілде]] ** Жапондықтар [[Халхин гол шайқасы|Халхин-Гол шайқасында]] жаңа шабуыл жасап, 38 000 әскерімен Моңғолияға басып кірді. ** 1-ші Дүниежүзілік ғылыми фантастикалық конвенция Нью-Йоркте Дүниежүзілік көрмемен бір уақытта ашылды. * [[5 шілде]] - [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Кеңес]]-моңғол әскерлері жапондықтарды Халхин-Голдан ары қарай ығыстырды. * [[21 шілде]] - [[Словакия|Словакияның]] Конституциясы қабылданды. === Тамыз === * [[23 тамыз]] - Қызыл Әскер мен моңғолия әскерлері Халхин-голда шабуылға шықты. * [[31 тамыз]] - Глейвицтегі неміс радиостанциясына жасалған сахналық шабуыл. Вермахттың Польшаға шабуыл жасауына сылтау ретінде қарастырылды. === Қыркүйек === [[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-H27915, Danzig, Enfernen eines polnischen Hoheitszeichens.jpg|нобай|Неміс әскерлері Польша үкіметінің белгілерін алып тастады.]] [[Сурет:Defenders of the Polish Post Office, Gdansk, 1939.jpg|нобай|Гданьск қаласындағы тұтқындалған поляк әскерлері.]] [[Сурет:Desfile conjunto nazi-soviético en Brest-Livosk, Polonia, 22 de septiembre de 1939 - 36115519474 Nazi-Soviet parade Brest-Livosk Poland 1939-09-22.jpg|нобай|Брест-Литовскіде Польшаға қарсы бірлескен жеңіс парады кезінде неміс және кеңес әскерлері.]] * [[1 қыркүйек]] - [[Нацистік Германия|Германияның]] Польшаға шабуылы. [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуы. * [[2 қыркүйек]] ** [[Испания]] мен [[Ирландия]] Екінші дүниежүзілік соғыста бейтараптық танытты. ** Польшаға басып кіргеннен кейін Еркін Данциг қаласы (қазіргі [[Гданьск қаласындағы Ұлттық мұражай|Гданьск]], Польша) [[Нацистік Германия|Германиямен]] аннексияланды. * [[4 қыркүйек]] - [[Непал]] Германияға соғыс жариялады. * 5 қыркүйек - [[Америка Құрама Штаттары]] соғыста өзінің [[Бейтараптық|бейтараптығын]] жариялады. * [[6 қыркүйек]] ** Румыния соғыста бейтараптығын мәлімдеді. ** [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] Германияға соғыс жариялады. * [[10 қыркүйек]] - [[Канада]] Германияға соғыс жариялады. * [[15 қыркүйек]] - Халхин-голдағы шайқастардан кейін КСРО мен Жапония арасында бітім жазылды. * [[17 қыркүйек]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] Польшаға басып кіреді, содан кейін Польшаның шығыс аумақтарын басып алды. * [[22 қыркүйек]] - Брест-Литовскіде Польшаға басып кірудің аяқталуына орай [[Вермахт]] пен Қызыл Әскердің бірлескен жеңіс парады өтті. * [[28 қыркүйек]] - Вермахт әскерлері Польша астанасын басып алды. === Қазан === * [[5 қазан]] ** [[Адольф Гитлер|Гитлер]] [[Варшава|Варшаваға]] ұшып келіп, Польшаның құлаған астанасындағы жеңіс парадына қатысты. ** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] мен [[Латвия]] арасында өзара көмек туралы шартқа қол қойылды, ол Ресейге Латвия аумағында әскери-теңіз және әуе базаларын берді. * [[7 қазан]] ** Британдық экспедициялық күштер [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] жорығын аяқтады. ** [[Испания]] әуе күштерінің қазіргі құрамы ресми түрде құрылды. * [[10 қазан]] - Кеңес Одағы мен [[Литва]] арасындағы өзара көмек туралы шартқа қол қойылды. * [[18 қазан]] - Кеңес Одағы Эстонияда әскери базалар құрды. * [[26 қазан]] - Йозеф Тисо [[Словакия|Словакияның]] тұңғыш президенті болды. Ол бірден Войтеч Туканы премьер-министр етіп тағайындады. * [[29 қазан]] ** Кеңес әскерлері [[Латвия|Латвияға]] кірді. ** [[Фашистік Италия|Италияның]] жаңа [[Помеция]] қаласының салтанатты ашылуы өтті. === Қараша === * [[26 қараша]] - КСРО Финляндияға соғыс жариялауға себеп майнила ауылының маңында фин шекарашыларының арандатуы туралы мәлімдеді. === Желтоқсан === * [[14 желтоқсан]] - КСРО Финляндияға шабуыл жасағаны үшін [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар лигасынан]] шығарылды. * [[26 желтоқсан]] - Түркияның Эрзинджан қаласында болған [[Жер сілкіну|жер сілкінісі]] 39 мыңға жуық адамның өмірін қиды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1939 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1939 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1939}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|1939}} [[Санат:1939 жыл|*]] {{Year-stub}} 7of2cr37cn2lo86ektqljr4g2xwehr8 3589646 3589616 2026-04-22T10:18:51Z Almatrkh 172335 /* Қараша */ 3589646 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1939}} {{Жыл үшін навигация|1939}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1939}} {{Жыл туралы|1939}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[9 қаңтар]] - Альберт Шпеер жобалаған жаңа Рейхсканцелярия ғимараты [[Берлин|Берлиндегі]] Воссштрассе көшесінде салтанатты түрде ашылды.<ref>[https://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_image.cfm?image_id=2334 «Альберт Шпеер жобалаған Жаңа Рейхканцеляриясы».] Германия тарихы құжаттар мен суреттерде.</ref> * [[13 қаңтар]] - Мажарстан корольдігі [[Антикомминтерндік пакт|антикомминтернге]] қосылды.<ref>«Гитлер Мажарстанды коммунизмге қарсы соғысқа дайындап жатыр». Chicago Daily Tribune.</ref> * [[23 қаңтар]] - Отыз айға созылған [[Испан азамат соғысы|азамат соғысынан]] кейін Екінші Испания Республикасы ақыры әскери жағдай жариялады.<ref>Cortada, James W., ed. (1982). ''Historical Dictionary of the Spanish Civil War, 1936–1939''. Westport, Connecticut: Greenwood Press. p. 513.</ref> === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мажарстанмен тікелей дипломатиялық қарым-қатынасты үзді. * [[6 ақпан]] - Ұлыбритания премьер-министрі [[Невилл Чемберлен]] Қауымдар палатасында [[Нацистік Германия|Германияның]] [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] жасаған кез келген шабуылы автоматты түрде Ұлыбританияға жасалған шабуыл ретінде қарастырылатынын жариялады.<ref>«Соғыс жағдайында Францияға көмектесуге британдықтардың уәдесі». Chicago Daily Tribune. 1939 жылғы 7 ақпан, 2-бет.</ref> * [[27 ақпан]] - Ұлыбритания мен Франция Испаниядағы [[Франсиско Франко|Франко]] үкіметін мойындады.<ref>«Соғыс жағдайында Францияға көмектесуге британдықтардың уәдесі». Chicago Daily Tribune. 1939 жылғы 7 ақпан, 2-бет.</ref> === Наурыз === * [[9 наурыз]] - [[Америка Құрама Штаттары]] мен [[Бразилия]] бразилиялықтарға экономикалық көмек көрсететін бірқатар келісімдерге қол қойды. * [[13 наурыз]] - [[Пангерманизм|Пангерман]] лигасы таратылды. * [[15 наурыз]] - [[Вермахт]] әскерлері [[Чехословакия|Чехословакияға]] қарсылықсыз кірді. Сол күні кешке Гитлер және басқа да нацистік жетекшілер [[Прага|Прагаға]] кірді. * [[17 наурыз]] - [[Португалия]] мен Франкисттік Испания «Иберия пактісі» деп аталатын шабуыл жасамау туралы келісімге қол қойды. * [[21 наурыз]] - [[Литва]] кабинеті неміс ультиматумына көніп, Мемель аумағын [[Нацистік Германия|Германияға]] беруге шешім қабылдады. * [[24 наурыз]] - [[Румыния]] Германиямен Румынияның [[мұнай]], [[орман]] және [[Минералдық заттар|минералдық ресурстарын]] игеру туралы келісімге қол қойды. * [[25 наурыз]] - [[Фашистік Италия|Италия]] [[Албания|Албанияға]] ультиматум қойып, елде [[протекторат]] орнатуды және албан территориясына итальяндық әскерлерді орналастыруды талап етті. * [[27 наурыз]] - [[Испания]] [[Антикомминтерндік пакт|антикоминтерндік пактке]] қосылды. * [[29 наурыз]] - [[Невилл Чемберлен]] үкіметі Британ әскерінің санын екі есе ұлғайту жоспарын жария етті. * [[31 наурыз]] - Чемберлен үкіметі Германиядан [[Польша|Польшаның]] тәуелсіздігіне қауіп төнсе, ағылшын-француздық қолдауға уәде берді. === Сәуір === [[Сурет:Italian army 2 (cropped) (cropped).PNG|нобай|Албаниядағы итальяндық әскерлердің колоннасы.]] * [[1 сәуір]] -Испанияның каудильосы Франсиско Франко [[Испан азамат соғысы|азаматтық соғыстың]] аяқталғанын мәлімдейді. АҚШ Франко үкіметін мойындады. * [[7 сәуір]] - [[Фашистік Италия|Италия]] [[Албания|Албанияны]] басып алды. * [[13 сәуір]] - Ұлыбритания мен Франция [[Грекия]] мен Румынияға, егер бұл екі ел тәуелсіздіктерін сақтау үшін соғыс бастаса, оларға жан-жақты көмек көрсетуге уәде берді. * [[14 сәуір]] - [[Париж|Париждегі]] кездесуде [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] Сыртқы істер министрі Жорж Боннет Кеңес Одағының Елшісі Якоб Сюрицпен кездесіп, Франция, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]], [[Ұлыбритания]], Польша және Румынияны қамтитын «бейбітшілік майданы» [[Үшінші Француз Республикасы|Германияны]] соғыстан сақтайды деп болжайды. * [[18 сәуір]] ** Невилл Чемберлен [[Нидерланд|Нидерландыға]], [[Дания|Данияға]] немесе [[Швейцария|Швейцарияға]] шабуыл жасалса, оларға көмектесуге уәде берді. ** [[Словакия]] өзінің алғашқы [[Антисемитизм|антисемиттік]] заңын қабылдады. * [[28 сәуір]] - [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстагта]] сөйлеген сөзінде Адольф Гитлер ағылшын-герман теңіз келісімі мен неміс-поляк шабуыл жасамау туралы декларациядан бас тартты. === Мамыр === [[Сурет:Patto-acciaio.jpg|нобай|1939 жылы 22 мамырда Берлинде «Болат пактіне» қол қою.]] * [[3 мамыр]] - [[Вячеслав Михайлович Молотов|Вячеслав Молотов]] Кеңес Одағының жаңа Сыртқы істер министрі болды. * [[9 мамыр]] – Испания [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасынан]] шықты. * [[11 мамыр]] - КСРО мен Жапонияның Халхин-Голдегі шайқастардың басталуы. * [[12 мамыр]] - [[Ұлыбритания]] мен [[Түркия]] агрессия немесе соғыс жағдайында өзара көмек көрсету туралы келісімді жариялады. * [[17 мамыр]] - [[Швеция]], [[Норвегия]] және [[Финляндия]] Германияның шабуыл жасамау туралы келісімінен бас тартты. * [[22 мамыр]] - [[Берлин|Берлинде]] Германия мен Италияның cыртқы істер министрлігі Болат пактысына қол қойды. * [[31 мамыр]] - [[Нацистік Германия|Германия]] [[Дания|Даниямен]] шабуыл жасамау туралы келісімге қол қойды. === Маусым === * [[3 маусым]] - [[Рим|Римде]] Италияға Албанияның сыртқы саясатын басқару және Албанияның шет елдерде өкілдік ету құқығын беретін шартқа қол қойылды. * [[20 маусым]] - Неміс әуе күштерінің алғашқы Heinkel He 176 зымыран ұшағы тек сұйық зымыран қозғалтқышымен алғашқы ұшуы болды. * [[23 маусым]] - [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]] мен [[Түркия]] өзара көмек пактісіне қол қойды. Франция Хатай Республикасына қатысты барлық талаптардан бас тартты, Түркия агрессия жағдайында Францияға көмектесуге уәде берді. * [[24 маусым]] - Сиам алғаш рет ресми түрде [[Тайланд|Таиланд]] деп өзгертілді. * [[26 маусым]] - Франция көпшілік алдында [[Өлім жазасы|өлім жазасына]] тыйым салды. * [[29 маусым]] - [[Референдум]] қорытындысы бойынша Хатай Республикасының заң шығарушы мәжілісі республиканы таратып, Түркияға қосылуға дауыс берді. Француздар Түркияны [[Нацистік Германия|нацистік Германиямен]] одақтастығынан бас тартуға ынталандырады деп үміттеніп, [[Аннексия|аннексияны]] қолдады. === Шілде === [[Сурет:John Smith Atherton - 2ed5b9c5d0.jpg|нобай|Джозеф Биндердің 1939 жылғы Нью-Йорктегі дүниежүзілік көрмеге арналған постері.]] * [[2 шілде]] ** Жапондықтар [[Халхин гол шайқасы|Халхин-Гол шайқасында]] жаңа шабуыл жасап, 38 000 әскерімен Моңғолияға басып кірді. ** 1-ші Дүниежүзілік ғылыми фантастикалық конвенция Нью-Йоркте Дүниежүзілік көрмемен бір уақытта ашылды. * [[5 шілде]] - [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Кеңес]]-моңғол әскерлері жапондықтарды Халхин-Голдан ары қарай ығыстырды. * [[21 шілде]] - [[Словакия|Словакияның]] Конституциясы қабылданды. === Тамыз === * [[23 тамыз]] - Қызыл Әскер мен моңғолия әскерлері Халхин-голда шабуылға шықты. * [[31 тамыз]] - Глейвицтегі неміс радиостанциясына жасалған сахналық шабуыл. Вермахттың Польшаға шабуыл жасауына сылтау ретінде қарастырылды. === Қыркүйек === [[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-H27915, Danzig, Enfernen eines polnischen Hoheitszeichens.jpg|нобай|Неміс әскерлері Польша үкіметінің белгілерін алып тастады.]] [[Сурет:Defenders of the Polish Post Office, Gdansk, 1939.jpg|нобай|Гданьск қаласындағы тұтқындалған поляк әскерлері.]] [[Сурет:Desfile conjunto nazi-soviético en Brest-Livosk, Polonia, 22 de septiembre de 1939 - 36115519474 Nazi-Soviet parade Brest-Livosk Poland 1939-09-22.jpg|нобай|Брест-Литовскіде Польшаға қарсы бірлескен жеңіс парады кезінде неміс және кеңес әскерлері.]] * [[1 қыркүйек]] - [[Нацистік Германия|Германияның]] Польшаға шабуылы. [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуы. * [[2 қыркүйек]] ** [[Испания]] мен [[Ирландия]] Екінші дүниежүзілік соғыста бейтараптық танытты. ** Польшаға басып кіргеннен кейін Еркін Данциг қаласы (қазіргі [[Гданьск қаласындағы Ұлттық мұражай|Гданьск]], Польша) [[Нацистік Германия|Германиямен]] аннексияланды. * [[4 қыркүйек]] - [[Непал]] Германияға соғыс жариялады. * 5 қыркүйек - [[Америка Құрама Штаттары]] соғыста өзінің [[Бейтараптық|бейтараптығын]] жариялады. * [[6 қыркүйек]] ** Румыния соғыста бейтараптығын мәлімдеді. ** [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] Германияға соғыс жариялады. * [[10 қыркүйек]] - [[Канада]] Германияға соғыс жариялады. * [[15 қыркүйек]] - Халхин-голдағы шайқастардан кейін КСРО мен Жапония арасында бітім жазылды. * [[17 қыркүйек]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] Польшаға басып кіреді, содан кейін Польшаның шығыс аумақтарын басып алды. * [[22 қыркүйек]] - Брест-Литовскіде Польшаға басып кірудің аяқталуына орай [[Вермахт]] пен Қызыл Әскердің бірлескен жеңіс парады өтті. * [[28 қыркүйек]] - Вермахт әскерлері Польша астанасын басып алды. === Қазан === * [[5 қазан]] ** [[Адольф Гитлер|Гитлер]] [[Варшава|Варшаваға]] ұшып келіп, Польшаның құлаған астанасындағы жеңіс парадына қатысты. ** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] мен [[Латвия]] арасында өзара көмек туралы шартқа қол қойылды, ол Ресейге Латвия аумағында әскери-теңіз және әуе базаларын берді. * [[7 қазан]] ** Британдық экспедициялық күштер [[Үшінші Француз Республикасы|Францияға]] жорығын аяқтады. ** [[Испания]] әуе күштерінің қазіргі құрамы ресми түрде құрылды. * [[10 қазан]] - Кеңес Одағы мен [[Литва]] арасындағы өзара көмек туралы шартқа қол қойылды. * [[18 қазан]] - Кеңес Одағы Эстонияда әскери базалар құрды. * [[26 қазан]] - Йозеф Тисо [[Словакия|Словакияның]] тұңғыш президенті болды. Ол бірден Войтеч Туканы премьер-министр етіп тағайындады. * [[29 қазан]] ** Кеңес әскерлері [[Латвия|Латвияға]] кірді. ** [[Фашистік Италия|Италияның]] жаңа [[Помеция]] қаласының салтанатты ашылуы өтті. === Қараша === [[Сурет:Press at Mainila.jpg|нобай|Шетелдік журналистер 29 қарашада Майнилада Финляндия мен Кеңес Одағы арасындағы шекарада.]] * [[18 қараша]] - Фашистер бұрынғы [[Чехословакия|Чехословакиядағы]] барлық техникумдарды жауып тастады. * [[26 қараша]] - КСРО Финляндияға соғыс жариялауға себеп майнила ауылының маңында фин шекарашыларының арандатуы туралы мәлімдеді. * [[28 қараша]] - Кеңес Одағы Кеңес-Финляндия [[Нейтралитет|шабуыл жасамау туралы пактінің]] күшін жойды. * [[30 қараша]] - Қысқы соғыс Кеңес Одағы Финляндияға басып кірген кезде басталды. 600 000 [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл]] [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|әскер]] сарбаздары Фин шекарасынан өте бастады, кеңестік ұшақтар [[Хельсинки|Хельсинкиді]] бомбалады. === Желтоқсан === * [[14 желтоқсан]] - КСРО Финляндияға шабуыл жасағаны үшін [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар лигасынан]] шығарылды. * [[26 желтоқсан]] - Түркияның Эрзинджан қаласында болған [[Жер сілкіну|жер сілкінісі]] 39 мыңға жуық адамның өмірін қиды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1939 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1939 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1939}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жыл күнтізбесі|1939}} [[Санат:1939 жыл|*]] {{Year-stub}} bdnhn5qntzwgygsngy7y3uswohmedw8 0 138515 3589617 1785027 2026-04-22T09:09:15Z Смағзам Жансұлу 140489 Сөйлемнің құрылымын жөндедім 3589617 wikitext text/x-wiki '''Карл Лебрехт Иммерманн''' ({{ lang-nl|Karl Lebrecht Immermann}}; 24 сәуір 1796 жыл, [[Магдебург]] – 25 тамыз 1840 жыл, [[Дюссельдорф]]) – неміс жазушысы. 16 жасында ''«Прометей»'' атты роман-драма жазған.<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD,_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%85%D1%82</ref> [[Галле қаласы]]нда білім алады. Ол романтик, классик, идеалист және реалист. Оның «Тирольдегі трагедия», «Алексей» трилогиясы, «Мерлин», «Император Фридрих II», «Петрарка», «Король Периандр және оның үйі», «Гисмонда», «Сиракуздық ханзада», «Махаббат көзі» және «Эдвин» атты шығармалары бар. Сондай-ақ, «Tulifantchen» атты ертегі жазған. «Тристан мен Изольда» атты атақты шығармасы аяқталмай қалған. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Германия жазушылары]] [[Санат:1796 жылы туғандар]] [[Санат:1840 жылы қайтыс болғандар]] rhm0dagi36m2j1e8nzk74z90mnp1xod 0 140173 3589618 3385533 2026-04-22T09:10:48Z Смағзам Жансұлу 140489 Мәтін құрылымы өзгертілді логикалық бірізділікті сақтау үшін 3589618 wikitext text/x-wiki '''Наурызбаев Әлібек Наурызбайұлы''' — [[1964 жыл]]дың 29 шілдесінде [[Жамбыл облысы]], [[Шу ауданы]] Жамбыл совхозында дүниеге келген.<ref>Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, «Білім» баспасы. 2005 ж. – 576 бет. ISBN 9965-09-134-Х</ref> [[Полиграфия]] туралы 10-нан астам ғылыми мақалалар мен оқу-әдістемелік жарияланымдардың авторы. Филология ғылымдарының докторы, профессор Э.Д. Сүлейменованың жетекшілігімен «Подъязык полиграфии: проблемы двухязычной лексикографии» тақырыбына арналған кандидаттық диссертация қорғау үшін зерттеулер жүргізуде. *[[1981 жыл]]ы Жамбыл атындағы орта мектепті бітіргеннен кейін №109 ауылдық кәсіби училищеге түсіп, одан «механизатор-техник» мамандығын алып шығады. *[[1983]]-[[1985 жыл]]дары Кеңес Армиясы қатарында қызмет етеді. Әскер қатарынан оралғаннан кейінгі саналы ғұмырын қазақстандық полиграфия ісіне арнады. *[[1985]]-[[2002 жыл]]дар аралығында [[Алматы қаласы]]ндағы «Кітап» республикалық өндіріс бірлестігінде басушының көмекшісі, цех мастері, цех бастығы, директордың жалпы және әлеуметтік мәселелер жөніндегі орынбасары, бас инженер болып жұмыс жасады. *[[1988 жыл]]ы біліктілігін арттыру мақсатында [[Мәскеу полиграфиялық институты]]на тусіп, [[1994 жыл]]ы оны (қазір Мәскеу мемлекеттік баспа академиясы) «инженер-механик» мамандығы бойынша бітіреді. *[[2002 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нде «Қазақ университеті» баспасының директоры қызметіне жарияланған конкурстан өтіп, осы баспаның директоры қызметіне тағайындалады. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Журналистика]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері]] m93zebtqs5qag5gl1bft8sijnn9ulpg 0 140608 3589630 2999454 2026-04-22T09:30:11Z Смағзам Жансұлу 140489 3589630 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Кага |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 84 |су алабының ауданы = 604 |су алабы = [[Белая (Кама саласы)|Белая]]; [[су бақылайтын пост]]тан [[Арск тас]] ; [[Юмагузин суқоймасы|Юмагузин су торабына]] дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = КАС/ВОЛГА/1804/177/1188 |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = [[Башқұртстан Республикасы]] |commons = }} '''Кага''' — [[Ресей]]дегі өзен. [[Башқұртстан Республикасы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАС/ВОЛГА/1804/177/1188 орналасқан. Өзен ұзындығы 84 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша, [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Белая (Кама саласы)|Белая]]; [[су бақылайтын пост]]тан [[Арск тас]] ; [[Юмагузин суқоймасы|Юмагузин су торабына]] дейін. Өзен саласы — Белая, өзен алабы — Кама<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Кага}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010200212111100017140 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111101714 * Су алабының коды — 10.01.02.002 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} hhwfujr1zwv7tx2rgv19mirf6r2mzl6 0 146971 3589632 3008738 2026-04-22T09:31:40Z Смағзам Жансұлу 140489 3589632 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Солтүстік Мый |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 14 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кама]] бастауынан [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты|су бақылайтын постқа]] дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Весляна өзенінің сол жағалауынан 109 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Пермь өлкесі, Киров облысы, Удмуртия Республикасы |commons = }} '''Солтүстік Мый''' — [[Ресей]]дегі өзен. Пермь өлкесі, Киров облысы, Удмуртия Республикасы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Весляна өзенінің сол жағалауынан 109 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша, [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кама]] бастауынан [[Бондюг]] ауылындағы [[Су өлшеу посты|су бақылайтын постқа]] дейін . Өзен саласы — Белаяға қосылу құйылысына дейінгі Кама тармағының су алаптары , өзен алабы — Кама<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Солтүстік Мый}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010100112111100001754 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111100175 * Су алабының коды — 10.01.01.001 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} 8q1rhwj2k3ndcbic171p9nd7zckzo4r 0 147221 3589633 3072147 2026-04-22T09:33:24Z Смағзам Жансұлу 140489 3589633 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Кужурту-Булак |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 15 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Катунь]] |өзендердің су алабы = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Коксу өзенінің оң жағалауынан 19 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Алтай Республикасы, Алтай өлкесі |commons = }} '''Кужурту-Булак''' — [[Ресей]]дегі өзен. Алтай Республикасы, Алтай өлкесі<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Коксу өзенінің оң жағалауынан 19 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша, [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің су шаруашылық бөлігі — [[Катунь]]. Өзен саласы — Бия және Катунь, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Кужурту-Булак}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 13010100312115100004707 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115100470 * Су алабының коды — 13.01.01.003 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} npgr8jcghadm3y0quz1rywmyqnewz9v 0 149830 3589634 3072547 2026-04-22T09:34:44Z Смағзам Жансұлу 140489 3589634 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Кутоп-Юган |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 28 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Обь]] [[Ертіс]] құйылысынан [[Солтүстік Сосьва]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Мозям]] өзенінің сол жағалауынан 24 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ханты-Мансий АҚ |commons = }} '''Кутоп-Юган''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ханты-Мансий АҚ <ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Мозям]] өзенінің сол жағалауынан 24 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 28 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша, [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Обь]] [[Ертіс]] құйылысынан [[Солтүстік Сосьва]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Ертістен Солтүстік Сосьваға қосылу құйылысына дейінгі Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Төменгі) Обь<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Кутоп-Юган}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15020100112115300022184 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115302218 * Су алабының коды — 15.02.01.001 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ресей өзендері]] {{hydro-stub}} spagfdu4gay1qg4riutkea5tzmrjrhk 0 159004 3589631 3020484 2026-04-22T09:31:17Z Смағзам Жансұлу 140489 3589631 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Үлкен Телемез (Телемез) |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 13 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Сим (өзен)|Сим өзені]] бастауынан сағасына дейін |өзендердің су алабы = Кама |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Лемеза (Сима тармағы)|Лемеза]] өзенінің сол жағалауынан 106 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Башқұртстан Республикасы, Челябі облысы |commons = }} '''Үлкен Телемез (Телемез)''' — [[Ресей]]дегі өзен. Башқұртстан Республикасы, Челябі облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Лемеза (Сима тармағы)|Лемеза]] өзенінің сол жағалауынан 106 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 13 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша, [[Кама су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Сим (өзен)|Сим өзені]] бастауынан сағасына дейін. Өзен саласы — Белая, өзен алабы — Кама<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182473|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Үлкен Телемез (Телемез)}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 10010200612111100019300 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111101930 * Су алабының коды — 10.01.02.006 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Башқұртстан өзендері]] [[Санат:Челябі облысы өзендері]] {{hydro-stub}} 6bacpydxqbgy1j9uzokb2mh3o04selk 0 159254 3589627 3007303 2026-04-22T09:26:50Z Смағзам Жансұлу 140489 3589627 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Рутлух |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 19 |су алабының ауданы = 140 |су алабы = [[Сулак (өзен)|Сулак өзені]] бастауынан [[Чиркейск суқоймасы|Чиркейск су торабына]] дейін |өзендердің су алабы = Терек |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Аварское Койсу өзенінің сол жағалауынан 98 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Дағыстан Республикасы |commons = }} '''Рутлух''' — [[Ресей]]дегі өзен. Дағыстан Республикасы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Аварское Койсу өзенінің сол жағалауынан 98 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 19 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша, [[Батыс Каспий су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Сулак (өзен)|Сулак өзені]] бастауынан [[Чиркейск суқоймасы|Чиркейск су торабына]] дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Терек<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173737|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Рутлух}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 07030000112109300000933 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 109300093 * Су алабының коды — 07.03.00.001 * ГЗ томының нөмірі — 09 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Дағыстан өзендері]] {{hydro-stub}} l45zsibifenbd1tnh2gj9eszae6zmek 4 162915 3589642 3567795 2026-04-22T10:09:43Z Почитатель Нурдквиста 166621 /* Fork */ жаңа бөлім 3589642 wikitext text/x-wiki {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> {{Жинақталған мазмұн|30|400}} == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Негізінде Абай Құнанбаев Семей облысында Шыңғыстау бауырында Қасқабұлақ деген жерде дүние есігін ашқан. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Axan Erkebulan|Axan Erkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:Axan Erkebulan|талқылауы]]) 15:40, 2016 ж. желтоқсанның 18 (+06) == [[:Ақуыз]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Нобель сыйлығының лауреаты, атақты ғалым Лайнус Полинг нәруыздың екінші реттік құрылымын ашқан. Полипептидті тізбектің кеңістіктегі оралма тәрізді болып келген пішінін нәруыздың екінші реттік құрылымы деп атайды. Бұған нәруыздың және тырнақтың нәруызы кератин жатады. Нәруыздың екінші реттік құрылымы !мутектік! байланыстар арқылы орындалады. Бір орамдығы NH-топтары мен көршілес орамдығы CO-топтары арасындығы түзілетін сутектік байланыс арқылы оралым ұсталынып тұрады. Сутектік байланыстар коваленттік байланыстардан анағұрлым әлсіз. Бірақ бірнеше рет қайталанғанда, олар берік байланысады. Көптеген сутектік байланыстар арқылы «тігілген» полипептидті оралым берік құрылым болып келеді. Нәруызда оралмалы бөліктерінің бар болуы, оған жылжымалылық, мықтылық, серпімділік қасиет береді. Нәруызда цилиндр тәрізді оралым бөліктерінен басқа аминқышқылы пролиннен түзілетін, тізе тәрізді бүгілетін бөліктері де бар. Хабарландыру жіберген: Улан Айтхожаев! [[Арнайы:Үлесі/5.63.66.106|5.63.66.106]] 09:01, 2017 ж. қаңтардың 11 (+06) == [[:Ми]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} алдынғы ми сынарлары ( немесе үлкен ми сынарлары) Хабарландыру жіберген: дарын бектемиров [[Арнайы:Үлесі/5.251.46.43|5.251.46.43]] 15:03, 2017 ж. қаңтардың 13 (+06) == [[:Arsen Kenesbayev]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жақайым бетінде сурет қосайын деп едім шежіренің, сүзгі өткізбей жатыр 3:05, 2025 ж. қаңтардың 4 (+05) == [[:Пахлава]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Пахлава (немесе баклава) — қатпарлы қамыр мен жанғақ, тосаптан тұратын танымал кондитерлік өнім. Шығыс елдер асханасында кеңінен танымал, ең алдынғы қатарда Түрік, Армян,&nbsp;Әзірбайжан, Кавказ, Араб елдерінде қолданысқа ие. Наурыз мерекесінде таратылатын, Түркия, Таджикстан, Өзбекстан сияқты мемлекеттерде әйгілі болып саналады. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.88.253.21|178.88.253.21]] 01:20, 2017 ж. ақпанның 3 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Күшейткіш үстеу — сынның немесе қимылдың , іс-әрекеттің беогісін я сапасн күшейтіп ,я солғындатып көрсетеді. Күшейткіш үстеулер көбінесе сапалық сын есімдермен тіркесіп жұмсалады да, онымен тұтасып келіп , сын есімнің күшейтіліп шырай түрін жасауға негіз болады. Мысалы: ең әдемі, тым биік, өте жақсы, аса маңызды, орасан зор және тағы басқалары. Күшейткіш үстеулердің біразы етістікпен тіркесіп қалай? деген сұраққа жауап береді. Ол қимылдың сипатын күшейтіп не солғыдып көрсетеді. Мысалы: мүлде білмейді, әбден шаршаған, сәл ауырады, керемет сөйледі және тағы басқалары. Құрамы жағынан күшейткіш үстеулер негізгі түбір болып келеді Хабарландыру жіберген: 21:52, 2017 ж. ақпанның 7 (+06)~~ [[Арнайы:Үлесі/2.132.80.86|2.132.80.86]] 21:52, 2017 ж. ақпанның 7 (+06) == [[:Жақша]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Көптеген жерлерде автор деп жазудың орнына аутор деп жазылып кеткен. Сондықтан соны түзетулеріңізді сұраймын. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.88.254.154|178.88.254.154]] 19:29, 2017 ж. ақпанның 9 (+06) == [[:Доминика]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Біраз жерлерде орфографиялық қателер анықталды. Хабарландыру жіберген: Ермек [[Арнайы:Үлесі/2.132.51.102|2.132.51.102]] 20:36, 2017 ж. ақпанның 9 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Сәлем, ағайындар! Қателерді түзетіп әлек болсам, бір пысықай түзеткенімді өшіріп әлек. Мысалы, Ұларлар деген мақала. Мақаланың ұларлар атын ұлар деп өзгерте алмадым, өзгертуге келмейді екен. Сосын қырғаулдықтар деген сөзді қырғауыл деп түзетіп қойсам өшіріп тастаған. Қазақ тілінде жөнді жосынсыз лар, дар деп айта бермейді. Мысалы, қойлар, малдар деп айтпайды. Қоралы қой, қалың мал деп жалқы түрде айтады. Мұндағы өңдемелер "болып табылады, құрайды, ...." деген орысшадан тура аудара салған қазақы емес сөз саптаулар мен ...-ға деген, -лық, -тық" деген орынсыз қолдана берген жалғауларға толып кеткен. Аң жануардың атын көбінесе көпше түрде жаза берген. Арыстандар, жолбарыстар, жыландар, бүркіттер....дегендей. Тауды да таулар дей берген. Мысалы, Алтай таулары. Біздің білуімізше жалғыз ғана Алтай тауы бар еді ғой. Басқа қандай қандай Алтай тауы бар еді?! Сосын мына әкімшілер өңдемелерді албаты өшіргенді доғару керек. Біреу Уикиге жаңа ғана салып өңдеуге үлгермеген болу керек. Соны арықарай өңдеп уикилендіріп безендіріп қоюдың орнына қит етсе өшіруге, жоюға дайын тұруы мұндағы мақала салатын еріктілердің ынтасын азайтады. Кез келген мақалаға дереккөзді талап ету де сонша дұрыс емес, әсіресе, бұл талап қазақ тарихына жүрмейді. Қазақ басқа отырықшы халықтарға ұқсап тарихы хатталып жазылып келген халық емес, көбінесе ауыздан ауызға аңыз түрінде айтылып жазылып келген. Енді мұның қай жерін дереккөз етерсің? Рас, мұнда орынсыз мақала салатындар да бар шығар, оны өшіруге де тура келетін шығар. Бірақ бірден әкімші болған соң мұның аражігін ажыратып өшіруі шарт. Мұны ажырата алмаса әкімші болудың керегі не. Әйтпесе тап бір "қостырып қойған қойың бардай", біреудің ақы пұлсыз өз шамасынша өңдеп жатқан өңдемелерін әкімші дейтін біреу жол ортадан өшіре салу еркін кім берген?! Уики қазаққа ортақ, ендеше қазаққа ортақ дүниені бір бірімізді түсініп жабылып іске асырмасақ баяғы отыз жетідегі көк жекпенділерге ұқсап "шаш ал десе бас ал" дегендей өшіре беруге мүлдем келіспеймін! Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Galymmurat|Galymmurat]] ([[Қатысушы талқылауы:Galymmurat|талқылауы]]) 15:16, 2017 ж. ақпанның 12 (+06) :Ұларлар деген атауын өзгерте алмадым, ал ұларлар деген мақала ішіндегі қате түзетілді. Сұрақтарыңыз болса https://t.me/kkwiki_chat телеграм тобына қойыңыз. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылауы]]) 15:34, 2022 ж. тамыздың 4 (+06) == [[:Аққулар ұйықтағанда (поэма)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев 1931 ж. 9-ақпанда Алматы облысы, қазіргі Райымбек (бұрынғы Нарынқол) ауданының, Қарасаз ауылында дүниеге келген. Алайда, құжаттар бойынша ақынның туған күні ақпанның 9-нда тойланады. Мұнда 9 ақпанда туылып 9 ақпанда тойлағанының несі жаман? Хабарландыру жіберген: Есмаханов [[Арнайы:Үлесі/37.150.113.11|37.150.113.11]] 20:17, 2017 ж. ақпанның 18 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Менің мақаламды вандализм деп болдырмай істеп жібере береді Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Алтынгүл Зинетуллина|Алтынгүл Зинетуллина]] ([[Қатысушы талқылауы:Алтынгүл Зинетуллина|талқылауы]]) 04:30, 2017 ж. ақпанның 20 (+06) == [[:ежелгі ғұндар мен юэчжилер туралы деректері]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} скифтік мәдениетке ұқсас мәдениетті игеріп, аралап көлікпен кәшіп қонып жүрді Хабарландыру жіберген: глшш [[Арнайы:Үлесі/37.150.5.110|37.150.5.110]] 17:06, 2017 ж. ақпанның 26 (+06) == [[:Мөлшер үстеуі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мен 6 сыныптың кітабынан қарадым .Онда 147 бет емес 196 бет екні анық көрсетілген. қолымда дәлел де бар Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/5.251.182.166|5.251.182.166]] 22:08, 2017 ж. ақпанның 26 (+06) == [[:Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} длорпавычсмитьбдщшгневыч №ждлорпавчя Хабарландыру жіберген: 20 [[Арнайы:Үлесі/178.90.224.150|178.90.224.150]] 16:31, 2017 ж. ақпанның 27 (+06) == [[:Қалмақан Әбдіқадыров]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ол туралы өте аз мәлімет. Онда-мұнда бұрмалап жағансыздар. Толығырақ болса. Мысалы,ол 1903 жылы дүниеге келген және т.б Хабарландыру жіберген: аяулым [[Арнайы:Үлесі/2.135.136.162|2.135.136.162]] 23:05, 2017 ж. ақпанның 27 (+06) == [[:Қосарлы ұрықтану]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл жерде төрт деген сөздің орнына тқрт деп жазды. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.166.226|82.200.166.226]] 10:55, 2017 ж. наурыздың 6 (+06) == [[:Құрылымдық]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} бір қосылыс барлығы Хабарландыру жіберген: 9636 [[Арнайы:Үлесі/2.134.245.9|2.134.245.9]] 22:03, 2017 ж. наурыздың 8 (+06) == [[:Ғимарат және оның элементтері туралы түсінік]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Сөйлемдердің дұрыс жазылуына мән берсеңіз. Хабарландыру жіберген: Сөйлемдердің дұрыс жазылуына мән берсеңіз. [[Арнайы:Үлесі/176.69.146.197|176.69.146.197]] 01:12, 2017 ж. наурыздың 18 (+06) == [[:Барсакелмес]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Маған қате деп тұр. Хабарландыру жіберген: Сеее/Һ [[Арнайы:Үлесі/5.63.66.106|5.63.66.106]] 16:14, 2017 ж. наурыздың 28 (+06) == Дем салу расими == Qzaqsha shrift jok. Keshirim otinem. Dem salu rasimi degen takiripta kalima sozi "Kalnma" dep kate ketipti! Ondegeniniz jon bolar. Rahmet. --[[Арнайы:Үлесі/2.132.13.39|2.132.13.39]] 12:07, 2017 ж. наурыздың 31 (+06) == [[:Вакцина]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} анатоксиндер химиялық вакцина құрамына кірмейді олар жеке дара вакцина түрі болып саналады. Хабарландыру жіберген: Бекназар [[Арнайы:Үлесі/178.90.253.168|178.90.253.168]] 22:07, 2017 ж. сәуірдің 2 (+06) == [[:Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} білімге рақмет бырақ қате жібермеңіз Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.151.221.159|37.151.221.159]] 18:15, 2017 ж. сәуірдің 3 (+06) == [[:Ахмет Байтұрсынұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Осы беттегі "1926-жылы Бакуде өткен Бірінші Түркологиялық құрылтайдың төрағалығын атқарған Ахмет БАЙТҰРСЫНОВ" деген дұрыс емес. Суреттегі "А.Байтұрсынов" деп көрсетілген Байтұрсынов емес. А.Байтұрсыновтың осы Бакудегі Тіл құрылтайына қатысқан басқа суреті бар. Ол суретте Ахаңда сақал да, мұрт та бар. Сол суретті салыстырып қараңыздар. Қате суреттің Википедияда берілуіне қарсымын. Жұмат ӘНЕСҰЛЫ, журналист, жазушы, тарихшы Хабарландыру жіберген: Жұмат ӘНЕСҰЛЫ [[Арнайы:Үлесі/37.150.70.42|37.150.70.42]] 17:14, 2017 ж. сәуірдің 6 (+06) == [[:Халықаралық қазақ-түрік университеті]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ayu.edu.kz adresine durystau kazhet Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/88.227.13.205|88.227.13.205]] 18:15, 2017 ж. сәуірдің 6 (+06) == [[:Картоп]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қазіргі заманда дүние жүзінің бырлық елдерінде егіледі. Хабарландыру жіберген: Смайлова [[Арнайы:Үлесі/178.22.170.77|178.22.170.77]] 12:57, 2017 ж. сәуірдің 8 (+06) == [[:Мұхтарбай Өтелбаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1) Навье-Стокс теңдеуін шешкен жоқ 2) Математикадан Нобель сыйлығының лауреаты емес. Себебі, Нобель сыйлығы математикадан берілмейді. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/147.30.18.157|147.30.18.157]] 23:51, 2017 ж. сәуірдің 11 (+06) == [[:Бензин]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "60°С-та қатады" деп жазылған екен. Негізі "-60°С-та қатады" деп алдына " - " таңбасын қойсаңыз дұрыс болады. Рахмет. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.238.79.210|178.238.79.210]] 08:42, 2017 ж. сәуірдің 12 (+06) :сіз өзіңіз де тіркеліп қателерді өңдей аласыз. Басқа сұрақтарыңыз болса https://t.me/kkwiki_chat телеграм чатына өтіп сұрақтарыңызды қойыңыз. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылауы]]) 15:43, 2022 ж. тамыздың 4 (+06) == [[:Домбыра]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қомыз емес қобыз! Қазақта үш шекті домбыра жоқ,тек екі шекті ғана! Хабарландыру жіберген: Аяла [[Арнайы:Үлесі/2.134.10.119|2.134.10.119]] 23:11, 2017 ж. сәуірдің 13 (+06) == [[:Дүниежүзілік көрме]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} теңдессіз - теңдесіз,талдаудары - талдаулары Хабарландыру жіберген: т.еңсепов [[Арнайы:Үлесі/91.185.15.160|91.185.15.160]] 17:34, 2017 ж. сәуірдің 15 (+06) == [[:Синекдоха]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} analysis of labour market of tourism and hospitality industries in Kazakhstan Хабарландыру жіберген: ххз [[Арнайы:Үлесі/212.154.154.214|212.154.154.214]] 12:52, 2017 ж. сәуірдің 17 (+06) == [[:Ұлы Отан соғысы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} үштік пакт емес факт Хабарландыру жіберген: меники дурыс атак [[Арнайы:Үлесі/178.90.189.70|178.90.189.70]] 18:27, 2017 ж. сәуірдің 18 (+06) == [[:Күлкі күні]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қысташа дұрыс емес.Қысқаша болады Хабарландыру жіберген: нур [[Арнайы:Үлесі/109.248.219.121|109.248.219.121]] 22:16, 2017 ж. сәуірдің 18 (+06) == [[:Австралия доллары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Австралия доллары - банкноталар (de.wikipedia.org/wiki/Australischer_Dollar) Хабарландыру жіберген: Австралия доллары - банкноталар (de.wikipedia.org/wiki/Australischer_Dollar) [[Арнайы:Үлесі/93.128.181.60|93.128.181.60]] 02:20, 2017 ж. сәуірдің 21 (+06) == [[:Австралия доллары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Австралия доллары - банкноталар Хабарландыру жіберген: de.wikipedia.org/wiki/Australischer_Dollar [[Арнайы:Үлесі/93.128.181.60|93.128.181.60]] 02:32, 2017 ж. сәуірдің 21 (+06) == [[:Дисперсия]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} әріп қатесі кеткен қазақтың әріптерімен өзгерттім Хабарландыру жіберген: УДЖ [[Арнайы:Үлесі/212.96.66.94|212.96.66.94]] 01:34, 2017 ж. сәуірдің 23 (+06) == [[:Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Саламатсыздар ма! Уикипедиядагы Университеттің бетіне арналған атауды жөндеңіздерші. яғни „Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті„ деп. сосын университет суретін салсаңыздар! Сіздерге Алла разы болсын, рахмет Хабарландыру жіберген: Айша Кеңесбай [[Арнайы:Үлесі/89.250.82.34|89.250.82.34]] 11:02, 2017 ж. сәуірдің 24 (+06) == [[:Қожа]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ыскак ,Абдижалел,Абдрахим бабтардын келген жылдары дурыс жазылмаган.. Калган макалалары ар турли ертеректе жарык корген макалалардан терип жазылган.. Хабарландыру жіберген: Абитов Алибек [[Арнайы:Үлесі/176.223.100.231|176.223.100.231]] 11:05, 2017 ж. сәуірдің 24 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} көп қате байқадым сұмдық Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.150.1.124|37.150.1.124]] 11:28, 2017 ж. сәуірдің 27 (+06) == материк == --[[Арнайы:Үлесі/5.34.7.124|5.34.7.124]] 11:23, 2017 ж. мамырдың 3 (+06)платформа емес плотформа == [[:ЭЕМ-нің құрамы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Микропроцессор бөлімінде "кристал" сөзінің орнында "критал" деп жазылынып тұр Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/95.57.82.193|95.57.82.193]] 10:39, 2017 ж. мамырдың 4 (+06) == [[:Құстар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ал алдыңғң аяқөқолдары қанаттарға айналғанө, Хабарландыру жіберген: рамазан [[Арнайы:Үлесі/95.57.59.252|95.57.59.252]] 11:23, 2017 ж. мамырдың 5 (+06) == [[:Германия]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 94 % і емес пайызы болуы керек контитуциясы парламенті Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.90.249.10|178.90.249.10]] 00:42, 2017 ж. мамырдың 15 (+06) == [[:Механикалық қозғалыс]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Келтірілген мысалдағы бұлт, ұшақ, машина және алма Жермен салыстырғанда бұрынғы орнын өз- 1. 20 м/с жылдамдықпен біркалыпты гертеді, Соңғы сөз гертеді емес өзгертеді болады Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.133.108.149|2.133.108.149]] 22:36, 2017 ж. мамырдың 16 (+06) == [[:Ыбырай Алтынсарин]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бул матинде нукте койылганнан кейин бас ариппен емес киши ариппен жазып койган.Мен соны гана тузегим келди. Хабарландыру жіберген: Еркежан Алментаева Касымкызы [[Арнайы:Үлесі/92.49.197.158|92.49.197.158]] 08:46, 2017 ж. мамырдың 22 (+06) == [[:Программалық жасақтама]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ортақ және қолданбалы программалық жасақтама болып екіге түрге бөлінеді Хабарландыру жіберген: Ельзана [[Арнайы:Үлесі/37.150.3.22|37.150.3.22]] 18:56, 2017 ж. мамырдың 26 (+06) == [[:Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} негізінде қазақстанның тәуелсіздігін бірінші болып түркия мойындаған Хабарландыру жіберген: Амреева [[Арнайы:Үлесі/2.135.105.25|2.135.105.25]] 20:57, 2017 ж. мамырдың 27 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жұлдыздардың, планеталардың, т.б. аспан денелерінің орналасу орындарын анықтау және өлшеу сияқты практикалық мәселелерді шешу үшін астрономияда аспан сферасы деген ұғым колданылады. Аспан сферасы—радиусы анықталмаған жорамал сфера. Аспан шырақтары, әртурлі қашықтықта болғандықтан, онық бетіне бақылаушы белгілі бір уаңытта өзі орналасқан орыннан кәретін букіл аспан шырақтары проекциялаиады . Хабарландыру жіберген: Бағадатов Мирас [[Арнайы:Үлесі/109.166.64.227|109.166.64.227]] 16:39, 2017 ж. мамырдың 29 (+06) == [[:Асқорыту мүшелері]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ас корыту жүйесі бас бөлімінің алдыңғы бөлігі.Ауыз Хабарландыру жіберген: нрайым [[Арнайы:Үлесі/95.182.10.198|95.182.10.198]] 21:32, 2017 ж. мамырдың 29 (+06) == [[:Ароморфоз]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мысалы бауырымен сози Хабарландыру жіберген: ааа [[Арнайы:Үлесі/178.88.149.199|178.88.149.199]] 21:49, 2017 ж. мамырдың 29 (+06) == [[:Үйкеліс күші]] == {{Талқылау статусы|+}} μ коэф болу керек, к- ол катандық Хабарландыру жіберген: дильназ мукпенова [[Арнайы:Үлесі/178.91.170.183|178.91.170.183]] 22:58, 2017 ж. мамырдың 29 (+06) == [[:Жансүгіров ауылы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ауылда 3 орта мектеп бар Хабарландыру жіберген: Каулыбекова [[Арнайы:Үлесі/5.250.153.142|5.250.153.142]] 13:59, 2017 ж. мамырдың 30 (+06) == [[:Ақшабаев Намазбай]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} қызыҚ емес қызыЛ қызыҚ емес қызыЛ қызыҚ емес қызыЛ Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/92.47.104.166|92.47.104.166]] 11:44, 2017 ж. маусымның 14 (+06) == [[:Қарлұқ қағанаты]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мемлекеттің құрылуы тақырыпшасында Қарлұқтардың 746 жылы құрылды деуі қате деп есептейміен, себебі Қарлұқ қағанаты 756 жылы құрылды Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.90.226.96|178.90.226.96]] 17:17, 2017 ж. маусымның 21 (+06) == [[:Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жаңаарна ауылында туылған. Атын ауыстырып қойыңыздар. Хабарландыру жіберген: Сымбат Исрапулова [[Арнайы:Үлесі/5.250.153.181|5.250.153.181]] 20:02, 2017 ж. маусымның 28 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:AsylkhanNshym.nis]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} қазір Төлеби ауданына қарасты Маятас ауылы Шымкент қаласына қосылды. Өзім түзетейін десем, нақты қай ауданына қосылғанын білмеймін. Еңбекші ауданы болуы мүмкін. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:AsylkhanNshym.nis|AsylkhanNshym.nis]] ([[Қатысушы талқылауы:AsylkhanNshym.nis|талқылауы]]) 18:42, 2017 ж. шілденің 26 (+06) == [[:Ертіс ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Әкімшілік-аумақтық бөлінуінде Қызылжар емес, Қызылқақ аулылы болуы керек Хабарландыру жіберген: Алина [[Арнайы:Үлесі/178.22.168.39|178.22.168.39]] 19:09, 2017 ж. шілденің 27 (+06) == [[:Ермахан Сағиұлы Ыбрайымов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жамбыл облысы, Т. Рысқұлов ауданы Жақсылық ауылында туған Хабарландыру жіберген: Жәкең ғой [[Арнайы:Үлесі/89.218.230.10|89.218.230.10]] 20:07, 2017 ж. тамыздың 2 (+06) == [[:Туыстық атаулары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Әже, апа атауларында қателіктер Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.88.108.165|178.88.108.165]] 22:16, 2017 ж. тамыздың 20 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Nkassumkhan]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Сәлеметсіздер ме! Қате жайлы хабар. ҚР қорғаныс министірі И.Тасмағамбетов деп тұр. Қазір Қр қорғаныс министірі Сәкен Әділханқлы Жасұзақ екенін хабарлағым келеді! Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Nkassumkhan|Nkassumkhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Nkassumkhan|талқылауы]]) 21:31, 2017 ж. қыркүйектің 4 (+06) == [[:Саңырауқұлақтар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Саңырауқұлақтар өсімдіктерге жатпайды Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.150.36.225|37.150.36.225]] 13:47, 2017 ж. қыркүйектің 10 (+06) == [[:Жасушаның химиялық құрамы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қазақ тілінде неорганикалық деген сөз жоқ.Ол бейорганикалық болып жазылады Хабарландыру жіберген: 123хх [[Арнайы:Үлесі/178.91.19.140|178.91.19.140]] 22:31, 2017 ж. қыркүйектің 11 (+06) == [[:Төле би]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қазыбек Айтеке бидің қолдауымен үш жүзге төбе би болып сайланған Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.88.138.175|178.88.138.175]] 16:22, 2017 ж. қыркүйектің 17 (+06) == [[:Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бірінші сөйлемде орфографиялық қателер бар. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/89.218.80.130|89.218.80.130]] 18:19, 2017 ж. қыркүйектің 20 (+06) == [[:Тас дәуірі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ежелгі палеолит кезеңдерінің хронологиялық шеңбері дұрыс емес Хабарландыру жіберген: 12345 [[Арнайы:Үлесі/145.255.162.82|145.255.162.82]] 17:11, 2017 ж. қыркүйектің 26 (+06) == [[:Бірінші дүниежүзілік соғыс]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Франц Фердинандтың өлімінің күні дұрыс жазылмаған!!! 23 маусым емес 28 маусым!!! Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.150.0.130|37.150.0.130]] 14:41, 2017 ж. қазанның 1 (+06) == [[:Марс]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мен бакамай басып жибериппин Хабарландыру жіберген: зарина [[Арнайы:Үлесі/212.96.82.16|212.96.82.16]] 21:42, 2017 ж. қазанның 9 (+06) == [[:Брайд киті]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} нақты ақпарат жоқ ,қате көп Хабарландыру жіберген: арай [[Арнайы:Үлесі/89.218.154.130|89.218.154.130]] 14:13, 2017 ж. қазанның 14 (+06) == [[:Ашық жүйе]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} OSK дегеннің орынына OSI болу керек опечатка ғой ;) Хабарландыру жіберген: Болды [[Арнайы:Үлесі/80.241.2.10|80.241.2.10]] 11:58, 2017 ж. қазанның 17 (+06) == [[:Ашық жүйе]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қателер көп бір терминнің өзінде, қабыл алыңыз ! Хабарландыру жіберген: SFEK [[Арнайы:Үлесі/80.241.2.10|80.241.2.10]] 12:01, 2017 ж. қазанның 17 (+06) == [[:Мангр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} молиметтер-малиметтер осылай бирак менде казак тили жок кешириниздер Хабарландыру жіберген: енгиз [[Арнайы:Үлесі/95.56.128.240|95.56.128.240]] 20:24, 2017 ж. қазанның 24 (+06) == [[:Монстера]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} белгели-белгили оылай кешириниздер менде казакша жок Хабарландыру жіберген: енгиз [[Арнайы:Үлесі/95.56.128.240|95.56.128.240]] 20:46, 2017 ж. қазанның 24 (+06) == [[:Досжан Құрақов немесе Құрақтың Досжаны]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Күйшінің әкесінің аты қате жазылған. Мен Құрақтың Досжанының туыс немересі ретінде айтып отырмын. Құрақ деген батыр - күйші Досжанның атасының аты. Күйшінің өз әкесінің есімі Наурызбай. Бірақ күйші елге Құрақтың Досжаны деген атпен танылған. Себебі атасы, батыр Құрақ төрт жасында оны бауырына басып алған. Сондықтан оны Досжан Құрақов немесе Құрақтың Досжаны деп жазуларыңызды сұраймын. Менде күйші жайындағы барлық ақпарат бар, мен оның іздеушісімін.Әруаққа қиянат жасамайық. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Жаппас 1972|Жаппас 1972]] ([[Қатысушы талқылауы:Жаппас 1972|талқылауы]]) 00:21, 2017 ж. қазанның 25 (+06) == [[:Тамыр (өсімдік органы)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Гүлді өсімдіктердің Тамыры тұқымның ұрығынан басталады және бұны алғашқы тамыр деп атайды. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.76.250.110|2.76.250.110]] 12:08, 2017 ж. қазанның 28 (+06) == [[:Баһаи]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бахаи діні әлемдік діндердің қатарына жатпайды. Хабарландыру жіберген: Інжу Шукей [[Арнайы:Үлесі/62.84.33.65|62.84.33.65]] 21:26, 2017 ж. қазанның 30 (+06) == [[:Шортанбай Қанайұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} аллатағала сөзі, біріншіден бөлек жазылады, екіншіден ол бас әріппен жазылады (Алла Тағала). Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.90.194.39|178.90.194.39]] 21:48, 2017 ж. қарашаның 8 (+06) == [[:Ойыл ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} КӨКТОҒАЙ ЕМЕС КӨПТОҒАЙ БОЛЫП АТАЛЫНАДЫ Хабарландыру жіберген: ЖОЛДАС [[Арнайы:Үлесі/5.34.27.187|5.34.27.187]] 01:44, 2017 ж. қарашаның 9 (+06) == [[:Бәйге]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} қырғызша бәйге чабыч емес чабыш сендер қате жазып қойыпсыздар мен таптым түзеп тастайынба? Хабарландыру жіберген: АЕР--- [[Арнайы:Үлесі/145.255.163.66|145.255.163.66]] 19:11, 2017 ж. қарашаның 10 (+06) == [[:Талқылау:Аққу күйі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл жерде аққу күйі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Күй туралы аңыз деп тақырып берілген, бірақ күйге қатысты еш аңыз жазылмаған. Аққу құсының киелі екені айтылып кеткен, және басқа да сөйлемдер тұр. Күй туралы нақты аңыз жазылу керек бұл жерге. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Р.Қайратұлы|Р.Қайратұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Р.Қайратұлы|талқылауы]]) 17:42, 2017 ж. қарашаның 13 (+06) == [[:Күміс алқа]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} алты бала туған және тәрбиелеп өсiрген аналар алтыншы баласы бiр жасқа жеткен және басқа балалары тiрi болған ретте наградталады Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.168.158|82.200.168.158]] 14:51, 2017 ж. қарашаның 20 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} <Дүниежүзілік көрме (1900)> мақаласына өңдеме жасалмас бұрын пайдаланылған суреттер тақырыпқа сай келмейді Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Zhumadildaeva|Zhumadildaeva]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhumadildaeva|талқылауы]]) 18:59, 2017 ж. қарашаның 20 (+06) == [[:Дүниежүзілік көрме (1900)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мақаладағы суреттер тақырыпқа сай емес. Хабарландыру жіберген: Zhumadildaeva [[Арнайы:Үлесі/5.63.66.106|5.63.66.106]] 21:53, 2017 ж. қарашаның 23 (+06) == [[:Акула]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ең ірі теңіз балығы китпошымды акула Хабарландыру жіберген: жен [[Арнайы:Үлесі/178.90.228.38|178.90.228.38]] 12:14, 2017 ж. қарашаның 24 (+06) == [[:ANSI C]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} АНСИ 1966 жылы осылай аталған болатын. Хабарландыру жіберген: Мүбарак Ақбала Әлиқызы [[Арнайы:Үлесі/178.90.250.24|178.90.250.24]] 15:22, 2017 ж. желтоқсанның 3 (+06) == [[:Досжан Құрақұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Күйшінің аты-жөні туралы тағы да дұрыс жазылмаған. Досжан деген күйші Құрақтың ұлы емес, немересі! Досжанның әкесінің аты Наурызбай. Бірақ Досжан Наурызбайұлы десеңіздер, оны ешкім танымайды, өйткені ол кісі елге Құрақтың Досжаны деген атпен мәлім болған. Сондықтан оны құжаттағы фамилиясымен (тегімен) Досжан Құрақов деп немесе Құрақтың Досжаны деп жазғандарыңыз дұрыс. Әруаққа қиянат жасамайық. Хабарландыру жіберген: Индира Ибраева [[Арнайы:Үлесі/185.57.73.105|185.57.73.105]] 12:16, 2017 ж. желтоқсанның 4 (+06) == [[:Сазгер]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} бул жерде кейбир создер қате мысалы біз деген біш деп кеткен содан кешірім сурайм люблю Хабарландыру жіберген: мама [[Арнайы:Үлесі/95.58.236.170|95.58.236.170]] 18:34, 2017 ж. желтоқсанның 5 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:AidoS]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Неге Больцман үйлестірілуіне копирование жасалмайды??? Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:AidoS|AidoS]] ([[Қатысушы талқылауы:AidoS|талқылауы]]) 22:29, 2017 ж. желтоқсанның 9 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:AidoS]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мақалаларды PDF файлда емес Microsoft Word-та жасаңыздаршы өтінемін. Сол жағынан түзетулер енгізіңіздерші!!! Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:AidoS|AidoS]] ([[Қатысушы талқылауы:AidoS|талқылауы]]) 22:34, 2017 ж. желтоқсанның 9 (+06) == [[:Айманкүл Тәжібаева]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Әуезов Тәжібаевтың анасы" деген сөз түсініксіз Хабарландыру жіберген: Мика [[Арнайы:Үлесі/82.200.245.26|82.200.245.26]] 12:16, 2017 ж. желтоқсанның 12 (+06) == [[:Есік обасы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} маған керекті нәрсені көрсетпейді Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/109.201.50.85|109.201.50.85]] 15:55, 2017 ж. желтоқсанның 24 (+06) == [[:Интернет желісінің хаттамасы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} жәй "д"-ның орнына "к"-қою керек! Хабарландыру жіберген: MVM [[Арнайы:Үлесі/178.90.230.15|178.90.230.15]] 11:55, 2018 ж. қаңтардың 12 (+06) == [[:Мемлекет астаналары тізімі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} бандар сери бегаван столица бруней Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/92.46.103.164|92.46.103.164]] 22:23, 2018 ж. қаңтардың 15 (+06) == [[:Жамбыл (тау)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ЖАМБЫЛ ТАУЫ 35-40 УЗЫНДЫГЫ БОЛУ КЕРЕК Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/46.36.149.52|46.36.149.52]] 20:17, 2018 ж. қаңтардың 17 (+06) == [[:Ұлпа]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} жабындық ұлпа түзуші ұлпа туралы мәлімет жоқ Хабарландыру жіберген: Қаныш [[Арнайы:Үлесі/146.0.196.88|146.0.196.88]] 20:58, 2018 ж. қаңтардың 22 (+06) == [[:Жарықкезеңдік]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мұнда суреттер бар ма? Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.91.107.78|178.91.107.78]] 10:51, 2018 ж. қаңтардың 31 (+06) == [[:Жастық]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} неге сіздер түсінбейсіздер қаншама қолжазба жібердім Хабарландыру жіберген: аимап [[Арнайы:Үлесі/2.133.143.168|2.133.143.168]] 12:04, 2018 ж. ақпанның 1 (+06) == [[:Жастық]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мына жастықтардың басқа түрі жоқ па Хабарландыру жіберген: Казыбек би [[Арнайы:Үлесі/2.133.143.168|2.133.143.168]] 12:07, 2018 ж. ақпанның 1 (+06) == [[:Ұлпан (роман)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Есенейдің деп өзгерткенім: оқырманда оқу барысында сұрақ туындайды. Дефиздің жазылу ережесі сақталмады, утір мен нүктеден кейін бос орындар болу керек. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/81.88.144.71|81.88.144.71]] 18:38, 2018 ж. ақпанның 1 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Тазагүл Ермаханова]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} тазагул емес тазагүл Хабарландыру жіберген: елг [[Арнайы:Үлесі/37.150.0.134|37.150.0.134]] 15:28, 2018 ж. ақпанның 4 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Maksat333]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ибрагимов Бауыржан Сабзалұлы деген дұрыс емес, дұрысы Ибрагим Бауыржан Сабзалыұлы және туылған күні 24.11.1961 жыл. Менің өзгерткенімді Kasymov деген автор қабылдамай отыр. Оның ақпараты жалған. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Maksat333|Maksat333]] ([[Қатысушы талқылауы:Maksat333|талқылауы]]) 08:49, 2018 ж. ақпанның 9 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қозы Көрпеш - Баян Сұлу эпосының тарихы XIII-XIV-ғасырларда емес, әлдеқайда арыда жатыр. Оның бір дәлелі Эрмитаждағы орыстар "Скифы отдыхают под деревом" (!!!) деп ат қойып алған, Тува жерінен табылған алтын бұйымдағы сюжет. Ол жерде скифтер ағаштың түбінде пикник жасап отырған жоқ, Баян Сұлу Қозысын жоқтап отыр емес пе? Хабарландыру жіберген: 12:39, 2018 ж. ақпанның 15 (+06)12:39, 2018 ж. ақпанның 15 (+06)~ [[Арнайы:Үлесі/2.132.234.56|2.132.234.56]] 12:39, 2018 ж. ақпанның 15 (+06) == [[:Жақып Қажманұлы Асанов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қазір Жақып Асанов Қазақстан Жоғары Сотының төрағасы. Ал мәтінде әлі Бас прокурор деп жазылып тұр. Орысша википедияда Дұрыс жазылған. Ылғы орысшасын бірінші түзеп, қазақшасына мән берілмей қалып жүр. Негізгі қазақ тілді мәтіндерге мұқият болғандарыңыз жөн. Хабарландыру жіберген: Жолдыбай Базаров [[Арнайы:Үлесі/88.204.170.54|88.204.170.54]] 16:40, 2018 ж. ақпанның 16 (+06) == [[:Мұражай]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} музей грек тілінде museion емес musem болады мен грек тілін меңгерген адаммын сол себепті айтып отрмын Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/62.89.220.228|62.89.220.228]] 19:27, 2018 ж. ақпанның 21 (+06) == [[:Адам құқықтары мен бостандықтары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Конституция сөзі қазақ тілінде дұрыс емес жазылған Хабарландыру жіберген: Nurkeldy [[Арнайы:Үлесі/92.47.198.158|92.47.198.158]] 04:07, 2018 ж. ақпанның 27 (+06) == [[:Хан Шатыр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ОССО деген дұрыс емес, СОСО - яғни Сауда және ойынөсауық орталығы. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/212.154.136.25|212.154.136.25]] 15:30, 2018 ж. ақпанның 28 (+06) == [[:Марат Қабанбай]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Кешіріңіздер сіздер сөздерді қате жазасыздар Хабарландыру жіберген: Тұмар Маритвна [[Арнайы:Үлесі/145.255.165.253|145.255.165.253]] 17:59, 2018 ж. ақпанның 28 (+06) == [[:Ұр, тоқпақ!]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ұр тоқпақ диалогта ғана леп белгісімен үтірмен жазылады.Интонациясына қарай ал ертегі атауында қойылмайды тыныс белгілері Хабарландыру жіберген: Акнур Жумабаева [[Арнайы:Үлесі/178.88.54.51|178.88.54.51]] 10:32, 2018 ж. наурыздың 6 (+06) == [[:Халықаралық Алматы әуежайы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} These airlines are gone. Хабарландыру жіберген: These airlines are gone. [[Арнайы:Үлесі/64.107.3.126|64.107.3.126]] 04:00, 2018 ж. наурыздың 8 (+06) == [[:Василий Александрович Сухомлинский]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} кедей шаруалар отбасында туған Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/109.201.63.209|109.201.63.209]] 18:16, 2018 ж. наурыздың 10 (+06) == [[:Аққулар ұйықтағанда (поэма)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Әкесі қоянжүрек емес Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.134.83.30|2.134.83.30]] 15:04, 2018 ж. наурыздың 12 (+06) == [[:Виженер шифры]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Асыратын сөзінде қате кеткен Хабарландыру жіберген: бак [[Арнайы:Үлесі/2.132.213.192|2.132.213.192]] 20:44, 2018 ж. наурыздың 12 (+06) == [[:Санат:Аустралия таулары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} бул жерде еш малимет жок адамдарга колайсыз Хабарландыру жіберген: дани [[Арнайы:Үлесі/178.22.174.163|178.22.174.163]] 14:21, 2018 ж. наурыздың 14 (+06) == [[:Райымбек батыр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қызметі Батыр деген дұрыс емес. Атағы Батыр Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.134.18.222|2.134.18.222]] 14:48, 2018 ж. наурыздың 14 (+06) == [[:ZaQ (Ninety One)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} фильмографияда ZAQ Жансери емес Аоайдын рольин сомдайды Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/92.47.114.211|92.47.114.211]] 00:14, 2018 ж. наурыздың 23 (+06) == [[:Аристотель]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Аристотель деген далбаеб кой ол вообще Хабарландыру жіберген: акула [[Арнайы:Үлесі/5.63.66.106|5.63.66.106]] 13:34, 2018 ж. наурыздың 27 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Жапон сакура]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 22:56, 2014 ж. сәуірдің 18.жарияланған "Көктүрік құпиясы" деген мақаланың авторын көрсетуді /дереккөзді жазуды/ талап етемін. Авторы: Мағрипа Жылқыбаева, физика-математика ғылымдарының кандидаты, Алтын адам жазуының құпиясын ашқан ғалым. дереккөз: // "Түркі әлемі" газеті, 2009. т.№8,9 Хабарландыру жіберген: саку [[Қатысушы:Жапон сакура|Жапон сакура]] ([[Қатысушы талқылауы:Жапон сакура|талқылауы]]) 13:58, 2018 ж. наурыздың 28 (+06) == [[:Роза Тәжібайқызы Бағланова]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бул жерде быр кате бар.Ол шын есымы жазылмаган.Соган коныл аударсаныздар! Хабарландыру жіберген: Айлин [[Арнайы:Үлесі/89.40.192.99|89.40.192.99]] 20:08, 2018 ж. сәуірдің 11 (+06) == [[:Периодонтит]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} тканьдердiң - дұрыс емес, дұрыс сөз яғни- тіндердің деп болады. Сосын тағы қате бар мәтінде: тіс кариес емес-тіс жегі деп дұрыс болады Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.150.11.173|37.150.11.173]] 18:59, 2018 ж. сәуірдің 18 (+06) == [[:Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} сол күннен бастап Мәнсия "Моншағым" деген атқа ие болды.Бұл ат өзіне де қатты ұнады.Бірге ойнап жүрген орыс қыздары Моншақ деудің орнына Маншук деп атап кетті.Сөйтіп,оның жанама аты Мәншүк болды. Хабарландыру жіберген: Sapar Aisana Kuanush 26.12.2007j. [[Арнайы:Үлесі/37.150.2.23|37.150.2.23]] 19:54, 2018 ж. сәуірдің 19 (+06) == [[:Сүтқоректілер]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ұрық молдасы емес ұрық жолдасы Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/95.56.232.146|95.56.232.146]] 10:16, 2018 ж. сәуірдің 21 (+06) == [[:Жаңаарқа ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жаңаарқа ауданы әкімі - Бекқожин Юржан Асанұ­лы Хабарландыру жіберген: 333 [[Арнайы:Үлесі/145.255.169.3|145.255.169.3]] 22:34, 2018 ж. сәуірдің 24 (+06) == [[:Байғали Мақұлбекұлы Есенәлиев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мұндағы мәліметтер ескіргендіктен, соңғы нұсқаны салып отырмын. Мүмкіндік болса осы жіберілген нұсқаны қалдырар деп үміттенем! Хабарландыру жіберген: Есенәлиев Байғали Мақұлбекұлы [[Арнайы:Үлесі/176.119.231.224|176.119.231.224]] 15:03, 2018 ж. мамырдың 2 (+06) == [[:Жер ана монументі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} авторы Даши Намдаков. Ал мұнда Даша Намдакова деп өрескел қателік кеткен. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/176.110.126.18|176.110.126.18]] 10:59, 2018 ж. мамырдың 3 (+06) == [[:Әзірет Сұлтан мешіті]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Әзірет Сұлтан мешітінің Бас имамы - Наурызбай Өтпенов Хабарландыру жіберген: Батаев М [[Арнайы:Үлесі/84.240.216.62|84.240.216.62]] 14:49, 2018 ж. мамырдың 6 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Қазыханов Әділбек]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Сіз бұғатталған бастапқы атауы adilbekkazyhanov бірге қосыңыз Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Қазыханов Әділбек|Қазыханов Әділбек]] ([[Қатысушы талқылауы:Қазыханов Әділбек|талқылауы]]) 16:50, 2018 ж. мамырдың 14 (+06) == [[:Ядролық тізбекті реакция]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} . ядролық тізбекті реакцияның даму сипаттамасы – жүйенің көбею коэффициенті (k). Ол (k) бөлінгіш заттағы реакция тізбегінің кез келген буыны мен сол алдындағы буында жұтылатын нейтрондар санының қатынасына тең. Өзін-өзі қуаттайтын тізбекті процесс тек k1 болғанда ғана жүруі мүмкін. Жүйе k=1 болғанда кризистік жүйе, k>1 болғанда жоғары кризистік жүйе, ал k<1 болғанда төмен кризистік жүйе деп аталады. Жүйенің көбею коэффициенті (k) ядролық тізбекті реакция жүзеге асатын жүйенің пішініне, массасына және изотоптық құрамына тәуелді болады. Хабарландыру жіберген: . ядролық тізбекті реакцияның даму сипаттамасы – жүйенің көбею коэффициенті (k). Ол (k) бөлінгіш заттағы реакция тізбегінің кез келген буыны мен сол алдындағы буында жұтылатын нейтрондар санының қатынасына тең. Өзін-өзі қуаттайтын тізбекті процесс тек k1 болғанда ғана жүруі мүмкін. Жүйе k=1 болғанда кризистік жүйе, k>1 болғанда жоғары кризистік жүйе, ал k<1 болғанда төмен кризистік жүйе деп аталады. Жүйенің көбею коэффициенті (k) ядролық тізбекті реакция жүзеге асатын жүйенің пішініне, массасына және изотоптық құрамына тәуелді болады. [[Арнайы:Үлесі/37.151.206.225|37.151.206.225]] 18:50, 2018 ж. мамырдың 14 (+06) == [[:Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} сіздердің мақалаңызда көптілді деген сөзді бөлек жаздыңыздар бірақ көптілді деген сөз бірге жазылады Хабарландыру жіберген: мақсат [[Арнайы:Үлесі/212.76.11.45|212.76.11.45]] 11:39, 2018 ж. мамырдың 15 (+06) == [[:Қазақша Уикипедия]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Барлық ағылшын тіліндегі немесе қазақша емес латынша жазылған мәтіндер кірілше қазақ әріптерімен көрсетіледі. Хабарландыру жіберген: Нұрали [[Арнайы:Үлесі/84.240.215.227|84.240.215.227]] 22:34, 2018 ж. мамырдың 15 (+06) == [[:Қазақстанда этностық топтардың қалыптаса бастауы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} бұл жерде ҚАЗАҚ пен КАЗАК шатастырылып жазылып кеткен, көп жерде КАЗАК орнына ҚАЗАҚ жазылып кеткен Хабарландыру жіберген: Есей Мүтәнұлы [[Арнайы:Үлесі/2.134.102.50|2.134.102.50]] 12:27, 2018 ж. маусымның 9 (+06) == [[:Қатысушы:Kasymov]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Атауы бар түпнұсқаға қосылыңыз Adilbekkazykhanov Сіз неге ұзақ уақыт бойы бұғатталғансыз Хабарландыру жіберген: Adilbekkazykhanov [[Арнайы:Үлесі/147.30.217.70|147.30.217.70]] 14:00, 2018 ж. маусымның 9 (+06) == [[:Алты кәлимә]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Кәлима шахада транскрипциясы дұрыс емес. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/195.162.15.50|195.162.15.50]] 16:03, 2018 ж. маусымның 11 (+06) == [[:Көрсеткіштік функция -- орыс тілінен аудармасы толық аударылмады]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "n" реттік гипербола бола тұра, ""n" реттік парабола" орыс тілінен аударылмады. Хабарландыру жіберген: ҰлыХөтей [[Арнайы:Үлесі/2.132.236.153|2.132.236.153]] 21:08, 2018 ж. маусымның 15 (+06) == [[:Жас қазақ (газет)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Жас қазақ үні" газеті 2000 жылы 11 тамызда шыққан Хабарландыру жіберген: Қазыбек Иса [[Арнайы:Үлесі/2.132.159.20|2.132.159.20]] 03:47, 2018 ж. шілденің 11 (+06) == [[:Бәйдібек ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бәйдібек ауданының әкімі Танагузов Бахтбек Төленұлы Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/89.218.155.142|89.218.155.142]] 19:15, 2018 ж. шілденің 13 (+06) == [[:Тұрсынқұл Өмірзақ]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ''Тұрсынқұл Өмірзақ''' (10.10. 1948 ж.туылған [Өзбекстан Республикасы, Самарқанд облысы, Пайарық ауданы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1989), профессор (1991). Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.88.253.225|178.88.253.225]] 23:13, 2018 ж. шілденің 26 (+06) == [[:Қауіпсіздік белбеуі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жолаушының инерция бойынша қозғалысын, және сәйкесінше, көлік құралы интерьерінің бөлшектерімен немесе басқа жолаушылармен оның ықтимал қақтығыстарының (қайталама соққы деп аталатын) белбеу арқылы алдын алады, сондай-ақ жолаушы қауіпсіздік жастығының қауіпсіз ашылуын қамтамасыз ететін жағдайда болатынына кепілдік береді. (бұл менің аудармам, сіздердің осы үзіндіні аударғандарыңыз қате деп есептеймін). Хабарландыру жіберген: Абишева Г.Б. [[Арнайы:Үлесі/212.154.228.185|212.154.228.185]] 08:48, 2018 ж. тамыздың 1 (+06) == [[:Бақытжан Төлеужанұлы Жоламанов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} туған күн 23 желтоқсан Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.89.109.242|178.89.109.242]] 11:22, 2018 ж. тамыздың 15 (+06) == [[:Ұлы державалар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Көбірек мәлімет беріңіз, және кейбір сөздердін дұрыстығын тексеріңіз Хабарландыру жіберген: Тока [[Арнайы:Үлесі/89.218.196.126|89.218.196.126]] 13:03, 2018 ж. қыркүйектің 21 (+06) == [[:Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Если искать на русском то музей Орсе открыт в 1986. В казахском его нету, но есть топ-100 музей, и там написано что музей открыт в 1968. Какая из них верный? Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.168.88|82.200.168.88]] 16:16, 2018 ж. қыркүйектің 27 (+06) == [[:Ядролық реакциялар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Уикикодты бұзу деген қате шығып тұр. Алайда менің статьямда барлығы дұрыс. Сақтайын десем сақтай алмаймын. не істесем болады? Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Ykylas Arun|Ykylas Arun]] ([[Қатысушы талқылауы:Ykylas Arun|талқылауы]]) 03:52, 2018 ж. қыркүйектің 30 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Төребеков Бағлан]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Үшарқар-Таразы шоқжұлдызы туралы мақала қате деп есептеймін. Үшарқар-Таразының Весы (орысша) шоқжұлдызына ешқандай қатысы жоқ. Мақаланы орысшадан аудара салған, мәнін түсінбей. Үшарқар-Таразы Орион (орысша) шоқжұлдызына кіретін Пояс Ориона, Бетельгейзе, Ригель және т.б. жұлдыздардан тұратын шоқжұлдыз. Бұл туралы қазақта тамаша ертегі де бар. Сол туралы жазсаңыздар. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Төребеков Бағлан|Төребеков Бағлан]] ([[Қатысушы талқылауы:Төребеков Бағлан|талқылауы]]) 09:27, 2018 ж. қазанның 3 (+06) == [[:Конвергенция]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} тау жынысытардың - тау жыныстардың Хабарландыру жіберген: Актаулова Қүралай [[Арнайы:Үлесі/2.132.197.237|2.132.197.237]] 11:46, 2018 ж. қазанның 6 (+06) == [[:Үлгі:Рейтинтер]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Үлгінің атың қате жазып қойыппын. Бетті жоюға болады, себебі дұрыс атпен жаңа бет жасап қойдым, Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Arhaangell|Arhaangell]] ([[Қатысушы талқылауы:Arhaangell|талқылауы]]) 11:35, 2018 ж. қазанның 11 (+06) == [[:Үлгі:Музыкалық альбом]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Үлгіден қорғауды алуды сұраймын, себебі үлгінің кодында өте көп қателер жіберілген Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Arhaangell|Arhaangell]] ([[Қатысушы талқылауы:Arhaangell|талқылауы]]) 12:51, 2018 ж. қазанның 11 (+06) :{{@|Arhaangell}} Қандай жері қате кеткен? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 15:04, 2018 ж. қазанның 11 (+06) :{{@|Kasymov}} Орындаушының есімің жалғаусыз қолдануға келмейді. Мысалы: Альбомның түрің саундтрек деп жазсам, ал орындаушыны Ханс Циммер деп жазсам инфобокстың бір жолағында Саундтрек Ханс Циммер деп, екінші жолақта Ханс Циммер хронологиясы деп жазылады. Бұл жерде сөз тіркестердің мағынасы жоғалған. Сол себепті үлгінің кодың қайта қарастыру керек деп ойлаймын. Үлгінің негізің орыс тілінең емес ағылшын тіліндегі template-тан алу керек деп есептеймін--[[Қатысушы:Arhaangell|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Arhaangell</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Arhaangell|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 15:47, 2018 ж. қазанның 11 (+06) == [[:Жиенбет]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Армысыздар, сіздерге Қоңырат елінің жиенбет руы, рудың түп атасы Жиенбет батыр туралы қосымша, нақты деректерді жіберіп отырмын. Өйткені жиырма жылға жуық уақыт Жиенбет батыр өмірін зерттеп,бірнеше мақала мен роман жаздым. Тарихи деректер мен архив материалдарын таптым. Бабаларымыздан қалған дерек бойынша,арқа жерінде жатқан батыр күмбезі мен Айбике ананың сағанасын таптым. Сол жақтың жергілікті шежіре-тарихшыларының қатысуымен Шажағай бойында жатқан Айқара-Маймақ қоңыраттардың қонысы болғанын, күмбез Жиенбет батырдың күмбезі екенін анықтадым Белгілі ғалым-этнограф Ақселеу Сейдімбековтің " күмбез қоңыраттың не батыры, не биі" деп берген анықтамасын білдім.Сондықтан сіздердегі мәтінді аздап түзетіп, қосымша деректер қостым. Авторлық құқықтарыңыз өздеріңізде, менің соавтор болайын деген ойым жоқ. Тек білгеніммен бөлісу. Рахмет Сіздерге. Хабарландыру жіберген: АСпандияр Әденұлы. Жазушы, Сәтпаевтанушы ғалым. [[Арнайы:Үлесі/89.250.87.13|89.250.87.13]] 09:09, 2018 ж. қазанның 17 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Кадирбаев Малдыбай Серікұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Шора батыр туралы: Шора батыр (Ер шора) Кіші жүз, Жеті ру тайпасынан Тама руынан тараған Нәрік баласы Шора. дерек көздер Қырымның қырық батыры жыры бойынша, Шежіре туралы кітаптарда жазылған...... Шора батыр - Уикипедияда Қоңырат деп қате көрсетілген Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Кадирбаев Малдыбай Серікұлы|Кадирбаев Малдыбай Серікұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Кадирбаев Малдыбай Серікұлы|талқылауы]]) 10:20, 2018 ж. қазанның 22 (+06) == [[:Қазақстан 2020]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} там должно быть Казахстан 2030 а не 2020 Хабарландыру жіберген: Шахмардан [[Арнайы:Үлесі/85.117.97.4|85.117.97.4]] 23:50, 2018 ж. қазанның 30 (+06) == [[:Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Рисунок на старый его необходимо обновить Хабарландыру жіберген: Представитель МО РК [[Арнайы:Үлесі/193.193.238.130|193.193.238.130]] 12:21, 2018 ж. қарашаның 2 (+06) == [[:Дұрыс үшбұрыш]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} үшбұрышқа сырттай сызылған шеңбер мен үшбұрышқа іштей сызылған шеңбердің радиусының формулары бойынша қателік кеткен. Жөндеуіңізді өтінемін Хабарландыру жіберген: АБ [[Арнайы:Үлесі/212.76.18.28|212.76.18.28]] 14:43, 2018 ж. қарашаның 3 (+06) == [[:Тәуке хан]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ол 1680-1715 жж билік етті. 1635-1715 емес. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.135.204.218|2.135.204.218]] 11:10, 2018 ж. қарашаның 9 (+06) == [[:Таза заттар мен қоспалар]] == == [[:Интернет]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл мақаладағы 'Интернет туралы' бөлімінде, 4-ші абзацстың 7-ші жолында, 'және' деген сөзде қате кеткен. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/89.218.23.122|89.218.23.122]] 15:32, 2018 ж. қарашаның 18 (+06) == [[:Географиялық орта]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} кейбир жазулар кате Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.91.17.59|178.91.17.59]] 19:59, 2018 ж. қарашаның 19 (+06) == [[:Қазахстанның тәуелсіздігі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мақаланың атында қате бар. Қазахстан ---> Қазақстан. Өзгертуге көмек беріңізші. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:KaldarovNurymzhan|KaldarovNurymzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:KaldarovNurymzhan|талқылауы]]) 18:59, 2018 ж. қарашаның 23 (+06) == [[:Домбыра]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Домбыра 3 Iшектi жок Хабарландыру жіберген: 19:07, 2018 ж. қарашаның 23 (+06) [[Арнайы:Үлесі/89.42.60.68|89.42.60.68]] 19:07, 2018 ж. қарашаның 23 (+06) == [[:Қаптағаев Мұхамәділ]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Казахстанская Правда Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/91.201.246.227|91.201.246.227]] 19:15, 2018 ж. желтоқсанның 10 (+06) == [[:Әзірбайжан -]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мемлекеттің ресми атауы Әзербайжан. "І" әрпінің орнына "Е" әрпін жазып, өзгертулеріңізді сұраймын Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/109.163.193.163|109.163.193.163]] 16:03, 2018 ж. желтоқсанның 17 (+06) == [[:Карбон қышқылдары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1) "Пайдаланылған әдебиеттер" тіркесіндегі орны ауысып кеткен әріптерді дұрыстасаңыздар. 2) "Көміртегі қосылыстары" емес, "Көміртек қосылыстары" деген дұрыс болады. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/95.46.237.61|95.46.237.61]] 11:48, 2018 ж. желтоқсанның 24 (+06) == [[:Махмұд Қашқари]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} кате көп емес кейбір сөздер кате жазылган Хабарландыру жіберген: Енлик [[Арнайы:Үлесі/90.143.169.83|90.143.169.83]] 11:47, 2018 ж. желтоқсанның 25 (+06) == [[:Дүкен Мәсімханұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Соңғы кезде алған "Астанаға 20 жыл" медалі туралы деректі қосу Хабарландыру жіберген: Дүкен Мәсімханұлы [[Арнайы:Үлесі/37.151.219.20|37.151.219.20]] 15:55, 2018 ж. желтоқсанның 25 (+06) == [[:Баянауыл ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} «Баянауыл аудандық орталық аурухана» КМК Бас дәрігер Арынов Серикжан Арынұлы Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/213.157.33.192|213.157.33.192]] 09:01, 2019 ж. қаңтардың 16 (+06) == [[:АТФ Банк]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қараша 2007 Австрияның Кредитанштальт банкі, Орталық және Шығыс Еуропадағы сауда банкілік операцияларға арналған ЮниКредит Групп бөлімшесі ( UniCredit Group ) «АТФ Банк» АҚ шығарған акционерлік капиталдың жалпы санының 91,8%-ын иемдену үдерісін аяқтады». Келісімнің жобаланған бағасы 2,117 млн. АҚШ долларын құрады. (2,117 млрд. АҚШ долларын құрады. ) Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.148.2|82.200.148.2]] 15:34, 2019 ж. қаңтардың 22 (+06) == [[:Моңғол шапқыншылығы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} орфографиялык кате жане кейбир создер косылып жазылган ол дурыс емес Хабарландыру жіберген: 006 [[Арнайы:Үлесі/95.59.133.184|95.59.133.184]] 22:28, 2019 ж. қаңтардың 23 (+06) == [[:Тобылғы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Гүлі қс жынысты...", - деп көрсетiлген. Дұрыс былай болады: "Гүлі қос жынысты..." Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.91.18.165|178.91.18.165]] 23:09, 2019 ж. ақпанның 5 (+06) == [[:Хуан Альфонсо Баптиста]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Туған жылы 2015 емес! Дұрыс - 1976 жылы Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/5.250.151.248|5.250.151.248]] 01:34, 2019 ж. ақпанның 10 (+06) == [[:Жаңбыр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} жаңбыр келе жатыр қашыңдар? бәріміз өлеміз? Хабарландыру жіберген: killer,j [[Арнайы:Үлесі/90.143.145.149|90.143.145.149]] 21:40, 2019 ж. ақпанның 12 (+06) == [[:Қобыз]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Кобыз ен коне аспаптардын быры Хабарландыру жіберген: Саттар Нұрсұлтан [[Арнайы:Үлесі/178.90.251.186|178.90.251.186]] 22:08, 2019 ж. ақпанның 12 (+06) == [[:Қобыз]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Кобыздын 4000 жылдык тарихы бар. Хабарландыру жіберген: Саттар Нұрсұлтан [[Арнайы:Үлесі/178.90.251.186|178.90.251.186]] 23:29, 2019 ж. ақпанның 12 (+06) == [[:Үлкен сегіздік]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Нынешний президент Америки Дональд Трамп Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.99.55.159|37.99.55.159]] 22:21, 2019 ж. ақпанның 15 (+06) == [[:Күй]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мында бір сөбен бір сөз сәйкес келмейді.Ол (басынан өткен тауқымет мен әділетсіздікке) деген жері. Хабарландыру жіберген: Рахат Капашев [[Арнайы:Үлесі/178.89.21.201|178.89.21.201]] 22:33, 2019 ж. ақпанның 19 (+06) == [[:Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бекмахан мал бағып жүріп өкпесіне суық тигізіп алады да, Ермұхан алты жасқа толмай жатып қайтыс болады. Хабарландыру жіберген: назира [[Арнайы:Үлесі/178.91.18.154|178.91.18.154]] 19:42, 2019 ж. ақпанның 24 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Tesikbai]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} E kate jazba oltirem tysinnyn ba? Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Tesikbai|Tesikbai]] ([[Қатысушы талқылауы:Tesikbai|талқылауы]]) 20:05, 2019 ж. ақпанның 24 (+06) == [[:Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} прошу исправить на 29 строке информацию: Жұбайы - Төлеубаева Гүлжазира Мейрамқызы, ғылым докторы, профессор. Хабарландыру жіберген: Толеубаева Асель Абдешовна [[Арнайы:Үлесі/217.196.17.242|217.196.17.242]] 15:17, 2019 ж. наурыздың 13 (+06) == [[:Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} исправить : Үйленген. Жұбайы - Төлеубаева Гүлжазира Мейрамқызы, ғылым докторы, профессор. Хабарландыру жіберген: дочь Толеубаева Асель Абдешовна [[Арнайы:Үлесі/217.196.17.242|217.196.17.242]] 15:31, 2019 ж. наурыздың 13 (+06) == [[:Көрісу]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Көрісуді - Амал мерекесі дегенге келіспеймін, Амал сөзі қате сөз қазақша еш мағана бермейді, Мен кішкене бала кезімде атам (үлкен кісілер) көрісу күнін Қамал (Хамал) деп атайтын, бұл атау Батыс Қазақстан облысына тән, және дұрыс мағана береді деп есептеймін. Себебі шоқзұлдыздарға сүйенсек: Хамал (альфа Овна) - бұл жарық сары жұлдыз. Хамал Тоқты жұлдызшоғына жатады және Хамал - бұл жұлдызшоғындағы басты жұлдыз, яғни Тоқтының бас жұлдызы. Жұлдыздардың басқа атауы Хамал, Гамал, El Nath, Arietis, Al Ħamal rās al-ħamal. Ал Амал сөзі қайдан шыққаны белгісіз, ешқандай дерек келтірілмеген. Сондықтан Хамал мерекесі деп аталған дұрыс. Материал из Википедии — свободной энциклопедии: (Координаты: Sky map 02ч 07м 10.4071с +23° 27′ 44.723″- Наименование звезды Хамаль из созвездия Овен произошло от арабской фразы «ras al-hamal» – «голова барана». Интересно, что 4000 лет назад звезда располагалась в точке весеннего равноденствия для северного полушария. Сейчас же соответствует широте Тропика Рака – 23.5 градусов севернее Солнца. Хамаль (также Гамаль, Хамал, El Nath, Arietis, Al Ħamal rās al-ħamal, буквально просто «овца» или от «голова барана») — альфа Овна (Aries), ярчайшая звезда в этом созвездии (α Ari — 2,00m). У Птолемея в «Альмагесте» эта звезда обозначена среди «не вошедших в фигуру» созвездия. Тем не менее, он комментирует: «Звезда над головой, которую Гиппарх называет „звезда на морде“».) Хабарландыру жіберген: аты жөнім, тегім: Зұлхожа Сапарұлы Бақтығұл, т.ж., айы, күні: 1963.01.01. [[Арнайы:Үлесі/2.132.252.249|2.132.252.249]] 17:19, 2019 ж. наурыздың 13 (+06) == [[:Байлар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} бул жерде казактын руы жок бір кытайларды жазып койган! байлар жандар руы туралы мәлімет жоқ Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.150.3.51|37.150.3.51]] 22:55, 2019 ж. наурыздың 19 (+06) == [[:Біз (құрал)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Біз емес Бігіз болып аталады Хабарландыру жіберген: Түркістаннан [[Арнайы:Үлесі/95.58.18.210|95.58.18.210]] 18:31, 2019 ж. наурыздың 26 (+06) == [[:Жұмағали Сайын]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл жазушының фамилиясы орысша да, қазақша да САИН болады Хабарландыру жіберген: Асқар Ізімғалиев [[Арнайы:Үлесі/178.91.115.137|178.91.115.137]] 00:49, 2019 ж. наурыздың 27 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бірінші қате: Алдымен Музыкалық топ, не болмаса әншілер жайлы ақпарат беруге әрбір қатысушының құқығы бар. Укипедияда бәрі шалағай тексеріледі. Барлық ақпарат алдымен анық тексерілсе деймін Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:АқжолОрынбасар|АқжолОрынбасар]] ([[Қатысушы талқылауы:АқжолОрынбасар|талқылауы]]) 17:33, 2019 ж. наурыздың 27 (+06) == [[:Кейкі Көкембайұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бүгінгі таңда Кейкі батырдың бас сүйегі Қазақстанға әкелінген және де аруланып жерленген Хабарландыру жіберген: NURA SAN [[Арнайы:Үлесі/89.218.203.50|89.218.203.50]] 10:53, 2019 ж. сәуірдің 3 (+06) == [[:Жас қазақ (ұйым)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Астана емес Нұр-Сұлтан Хабарландыру жіберген: Қолтаңба [[Арнайы:Үлесі/89.218.196.126|89.218.196.126]] 14:18, 2019 ж. сәуірдің 3 (+06) == [[:Алматы облысы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] || [[1997]]-[[2001]] қосу керек. Әкімдер тізімінде қалып қалған Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/95.59.118.248|95.59.118.248]] 10:34, 2019 ж. сәуірдің 10 (+06) == [[:Алтын Орданың хандарының тізімі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1.Жәнібектің сілтемесі дұрыс емес 2. Шахмет деген жоқ Шах-Мәлік болу керек 3. Шахмат ханда Шахмат ойыны сілтемесі тұр Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/185.97.114.171|185.97.114.171]] 19:03, 2019 ж. сәуірдің 10 (+06) == [[:Қазақстан (Еңбекшіқазақ ауданы)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жүнісбай Қайыпов ауылы Хабарландыру жіберген: Гүлнара [[Арнайы:Үлесі/194.32.130.10|194.32.130.10]] 12:09, 2019 ж. сәуірдің 18 (+06) == [[:Гидралар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} жасушалары деген сілтеменің төмен жағында соңғы сөйлем дұрыс жазылмаған Хабарландыру жіберген: Айбол [[Арнайы:Үлесі/5.250.132.207|5.250.132.207]] 19:04, 2019 ж. сәуірдің 22 (+06) == [[:Жақыннан көргіштік]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} қате таптым ай ай ай Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.135.222.174|2.135.222.174]] 10:28, 2019 ж. сәуірдің 25 (+06) == [[:Мәңгілік бала бейне]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} xcvbnm,jglvugvj ifyvogobiy Хабарландыру жіберген: glvhlbk [[Арнайы:Үлесі/89.218.97.51|89.218.97.51]] 12:04, 2019 ж. сәуірдің 30 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Уикипедиядағы "Қыпшақтар даласы" деп көрсетілген карта өрескел қате. XI-ғасырға дейін және орта ғасырдағы Қазақ даласының картасы, оны мекендеген елдердің картасы 1968-жылы шыққан "Қазақ ССРі ТАРИХЫНДА" көрсетілген. Онда қыпшақтар көрсетілмеген. XI-ғасырға дейін Каспийден Алтайға дейін ОҒЫЗ ҚАҒАНАТЫ (мемлекеті) болған. Уикипедиядағы "Дешті қыпшақ" туралы мақалада ғылыми мақала емес, Жалпылама жазыла салған. Қазақ жерінде Шыңғысханға дейінде, Шыңғысханнан кейінде қыпшақтан ешкім хан болған емес. Болса, атап көрсетіңіздер, Қай жерде, қашан хан болғанын. Жұмат ӘНЕСҰЛЫ, ардагер журналист, ақын, тарихшы, жазушы Хабарландыру жіберген: Жұмат ӘНЕСҰЛЫ, ардагер журналист, ақын, жазушы, тарихшы [[Арнайы:Үлесі/213.211.104.189|213.211.104.189]] 16:01, 2019 ж. мамырдың 2 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Ozgertu]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Төменгі мақалада ақсүйектер жайлы қате ақпарат берілген. Шоқан Уәлиханұлының "Собрание сочинений" жинағының бірінші томы бойынша, қожалар ақсүйек емес, тек дін уағыздаушы адамдар ретінде құрметтелген деп айтылған. Ал төлеңгіттер төрелердің қорғаушысы, кеңесшісі (придворный) ретінде айтылған, бірақ ақсүйек болмаған. Бұл қате ақпарат Аристов немесе Левшин орыс ғалымдарының қателері. Өзгерту енгізе алмадым. "IP заблокирован" деп бұғатталып тұр. Назарларыңызға рахмет. Казахский род https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%BE%D0%B4 Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/87.246.238.129|87.246.238.129]] 17:15, 2019 ж. маусымның 1 (+06) == [[:Тұрлан батыр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Тұрлан батырдың туған және өлген жылы 1806-1855 ж.ж. Хабарландыру жіберген: Сейілхан [[Арнайы:Үлесі/89.218.162.222|89.218.162.222]] 18:44, 2019 ж. шілденің 2 (+06) :Мақалада көрсетілген дата дұрыс. Ұлттық жнциклопедияда да, Атырау энциклопедиясында да солай жазылған.--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 14:10, 2019 ж. шілденің 4 (+06) == [[:Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Матин астында Караша жерине Казан деп кате жазылган. Хабарландыру жіберген: Jannur Bakhyt [[Арнайы:Үлесі/202.9.44.185|202.9.44.185]] 20:05, 2019 ж. шілденің 20 (+06) == [[:Садыр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} не относится к официальным данным Хабарландыру жіберген: не относится к официальным данным [[Арнайы:Үлесі/37.99.32.172|37.99.32.172]] 02:31, 2019 ж. тамыздың 17 (+06) == [[:Ақтабан шұбырынды]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ол 1723-1727 жылдар аралығында болған Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.79.99.29|2.79.99.29]] 02:34, 2019 ж. қыркүйектің 8 (+06) == [[:Ақтабан шұбырынды]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1723-1727 жылдар актабан шубырынды Хабарландыру жіберген: 2563 [[Арнайы:Үлесі/2.79.100.100|2.79.100.100]] 15:39, 2019 ж. қыркүйектің 8 (+06) == [[:Сауысқан]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} и справьте ошибкуууу Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/92.47.51.63|92.47.51.63]] 18:37, 2019 ж. қыркүйектің 11 (+06) == [[:Мұхтарбай Өтелбаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Математикадан Нобель сыйлығы жоқ Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/151.236.199.14|151.236.199.14]] 12:33, 2019 ж. қыркүйектің 21 (+06) == [[:Торы (ру)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Құрметті автр мен Байменов Нұрсұлтан, Қыпшақ Түйшкі деген кісінің шын аты Қожамсүгір болуына, және Қожамсүгір ұрпағы Есабыз Көзей тюб кете береді. сондықтан қзгеріс енгізуді сұраймын Хабарландыру жіберген: Н.Байменов [[Арнайы:Үлесі/212.96.95.24|212.96.95.24]] 18:21, 2019 ж. қазанның 2 (+06) == [[:Гигабайт]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1 Гигабайт = 1000*1000*1000 = 1 000 000 000 байт 1 Гибибайт = 1024*1024*1024 = 1 073 741 824 байт Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/79.134.37.85|79.134.37.85]] 23:15, 2019 ж. қазанның 8 (+06) == [[:Мегабайт]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1 Мегабайт = 1000 * 1000 = 1 000 000 байт. 1 Мебибайт = 1024 * 1024 = 1 048 576 байт Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/79.134.37.85|79.134.37.85]] 23:22, 2019 ж. қазанның 8 (+06) == [[:Килобайт]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1 килобайт = 1000 байт. 1 кибибайт = 1024 байт. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/79.134.37.85|79.134.37.85]] 23:24, 2019 ж. қазанның 8 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Африка астаналарында 23 санынан кейін 24 саны тұру керек еді. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/90.143.205.29|90.143.205.29]] 00:32, 2019 ж. қазанның 13 (+06) == [[:Ислам]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл мақалада берілген періштелер құрамында Малик періштесі Жәннәт қамқоршысы ретінде сипатталған. Бұл қате. Жалпы хадистерге, Құранға сүйенсек, Малик періште Тозақтың күзетшісі ретінде сипатталады, ал Ридван періште Жұмақтын, яғни Жәннәттің қамқоршысы / күзетшісі. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.168.86|82.200.168.86]] 14:02, 2019 ж. қазанның 14 (+06) == [[:Астана Халықаралық Әуежайы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} tse-nqz code change Хабарландыру жіберген: airport [[Арнайы:Үлесі/145.249.218.253|145.249.218.253]] 16:56, 2019 ж. қазанның 15 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Aidos.taibekuly]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қайырлы күн! Жақында жаңа мақала жариялағанымда мақала атауының алдынада менің логин атауым автоматты түрде қосылып қалды. Сол түрде қазір жарияланып тұр, бұл қатені шешу жолын таппадым. Ендігері бұндайды болдырмау олары ма? Мына бет: https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B:Aidos.taibekuly/Mor_ve_%C3%96tesi&oldid=2719734 Хабарландыру жіберген: Aydos Taybekulı 09:34, 2019 ж. қазанның 23 (+06) == [[:Қуандық Фазылұлы Жүсіпов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қуандық Фазылұлы Жүсіповтің туған айы - қараша. Хабарландыру жіберген: Теміров Ербол Рахметоллаұлы [[Арнайы:Үлесі/147.30.119.137|147.30.119.137]] 15:04, 2019 ж. қазанның 24 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Ербол Рахметоллаұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қцандық Фазылұлы Жүсіпов туралы мақалада ол кісінің туғана йы қате ақпарат берілген. Туған айы - қараша, 11 болу керек Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Ербол Рахметоллаұлы|Ербол Рахметоллаұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Ербол Рахметоллаұлы|талқылауы]]) 15:13, 2019 ж. қазанның 24 (+06) == [[:Шәкәрім Құдайбердіұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бірақ казақта екі ауыз өлеңді кім шығармайды? Жас баланың жаңағы талабы өмір күйбеңінің күлді-көмешіне алданып қалып қояр ма еді, қайтер еді, егер Шәкәрім Құнанбайдағы ерке тотай қалпынан тез ауысып, Абай тәрбиесіне көшпесе. Хабарландыру жіберген: Саттар Нұрсұлтан [[Арнайы:Үлесі/5.63.75.193|5.63.75.193]] 18:21, 2019 ж. қарашаның 26 (+06) == [[:Шардара ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мәліметтерді жаңарту қажет Хабарландыру жіберген: Шардара аудандық ішкі саясат бөлімі [[Арнайы:Үлесі/92.47.30.154|92.47.30.154]] 11:07, 2020 ж. қаңтардың 6 (+06) == [[:Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қараша айына қатысты анықтаманы қазан айы деп жазып қойғанда, ал қазан айына анықтама мүлдем жоқ. Сонын үстіне адам жазғаннан кейін айлар санын санап шықса болар еді ғой, жылда не 11 ай бар ма?! Хабарландыру жіберген: Ересеков Девственник [[Арнайы:Үлесі/89.20.48.139|89.20.48.139]] 11:19, 2020 ж. қаңтардың 10 (+06) == [[:Қарахан кесенесі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} потаму шта там есть апитьбжрпавсмитьбю Хабарландыру жіберген: 7418593+*// [[Арнайы:Үлесі/145.255.180.32|145.255.180.32]] 21:50, 2020 ж. қаңтардың 30 (+06) == [[:Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} сіздерде мен бір қатені көрдім ол 2-ші шұмағында Дем алысы деп тұр бірақ сіз Демалысы алу керексіздер бірге алып Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/91.240.9.132|91.240.9.132]] 11:45, 2020 ж. қаңтардың 31 (+06) == [[:Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} келесі бөлім хәрри поттер мен құпия бөлме Хабарландыру жіберген: алға [[Арнайы:Үлесі/2.132.130.170|2.132.130.170]] 12:46, 2020 ж. ақпанның 3 (+06) == [[:Орталық Азия экономикалық кеңістігі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Өзбекстан аумағыннда" деген сөйлемдерде "аумағыннда" деген сөзде екі "н" әрпі салынған.Дұрысы: "аумағында" болуы керек. Хабарландыру жіберген: Алдахов Қадіржан [[Арнайы:Үлесі/178.91.55.99|178.91.55.99]] 20:10, 2020 ж. ақпанның 3 (+06) == [[:Қазақстанда 1960 жылдардың соңы мен 1990 жылдар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} енеркәсәп емес өнеркәсіп Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.99.49.76|37.99.49.76]] 16:54, 2020 ж. ақпанның 29 (+06) == [[:Коул спроус]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мен бұл бетті ережелерге сәйкес жазған болатынмын,алайда сүзгі жасалғаннан кейін менің жазған бетімде қателер табылды деп айтылды Алайда сүзгі қате болуы мүмкін деп жазылған Өтінемін қайтадан тексеріп көріңіздер менің білуімше мен бар мағлұматты дұрыс жаздым және мен плагиат жасаған жоқпын! Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Hbsh nis Kausar 7d|Hbsh nis Kausar 7d]] ([[Қатысушы талқылауы:Hbsh nis Kausar 7d|талқылауы]]) 17:16, 2020 ж. наурыздың 19 (+06) == [[:Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университет]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ректорын ауыстырыңыз, дал казыргы окитын студенттер санын жазыныз,мекен жайын аныктап корсетсеныз Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/91.185.9.196|91.185.9.196]] 20:56, 2020 ж. наурыздың 30 (+06) == [[:Желдірме]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл шығарма Дәулеткерей Шығатайұлының күйі.Сіздер ақпаратта Абайдын күйі деп жазып қателескесіздер. Хабарландыру жіберген: Жұмаш [[Арнайы:Үлесі/2.134.190.226|2.134.190.226]] 15:57, 2020 ж. сәуірдің 16 (+06) == [[:Дайрабай Нұрғожаұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл жердегі күйші Дайрабай Ерназарұлы жөнінде айтылып отыр. Ал Дайрабай Нұрғожаұлын шығармасының негізінде Еркеғали Рахмадиев жазбаған. Хабарландыру жіберген: Ықылас Тұрсынбек [[Арнайы:Үлесі/85.117.96.240|85.117.96.240]] 09:17, 2020 ж. сәуірдің 18 (+06) == [[:Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Шоқан Уәлихановның Манас дастаны туралы мәліметі қайда? Хабарландыру жіберген: Саттар Нұрсұлтан Әуезханұлы [[Арнайы:Үлесі/178.89.116.239|178.89.116.239]] 14:44, 2020 ж. сәуірдің 20 (+06) == [[:Шаңқобыз]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} кобыз дурыс жазылмаган Хабарландыру жіберген: ааааа [[Арнайы:Үлесі/90.143.159.26|90.143.159.26]] 16:36, 2020 ж. сәуірдің 23 (+06) == [[:Талқылау:Қылмыс]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл жердегі мәліметтер қате көрсетілген Хабарландыру жіберген: Айжан Балтабаева [[Арнайы:Үлесі/92.46.67.224|92.46.67.224]] 19:22, 2020 ж. сәуірдің 25 (+06) == [[:Сапақ датқа Жаншуақұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Сапақ датқа Жаншуақұлы, Сапақ датқаның әкесі - Жаншуақ. Хабарландыру жіберген: Абсадыков Мухтар Сәулембайұлы [[Арнайы:Үлесі/95.82.126.35|95.82.126.35]] 17:00, 2020 ж. мамырдың 5 (+06) == Орта жүз. Керей: ашамайлы және абақ және "Ақбота" - таралған неге деректерде жоқ. Керей руында Ақбота деген бар неге деректерге жазылмаған. Біздер көппіз ғой неге біз жайлы жазылмаған == Орта жүз: Керей: Ақбота. Ашамайлы. Абақ == [[:Қатысушы:Eaamoka/зертхана]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} невозможно опубликовать полностью статью, хотел внести вклад в развитие википедии на казхахском,но мне все время выходит ошибка якобы я ничего не менял и оставил автоматический перевод и что нужно нажав на какую то ссылку снова сохранить Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Eaamoka|Eaamoka]] ([[Қатысушы талқылауы:Eaamoka|талқылауы]]) 23:51, 2020 ж. мамырдың 7 (+06) == [[:Дұрыс үшбұрыш]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Дұрыс үшбқрышқа іштей және сырттай сызылған шеңбер радиусы формулалары ауысып кеткен Хабарландыру жіберген: Е32 [[Арнайы:Үлесі/2.132.110.11|2.132.110.11]] 09:19, 2020 ж. мамырдың 12 (+06) == [[:Зеренді ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Кіші түкті емес Кіші тұйықты Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.193.174|82.200.193.174]] 15:10, 2020 ж. мамырдың 12 (+06) == [[:Мемлекеттік бюджет]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мемлекеттік бюджет — мемлекеттің белгілі бір уақыт кезеңіне, көбінесе бір жылға арналған кірістері мен шығыстарының қаржы жоспары. Онда мемлекеттік кірістердің түсетін көздері және қаражаттың жұмсалу бағыттары мен арналары көрсетіледі. Мемлекеттік бюджетті үкімет әзірлейді, жоғары заң шығарушы органдар қабылдап, бекітеді. Бюджеттің атқарылуы барысында оның ішінара қайта қаралуы мүмкін. Барлық демократиялық мемлекеттерде Мемлекеттік бюджетті қабылдау парламенттің аса маңызды өкілеттіктерінің бірі болып табылады. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.90.225.188|178.90.225.188]] 02:06, 2020 ж. маусымның 3 (+06) == [[:АҚШ доллары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Осы мақаланың "Сыртқы түрі, дизайн" деген бөлімінде қателер бар! Екі доллардың реверсі қате, Dollar coin $1-дің аверсі қате. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылауы]]) 17:19, 2020 ж. маусымның 3 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} я хочу написать статью о языке программирование "С++", в данной статье встречаются строки кода, как примеры, но проверка статьи из за этик строк кода не допускает мою статью на публикацию Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Алмас1|Алмас1]] ([[Қатысушы талқылауы:Алмас1|талқылауы]]) 08:35, 2020 ж. маусымның 12 (+06) == Erkebu1ans == Еркебұлан Қаратаев Ғабитханұлы 22қараша 2006жыл Кавер:11песен на 1бит,Русские хиты 2019-2020 == [[:Көкшетау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 58%- kazakh, 29%- russians, change it Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/109.239.43.202|109.239.43.202]] 02:58, 2020 ж. шілденің 1 (+06) == [[:Мәдени қарабидай]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Сәлеметсіз бе қара бидай бөлек жазылады қатені түзетіңіз Хабарландыру жіберген: қара бидай бөлек жазылады [[Арнайы:Үлесі/213.157.44.178|213.157.44.178]] 12:22, 2020 ж. тамыздың 3 (+06) == [[:Ғазиз Ештанаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ғазаз Ештаневтың шығармашылығы жайында сипатаған бөлігіндегі ақпарат Алтыншаш Жағанованікі. Осыны дұрыстасаңыздар. Хабарландыру жіберген: Лаура [[Арнайы:Үлесі/80.115.143.128|80.115.143.128]] 00:37, 2020 ж. тамыздың 4 (+06) == [[:Әлішер Науаи]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Уики ақпаратта: "12 жасар Науиды Бабыр өз тәрбиесіне алған" деген мәлімет мүлде қате. Науаи 1441 жыл дүниеге келген ал Бабыр 1483 жыл???? Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/149.27.47.97|149.27.47.97]] 18:37, 2020 ж. тамыздың 16 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мүратбаш Бекеев деп қате жазылған. Ақынның есімі Мұрат Бекей(Мұратбай Бекеев)деп жазылуға тиіс. Хабарландыру жіберген: бегақовбат ұза [[Арнайы:Үлесі/95.82.119.164|95.82.119.164]] 12:54, 2020 ж. тамыздың 20 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы: Қарқын Айасыл]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} Каспий теңізі деген мақалада бір сөз қате жазылған. Ол сөз 2 абзацындағы артынан санағанда 2-кінші сөйлемде жағалауын деген сөз "нсағалауын" деп қате жазылып тұр. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Қарқын Айасыл|Қарқын Айасыл]] ([[Қатысушы талқылауы:Қарқын Айасыл|талқылауы]]) 12:38, 2020 ж. қыркүйектің 3 (+06) == [[:Қызамық]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ауру қоздырғышы қате көрсетілген. Стрептококк емес тоговирус. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/79.133.187.231|79.133.187.231]] 21:20, 2020 ж. қыркүйектің 3 (+06) == [[:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} Театрдың осы сәттегі директоры Еркін Жуасбек Тілеуқұлұлы. Ақпараткөзі Мұхтар Әуезов театрының сайынан алынды Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/146.0.207.77|146.0.207.77]] 21:38, 2020 ж. қыркүйектің 8 (+06) == [[:Қарақұм құрылтайы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қайып Сұлтан деген адам атында Сұлтан кіші әріппен жазылған Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.91.18.61|178.91.18.61]] 13:00, 2020 ж. қыркүйектің 15 (+06) == [[:Антитеза]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Адамзаттың балаң кезңіндегі" деген жерде, балаң емес "бала" деп ойлаймын, сонымен қатар "кезеңіндегі" деген сөз де қате жазылып қалыпты. Хабарландыру жіберген: Инкар Беренбаева [[Арнайы:Үлесі/5.250.141.141|5.250.141.141]] 13:06, 2020 ж. қыр--[[Арнайы:Үлесі/5.250.141.141|5.250.141.141]] 13:11, 2020 ж. қыркүйектің 21 (+06)--[[Арнайы:Үлесі/5.250.141.141|5.250.141.141]] 13:11, 2020 ж. қыркүйектің 21 (+06)қыркүйектің 21 (+06) == [[:Ақпан төңкерісі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 2 абзацтағы эсерлердіңдеген сөз Хабарландыру жіберген: касеке [[Арнайы:Үлесі/2.133.71.33|2.133.71.33]] 23:05, 2020 ж. қыркүйектің 24 (+06) == [[:Вектор]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Әріптер кейбір жерде дұрыс жазылмаған Хабарландыру жіберген: Жанибек [[Арнайы:Үлесі/37.150.56.64|37.150.56.64]] 17:51, 2020 ж. қыркүйектің 28 (+06) == [[:Достай Төлемішұлы Раманқұлов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Достай Төлемішұлы Раманқұлов Нобель сыйлығын алмаған. Бұл жалған ақпарат. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2601:547:500:2320:F160:FCFF:B2A6:5E48|2601:547:500:2320:F160:FCFF:B2A6:5E48]] 08:52, 2020 ж. қазанның 6 (+06) == [[:Көркемдік түр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ''сюжеттік қүрылысы'' деген сөзде "құрылысы"дұрыс жазылмаған Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.134.72.174|2.134.72.174]] 22:16, 2020 ж. қазанның 7 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} == Михаил Владимирович Мишустин == Тексеріңізші Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Sayan46375|Sayan46375]] ([[Қатысушы талқылауы:Sayan46375|талқылауы]]) 09:49, 2020 ж. қазанның 14 (+06) {{Талқылау статусы|жаңа}} Мәтіннің кей грамматикалық, пунктуациялық қателері түзетілді Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/92.46.11.148|92.46.11.148]] 14:49, 2020 ж. қазанның 17 (+06) == [[:Қоңырат]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мақтаралли емес Мақтарал Хабарландыру жіберген: Димаш [[Арнайы:Үлесі/85.193.105.87|85.193.105.87]] 00:57, 2020 ж. қазанның 20 (+06) == [[:Электролиттер]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} АМАН МЕН ФАКСЕРДЫН КОТАКТАРЫН СОРАДЫ ЖАНЕДЕ СИМПЛУХАНЫ СИГЕМИЗ мәтіндегі бұл сөз өте сұмдық нәрсе. Сайтқа 18 ге толмаған талай жасөпірім кіреді. Сондықан бұл сөздерді мәтіннен алып тастауды талап етемін. Хабарландыру жіберген: Назира Тоқтарғазиева [[Арнайы:Үлесі/178.22.170.107|178.22.170.107]] 12:36, 2020 ж. қазанның 28 (+06) == [[:Қатысушы:Xxxalibekacion]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Өзімнің бетімде жаза алмай жатырмын. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Xxxalibekacion|Xxxalibekacion]] ([[Қатысушы талқылауы:Xxxalibekacion|талқылауы]]) 12:11, 2020 ж. қазанның 29 (+06) == [[:Мәтін]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} айналайын мәтін түрің жазшы блять Хабарландыру жіберген: райко [[Арнайы:Үлесі/2.132.232.253|2.132.232.253]] 16:26, 2020 ж. қазанның 29 (+06) == [[:Еуразия]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} халық саны 5,132 млрд емес млн Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/145.255.168.204|145.255.168.204]] 18:47, 2020 ж. қазанның 29 (+06) == [[Қапшағай]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} Сәлеметсіздер ме! Құрметті, әріптестер! Қапшағай қаласының әкімі ауысқан болатын. Қазіргі күні Құматаев Нұрлан Орынбасарұлы тағайындалды. Соны сайттарыңыздың қазақшасында түзетіп қоюларыңызды сұраймыз! Рахмет! Здарствуйте, коллеги! в городе Капгашай аким поменялось. У вас на сайте в казахском варианте предедущий аким стоит. Если поменяете будем благодарны. Щас аким города Куматаев Нурлан Орынбасарович! Хабарландыру жіберген: Қапшағай қаласының әкімдігі! Акимат города Капшагай! [[Арнайы:Үлесі/89.218.251.134|89.218.251.134]] 10:05, 2020 ж. қарашаның 6 (+06) == [[:Абай даңғылы (Астана)]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} Мәтін соңында ұлы "түлға" деп жазылған, ал дұрысы "тұлға" болады. Хабарландыру жіберген: Абылайхан [[Арнайы:Үлесі/2.75.1.144|2.75.1.144]] 18:15, 2020 ж. қарашаның 16 (+06) :Негізі бұл қатені өзіңіз түзетсеңіз болар еді.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылауы]]) 18:30, 2020 ж. қарашаның 16 (+06) == [[:Ферменттер]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Соидықтан бұл процесті гидролиздік ыдырау, ал оны қамтамасыз ететін ферменттерді гидролазалар деп атаңды. Хабарландыру жіберген: Аманбеков Ерасыл [[Арнайы:Үлесі/95.59.250.223|95.59.250.223]] 17:54, 2020 ж. қарашаның 21 (+06) == [[:Нұр-Сұлтан]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бейбітшілік қаласы, әлем қаласыс емес Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.135.6.139|2.135.6.139]] 13:33, 2020 ж. қарашаның 22 (+06) == [[:Педагогикалық эксперимент]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} аласында сөзі арасында Хабарландыру жіберген: Бибігүл [[Арнайы:Үлесі/46.42.234.12|46.42.234.12]] 21:41, 2020 ж. желтоқсанның 2 (+06) == [[:Раушан Елемесов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Кеш жарық! Елемесов Раушан Елемесович болуы қажет, фамилиясы қате жазылған. Түзетулеріңізді сұраймын. Рахмет! Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.99.82.119|37.99.82.119]] 18:37, 2020 ж. желтоқсанның 6 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:MadinaOtegali]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} https://kk.wikipedia.org/wiki/Лухан Туған күнін өзгерті қолымнан келмеді Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:MadinaOtegali|MadinaOtegali]] ([[Қатысушы талқылауы:MadinaOtegali|талқылауы]]) 19:21, 2020 ж. желтоқсанның 14 (+06) :[[Қатысушы талқылауы:MadinaOtegali|Мадина Өтеғали]], туған күнін әріппен емес, санмен жазасыз, мәселен 20.04.1990. Жасын жазудың қажеті жоқ--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 20:30, 2020 ж. желтоқсанның 14 (+06) == [[:Медеу Сәрсеке]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Түзету Түзету Түзету Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/217.196.24.98|217.196.24.98]] 16:03, 2020 ж. желтоқсанның 15 (+06) == [[:Үлкен қанайналым шеңбері]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} тарамдалыпғ қылтамырларға - таралып қантамырларға Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.89.19.26|178.89.19.26]] 18:28, 2020 ж. желтоқсанның 17 (+06) == [[:Фарадей заңы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} неправильная формула закона Фарадея Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/89.37.25.117|89.37.25.117]] 21:08, 2020 ж. желтоқсанның 19 (+06) == [[:Эссе]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Негізгі бөлім деген сөзде қате кеткен... Хабарландыру жіберген: амина [[Арнайы:Үлесі/37.150.0.45|37.150.0.45]] 19:55, 2020 ж. желтоқсанның 20 (+06) == [[:Географиялық ендік мен бойлықты анықтау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Географиялық ендік мен бойлықты анықтау" деген жерде "мен" деген сөздің орынында "пен" тұру керек. Қазақ тіліндегі мен, пен, бен сөздерінің ішінен пен тұру керек. Хабарландыру жіберген: не сұрап тұрғаныңызды түсінбедім [[Арнайы:Үлесі/147.30.84.114|147.30.84.114]] 23:12, 2020 ж. желтоқсанның 26 (+06) == [[:Қолданбалы бағдарламалық жасақтама]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бағдармалар соөзінде қате бар Хабарландыру жіберген: KZ [[Арнайы:Үлесі/37.150.223.211|37.150.223.211]] 11:46, 2020 ж. желтоқсанның 31 (+06) == [[:Көшпенділер (трилогия)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Іияс Есенберлиннің "Көшпенділер"трилогиясының "Қаһар" атты кітабында I. Есенберлин XIX ғ. 30-40 жылдарындағы Кенесары Қасымов бастаған Ресей отаршылдығына қарсы қозғалыстың жай-күйін әңгімелейді. Сіздер Абылай хан туралы деп жазыпсыздар. Хабарландыру жіберген: Алтын [[Арнайы:Үлесі/178.88.247.135|178.88.247.135]] 19:12, 2021 ж. қаңтардың 4 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Bugz notbunny]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Сынықшы" деген мақаланы қайта қарап өңдеу керекб немесе қолданыстан жою керек, себебі ғылыми дәлелдемесі жоқ ақпарат берілген және дереккөзі де тексерілмеген Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Bugz notbunny|Bugz notbunny]] ([[Қатысушы талқылауы:Bugz notbunny|талқылауы]]) 22:18, 2021 ж. қаңтардың 11 (+06) == [[:Қаныбек Бекболатұлы Жұмашев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} *[[2007]] жылдан - [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облыстық]] Білім басқармасының бастығы. *[[2010]] жылдың сәуірінен бері - Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары. *[[2012]] жылдың маусымынан - "Нұр Отан" партиясы Маңғыстау облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары. *[[2014]] жылдың наурызынан - "Нұр Отан" партиясы Орталық аппараты басшысының орынбасары. *[[2015]] жылдың қыркүйгінен - "Нұр Отан" партиясы Төрағасының бірінші орынбасарының кеңесшісі. *[[2015]] жылдың қарашасынан - "Нұр Отан" партиясының Хатшысы. *[[2019]] жылдың маусымынан - Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары. *[[2020]] жылдың қыркүйегінен - Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрінің кеңесшісі. == Жетістіктері == * "Құрмет" орденінің иегері (2013) Хабарландыру жіберген: Жұмашев Қаныбек Бекболатұлы [[Арнайы:Үлесі/93.185.74.42|93.185.74.42]] 17:53, 2021 ж. қаңтардың 12 (+06) == [[:Мамай батыр ауылы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл жерде ауылдық округтің аты қате жазылған.Яғни Абылайкит емес Аблакетка ауылдық округі. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.89.39.198|178.89.39.198]] 21:13, 2021 ж. қаңтардың 24 (+06) == [[:Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} fdsfdsdfsdasdкінішке орай, сіздің өңдемеңіз жүйелі болмағандықтан өңдеме сүзгісімен автоматты түрде болдырылмады. Егер сүзгіде қате болса, онда біз сіздің өзгерісіңізді қалпына келтіре аламыз және бұл қатені жақында түзетеміз ол үшін администраторларға хабарлаңыз.кінішке орай, сіздің өңдемеңіз жүйелі болмағандықтан өңдеме сүзгісімен автоматты түрде болдырылмады. Егер сүзгіде қате болса, онда біз сіздің өзгерісіңізді қалпына келтіре аламыз және бұл қатені жақында түзетеміз ол үшін администраторларға хабарлаңыз. Хабарландыру жіберген: fdfsdsdffsd [[Арнайы:Үлесі/178.90.226.1|178.90.226.1]] 03:23, 2021 ж. қаңтардың 28 (+06) == [[:Ши (айрық)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ол жазған ақпараты дұрыс бірақ сауатты жазу керек қой Хабарландыру жіберген: Сұңқар [[Арнайы:Үлесі/188.127.43.2|188.127.43.2]] 18:19, 2021 ж. ақпанның 1 (+06) == [[:Ақсақ құлан]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Не Джучи хан а Чингиз хан.Это Чингиз приказал налить свинец в домбру,а Джучи умер на охоте Хабарландыру жіберген: Let s go [[Арнайы:Үлесі/185.212.247.244|185.212.247.244]] 16:50, 2021 ж. ақпанның 13 (+06) == [[:Ел тізімі (халықтың табиғи өсімі)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ангилья это не Англия? Anguilla England Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.99.33.241|37.99.33.241]] 12:14, 2021 ж. ақпанның 19 (+06) == [[:Бірінші жалпықазақ съезі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} сиез емес съез деп жазылады Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/95.56.51.111|95.56.51.111]] 12:36, 2021 ж. ақпанның 25 (+06) == [[:Акустикалық резонанс]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Соңғы сөйлемдегі "көмей" сөзі қате жазылған. Хабарландыру жіберген: окт [[Арнайы:Үлесі/95.59.192.182|95.59.192.182]] 22:06, 2021 ж. наурыздың 9 (+06) == [[:Бөкей хандығының құрылуы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Сол кездегі патша офицерлерінң мойындауынша, қазақ шаруалары екі оттың ортасында қалды." дегендегі "офицерлерінң" сөзін "офицерлерінің" деген сөзге ауыстыру. Хабарландыру жіберген: OMag [[Арнайы:Үлесі/37.99.114.240|37.99.114.240]] 20:57, 2021 ж. наурыздың 11 (+06) == [[:Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Марапаттары деген жерде Қаныш Сәтбаевқа қатысты емес жазулар тұр Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/176.222.131.85|176.222.131.85]] 22:20, 2021 ж. наурыздың 12 (+06) == [[:Әбдісалан Кәрімұлы Нұрмаханов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Әбдісалан Нұрмаханұлы Нұрмаханов. Әкесінің аты қате жазылыпты Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.168.156|82.200.168.156]] 15:01, 2021 ж. наурыздың 18 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Saparbekovna]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Түркістан туралы уикипедия ақпаратында, қазіргі қала әкімі Аюпов Рашид Абатұлы Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Saparbekovna|Saparbekovna]] ([[Қатысушы талқылауы:Saparbekovna|талқылауы]]) 20:06, 2021 ж. наурыздың 25 (+06) == [[:Шұғыбан Қауметұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Шұғыбан Әріп ақынның шәкірті сібірде айдауда қайтыс болған. Простор журналында редактор болған емес. Кекілбаевты аударған емес Кекілбаев 1939 жылы туған. Деректер қате Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/5.76.130.116|5.76.130.116]] 22:08, 2021 ж. сәуірдің 5 (+06) == [[:Абайдың философиялық көзқарасы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Дүние — үлкен көл, Көл сөзінде қате таптым. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.150.225.170|37.150.225.170]] 23:30, 2021 ж. сәуірдің 10 (+06) == [[:Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Дина Нұрпейісова Төре руынан емес, Төріңгіт руынан шыққан Хабарландыру жіберген: Дильназ [[Арнайы:Үлесі/37.150.15.190|37.150.15.190]] 16:22, 2021 ж. сәуірдің 13 (+06) == [[:Өсімдіктер]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Менин ойымша саныраукулактар осимдиктерге жатпайды Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.99.109.178|37.99.109.178]] 18:39, 2021 ж. сәуірдің 13 (+06) == [[:Әбдісалан Кәрімұлы Нұрмаханов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} отчество неверно, Абдысалан взял имя своего отца как фамилию. Прихожусь внучкой, могу подтвердить сказанное. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/212.96.88.106|212.96.88.106]] 05:25, 2021 ж. сәуірдің 19 (+06) == [[:Дала өркениеті]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Л Морганның жылы дұрыс белгіленбеген Хабарландыру жіберген: Ибрагим Исламбек [[Арнайы:Үлесі/92.55.180.184|92.55.180.184]] 12:08, 2021 ж. сәуірдің 21 (+06) == [[:Мақтаарал ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мақтаарал ауданы Мырзашөл құмды жазығының солтүстігінде, Сырдария өзенінің сол жағалауында, абсолюттік биіктігі 150-250 метр төбелі, белесті жазықта орналасқан. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/94.141.235.202|94.141.235.202]] 12:56, 2021 ж. сәуірдің 21 (+06) == [[:Халықаралық оқушы қабілетін бағалау бағдарламасы]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} болйынша деген сөз қате жазылған Хабарландыру жіберген: Назиля Т [[Арнайы:Үлесі/67.209.144.98|67.209.144.98]] 10:58, 2021 ж. сәуірдің 24 (+06) == [[:Black Pink]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мен өзімнің ойымды айттым Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/213.211.99.56|213.211.99.56]] 21:41, 2021 ж. сәуірдің 29 (+06) == [[:Дүние жүзінің саяси картасы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} XIX орнына ХЫХ деп тұр Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/87.243.31.47|87.243.31.47]] 17:49, 2021 ж. мамырдың 1 (+06) == [[:Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} Британ мұрыжайы болып қате жазылған. Хабарландыру жіберген: к [[Арнайы:Үлесі/185.223.190.113|185.223.190.113]] 14:04, 2021 ж. мамырдың 4 (+06) == [[:Стефан-Больцман заңы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} заңы – тепе-тең сәуле шығарудың толық көлемдік тығыздығының () (а4, а-тұрақты шама) және соған байланысты дененің толық сәуле шығарғыштық қабілетінің (u) (u=4, мұндағы  – Стефан-Больцман тұрақтысы), абсолют температураның () төртінші дәрежесіне пропорционал екендігін тұжырымдайтын заң. Бұл заңды 1879 жылы австриялық физик Й.Стефан тәжірибелік деректерге сүйеніп, кез келген дененің сәуле шығарғыштық қабілеті үшін өрнектеп берді. Бірақ кейінгі жүргізген өлшеулер қорытындысы Стефан-Больцман заңының тек абсолют қара дененің сәуле шығарғыштық қабілеті үшін ғана орындалатындығын көрсетті. 1884 жылы Стефан-Больцман заңын Л.Больцман (1844 – 1906) теория жолмен қорытып шығарды. Алайда  және  тұрақтыларының мәнін теория жолмен тек Планк заңының негізінде ғалына анықтауға болады, өйткені Стефан-Больцман заңы Планк заңының салдары ретінде шығады. Стефан-Больцман заңы жоғары температураны өлшеу кезінде пайдаланылады. Хабарландыру жіберген: Саттар Нұрсұлтан [[Арнайы:Үлесі/178.89.61.22|178.89.61.22]] 15:31, 2021 ж. мамырдың 12 (+06) == [[:Туыстық атаулары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Ұлы әже" дегенді "үлы әже" деп жазған. Хабарландыру жіберген: AliU [[Арнайы:Үлесі/5.63.126.48|5.63.126.48]] 17:30, 2021 ж. мамырдың 13 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} == [[:Талапбек Сұлтанбекұлы Сұлтанбеков]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бір тұлғаға арнап жазылған мақала екі рет қайталанып тұр. Талап Сұлтанбеков және Талапбек Сұлтанбекұлы Сұлтанбеков. Бір мақала жойылуға тиіс-ті. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Esen48|Esen48]] ([[Қатысушы талқылауы:Esen48|талқылауы]]) 21:23, 2021 ж. мамырдың 15 (+06) == [[:Талап Сұлтанбеков]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Суретте Талап Сұлтанбеков емес. Суретте Алимхан Абеуович Ермеков. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/95.82.125.171|95.82.125.171]] 21:05, 2021 ж. мамырдың 25 (+06) == [[:Түркістан (қала)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Түркістан қаласы әкімі Рашид Аюпов Абатұлы Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Ердулет|Ердулет]] ([[Қатысушы талқылауы:Ердулет|талқылауы]]) 15:55, 2021 ж. маусымның 10 (+06) == [[:Кубизм]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} This article seems to describe the same as [[Кубшылдық|this one]]. Кажется, что эта статья описывает то же самое, что и другая статья - [[Кубшылдық]]. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Redboston|Redboston]] ([[Қатысушы талқылауы:Redboston|талқылауы]]) 03:33, 2021 ж. маусымның 16 (+06) == [[:Атаулы сөйлем]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Өолданылған әдебиеттер бөлек тұрмаса оқырма шатасып кетеді. Атаулы сөйлемнің мысалдарының біріне жатқызуы мүмкін.Рахмет! Хабарландыру жіберген: Аружан [[Арнайы:Үлесі/85.117.107.77|85.117.107.77]] 18:32, 2021 ж. маусымның 22 (+06) == [[:Жапон әдебиетінің жанрлары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Дереккөздер: Шарафат Жылқыбаева, "Күншығыс аңыздары" Шарафат Жылқыбаева, "Қызыл қақпаның құпиясы" Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/89.218.177.218|89.218.177.218]] 12:29, 2021 ж. шілденің 14 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Samatuly Serikbolsyn]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ғалымжан Кенжебек атты тұлғаның бірден екі парақшасы бар болып шықты. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Samatuly Serikbolsyn|Samatuly Serikbolsyn]] ([[Қатысушы талқылауы:Samatuly Serikbolsyn|талқылауы]]) 18:53, 2021 ж. тамыздың 21 (+06) == [[:Уикипедия:Алғашқы мақала]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 6 - шы қадам 1 бейтарап көзқарас ... бірдей көлемде баяндале қажет. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Мейржан Абдуов|Meirzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Мейржан Абдуов|талқылауы]]) 15:08, 2021 ж. тамыздың 23 (+06) == [[:Матуриди мазһабы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Матруди ағым емес. Матруди деген мектеп ағым деп қазіргі таңда өздерін салафия деп жүрген кісілерді айтуға болады. Немесе Талибан. Өкінішке орай бұл матуриди ағымы деген сөз ең үлкен қателік. Хабарландыру жіберген: Рахатов Заманбек [[Арнайы:Үлесі/188.0.152.49|188.0.152.49]] 13:17, 2021 ж. тамыздың 24 (+06) == [[:Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Туған ауылының атауы Танагүл емес, Тана көлі деген жерде дүниеге келген. Менің анам да сол жерде туғанын мақтан қылып отыратын. Хабарландыру жіберген: Серік Кәрібайұлы ОСПАН [[Арнайы:Үлесі/178.89.172.208|178.89.172.208]] 11:17, 2021 ж. қыркүйектің 6 (+06) == [[:Ақбілек (роман)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қысқаша мазмұнында Қазақ сөзін Қазан сөзімен аустыру керек өйткені мұнда көтеріліс туралы айтылып жатыр. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.91.70.195|178.91.70.195]] 15:10, 2021 ж. қыркүйектің 8 (+06) == [[:Қойкелді Сартұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мақаланың аты қате жазылған, орфографиялық ережелерге сәйкес келмейді, себебі "Г" дыбысы тек айтылатын кезде ғана болады, бұл орфоэпиялық норма, ал жазылатын кезде орфоэпиялық ереже ескерілмейді. Өз бетінше мақала атын өзгерте алмадым, алайда мәтін ішінде атына байланысты барлық қателерді түзедім. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Dias Baurzhan|Dias Baurzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Dias Baurzhan|талқылауы]]) 11:13, 2021 ж. қыркүйектің 16 (+06) == [[:Өнеркәсіп төңкерісі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} машина деген сөзді көлік деп жазу қажет Хабарландыру жіберген: сымбат [[Арнайы:Үлесі/185.250.28.152|185.250.28.152]] 16:39, 2021 ж. қыркүйектің 18 (+06) == [[:Қазыбек би]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қате: “Қазақ деген мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз. Елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп найзасына жылқының қылын таққан елміз. Дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз. Досымызды сақтай білген елміз, дәм-тұзын ақтай білген елміз. Бірақ асқақтаған хан болса – хан ордасын таптай білген елміз. Атадан ұл туса – құл боламын деп тумайды, анадан қыз туса – күң боламын деп тумайды, ұл мен қызын жатқа құл мен күң етіп отыра алмайтын елміз. Сен темір болсаң, біз көмірміз – еріткелі келгенбіз, қазақ-қалмақ баласын теліткелі келгенбіз. Танымайтын жат елге — танысқалы келгенбіз, танысуға көнбесең – шабысқалы келгенбіз. Сен қабылан болсаң, мен арыстан – алысқалы келгенбіз, тұтқыр сары желіммен жабысқалы келгенбіз. Бітім берсең – жөніңді айт, бермесең – тұрысатын жеріңді айт!” – депті. Дұрысы: Біз – қазақ деген мал баққан елміз, бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз. Елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп, найзаға үкі таққан елміз, ешбір дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз. Досымызды сақтай білген елміз, дәм-тұзды ақтай білген елміз, асқақтаған хан болса, хан ордасын таптай білген елміз. Атадан ұл туса, құл боламын деп тумайды, анадан қыз туса, күң боламын деп тумайды. Ұл мен қызды қаматып отыра алмайтын елміз. Сен – қабылан болсаң, мен – арыстан, алысқалы келгенбіз. Қазақ, қалмақ баласы, табысқалы келгенбіз. Танымайтын жат елге танысқалы келгенбіз. Танысуға көнбесең, шабысқалы келгенбіз. Сен – қалмақ болсаң, біз – қазақ, қарпысқалы келгенбіз. Жаңа үйреткен жас тұлпар жарысқалы келгенбіз. Тұтқыр сары желіммін, жабысқалы келгенбіз. Сен темір де, мен көмір, еріткелі келгенмін. Екі еліктің баласын теліткелі келгенмін, егесетін ер шықса, иілткелі келгенмін. Берсең жөндеп бітіміңді айт, не тұрысатын жеріңді айт Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:AronRaut|AronRaut]] ([[Қатысушы талқылауы:AronRaut|талқылауы]]) 13:13, 2021 ж. қыркүйектің 19 (+06) == [[:ДНҚ репликациясы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Криктер дегенимиз арна емес Крик Фрэнсис Крик деген галымнын есими Хабарландыру жіберген: Димаш [[Арнайы:Үлесі/178.90.225.57|178.90.225.57]] 18:18, 2021 ж. қазанның 4 (+06) == Ауыл тұрғындарының жетістіктері == Ауыл тұрғындары жетістіктері деген бөлімде белгісіз кісілер хейт жазып қалдырыпты. Түзету үшін толық ақпарат білмеймін, білетін кісілер жаза жатар. Бірақ, уақытша қазіргі мәліметтерді өшіре тұруыеызды сұраймын == Қайта өрлеу мәдениеті == Франция қате жазылған Оны қатесін түзеу керек == Қаланын аттары == Қаланын атарын жазғанда, автоматты түрде қате деп шығады(Дубли) == Холокост == Адамзатқа жасалған ең ауыр қиянат, әділетсіздікке қалай күмән келтіруге болады? Холокостта 6 миллион адам газға улап, қарумен атып жойды ғой. Антисемитизм бұл әділетсіздік екені рас. Осы күмән туралы жазған адам еврейлерге негативті көзқараста болған. Осы жазылған ақпараттар толығымен бос сандырақ. == Lada == Мен Lada үшін мақала жасағым келеді, себебі мен 100-ден астам өңдеулер жасадым, өйткені мен жаңа пайдаланушымын, бірақ оны жасауға кедергі болатын қате пайда болғандықтан мүмкін емес: << Қате, өңдеме сақталмады. Өңдеме сүзгісі Уикипедияға қош келдіңіз!. Өтініш, мақаланы бастау үшін «Бетті сақтау» батырмасын қайта баспас бұрын бұл ескертуді оқып шығыңыз. Мақалаға әлдеқашан жарияланған мәтіндерді көшіріп салмаңыз. У этого правила есть редкие исключения. Для авторов есть специальный механизм подтверждения, хотя проще переписать текст другими словами. Мақалаға меншікті толғанымдарды қосуға болмайды. Уикипедияның негізгі ережелерінің бірі тексерілмелділігі және өзіндік зерттеулерге жол берілмейді. Уикипедия - жарнамаға арналған орын емес. Мәтінде фирманың өз сайтынан көшірілген жарнамалық материалдар болса, онда ол бейтарап болуы мүмкін емес, сондықтан талқылаусыз жойылуы мүмкін. Предмет статьи должен обладать энциклопедической значимостью, то есть упоминаться в авторитетных источниках. Мақала өзіңіз туралы, өзіңіздің уеб сайтыңыз, өзіңіздің танымды емес компанияыңыз немесе музыкалық топ туралы болса жылдам жойылады. Бұл сүзгіште немесе көрсетілген ескертуде қате бар деп есептесеңіз бұл туралы бізге хабарлаңыз. >> және << Қате, өңдеме сақталмады. Өңдеме сүзгісі Уикипедияға қош келдіңіз! Өкінішке орай, сіздің өңдемеңіз жүйелі болмағандықтан өңдеме сүзгісімен автоматты түрде болдырылмады. Егер сүзгіде қате болса, онда біз сіздің өзгерісіңізді қалпына келтіре аламыз және бұл қатені жақында түзетеміз ол үшін администраторларға хабарлаңыз. >> Тыйым салуды алып тастап, маған осы мақаланы жасауға рұқсат беріңіз[[Қатысушы:SSHTALBI|SSHTALBI]] ([[Қатысушы талқылауы:SSHTALBI|талқылауы]]) 01:32, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) :Қайырлы күн, жаңа қатысушыларға мақала бастауға шектеу қойылған. Мақала бастау үшін кемінде 200 өңдеме жасау қажет (себебі: уикипедияда мақала жазуда тәжірибе жинау керек). 500 өңдеме жасасаңыз мақаланы өзіңіз тексеріп жариялай аласыз. :Қазіргі уақытта [[Арнайы:Үлесі/SSHTALBI|40]] өңдеме жасапсыз. :Мәселеңізге келетін болсақ, жаңа қатысушы ретінде жоба:инкубаторға мақалаңызды жазуға болады. Мен байқағандай ''Жоба:Инкубатор/Lada жазуда екенсіз, осыны әлі де болса жетілдіріп толықтыруды ұсынамын''. :Сосын мақаланы жариялауға көмектесеміз. :Тағы да сұрақтарыңыз болса сұрай беріңіз. [[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Ұлы Тұран|талқылауы]]) 09:38, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) @[[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] Жоқ, шектеу 100 түзету болды, енді сіз 200 және 500 өңдеуді айтасыз. Мен көлікке қатысты кейбір беттерді өңдегеннен бері 100-ден астам шағын өңдеулер жасадым. Дегенмен, мен Project/Incubator:Lada-ны бастағаннан бері, мен сізден оны жақсартуды және оны мақалаға айналдыруды шешуді талап етемін.[[Қатысушы:SSHTALBI|SSHTALBI]] ([[Қатысушы талқылауы:SSHTALBI|талқылауы]]) 11:22, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) :Тағы да толықтыруларды қажет етеді. Басқа уикилерден қарап мәлімет қосып көріңіз. Дереккөздер, санаттар қосу керек. [[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Ұлы Тұран|талқылауы]]) 13:22, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) @[[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] Мен көздер мен санаттарды қостым. Оны қазір мақалаға айналдырыңыз.[[Қатысушы:SSHTALBI|SSHTALBI]] ([[Қатысушы талқылауы:SSHTALBI|талқылауы]]) 14:24, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) :{{Жасалынды}} [[Lada]] бетіне жылжытып қойдым. Мақаланы арықарай жетілдіресіз деген сенімдемін. [[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Ұлы Тұран|талқылауы]]) 23:00, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) == Палеоген == "'''Палеоген''' – [[Бор кезеңі|бордың]] алдында, [[Неоген|неогеннен]] кейін келетін " Бұл қате. Басында бор, сосын палеоген, сосын неоген [[Арнайы:Үлесі/178.89.27.144|178.89.27.144]] 20:06, 2025 ж. шілденің 3 (+05) == Сол жақ оң болғандықтан, оң жақтың да оң болуы талап етіледі.== Дұрыс емес формула:<math> \sqrt{\frac{1 - \sin\theta}{1 + \sin\theta}} = \frac{1 - tg(\theta/2)}{1 + tg(\theta/2)} </math> Дұрыс формула:<math> \sqrt{\frac{1 - \sin\theta}{1 + \sin\theta}} = \frac{\left|1 - tg(\theta/2)\right|}{\left|1 + tg(\theta/2)\right|} </math> https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%8B_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B Дереккөз:https://planetmath.org/goniometricformulas ,https://archive.org/details/introductioanaly00eule_0 [[Қатысушы:Ambitious miss|Ambitious miss]] ([[Қатысушы талқылауы:Ambitious miss|талқылау]]) 19:41, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05)-[[Қатысушы:Ambitious miss|Ambitious miss]] ([[Қатысушы талқылауы:Ambitious miss|талқылау]]) 19:49, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05)-[[Қатысушы:Ambitious miss|Ambitious miss]] ([[Қатысушы талқылауы:Ambitious miss|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05) -[[Қатысушы:Ambitious miss|Ambitious miss]] ([[Қатысушы талқылауы:Ambitious miss|талқылау]]) 02:39, 2025 ж. желтоқсанның 19 (+05) == Қабдеш Жұмаділов туралы ақпарат == Жазушының жұбайының аты Самал емес, Сәуле. Түзетүіңізді сұраймын. Дереккөз - автордың Таңғажайып Дүние өмірбаяндық шығармасы. [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-81132-5|&#126;2026-81132-5]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-81132-5|talk]]) 22:01, 2026 ж. ақпанның 5 (+05) == Жасқаншақтық == Сипаттамасын білмеймін [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:57, 2026 ж. ақпанның 7 (+05) == «Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)» мақаласына жаңа фотосурет ұсынысы == Сәлеметсіздер ме! Мен «Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)» мақаласында Петер Мадьярдың (Péter Magyar) 2026 жылғы 15 наурыздағы қоғамдық шара кезінде түсірілген, еркін лицензиялы жаңа фотосуретін пайдалануды ұсынғым келеді: [[:File:Peter-Magyar-Budapest-15-03-2026_(cropped2).jpg]] Бұл сурет оны Будапешттегі Батырлар алаңында өткен ірі қоғамдық жиын кезінде көрсетіп, оның қоғамдық және әлеуметтік белсенділігінің маңызды сәтін құжаттайды. Файл Wikimedia Commons қоймасында еркін қолжетімді және ағылшын тіліндегі Уикипедияда осы тақырып бойынша қолданылып жатыр (қараңыз: [[:en:2026 Hungarian parliamentary election]]). Мәліметтердің жаңалығы, контекстік дәлдігі және жобалар арасындағы сәйкестік үшін бұл суретті осы мақалада да пайдалану пайдалы болар еді. Фотосурет қоғамдық орында түсірілген және нақты оқиғаны көрсетеді. Бұл қойылған портрет емес, шынайы сәтті түсірген деректі фотосурет. Бұл туралы не ойлайсыздар? [[Қатысушы:VargaZsuzsi1|VargaZsuzsi1]] ([[Қатысушы талқылауы:VargaZsuzsi1|талқылау]]) 11:48, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Fork == Isn't this the same person? [[Хамза Ерзінұлы Зайсанов]] / [[Жайсанып Мүдәрісұлы]] [[Қатысушы:Почитатель Нурдквиста|Почитатель Нурдквиста]] ([[Қатысушы талқылауы:Почитатель Нурдквиста|талқылау]]) 15:09, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) 1fbk8k3iwhs4lxsch1q79p4slxfq870 3589645 3589642 2026-04-22T10:18:38Z 1nter pares 146705 /* Fork */ Жауап беру 3589645 wikitext text/x-wiki {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> {{Жинақталған мазмұн|30|400}} == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Негізінде Абай Құнанбаев Семей облысында Шыңғыстау бауырында Қасқабұлақ деген жерде дүние есігін ашқан. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Axan Erkebulan|Axan Erkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:Axan Erkebulan|талқылауы]]) 15:40, 2016 ж. желтоқсанның 18 (+06) == [[:Ақуыз]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Нобель сыйлығының лауреаты, атақты ғалым Лайнус Полинг нәруыздың екінші реттік құрылымын ашқан. Полипептидті тізбектің кеңістіктегі оралма тәрізді болып келген пішінін нәруыздың екінші реттік құрылымы деп атайды. Бұған нәруыздың және тырнақтың нәруызы кератин жатады. Нәруыздың екінші реттік құрылымы !мутектік! байланыстар арқылы орындалады. Бір орамдығы NH-топтары мен көршілес орамдығы CO-топтары арасындығы түзілетін сутектік байланыс арқылы оралым ұсталынып тұрады. Сутектік байланыстар коваленттік байланыстардан анағұрлым әлсіз. Бірақ бірнеше рет қайталанғанда, олар берік байланысады. Көптеген сутектік байланыстар арқылы «тігілген» полипептидті оралым берік құрылым болып келеді. Нәруызда оралмалы бөліктерінің бар болуы, оған жылжымалылық, мықтылық, серпімділік қасиет береді. Нәруызда цилиндр тәрізді оралым бөліктерінен басқа аминқышқылы пролиннен түзілетін, тізе тәрізді бүгілетін бөліктері де бар. Хабарландыру жіберген: Улан Айтхожаев! [[Арнайы:Үлесі/5.63.66.106|5.63.66.106]] 09:01, 2017 ж. қаңтардың 11 (+06) == [[:Ми]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} алдынғы ми сынарлары ( немесе үлкен ми сынарлары) Хабарландыру жіберген: дарын бектемиров [[Арнайы:Үлесі/5.251.46.43|5.251.46.43]] 15:03, 2017 ж. қаңтардың 13 (+06) == [[:Arsen Kenesbayev]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жақайым бетінде сурет қосайын деп едім шежіренің, сүзгі өткізбей жатыр 3:05, 2025 ж. қаңтардың 4 (+05) == [[:Пахлава]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Пахлава (немесе баклава) — қатпарлы қамыр мен жанғақ, тосаптан тұратын танымал кондитерлік өнім. Шығыс елдер асханасында кеңінен танымал, ең алдынғы қатарда Түрік, Армян,&nbsp;Әзірбайжан, Кавказ, Араб елдерінде қолданысқа ие. Наурыз мерекесінде таратылатын, Түркия, Таджикстан, Өзбекстан сияқты мемлекеттерде әйгілі болып саналады. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.88.253.21|178.88.253.21]] 01:20, 2017 ж. ақпанның 3 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Күшейткіш үстеу — сынның немесе қимылдың , іс-әрекеттің беогісін я сапасн күшейтіп ,я солғындатып көрсетеді. Күшейткіш үстеулер көбінесе сапалық сын есімдермен тіркесіп жұмсалады да, онымен тұтасып келіп , сын есімнің күшейтіліп шырай түрін жасауға негіз болады. Мысалы: ең әдемі, тым биік, өте жақсы, аса маңызды, орасан зор және тағы басқалары. Күшейткіш үстеулердің біразы етістікпен тіркесіп қалай? деген сұраққа жауап береді. Ол қимылдың сипатын күшейтіп не солғыдып көрсетеді. Мысалы: мүлде білмейді, әбден шаршаған, сәл ауырады, керемет сөйледі және тағы басқалары. Құрамы жағынан күшейткіш үстеулер негізгі түбір болып келеді Хабарландыру жіберген: 21:52, 2017 ж. ақпанның 7 (+06)~~ [[Арнайы:Үлесі/2.132.80.86|2.132.80.86]] 21:52, 2017 ж. ақпанның 7 (+06) == [[:Жақша]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Көптеген жерлерде автор деп жазудың орнына аутор деп жазылып кеткен. Сондықтан соны түзетулеріңізді сұраймын. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.88.254.154|178.88.254.154]] 19:29, 2017 ж. ақпанның 9 (+06) == [[:Доминика]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Біраз жерлерде орфографиялық қателер анықталды. Хабарландыру жіберген: Ермек [[Арнайы:Үлесі/2.132.51.102|2.132.51.102]] 20:36, 2017 ж. ақпанның 9 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Сәлем, ағайындар! Қателерді түзетіп әлек болсам, бір пысықай түзеткенімді өшіріп әлек. Мысалы, Ұларлар деген мақала. Мақаланың ұларлар атын ұлар деп өзгерте алмадым, өзгертуге келмейді екен. Сосын қырғаулдықтар деген сөзді қырғауыл деп түзетіп қойсам өшіріп тастаған. Қазақ тілінде жөнді жосынсыз лар, дар деп айта бермейді. Мысалы, қойлар, малдар деп айтпайды. Қоралы қой, қалың мал деп жалқы түрде айтады. Мұндағы өңдемелер "болып табылады, құрайды, ...." деген орысшадан тура аудара салған қазақы емес сөз саптаулар мен ...-ға деген, -лық, -тық" деген орынсыз қолдана берген жалғауларға толып кеткен. Аң жануардың атын көбінесе көпше түрде жаза берген. Арыстандар, жолбарыстар, жыландар, бүркіттер....дегендей. Тауды да таулар дей берген. Мысалы, Алтай таулары. Біздің білуімізше жалғыз ғана Алтай тауы бар еді ғой. Басқа қандай қандай Алтай тауы бар еді?! Сосын мына әкімшілер өңдемелерді албаты өшіргенді доғару керек. Біреу Уикиге жаңа ғана салып өңдеуге үлгермеген болу керек. Соны арықарай өңдеп уикилендіріп безендіріп қоюдың орнына қит етсе өшіруге, жоюға дайын тұруы мұндағы мақала салатын еріктілердің ынтасын азайтады. Кез келген мақалаға дереккөзді талап ету де сонша дұрыс емес, әсіресе, бұл талап қазақ тарихына жүрмейді. Қазақ басқа отырықшы халықтарға ұқсап тарихы хатталып жазылып келген халық емес, көбінесе ауыздан ауызға аңыз түрінде айтылып жазылып келген. Енді мұның қай жерін дереккөз етерсің? Рас, мұнда орынсыз мақала салатындар да бар шығар, оны өшіруге де тура келетін шығар. Бірақ бірден әкімші болған соң мұның аражігін ажыратып өшіруі шарт. Мұны ажырата алмаса әкімші болудың керегі не. Әйтпесе тап бір "қостырып қойған қойың бардай", біреудің ақы пұлсыз өз шамасынша өңдеп жатқан өңдемелерін әкімші дейтін біреу жол ортадан өшіре салу еркін кім берген?! Уики қазаққа ортақ, ендеше қазаққа ортақ дүниені бір бірімізді түсініп жабылып іске асырмасақ баяғы отыз жетідегі көк жекпенділерге ұқсап "шаш ал десе бас ал" дегендей өшіре беруге мүлдем келіспеймін! Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Galymmurat|Galymmurat]] ([[Қатысушы талқылауы:Galymmurat|талқылауы]]) 15:16, 2017 ж. ақпанның 12 (+06) :Ұларлар деген атауын өзгерте алмадым, ал ұларлар деген мақала ішіндегі қате түзетілді. Сұрақтарыңыз болса https://t.me/kkwiki_chat телеграм тобына қойыңыз. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылауы]]) 15:34, 2022 ж. тамыздың 4 (+06) == [[:Аққулар ұйықтағанда (поэма)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев 1931 ж. 9-ақпанда Алматы облысы, қазіргі Райымбек (бұрынғы Нарынқол) ауданының, Қарасаз ауылында дүниеге келген. Алайда, құжаттар бойынша ақынның туған күні ақпанның 9-нда тойланады. Мұнда 9 ақпанда туылып 9 ақпанда тойлағанының несі жаман? Хабарландыру жіберген: Есмаханов [[Арнайы:Үлесі/37.150.113.11|37.150.113.11]] 20:17, 2017 ж. ақпанның 18 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Менің мақаламды вандализм деп болдырмай істеп жібере береді Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Алтынгүл Зинетуллина|Алтынгүл Зинетуллина]] ([[Қатысушы талқылауы:Алтынгүл Зинетуллина|талқылауы]]) 04:30, 2017 ж. ақпанның 20 (+06) == [[:ежелгі ғұндар мен юэчжилер туралы деректері]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} скифтік мәдениетке ұқсас мәдениетті игеріп, аралап көлікпен кәшіп қонып жүрді Хабарландыру жіберген: глшш [[Арнайы:Үлесі/37.150.5.110|37.150.5.110]] 17:06, 2017 ж. ақпанның 26 (+06) == [[:Мөлшер үстеуі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мен 6 сыныптың кітабынан қарадым .Онда 147 бет емес 196 бет екні анық көрсетілген. қолымда дәлел де бар Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/5.251.182.166|5.251.182.166]] 22:08, 2017 ж. ақпанның 26 (+06) == [[:Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} длорпавычсмитьбдщшгневыч №ждлорпавчя Хабарландыру жіберген: 20 [[Арнайы:Үлесі/178.90.224.150|178.90.224.150]] 16:31, 2017 ж. ақпанның 27 (+06) == [[:Қалмақан Әбдіқадыров]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ол туралы өте аз мәлімет. Онда-мұнда бұрмалап жағансыздар. Толығырақ болса. Мысалы,ол 1903 жылы дүниеге келген және т.б Хабарландыру жіберген: аяулым [[Арнайы:Үлесі/2.135.136.162|2.135.136.162]] 23:05, 2017 ж. ақпанның 27 (+06) == [[:Қосарлы ұрықтану]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл жерде төрт деген сөздің орнына тқрт деп жазды. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.166.226|82.200.166.226]] 10:55, 2017 ж. наурыздың 6 (+06) == [[:Құрылымдық]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} бір қосылыс барлығы Хабарландыру жіберген: 9636 [[Арнайы:Үлесі/2.134.245.9|2.134.245.9]] 22:03, 2017 ж. наурыздың 8 (+06) == [[:Ғимарат және оның элементтері туралы түсінік]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Сөйлемдердің дұрыс жазылуына мән берсеңіз. Хабарландыру жіберген: Сөйлемдердің дұрыс жазылуына мән берсеңіз. [[Арнайы:Үлесі/176.69.146.197|176.69.146.197]] 01:12, 2017 ж. наурыздың 18 (+06) == [[:Барсакелмес]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Маған қате деп тұр. Хабарландыру жіберген: Сеее/Һ [[Арнайы:Үлесі/5.63.66.106|5.63.66.106]] 16:14, 2017 ж. наурыздың 28 (+06) == Дем салу расими == Qzaqsha shrift jok. Keshirim otinem. Dem salu rasimi degen takiripta kalima sozi "Kalnma" dep kate ketipti! Ondegeniniz jon bolar. Rahmet. --[[Арнайы:Үлесі/2.132.13.39|2.132.13.39]] 12:07, 2017 ж. наурыздың 31 (+06) == [[:Вакцина]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} анатоксиндер химиялық вакцина құрамына кірмейді олар жеке дара вакцина түрі болып саналады. Хабарландыру жіберген: Бекназар [[Арнайы:Үлесі/178.90.253.168|178.90.253.168]] 22:07, 2017 ж. сәуірдің 2 (+06) == [[:Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} білімге рақмет бырақ қате жібермеңіз Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.151.221.159|37.151.221.159]] 18:15, 2017 ж. сәуірдің 3 (+06) == [[:Ахмет Байтұрсынұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Осы беттегі "1926-жылы Бакуде өткен Бірінші Түркологиялық құрылтайдың төрағалығын атқарған Ахмет БАЙТҰРСЫНОВ" деген дұрыс емес. Суреттегі "А.Байтұрсынов" деп көрсетілген Байтұрсынов емес. А.Байтұрсыновтың осы Бакудегі Тіл құрылтайына қатысқан басқа суреті бар. Ол суретте Ахаңда сақал да, мұрт та бар. Сол суретті салыстырып қараңыздар. Қате суреттің Википедияда берілуіне қарсымын. Жұмат ӘНЕСҰЛЫ, журналист, жазушы, тарихшы Хабарландыру жіберген: Жұмат ӘНЕСҰЛЫ [[Арнайы:Үлесі/37.150.70.42|37.150.70.42]] 17:14, 2017 ж. сәуірдің 6 (+06) == [[:Халықаралық қазақ-түрік университеті]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ayu.edu.kz adresine durystau kazhet Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/88.227.13.205|88.227.13.205]] 18:15, 2017 ж. сәуірдің 6 (+06) == [[:Картоп]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қазіргі заманда дүние жүзінің бырлық елдерінде егіледі. Хабарландыру жіберген: Смайлова [[Арнайы:Үлесі/178.22.170.77|178.22.170.77]] 12:57, 2017 ж. сәуірдің 8 (+06) == [[:Мұхтарбай Өтелбаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1) Навье-Стокс теңдеуін шешкен жоқ 2) Математикадан Нобель сыйлығының лауреаты емес. Себебі, Нобель сыйлығы математикадан берілмейді. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/147.30.18.157|147.30.18.157]] 23:51, 2017 ж. сәуірдің 11 (+06) == [[:Бензин]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "60°С-та қатады" деп жазылған екен. Негізі "-60°С-та қатады" деп алдына " - " таңбасын қойсаңыз дұрыс болады. Рахмет. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.238.79.210|178.238.79.210]] 08:42, 2017 ж. сәуірдің 12 (+06) :сіз өзіңіз де тіркеліп қателерді өңдей аласыз. Басқа сұрақтарыңыз болса https://t.me/kkwiki_chat телеграм чатына өтіп сұрақтарыңызды қойыңыз. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылауы]]) 15:43, 2022 ж. тамыздың 4 (+06) == [[:Домбыра]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қомыз емес қобыз! Қазақта үш шекті домбыра жоқ,тек екі шекті ғана! Хабарландыру жіберген: Аяла [[Арнайы:Үлесі/2.134.10.119|2.134.10.119]] 23:11, 2017 ж. сәуірдің 13 (+06) == [[:Дүниежүзілік көрме]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} теңдессіз - теңдесіз,талдаудары - талдаулары Хабарландыру жіберген: т.еңсепов [[Арнайы:Үлесі/91.185.15.160|91.185.15.160]] 17:34, 2017 ж. сәуірдің 15 (+06) == [[:Синекдоха]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} analysis of labour market of tourism and hospitality industries in Kazakhstan Хабарландыру жіберген: ххз [[Арнайы:Үлесі/212.154.154.214|212.154.154.214]] 12:52, 2017 ж. сәуірдің 17 (+06) == [[:Ұлы Отан соғысы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} үштік пакт емес факт Хабарландыру жіберген: меники дурыс атак [[Арнайы:Үлесі/178.90.189.70|178.90.189.70]] 18:27, 2017 ж. сәуірдің 18 (+06) == [[:Күлкі күні]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қысташа дұрыс емес.Қысқаша болады Хабарландыру жіберген: нур [[Арнайы:Үлесі/109.248.219.121|109.248.219.121]] 22:16, 2017 ж. сәуірдің 18 (+06) == [[:Австралия доллары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Австралия доллары - банкноталар (de.wikipedia.org/wiki/Australischer_Dollar) Хабарландыру жіберген: Австралия доллары - банкноталар (de.wikipedia.org/wiki/Australischer_Dollar) [[Арнайы:Үлесі/93.128.181.60|93.128.181.60]] 02:20, 2017 ж. сәуірдің 21 (+06) == [[:Австралия доллары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Австралия доллары - банкноталар Хабарландыру жіберген: de.wikipedia.org/wiki/Australischer_Dollar [[Арнайы:Үлесі/93.128.181.60|93.128.181.60]] 02:32, 2017 ж. сәуірдің 21 (+06) == [[:Дисперсия]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} әріп қатесі кеткен қазақтың әріптерімен өзгерттім Хабарландыру жіберген: УДЖ [[Арнайы:Үлесі/212.96.66.94|212.96.66.94]] 01:34, 2017 ж. сәуірдің 23 (+06) == [[:Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Саламатсыздар ма! Уикипедиядагы Университеттің бетіне арналған атауды жөндеңіздерші. яғни „Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті„ деп. сосын университет суретін салсаңыздар! Сіздерге Алла разы болсын, рахмет Хабарландыру жіберген: Айша Кеңесбай [[Арнайы:Үлесі/89.250.82.34|89.250.82.34]] 11:02, 2017 ж. сәуірдің 24 (+06) == [[:Қожа]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ыскак ,Абдижалел,Абдрахим бабтардын келген жылдары дурыс жазылмаган.. Калган макалалары ар турли ертеректе жарык корген макалалардан терип жазылган.. Хабарландыру жіберген: Абитов Алибек [[Арнайы:Үлесі/176.223.100.231|176.223.100.231]] 11:05, 2017 ж. сәуірдің 24 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} көп қате байқадым сұмдық Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.150.1.124|37.150.1.124]] 11:28, 2017 ж. сәуірдің 27 (+06) == материк == --[[Арнайы:Үлесі/5.34.7.124|5.34.7.124]] 11:23, 2017 ж. мамырдың 3 (+06)платформа емес плотформа == [[:ЭЕМ-нің құрамы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Микропроцессор бөлімінде "кристал" сөзінің орнында "критал" деп жазылынып тұр Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/95.57.82.193|95.57.82.193]] 10:39, 2017 ж. мамырдың 4 (+06) == [[:Құстар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ал алдыңғң аяқөқолдары қанаттарға айналғанө, Хабарландыру жіберген: рамазан [[Арнайы:Үлесі/95.57.59.252|95.57.59.252]] 11:23, 2017 ж. мамырдың 5 (+06) == [[:Германия]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 94 % і емес пайызы болуы керек контитуциясы парламенті Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.90.249.10|178.90.249.10]] 00:42, 2017 ж. мамырдың 15 (+06) == [[:Механикалық қозғалыс]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Келтірілген мысалдағы бұлт, ұшақ, машина және алма Жермен салыстырғанда бұрынғы орнын өз- 1. 20 м/с жылдамдықпен біркалыпты гертеді, Соңғы сөз гертеді емес өзгертеді болады Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.133.108.149|2.133.108.149]] 22:36, 2017 ж. мамырдың 16 (+06) == [[:Ыбырай Алтынсарин]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бул матинде нукте койылганнан кейин бас ариппен емес киши ариппен жазып койган.Мен соны гана тузегим келди. Хабарландыру жіберген: Еркежан Алментаева Касымкызы [[Арнайы:Үлесі/92.49.197.158|92.49.197.158]] 08:46, 2017 ж. мамырдың 22 (+06) == [[:Программалық жасақтама]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ортақ және қолданбалы программалық жасақтама болып екіге түрге бөлінеді Хабарландыру жіберген: Ельзана [[Арнайы:Үлесі/37.150.3.22|37.150.3.22]] 18:56, 2017 ж. мамырдың 26 (+06) == [[:Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} негізінде қазақстанның тәуелсіздігін бірінші болып түркия мойындаған Хабарландыру жіберген: Амреева [[Арнайы:Үлесі/2.135.105.25|2.135.105.25]] 20:57, 2017 ж. мамырдың 27 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жұлдыздардың, планеталардың, т.б. аспан денелерінің орналасу орындарын анықтау және өлшеу сияқты практикалық мәселелерді шешу үшін астрономияда аспан сферасы деген ұғым колданылады. Аспан сферасы—радиусы анықталмаған жорамал сфера. Аспан шырақтары, әртурлі қашықтықта болғандықтан, онық бетіне бақылаушы белгілі бір уаңытта өзі орналасқан орыннан кәретін букіл аспан шырақтары проекциялаиады . Хабарландыру жіберген: Бағадатов Мирас [[Арнайы:Үлесі/109.166.64.227|109.166.64.227]] 16:39, 2017 ж. мамырдың 29 (+06) == [[:Асқорыту мүшелері]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ас корыту жүйесі бас бөлімінің алдыңғы бөлігі.Ауыз Хабарландыру жіберген: нрайым [[Арнайы:Үлесі/95.182.10.198|95.182.10.198]] 21:32, 2017 ж. мамырдың 29 (+06) == [[:Ароморфоз]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мысалы бауырымен сози Хабарландыру жіберген: ааа [[Арнайы:Үлесі/178.88.149.199|178.88.149.199]] 21:49, 2017 ж. мамырдың 29 (+06) == [[:Үйкеліс күші]] == {{Талқылау статусы|+}} μ коэф болу керек, к- ол катандық Хабарландыру жіберген: дильназ мукпенова [[Арнайы:Үлесі/178.91.170.183|178.91.170.183]] 22:58, 2017 ж. мамырдың 29 (+06) == [[:Жансүгіров ауылы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ауылда 3 орта мектеп бар Хабарландыру жіберген: Каулыбекова [[Арнайы:Үлесі/5.250.153.142|5.250.153.142]] 13:59, 2017 ж. мамырдың 30 (+06) == [[:Ақшабаев Намазбай]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} қызыҚ емес қызыЛ қызыҚ емес қызыЛ қызыҚ емес қызыЛ Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/92.47.104.166|92.47.104.166]] 11:44, 2017 ж. маусымның 14 (+06) == [[:Қарлұқ қағанаты]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мемлекеттің құрылуы тақырыпшасында Қарлұқтардың 746 жылы құрылды деуі қате деп есептейміен, себебі Қарлұқ қағанаты 756 жылы құрылды Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.90.226.96|178.90.226.96]] 17:17, 2017 ж. маусымның 21 (+06) == [[:Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жаңаарна ауылында туылған. Атын ауыстырып қойыңыздар. Хабарландыру жіберген: Сымбат Исрапулова [[Арнайы:Үлесі/5.250.153.181|5.250.153.181]] 20:02, 2017 ж. маусымның 28 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:AsylkhanNshym.nis]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} қазір Төлеби ауданына қарасты Маятас ауылы Шымкент қаласына қосылды. Өзім түзетейін десем, нақты қай ауданына қосылғанын білмеймін. Еңбекші ауданы болуы мүмкін. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:AsylkhanNshym.nis|AsylkhanNshym.nis]] ([[Қатысушы талқылауы:AsylkhanNshym.nis|талқылауы]]) 18:42, 2017 ж. шілденің 26 (+06) == [[:Ертіс ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Әкімшілік-аумақтық бөлінуінде Қызылжар емес, Қызылқақ аулылы болуы керек Хабарландыру жіберген: Алина [[Арнайы:Үлесі/178.22.168.39|178.22.168.39]] 19:09, 2017 ж. шілденің 27 (+06) == [[:Ермахан Сағиұлы Ыбрайымов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жамбыл облысы, Т. Рысқұлов ауданы Жақсылық ауылында туған Хабарландыру жіберген: Жәкең ғой [[Арнайы:Үлесі/89.218.230.10|89.218.230.10]] 20:07, 2017 ж. тамыздың 2 (+06) == [[:Туыстық атаулары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Әже, апа атауларында қателіктер Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.88.108.165|178.88.108.165]] 22:16, 2017 ж. тамыздың 20 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Nkassumkhan]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Сәлеметсіздер ме! Қате жайлы хабар. ҚР қорғаныс министірі И.Тасмағамбетов деп тұр. Қазір Қр қорғаныс министірі Сәкен Әділханқлы Жасұзақ екенін хабарлағым келеді! Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Nkassumkhan|Nkassumkhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Nkassumkhan|талқылауы]]) 21:31, 2017 ж. қыркүйектің 4 (+06) == [[:Саңырауқұлақтар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Саңырауқұлақтар өсімдіктерге жатпайды Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.150.36.225|37.150.36.225]] 13:47, 2017 ж. қыркүйектің 10 (+06) == [[:Жасушаның химиялық құрамы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қазақ тілінде неорганикалық деген сөз жоқ.Ол бейорганикалық болып жазылады Хабарландыру жіберген: 123хх [[Арнайы:Үлесі/178.91.19.140|178.91.19.140]] 22:31, 2017 ж. қыркүйектің 11 (+06) == [[:Төле би]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қазыбек Айтеке бидің қолдауымен үш жүзге төбе би болып сайланған Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.88.138.175|178.88.138.175]] 16:22, 2017 ж. қыркүйектің 17 (+06) == [[:Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бірінші сөйлемде орфографиялық қателер бар. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/89.218.80.130|89.218.80.130]] 18:19, 2017 ж. қыркүйектің 20 (+06) == [[:Тас дәуірі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ежелгі палеолит кезеңдерінің хронологиялық шеңбері дұрыс емес Хабарландыру жіберген: 12345 [[Арнайы:Үлесі/145.255.162.82|145.255.162.82]] 17:11, 2017 ж. қыркүйектің 26 (+06) == [[:Бірінші дүниежүзілік соғыс]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Франц Фердинандтың өлімінің күні дұрыс жазылмаған!!! 23 маусым емес 28 маусым!!! Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.150.0.130|37.150.0.130]] 14:41, 2017 ж. қазанның 1 (+06) == [[:Марс]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мен бакамай басып жибериппин Хабарландыру жіберген: зарина [[Арнайы:Үлесі/212.96.82.16|212.96.82.16]] 21:42, 2017 ж. қазанның 9 (+06) == [[:Брайд киті]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} нақты ақпарат жоқ ,қате көп Хабарландыру жіберген: арай [[Арнайы:Үлесі/89.218.154.130|89.218.154.130]] 14:13, 2017 ж. қазанның 14 (+06) == [[:Ашық жүйе]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} OSK дегеннің орынына OSI болу керек опечатка ғой ;) Хабарландыру жіберген: Болды [[Арнайы:Үлесі/80.241.2.10|80.241.2.10]] 11:58, 2017 ж. қазанның 17 (+06) == [[:Ашық жүйе]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қателер көп бір терминнің өзінде, қабыл алыңыз ! Хабарландыру жіберген: SFEK [[Арнайы:Үлесі/80.241.2.10|80.241.2.10]] 12:01, 2017 ж. қазанның 17 (+06) == [[:Мангр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} молиметтер-малиметтер осылай бирак менде казак тили жок кешириниздер Хабарландыру жіберген: енгиз [[Арнайы:Үлесі/95.56.128.240|95.56.128.240]] 20:24, 2017 ж. қазанның 24 (+06) == [[:Монстера]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} белгели-белгили оылай кешириниздер менде казакша жок Хабарландыру жіберген: енгиз [[Арнайы:Үлесі/95.56.128.240|95.56.128.240]] 20:46, 2017 ж. қазанның 24 (+06) == [[:Досжан Құрақов немесе Құрақтың Досжаны]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Күйшінің әкесінің аты қате жазылған. Мен Құрақтың Досжанының туыс немересі ретінде айтып отырмын. Құрақ деген батыр - күйші Досжанның атасының аты. Күйшінің өз әкесінің есімі Наурызбай. Бірақ күйші елге Құрақтың Досжаны деген атпен танылған. Себебі атасы, батыр Құрақ төрт жасында оны бауырына басып алған. Сондықтан оны Досжан Құрақов немесе Құрақтың Досжаны деп жазуларыңызды сұраймын. Менде күйші жайындағы барлық ақпарат бар, мен оның іздеушісімін.Әруаққа қиянат жасамайық. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Жаппас 1972|Жаппас 1972]] ([[Қатысушы талқылауы:Жаппас 1972|талқылауы]]) 00:21, 2017 ж. қазанның 25 (+06) == [[:Тамыр (өсімдік органы)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Гүлді өсімдіктердің Тамыры тұқымның ұрығынан басталады және бұны алғашқы тамыр деп атайды. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.76.250.110|2.76.250.110]] 12:08, 2017 ж. қазанның 28 (+06) == [[:Баһаи]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бахаи діні әлемдік діндердің қатарына жатпайды. Хабарландыру жіберген: Інжу Шукей [[Арнайы:Үлесі/62.84.33.65|62.84.33.65]] 21:26, 2017 ж. қазанның 30 (+06) == [[:Шортанбай Қанайұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} аллатағала сөзі, біріншіден бөлек жазылады, екіншіден ол бас әріппен жазылады (Алла Тағала). Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.90.194.39|178.90.194.39]] 21:48, 2017 ж. қарашаның 8 (+06) == [[:Ойыл ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} КӨКТОҒАЙ ЕМЕС КӨПТОҒАЙ БОЛЫП АТАЛЫНАДЫ Хабарландыру жіберген: ЖОЛДАС [[Арнайы:Үлесі/5.34.27.187|5.34.27.187]] 01:44, 2017 ж. қарашаның 9 (+06) == [[:Бәйге]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} қырғызша бәйге чабыч емес чабыш сендер қате жазып қойыпсыздар мен таптым түзеп тастайынба? Хабарландыру жіберген: АЕР--- [[Арнайы:Үлесі/145.255.163.66|145.255.163.66]] 19:11, 2017 ж. қарашаның 10 (+06) == [[:Талқылау:Аққу күйі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл жерде аққу күйі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Күй туралы аңыз деп тақырып берілген, бірақ күйге қатысты еш аңыз жазылмаған. Аққу құсының киелі екені айтылып кеткен, және басқа да сөйлемдер тұр. Күй туралы нақты аңыз жазылу керек бұл жерге. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Р.Қайратұлы|Р.Қайратұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Р.Қайратұлы|талқылауы]]) 17:42, 2017 ж. қарашаның 13 (+06) == [[:Күміс алқа]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} алты бала туған және тәрбиелеп өсiрген аналар алтыншы баласы бiр жасқа жеткен және басқа балалары тiрi болған ретте наградталады Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.168.158|82.200.168.158]] 14:51, 2017 ж. қарашаның 20 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} <Дүниежүзілік көрме (1900)> мақаласына өңдеме жасалмас бұрын пайдаланылған суреттер тақырыпқа сай келмейді Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Zhumadildaeva|Zhumadildaeva]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhumadildaeva|талқылауы]]) 18:59, 2017 ж. қарашаның 20 (+06) == [[:Дүниежүзілік көрме (1900)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мақаладағы суреттер тақырыпқа сай емес. Хабарландыру жіберген: Zhumadildaeva [[Арнайы:Үлесі/5.63.66.106|5.63.66.106]] 21:53, 2017 ж. қарашаның 23 (+06) == [[:Акула]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ең ірі теңіз балығы китпошымды акула Хабарландыру жіберген: жен [[Арнайы:Үлесі/178.90.228.38|178.90.228.38]] 12:14, 2017 ж. қарашаның 24 (+06) == [[:ANSI C]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} АНСИ 1966 жылы осылай аталған болатын. Хабарландыру жіберген: Мүбарак Ақбала Әлиқызы [[Арнайы:Үлесі/178.90.250.24|178.90.250.24]] 15:22, 2017 ж. желтоқсанның 3 (+06) == [[:Досжан Құрақұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Күйшінің аты-жөні туралы тағы да дұрыс жазылмаған. Досжан деген күйші Құрақтың ұлы емес, немересі! Досжанның әкесінің аты Наурызбай. Бірақ Досжан Наурызбайұлы десеңіздер, оны ешкім танымайды, өйткені ол кісі елге Құрақтың Досжаны деген атпен мәлім болған. Сондықтан оны құжаттағы фамилиясымен (тегімен) Досжан Құрақов деп немесе Құрақтың Досжаны деп жазғандарыңыз дұрыс. Әруаққа қиянат жасамайық. Хабарландыру жіберген: Индира Ибраева [[Арнайы:Үлесі/185.57.73.105|185.57.73.105]] 12:16, 2017 ж. желтоқсанның 4 (+06) == [[:Сазгер]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} бул жерде кейбир создер қате мысалы біз деген біш деп кеткен содан кешірім сурайм люблю Хабарландыру жіберген: мама [[Арнайы:Үлесі/95.58.236.170|95.58.236.170]] 18:34, 2017 ж. желтоқсанның 5 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:AidoS]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Неге Больцман үйлестірілуіне копирование жасалмайды??? Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:AidoS|AidoS]] ([[Қатысушы талқылауы:AidoS|талқылауы]]) 22:29, 2017 ж. желтоқсанның 9 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:AidoS]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мақалаларды PDF файлда емес Microsoft Word-та жасаңыздаршы өтінемін. Сол жағынан түзетулер енгізіңіздерші!!! Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:AidoS|AidoS]] ([[Қатысушы талқылауы:AidoS|талқылауы]]) 22:34, 2017 ж. желтоқсанның 9 (+06) == [[:Айманкүл Тәжібаева]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Әуезов Тәжібаевтың анасы" деген сөз түсініксіз Хабарландыру жіберген: Мика [[Арнайы:Үлесі/82.200.245.26|82.200.245.26]] 12:16, 2017 ж. желтоқсанның 12 (+06) == [[:Есік обасы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} маған керекті нәрсені көрсетпейді Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/109.201.50.85|109.201.50.85]] 15:55, 2017 ж. желтоқсанның 24 (+06) == [[:Интернет желісінің хаттамасы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} жәй "д"-ның орнына "к"-қою керек! Хабарландыру жіберген: MVM [[Арнайы:Үлесі/178.90.230.15|178.90.230.15]] 11:55, 2018 ж. қаңтардың 12 (+06) == [[:Мемлекет астаналары тізімі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} бандар сери бегаван столица бруней Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/92.46.103.164|92.46.103.164]] 22:23, 2018 ж. қаңтардың 15 (+06) == [[:Жамбыл (тау)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ЖАМБЫЛ ТАУЫ 35-40 УЗЫНДЫГЫ БОЛУ КЕРЕК Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/46.36.149.52|46.36.149.52]] 20:17, 2018 ж. қаңтардың 17 (+06) == [[:Ұлпа]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} жабындық ұлпа түзуші ұлпа туралы мәлімет жоқ Хабарландыру жіберген: Қаныш [[Арнайы:Үлесі/146.0.196.88|146.0.196.88]] 20:58, 2018 ж. қаңтардың 22 (+06) == [[:Жарықкезеңдік]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мұнда суреттер бар ма? Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.91.107.78|178.91.107.78]] 10:51, 2018 ж. қаңтардың 31 (+06) == [[:Жастық]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} неге сіздер түсінбейсіздер қаншама қолжазба жібердім Хабарландыру жіберген: аимап [[Арнайы:Үлесі/2.133.143.168|2.133.143.168]] 12:04, 2018 ж. ақпанның 1 (+06) == [[:Жастық]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мына жастықтардың басқа түрі жоқ па Хабарландыру жіберген: Казыбек би [[Арнайы:Үлесі/2.133.143.168|2.133.143.168]] 12:07, 2018 ж. ақпанның 1 (+06) == [[:Ұлпан (роман)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Есенейдің деп өзгерткенім: оқырманда оқу барысында сұрақ туындайды. Дефиздің жазылу ережесі сақталмады, утір мен нүктеден кейін бос орындар болу керек. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/81.88.144.71|81.88.144.71]] 18:38, 2018 ж. ақпанның 1 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Тазагүл Ермаханова]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} тазагул емес тазагүл Хабарландыру жіберген: елг [[Арнайы:Үлесі/37.150.0.134|37.150.0.134]] 15:28, 2018 ж. ақпанның 4 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Maksat333]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ибрагимов Бауыржан Сабзалұлы деген дұрыс емес, дұрысы Ибрагим Бауыржан Сабзалыұлы және туылған күні 24.11.1961 жыл. Менің өзгерткенімді Kasymov деген автор қабылдамай отыр. Оның ақпараты жалған. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Maksat333|Maksat333]] ([[Қатысушы талқылауы:Maksat333|талқылауы]]) 08:49, 2018 ж. ақпанның 9 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қозы Көрпеш - Баян Сұлу эпосының тарихы XIII-XIV-ғасырларда емес, әлдеқайда арыда жатыр. Оның бір дәлелі Эрмитаждағы орыстар "Скифы отдыхают под деревом" (!!!) деп ат қойып алған, Тува жерінен табылған алтын бұйымдағы сюжет. Ол жерде скифтер ағаштың түбінде пикник жасап отырған жоқ, Баян Сұлу Қозысын жоқтап отыр емес пе? Хабарландыру жіберген: 12:39, 2018 ж. ақпанның 15 (+06)12:39, 2018 ж. ақпанның 15 (+06)~ [[Арнайы:Үлесі/2.132.234.56|2.132.234.56]] 12:39, 2018 ж. ақпанның 15 (+06) == [[:Жақып Қажманұлы Асанов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қазір Жақып Асанов Қазақстан Жоғары Сотының төрағасы. Ал мәтінде әлі Бас прокурор деп жазылып тұр. Орысша википедияда Дұрыс жазылған. Ылғы орысшасын бірінші түзеп, қазақшасына мән берілмей қалып жүр. Негізгі қазақ тілді мәтіндерге мұқият болғандарыңыз жөн. Хабарландыру жіберген: Жолдыбай Базаров [[Арнайы:Үлесі/88.204.170.54|88.204.170.54]] 16:40, 2018 ж. ақпанның 16 (+06) == [[:Мұражай]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} музей грек тілінде museion емес musem болады мен грек тілін меңгерген адаммын сол себепті айтып отрмын Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/62.89.220.228|62.89.220.228]] 19:27, 2018 ж. ақпанның 21 (+06) == [[:Адам құқықтары мен бостандықтары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Конституция сөзі қазақ тілінде дұрыс емес жазылған Хабарландыру жіберген: Nurkeldy [[Арнайы:Үлесі/92.47.198.158|92.47.198.158]] 04:07, 2018 ж. ақпанның 27 (+06) == [[:Хан Шатыр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ОССО деген дұрыс емес, СОСО - яғни Сауда және ойынөсауық орталығы. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/212.154.136.25|212.154.136.25]] 15:30, 2018 ж. ақпанның 28 (+06) == [[:Марат Қабанбай]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Кешіріңіздер сіздер сөздерді қате жазасыздар Хабарландыру жіберген: Тұмар Маритвна [[Арнайы:Үлесі/145.255.165.253|145.255.165.253]] 17:59, 2018 ж. ақпанның 28 (+06) == [[:Ұр, тоқпақ!]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ұр тоқпақ диалогта ғана леп белгісімен үтірмен жазылады.Интонациясына қарай ал ертегі атауында қойылмайды тыныс белгілері Хабарландыру жіберген: Акнур Жумабаева [[Арнайы:Үлесі/178.88.54.51|178.88.54.51]] 10:32, 2018 ж. наурыздың 6 (+06) == [[:Халықаралық Алматы әуежайы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} These airlines are gone. Хабарландыру жіберген: These airlines are gone. [[Арнайы:Үлесі/64.107.3.126|64.107.3.126]] 04:00, 2018 ж. наурыздың 8 (+06) == [[:Василий Александрович Сухомлинский]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} кедей шаруалар отбасында туған Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/109.201.63.209|109.201.63.209]] 18:16, 2018 ж. наурыздың 10 (+06) == [[:Аққулар ұйықтағанда (поэма)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Әкесі қоянжүрек емес Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.134.83.30|2.134.83.30]] 15:04, 2018 ж. наурыздың 12 (+06) == [[:Виженер шифры]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Асыратын сөзінде қате кеткен Хабарландыру жіберген: бак [[Арнайы:Үлесі/2.132.213.192|2.132.213.192]] 20:44, 2018 ж. наурыздың 12 (+06) == [[:Санат:Аустралия таулары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} бул жерде еш малимет жок адамдарга колайсыз Хабарландыру жіберген: дани [[Арнайы:Үлесі/178.22.174.163|178.22.174.163]] 14:21, 2018 ж. наурыздың 14 (+06) == [[:Райымбек батыр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қызметі Батыр деген дұрыс емес. Атағы Батыр Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.134.18.222|2.134.18.222]] 14:48, 2018 ж. наурыздың 14 (+06) == [[:ZaQ (Ninety One)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} фильмографияда ZAQ Жансери емес Аоайдын рольин сомдайды Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/92.47.114.211|92.47.114.211]] 00:14, 2018 ж. наурыздың 23 (+06) == [[:Аристотель]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Аристотель деген далбаеб кой ол вообще Хабарландыру жіберген: акула [[Арнайы:Үлесі/5.63.66.106|5.63.66.106]] 13:34, 2018 ж. наурыздың 27 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Жапон сакура]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 22:56, 2014 ж. сәуірдің 18.жарияланған "Көктүрік құпиясы" деген мақаланың авторын көрсетуді /дереккөзді жазуды/ талап етемін. Авторы: Мағрипа Жылқыбаева, физика-математика ғылымдарының кандидаты, Алтын адам жазуының құпиясын ашқан ғалым. дереккөз: // "Түркі әлемі" газеті, 2009. т.№8,9 Хабарландыру жіберген: саку [[Қатысушы:Жапон сакура|Жапон сакура]] ([[Қатысушы талқылауы:Жапон сакура|талқылауы]]) 13:58, 2018 ж. наурыздың 28 (+06) == [[:Роза Тәжібайқызы Бағланова]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бул жерде быр кате бар.Ол шын есымы жазылмаган.Соган коныл аударсаныздар! Хабарландыру жіберген: Айлин [[Арнайы:Үлесі/89.40.192.99|89.40.192.99]] 20:08, 2018 ж. сәуірдің 11 (+06) == [[:Периодонтит]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} тканьдердiң - дұрыс емес, дұрыс сөз яғни- тіндердің деп болады. Сосын тағы қате бар мәтінде: тіс кариес емес-тіс жегі деп дұрыс болады Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.150.11.173|37.150.11.173]] 18:59, 2018 ж. сәуірдің 18 (+06) == [[:Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} сол күннен бастап Мәнсия "Моншағым" деген атқа ие болды.Бұл ат өзіне де қатты ұнады.Бірге ойнап жүрген орыс қыздары Моншақ деудің орнына Маншук деп атап кетті.Сөйтіп,оның жанама аты Мәншүк болды. Хабарландыру жіберген: Sapar Aisana Kuanush 26.12.2007j. [[Арнайы:Үлесі/37.150.2.23|37.150.2.23]] 19:54, 2018 ж. сәуірдің 19 (+06) == [[:Сүтқоректілер]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ұрық молдасы емес ұрық жолдасы Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/95.56.232.146|95.56.232.146]] 10:16, 2018 ж. сәуірдің 21 (+06) == [[:Жаңаарқа ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жаңаарқа ауданы әкімі - Бекқожин Юржан Асанұ­лы Хабарландыру жіберген: 333 [[Арнайы:Үлесі/145.255.169.3|145.255.169.3]] 22:34, 2018 ж. сәуірдің 24 (+06) == [[:Байғали Мақұлбекұлы Есенәлиев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мұндағы мәліметтер ескіргендіктен, соңғы нұсқаны салып отырмын. Мүмкіндік болса осы жіберілген нұсқаны қалдырар деп үміттенем! Хабарландыру жіберген: Есенәлиев Байғали Мақұлбекұлы [[Арнайы:Үлесі/176.119.231.224|176.119.231.224]] 15:03, 2018 ж. мамырдың 2 (+06) == [[:Жер ана монументі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} авторы Даши Намдаков. Ал мұнда Даша Намдакова деп өрескел қателік кеткен. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/176.110.126.18|176.110.126.18]] 10:59, 2018 ж. мамырдың 3 (+06) == [[:Әзірет Сұлтан мешіті]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Әзірет Сұлтан мешітінің Бас имамы - Наурызбай Өтпенов Хабарландыру жіберген: Батаев М [[Арнайы:Үлесі/84.240.216.62|84.240.216.62]] 14:49, 2018 ж. мамырдың 6 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Қазыханов Әділбек]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Сіз бұғатталған бастапқы атауы adilbekkazyhanov бірге қосыңыз Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Қазыханов Әділбек|Қазыханов Әділбек]] ([[Қатысушы талқылауы:Қазыханов Әділбек|талқылауы]]) 16:50, 2018 ж. мамырдың 14 (+06) == [[:Ядролық тізбекті реакция]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} . ядролық тізбекті реакцияның даму сипаттамасы – жүйенің көбею коэффициенті (k). Ол (k) бөлінгіш заттағы реакция тізбегінің кез келген буыны мен сол алдындағы буында жұтылатын нейтрондар санының қатынасына тең. Өзін-өзі қуаттайтын тізбекті процесс тек k1 болғанда ғана жүруі мүмкін. Жүйе k=1 болғанда кризистік жүйе, k>1 болғанда жоғары кризистік жүйе, ал k<1 болғанда төмен кризистік жүйе деп аталады. Жүйенің көбею коэффициенті (k) ядролық тізбекті реакция жүзеге асатын жүйенің пішініне, массасына және изотоптық құрамына тәуелді болады. Хабарландыру жіберген: . ядролық тізбекті реакцияның даму сипаттамасы – жүйенің көбею коэффициенті (k). Ол (k) бөлінгіш заттағы реакция тізбегінің кез келген буыны мен сол алдындағы буында жұтылатын нейтрондар санының қатынасына тең. Өзін-өзі қуаттайтын тізбекті процесс тек k1 болғанда ғана жүруі мүмкін. Жүйе k=1 болғанда кризистік жүйе, k>1 болғанда жоғары кризистік жүйе, ал k<1 болғанда төмен кризистік жүйе деп аталады. Жүйенің көбею коэффициенті (k) ядролық тізбекті реакция жүзеге асатын жүйенің пішініне, массасына және изотоптық құрамына тәуелді болады. [[Арнайы:Үлесі/37.151.206.225|37.151.206.225]] 18:50, 2018 ж. мамырдың 14 (+06) == [[:Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} сіздердің мақалаңызда көптілді деген сөзді бөлек жаздыңыздар бірақ көптілді деген сөз бірге жазылады Хабарландыру жіберген: мақсат [[Арнайы:Үлесі/212.76.11.45|212.76.11.45]] 11:39, 2018 ж. мамырдың 15 (+06) == [[:Қазақша Уикипедия]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Барлық ағылшын тіліндегі немесе қазақша емес латынша жазылған мәтіндер кірілше қазақ әріптерімен көрсетіледі. Хабарландыру жіберген: Нұрали [[Арнайы:Үлесі/84.240.215.227|84.240.215.227]] 22:34, 2018 ж. мамырдың 15 (+06) == [[:Қазақстанда этностық топтардың қалыптаса бастауы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} бұл жерде ҚАЗАҚ пен КАЗАК шатастырылып жазылып кеткен, көп жерде КАЗАК орнына ҚАЗАҚ жазылып кеткен Хабарландыру жіберген: Есей Мүтәнұлы [[Арнайы:Үлесі/2.134.102.50|2.134.102.50]] 12:27, 2018 ж. маусымның 9 (+06) == [[:Қатысушы:Kasymov]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Атауы бар түпнұсқаға қосылыңыз Adilbekkazykhanov Сіз неге ұзақ уақыт бойы бұғатталғансыз Хабарландыру жіберген: Adilbekkazykhanov [[Арнайы:Үлесі/147.30.217.70|147.30.217.70]] 14:00, 2018 ж. маусымның 9 (+06) == [[:Алты кәлимә]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Кәлима шахада транскрипциясы дұрыс емес. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/195.162.15.50|195.162.15.50]] 16:03, 2018 ж. маусымның 11 (+06) == [[:Көрсеткіштік функция -- орыс тілінен аудармасы толық аударылмады]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "n" реттік гипербола бола тұра, ""n" реттік парабола" орыс тілінен аударылмады. Хабарландыру жіберген: ҰлыХөтей [[Арнайы:Үлесі/2.132.236.153|2.132.236.153]] 21:08, 2018 ж. маусымның 15 (+06) == [[:Жас қазақ (газет)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Жас қазақ үні" газеті 2000 жылы 11 тамызда шыққан Хабарландыру жіберген: Қазыбек Иса [[Арнайы:Үлесі/2.132.159.20|2.132.159.20]] 03:47, 2018 ж. шілденің 11 (+06) == [[:Бәйдібек ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бәйдібек ауданының әкімі Танагузов Бахтбек Төленұлы Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/89.218.155.142|89.218.155.142]] 19:15, 2018 ж. шілденің 13 (+06) == [[:Тұрсынқұл Өмірзақ]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ''Тұрсынқұл Өмірзақ''' (10.10. 1948 ж.туылған [Өзбекстан Республикасы, Самарқанд облысы, Пайарық ауданы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1989), профессор (1991). Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.88.253.225|178.88.253.225]] 23:13, 2018 ж. шілденің 26 (+06) == [[:Қауіпсіздік белбеуі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жолаушының инерция бойынша қозғалысын, және сәйкесінше, көлік құралы интерьерінің бөлшектерімен немесе басқа жолаушылармен оның ықтимал қақтығыстарының (қайталама соққы деп аталатын) белбеу арқылы алдын алады, сондай-ақ жолаушы қауіпсіздік жастығының қауіпсіз ашылуын қамтамасыз ететін жағдайда болатынына кепілдік береді. (бұл менің аудармам, сіздердің осы үзіндіні аударғандарыңыз қате деп есептеймін). Хабарландыру жіберген: Абишева Г.Б. [[Арнайы:Үлесі/212.154.228.185|212.154.228.185]] 08:48, 2018 ж. тамыздың 1 (+06) == [[:Бақытжан Төлеужанұлы Жоламанов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} туған күн 23 желтоқсан Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.89.109.242|178.89.109.242]] 11:22, 2018 ж. тамыздың 15 (+06) == [[:Ұлы державалар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Көбірек мәлімет беріңіз, және кейбір сөздердін дұрыстығын тексеріңіз Хабарландыру жіберген: Тока [[Арнайы:Үлесі/89.218.196.126|89.218.196.126]] 13:03, 2018 ж. қыркүйектің 21 (+06) == [[:Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Если искать на русском то музей Орсе открыт в 1986. В казахском его нету, но есть топ-100 музей, и там написано что музей открыт в 1968. Какая из них верный? Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.168.88|82.200.168.88]] 16:16, 2018 ж. қыркүйектің 27 (+06) == [[:Ядролық реакциялар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Уикикодты бұзу деген қате шығып тұр. Алайда менің статьямда барлығы дұрыс. Сақтайын десем сақтай алмаймын. не істесем болады? Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Ykylas Arun|Ykylas Arun]] ([[Қатысушы талқылауы:Ykylas Arun|талқылауы]]) 03:52, 2018 ж. қыркүйектің 30 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Төребеков Бағлан]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Үшарқар-Таразы шоқжұлдызы туралы мақала қате деп есептеймін. Үшарқар-Таразының Весы (орысша) шоқжұлдызына ешқандай қатысы жоқ. Мақаланы орысшадан аудара салған, мәнін түсінбей. Үшарқар-Таразы Орион (орысша) шоқжұлдызына кіретін Пояс Ориона, Бетельгейзе, Ригель және т.б. жұлдыздардан тұратын шоқжұлдыз. Бұл туралы қазақта тамаша ертегі де бар. Сол туралы жазсаңыздар. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Төребеков Бағлан|Төребеков Бағлан]] ([[Қатысушы талқылауы:Төребеков Бағлан|талқылауы]]) 09:27, 2018 ж. қазанның 3 (+06) == [[:Конвергенция]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} тау жынысытардың - тау жыныстардың Хабарландыру жіберген: Актаулова Қүралай [[Арнайы:Үлесі/2.132.197.237|2.132.197.237]] 11:46, 2018 ж. қазанның 6 (+06) == [[:Үлгі:Рейтинтер]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Үлгінің атың қате жазып қойыппын. Бетті жоюға болады, себебі дұрыс атпен жаңа бет жасап қойдым, Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Arhaangell|Arhaangell]] ([[Қатысушы талқылауы:Arhaangell|талқылауы]]) 11:35, 2018 ж. қазанның 11 (+06) == [[:Үлгі:Музыкалық альбом]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Үлгіден қорғауды алуды сұраймын, себебі үлгінің кодында өте көп қателер жіберілген Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Arhaangell|Arhaangell]] ([[Қатысушы талқылауы:Arhaangell|талқылауы]]) 12:51, 2018 ж. қазанның 11 (+06) :{{@|Arhaangell}} Қандай жері қате кеткен? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 15:04, 2018 ж. қазанның 11 (+06) :{{@|Kasymov}} Орындаушының есімің жалғаусыз қолдануға келмейді. Мысалы: Альбомның түрің саундтрек деп жазсам, ал орындаушыны Ханс Циммер деп жазсам инфобокстың бір жолағында Саундтрек Ханс Циммер деп, екінші жолақта Ханс Циммер хронологиясы деп жазылады. Бұл жерде сөз тіркестердің мағынасы жоғалған. Сол себепті үлгінің кодың қайта қарастыру керек деп ойлаймын. Үлгінің негізің орыс тілінең емес ағылшын тіліндегі template-тан алу керек деп есептеймін--[[Қатысушы:Arhaangell|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Arhaangell</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Arhaangell|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 15:47, 2018 ж. қазанның 11 (+06) == [[:Жиенбет]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Армысыздар, сіздерге Қоңырат елінің жиенбет руы, рудың түп атасы Жиенбет батыр туралы қосымша, нақты деректерді жіберіп отырмын. Өйткені жиырма жылға жуық уақыт Жиенбет батыр өмірін зерттеп,бірнеше мақала мен роман жаздым. Тарихи деректер мен архив материалдарын таптым. Бабаларымыздан қалған дерек бойынша,арқа жерінде жатқан батыр күмбезі мен Айбике ананың сағанасын таптым. Сол жақтың жергілікті шежіре-тарихшыларының қатысуымен Шажағай бойында жатқан Айқара-Маймақ қоңыраттардың қонысы болғанын, күмбез Жиенбет батырдың күмбезі екенін анықтадым Белгілі ғалым-этнограф Ақселеу Сейдімбековтің " күмбез қоңыраттың не батыры, не биі" деп берген анықтамасын білдім.Сондықтан сіздердегі мәтінді аздап түзетіп, қосымша деректер қостым. Авторлық құқықтарыңыз өздеріңізде, менің соавтор болайын деген ойым жоқ. Тек білгеніммен бөлісу. Рахмет Сіздерге. Хабарландыру жіберген: АСпандияр Әденұлы. Жазушы, Сәтпаевтанушы ғалым. [[Арнайы:Үлесі/89.250.87.13|89.250.87.13]] 09:09, 2018 ж. қазанның 17 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Кадирбаев Малдыбай Серікұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Шора батыр туралы: Шора батыр (Ер шора) Кіші жүз, Жеті ру тайпасынан Тама руынан тараған Нәрік баласы Шора. дерек көздер Қырымның қырық батыры жыры бойынша, Шежіре туралы кітаптарда жазылған...... Шора батыр - Уикипедияда Қоңырат деп қате көрсетілген Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Кадирбаев Малдыбай Серікұлы|Кадирбаев Малдыбай Серікұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Кадирбаев Малдыбай Серікұлы|талқылауы]]) 10:20, 2018 ж. қазанның 22 (+06) == [[:Қазақстан 2020]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} там должно быть Казахстан 2030 а не 2020 Хабарландыру жіберген: Шахмардан [[Арнайы:Үлесі/85.117.97.4|85.117.97.4]] 23:50, 2018 ж. қазанның 30 (+06) == [[:Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Рисунок на старый его необходимо обновить Хабарландыру жіберген: Представитель МО РК [[Арнайы:Үлесі/193.193.238.130|193.193.238.130]] 12:21, 2018 ж. қарашаның 2 (+06) == [[:Дұрыс үшбұрыш]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} үшбұрышқа сырттай сызылған шеңбер мен үшбұрышқа іштей сызылған шеңбердің радиусының формулары бойынша қателік кеткен. Жөндеуіңізді өтінемін Хабарландыру жіберген: АБ [[Арнайы:Үлесі/212.76.18.28|212.76.18.28]] 14:43, 2018 ж. қарашаның 3 (+06) == [[:Тәуке хан]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ол 1680-1715 жж билік етті. 1635-1715 емес. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.135.204.218|2.135.204.218]] 11:10, 2018 ж. қарашаның 9 (+06) == [[:Таза заттар мен қоспалар]] == == [[:Интернет]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл мақаладағы 'Интернет туралы' бөлімінде, 4-ші абзацстың 7-ші жолында, 'және' деген сөзде қате кеткен. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/89.218.23.122|89.218.23.122]] 15:32, 2018 ж. қарашаның 18 (+06) == [[:Географиялық орта]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} кейбир жазулар кате Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.91.17.59|178.91.17.59]] 19:59, 2018 ж. қарашаның 19 (+06) == [[:Қазахстанның тәуелсіздігі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мақаланың атында қате бар. Қазахстан ---> Қазақстан. Өзгертуге көмек беріңізші. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:KaldarovNurymzhan|KaldarovNurymzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:KaldarovNurymzhan|талқылауы]]) 18:59, 2018 ж. қарашаның 23 (+06) == [[:Домбыра]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Домбыра 3 Iшектi жок Хабарландыру жіберген: 19:07, 2018 ж. қарашаның 23 (+06) [[Арнайы:Үлесі/89.42.60.68|89.42.60.68]] 19:07, 2018 ж. қарашаның 23 (+06) == [[:Қаптағаев Мұхамәділ]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Казахстанская Правда Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/91.201.246.227|91.201.246.227]] 19:15, 2018 ж. желтоқсанның 10 (+06) == [[:Әзірбайжан -]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мемлекеттің ресми атауы Әзербайжан. "І" әрпінің орнына "Е" әрпін жазып, өзгертулеріңізді сұраймын Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/109.163.193.163|109.163.193.163]] 16:03, 2018 ж. желтоқсанның 17 (+06) == [[:Карбон қышқылдары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1) "Пайдаланылған әдебиеттер" тіркесіндегі орны ауысып кеткен әріптерді дұрыстасаңыздар. 2) "Көміртегі қосылыстары" емес, "Көміртек қосылыстары" деген дұрыс болады. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/95.46.237.61|95.46.237.61]] 11:48, 2018 ж. желтоқсанның 24 (+06) == [[:Махмұд Қашқари]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} кате көп емес кейбір сөздер кате жазылган Хабарландыру жіберген: Енлик [[Арнайы:Үлесі/90.143.169.83|90.143.169.83]] 11:47, 2018 ж. желтоқсанның 25 (+06) == [[:Дүкен Мәсімханұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Соңғы кезде алған "Астанаға 20 жыл" медалі туралы деректі қосу Хабарландыру жіберген: Дүкен Мәсімханұлы [[Арнайы:Үлесі/37.151.219.20|37.151.219.20]] 15:55, 2018 ж. желтоқсанның 25 (+06) == [[:Баянауыл ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} «Баянауыл аудандық орталық аурухана» КМК Бас дәрігер Арынов Серикжан Арынұлы Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/213.157.33.192|213.157.33.192]] 09:01, 2019 ж. қаңтардың 16 (+06) == [[:АТФ Банк]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қараша 2007 Австрияның Кредитанштальт банкі, Орталық және Шығыс Еуропадағы сауда банкілік операцияларға арналған ЮниКредит Групп бөлімшесі ( UniCredit Group ) «АТФ Банк» АҚ шығарған акционерлік капиталдың жалпы санының 91,8%-ын иемдену үдерісін аяқтады». Келісімнің жобаланған бағасы 2,117 млн. АҚШ долларын құрады. (2,117 млрд. АҚШ долларын құрады. ) Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.148.2|82.200.148.2]] 15:34, 2019 ж. қаңтардың 22 (+06) == [[:Моңғол шапқыншылығы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} орфографиялык кате жане кейбир создер косылып жазылган ол дурыс емес Хабарландыру жіберген: 006 [[Арнайы:Үлесі/95.59.133.184|95.59.133.184]] 22:28, 2019 ж. қаңтардың 23 (+06) == [[:Тобылғы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Гүлі қс жынысты...", - деп көрсетiлген. Дұрыс былай болады: "Гүлі қос жынысты..." Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.91.18.165|178.91.18.165]] 23:09, 2019 ж. ақпанның 5 (+06) == [[:Хуан Альфонсо Баптиста]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Туған жылы 2015 емес! Дұрыс - 1976 жылы Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/5.250.151.248|5.250.151.248]] 01:34, 2019 ж. ақпанның 10 (+06) == [[:Жаңбыр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} жаңбыр келе жатыр қашыңдар? бәріміз өлеміз? Хабарландыру жіберген: killer,j [[Арнайы:Үлесі/90.143.145.149|90.143.145.149]] 21:40, 2019 ж. ақпанның 12 (+06) == [[:Қобыз]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Кобыз ен коне аспаптардын быры Хабарландыру жіберген: Саттар Нұрсұлтан [[Арнайы:Үлесі/178.90.251.186|178.90.251.186]] 22:08, 2019 ж. ақпанның 12 (+06) == [[:Қобыз]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Кобыздын 4000 жылдык тарихы бар. Хабарландыру жіберген: Саттар Нұрсұлтан [[Арнайы:Үлесі/178.90.251.186|178.90.251.186]] 23:29, 2019 ж. ақпанның 12 (+06) == [[:Үлкен сегіздік]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Нынешний президент Америки Дональд Трамп Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.99.55.159|37.99.55.159]] 22:21, 2019 ж. ақпанның 15 (+06) == [[:Күй]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мында бір сөбен бір сөз сәйкес келмейді.Ол (басынан өткен тауқымет мен әділетсіздікке) деген жері. Хабарландыру жіберген: Рахат Капашев [[Арнайы:Үлесі/178.89.21.201|178.89.21.201]] 22:33, 2019 ж. ақпанның 19 (+06) == [[:Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бекмахан мал бағып жүріп өкпесіне суық тигізіп алады да, Ермұхан алты жасқа толмай жатып қайтыс болады. Хабарландыру жіберген: назира [[Арнайы:Үлесі/178.91.18.154|178.91.18.154]] 19:42, 2019 ж. ақпанның 24 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Tesikbai]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} E kate jazba oltirem tysinnyn ba? Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Tesikbai|Tesikbai]] ([[Қатысушы талқылауы:Tesikbai|талқылауы]]) 20:05, 2019 ж. ақпанның 24 (+06) == [[:Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} прошу исправить на 29 строке информацию: Жұбайы - Төлеубаева Гүлжазира Мейрамқызы, ғылым докторы, профессор. Хабарландыру жіберген: Толеубаева Асель Абдешовна [[Арнайы:Үлесі/217.196.17.242|217.196.17.242]] 15:17, 2019 ж. наурыздың 13 (+06) == [[:Әбдеш Тәшкенұлы Төлеубаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} исправить : Үйленген. Жұбайы - Төлеубаева Гүлжазира Мейрамқызы, ғылым докторы, профессор. Хабарландыру жіберген: дочь Толеубаева Асель Абдешовна [[Арнайы:Үлесі/217.196.17.242|217.196.17.242]] 15:31, 2019 ж. наурыздың 13 (+06) == [[:Көрісу]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Көрісуді - Амал мерекесі дегенге келіспеймін, Амал сөзі қате сөз қазақша еш мағана бермейді, Мен кішкене бала кезімде атам (үлкен кісілер) көрісу күнін Қамал (Хамал) деп атайтын, бұл атау Батыс Қазақстан облысына тән, және дұрыс мағана береді деп есептеймін. Себебі шоқзұлдыздарға сүйенсек: Хамал (альфа Овна) - бұл жарық сары жұлдыз. Хамал Тоқты жұлдызшоғына жатады және Хамал - бұл жұлдызшоғындағы басты жұлдыз, яғни Тоқтының бас жұлдызы. Жұлдыздардың басқа атауы Хамал, Гамал, El Nath, Arietis, Al Ħamal rās al-ħamal. Ал Амал сөзі қайдан шыққаны белгісіз, ешқандай дерек келтірілмеген. Сондықтан Хамал мерекесі деп аталған дұрыс. Материал из Википедии — свободной энциклопедии: (Координаты: Sky map 02ч 07м 10.4071с +23° 27′ 44.723″- Наименование звезды Хамаль из созвездия Овен произошло от арабской фразы «ras al-hamal» – «голова барана». Интересно, что 4000 лет назад звезда располагалась в точке весеннего равноденствия для северного полушария. Сейчас же соответствует широте Тропика Рака – 23.5 градусов севернее Солнца. Хамаль (также Гамаль, Хамал, El Nath, Arietis, Al Ħamal rās al-ħamal, буквально просто «овца» или от «голова барана») — альфа Овна (Aries), ярчайшая звезда в этом созвездии (α Ari — 2,00m). У Птолемея в «Альмагесте» эта звезда обозначена среди «не вошедших в фигуру» созвездия. Тем не менее, он комментирует: «Звезда над головой, которую Гиппарх называет „звезда на морде“».) Хабарландыру жіберген: аты жөнім, тегім: Зұлхожа Сапарұлы Бақтығұл, т.ж., айы, күні: 1963.01.01. [[Арнайы:Үлесі/2.132.252.249|2.132.252.249]] 17:19, 2019 ж. наурыздың 13 (+06) == [[:Байлар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} бул жерде казактын руы жок бір кытайларды жазып койган! байлар жандар руы туралы мәлімет жоқ Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.150.3.51|37.150.3.51]] 22:55, 2019 ж. наурыздың 19 (+06) == [[:Біз (құрал)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Біз емес Бігіз болып аталады Хабарландыру жіберген: Түркістаннан [[Арнайы:Үлесі/95.58.18.210|95.58.18.210]] 18:31, 2019 ж. наурыздың 26 (+06) == [[:Жұмағали Сайын]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл жазушының фамилиясы орысша да, қазақша да САИН болады Хабарландыру жіберген: Асқар Ізімғалиев [[Арнайы:Үлесі/178.91.115.137|178.91.115.137]] 00:49, 2019 ж. наурыздың 27 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бірінші қате: Алдымен Музыкалық топ, не болмаса әншілер жайлы ақпарат беруге әрбір қатысушының құқығы бар. Укипедияда бәрі шалағай тексеріледі. Барлық ақпарат алдымен анық тексерілсе деймін Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:АқжолОрынбасар|АқжолОрынбасар]] ([[Қатысушы талқылауы:АқжолОрынбасар|талқылауы]]) 17:33, 2019 ж. наурыздың 27 (+06) == [[:Кейкі Көкембайұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бүгінгі таңда Кейкі батырдың бас сүйегі Қазақстанға әкелінген және де аруланып жерленген Хабарландыру жіберген: NURA SAN [[Арнайы:Үлесі/89.218.203.50|89.218.203.50]] 10:53, 2019 ж. сәуірдің 3 (+06) == [[:Жас қазақ (ұйым)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Астана емес Нұр-Сұлтан Хабарландыру жіберген: Қолтаңба [[Арнайы:Үлесі/89.218.196.126|89.218.196.126]] 14:18, 2019 ж. сәуірдің 3 (+06) == [[:Алматы облысы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] || [[1997]]-[[2001]] қосу керек. Әкімдер тізімінде қалып қалған Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/95.59.118.248|95.59.118.248]] 10:34, 2019 ж. сәуірдің 10 (+06) == [[:Алтын Орданың хандарының тізімі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1.Жәнібектің сілтемесі дұрыс емес 2. Шахмет деген жоқ Шах-Мәлік болу керек 3. Шахмат ханда Шахмат ойыны сілтемесі тұр Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/185.97.114.171|185.97.114.171]] 19:03, 2019 ж. сәуірдің 10 (+06) == [[:Қазақстан (Еңбекшіқазақ ауданы)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Жүнісбай Қайыпов ауылы Хабарландыру жіберген: Гүлнара [[Арнайы:Үлесі/194.32.130.10|194.32.130.10]] 12:09, 2019 ж. сәуірдің 18 (+06) == [[:Гидралар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} жасушалары деген сілтеменің төмен жағында соңғы сөйлем дұрыс жазылмаған Хабарландыру жіберген: Айбол [[Арнайы:Үлесі/5.250.132.207|5.250.132.207]] 19:04, 2019 ж. сәуірдің 22 (+06) == [[:Жақыннан көргіштік]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} қате таптым ай ай ай Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.135.222.174|2.135.222.174]] 10:28, 2019 ж. сәуірдің 25 (+06) == [[:Мәңгілік бала бейне]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} xcvbnm,jglvugvj ifyvogobiy Хабарландыру жіберген: glvhlbk [[Арнайы:Үлесі/89.218.97.51|89.218.97.51]] 12:04, 2019 ж. сәуірдің 30 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Уикипедиядағы "Қыпшақтар даласы" деп көрсетілген карта өрескел қате. XI-ғасырға дейін және орта ғасырдағы Қазақ даласының картасы, оны мекендеген елдердің картасы 1968-жылы шыққан "Қазақ ССРі ТАРИХЫНДА" көрсетілген. Онда қыпшақтар көрсетілмеген. XI-ғасырға дейін Каспийден Алтайға дейін ОҒЫЗ ҚАҒАНАТЫ (мемлекеті) болған. Уикипедиядағы "Дешті қыпшақ" туралы мақалада ғылыми мақала емес, Жалпылама жазыла салған. Қазақ жерінде Шыңғысханға дейінде, Шыңғысханнан кейінде қыпшақтан ешкім хан болған емес. Болса, атап көрсетіңіздер, Қай жерде, қашан хан болғанын. Жұмат ӘНЕСҰЛЫ, ардагер журналист, ақын, тарихшы, жазушы Хабарландыру жіберген: Жұмат ӘНЕСҰЛЫ, ардагер журналист, ақын, жазушы, тарихшы [[Арнайы:Үлесі/213.211.104.189|213.211.104.189]] 16:01, 2019 ж. мамырдың 2 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Ozgertu]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Төменгі мақалада ақсүйектер жайлы қате ақпарат берілген. Шоқан Уәлиханұлының "Собрание сочинений" жинағының бірінші томы бойынша, қожалар ақсүйек емес, тек дін уағыздаушы адамдар ретінде құрметтелген деп айтылған. Ал төлеңгіттер төрелердің қорғаушысы, кеңесшісі (придворный) ретінде айтылған, бірақ ақсүйек болмаған. Бұл қате ақпарат Аристов немесе Левшин орыс ғалымдарының қателері. Өзгерту енгізе алмадым. "IP заблокирован" деп бұғатталып тұр. Назарларыңызға рахмет. Казахский род https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%BE%D0%B4 Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/87.246.238.129|87.246.238.129]] 17:15, 2019 ж. маусымның 1 (+06) == [[:Тұрлан батыр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Тұрлан батырдың туған және өлген жылы 1806-1855 ж.ж. Хабарландыру жіберген: Сейілхан [[Арнайы:Үлесі/89.218.162.222|89.218.162.222]] 18:44, 2019 ж. шілденің 2 (+06) :Мақалада көрсетілген дата дұрыс. Ұлттық жнциклопедияда да, Атырау энциклопедиясында да солай жазылған.--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 14:10, 2019 ж. шілденің 4 (+06) == [[:Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Матин астында Караша жерине Казан деп кате жазылган. Хабарландыру жіберген: Jannur Bakhyt [[Арнайы:Үлесі/202.9.44.185|202.9.44.185]] 20:05, 2019 ж. шілденің 20 (+06) == [[:Садыр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} не относится к официальным данным Хабарландыру жіберген: не относится к официальным данным [[Арнайы:Үлесі/37.99.32.172|37.99.32.172]] 02:31, 2019 ж. тамыздың 17 (+06) == [[:Ақтабан шұбырынды]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ол 1723-1727 жылдар аралығында болған Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.79.99.29|2.79.99.29]] 02:34, 2019 ж. қыркүйектің 8 (+06) == [[:Ақтабан шұбырынды]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1723-1727 жылдар актабан шубырынды Хабарландыру жіберген: 2563 [[Арнайы:Үлесі/2.79.100.100|2.79.100.100]] 15:39, 2019 ж. қыркүйектің 8 (+06) == [[:Сауысқан]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} и справьте ошибкуууу Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/92.47.51.63|92.47.51.63]] 18:37, 2019 ж. қыркүйектің 11 (+06) == [[:Мұхтарбай Өтелбаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Математикадан Нобель сыйлығы жоқ Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/151.236.199.14|151.236.199.14]] 12:33, 2019 ж. қыркүйектің 21 (+06) == [[:Торы (ру)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Құрметті автр мен Байменов Нұрсұлтан, Қыпшақ Түйшкі деген кісінің шын аты Қожамсүгір болуына, және Қожамсүгір ұрпағы Есабыз Көзей тюб кете береді. сондықтан қзгеріс енгізуді сұраймын Хабарландыру жіберген: Н.Байменов [[Арнайы:Үлесі/212.96.95.24|212.96.95.24]] 18:21, 2019 ж. қазанның 2 (+06) == [[:Гигабайт]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1 Гигабайт = 1000*1000*1000 = 1 000 000 000 байт 1 Гибибайт = 1024*1024*1024 = 1 073 741 824 байт Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/79.134.37.85|79.134.37.85]] 23:15, 2019 ж. қазанның 8 (+06) == [[:Мегабайт]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1 Мегабайт = 1000 * 1000 = 1 000 000 байт. 1 Мебибайт = 1024 * 1024 = 1 048 576 байт Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/79.134.37.85|79.134.37.85]] 23:22, 2019 ж. қазанның 8 (+06) == [[:Килобайт]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 1 килобайт = 1000 байт. 1 кибибайт = 1024 байт. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/79.134.37.85|79.134.37.85]] 23:24, 2019 ж. қазанның 8 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Африка астаналарында 23 санынан кейін 24 саны тұру керек еді. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/90.143.205.29|90.143.205.29]] 00:32, 2019 ж. қазанның 13 (+06) == [[:Ислам]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл мақалада берілген періштелер құрамында Малик періштесі Жәннәт қамқоршысы ретінде сипатталған. Бұл қате. Жалпы хадистерге, Құранға сүйенсек, Малик періште Тозақтың күзетшісі ретінде сипатталады, ал Ридван періште Жұмақтын, яғни Жәннәттің қамқоршысы / күзетшісі. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.168.86|82.200.168.86]] 14:02, 2019 ж. қазанның 14 (+06) == [[:Астана Халықаралық Әуежайы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} tse-nqz code change Хабарландыру жіберген: airport [[Арнайы:Үлесі/145.249.218.253|145.249.218.253]] 16:56, 2019 ж. қазанның 15 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Aidos.taibekuly]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қайырлы күн! Жақында жаңа мақала жариялағанымда мақала атауының алдынада менің логин атауым автоматты түрде қосылып қалды. Сол түрде қазір жарияланып тұр, бұл қатені шешу жолын таппадым. Ендігері бұндайды болдырмау олары ма? Мына бет: https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B:Aidos.taibekuly/Mor_ve_%C3%96tesi&oldid=2719734 Хабарландыру жіберген: Aydos Taybekulı 09:34, 2019 ж. қазанның 23 (+06) == [[:Қуандық Фазылұлы Жүсіпов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қуандық Фазылұлы Жүсіповтің туған айы - қараша. Хабарландыру жіберген: Теміров Ербол Рахметоллаұлы [[Арнайы:Үлесі/147.30.119.137|147.30.119.137]] 15:04, 2019 ж. қазанның 24 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Ербол Рахметоллаұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қцандық Фазылұлы Жүсіпов туралы мақалада ол кісінің туғана йы қате ақпарат берілген. Туған айы - қараша, 11 болу керек Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Ербол Рахметоллаұлы|Ербол Рахметоллаұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Ербол Рахметоллаұлы|талқылауы]]) 15:13, 2019 ж. қазанның 24 (+06) == [[:Шәкәрім Құдайбердіұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бірақ казақта екі ауыз өлеңді кім шығармайды? Жас баланың жаңағы талабы өмір күйбеңінің күлді-көмешіне алданып қалып қояр ма еді, қайтер еді, егер Шәкәрім Құнанбайдағы ерке тотай қалпынан тез ауысып, Абай тәрбиесіне көшпесе. Хабарландыру жіберген: Саттар Нұрсұлтан [[Арнайы:Үлесі/5.63.75.193|5.63.75.193]] 18:21, 2019 ж. қарашаның 26 (+06) == [[:Шардара ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} мәліметтерді жаңарту қажет Хабарландыру жіберген: Шардара аудандық ішкі саясат бөлімі [[Арнайы:Үлесі/92.47.30.154|92.47.30.154]] 11:07, 2020 ж. қаңтардың 6 (+06) == [[:Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қараша айына қатысты анықтаманы қазан айы деп жазып қойғанда, ал қазан айына анықтама мүлдем жоқ. Сонын үстіне адам жазғаннан кейін айлар санын санап шықса болар еді ғой, жылда не 11 ай бар ма?! Хабарландыру жіберген: Ересеков Девственник [[Арнайы:Үлесі/89.20.48.139|89.20.48.139]] 11:19, 2020 ж. қаңтардың 10 (+06) == [[:Қарахан кесенесі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} потаму шта там есть апитьбжрпавсмитьбю Хабарландыру жіберген: 7418593+*// [[Арнайы:Үлесі/145.255.180.32|145.255.180.32]] 21:50, 2020 ж. қаңтардың 30 (+06) == [[:Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} сіздерде мен бір қатені көрдім ол 2-ші шұмағында Дем алысы деп тұр бірақ сіз Демалысы алу керексіздер бірге алып Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/91.240.9.132|91.240.9.132]] 11:45, 2020 ж. қаңтардың 31 (+06) == [[:Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} келесі бөлім хәрри поттер мен құпия бөлме Хабарландыру жіберген: алға [[Арнайы:Үлесі/2.132.130.170|2.132.130.170]] 12:46, 2020 ж. ақпанның 3 (+06) == [[:Орталық Азия экономикалық кеңістігі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Өзбекстан аумағыннда" деген сөйлемдерде "аумағыннда" деген сөзде екі "н" әрпі салынған.Дұрысы: "аумағында" болуы керек. Хабарландыру жіберген: Алдахов Қадіржан [[Арнайы:Үлесі/178.91.55.99|178.91.55.99]] 20:10, 2020 ж. ақпанның 3 (+06) == [[:Қазақстанда 1960 жылдардың соңы мен 1990 жылдар]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} енеркәсәп емес өнеркәсіп Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.99.49.76|37.99.49.76]] 16:54, 2020 ж. ақпанның 29 (+06) == [[:Коул спроус]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мен бұл бетті ережелерге сәйкес жазған болатынмын,алайда сүзгі жасалғаннан кейін менің жазған бетімде қателер табылды деп айтылды Алайда сүзгі қате болуы мүмкін деп жазылған Өтінемін қайтадан тексеріп көріңіздер менің білуімше мен бар мағлұматты дұрыс жаздым және мен плагиат жасаған жоқпын! Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Hbsh nis Kausar 7d|Hbsh nis Kausar 7d]] ([[Қатысушы талқылауы:Hbsh nis Kausar 7d|талқылауы]]) 17:16, 2020 ж. наурыздың 19 (+06) == [[:Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университет]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ректорын ауыстырыңыз, дал казыргы окитын студенттер санын жазыныз,мекен жайын аныктап корсетсеныз Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/91.185.9.196|91.185.9.196]] 20:56, 2020 ж. наурыздың 30 (+06) == [[:Желдірме]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл шығарма Дәулеткерей Шығатайұлының күйі.Сіздер ақпаратта Абайдын күйі деп жазып қателескесіздер. Хабарландыру жіберген: Жұмаш [[Арнайы:Үлесі/2.134.190.226|2.134.190.226]] 15:57, 2020 ж. сәуірдің 16 (+06) == [[:Дайрабай Нұрғожаұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл жердегі күйші Дайрабай Ерназарұлы жөнінде айтылып отыр. Ал Дайрабай Нұрғожаұлын шығармасының негізінде Еркеғали Рахмадиев жазбаған. Хабарландыру жіберген: Ықылас Тұрсынбек [[Арнайы:Үлесі/85.117.96.240|85.117.96.240]] 09:17, 2020 ж. сәуірдің 18 (+06) == [[:Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Шоқан Уәлихановның Манас дастаны туралы мәліметі қайда? Хабарландыру жіберген: Саттар Нұрсұлтан Әуезханұлы [[Арнайы:Үлесі/178.89.116.239|178.89.116.239]] 14:44, 2020 ж. сәуірдің 20 (+06) == [[:Шаңқобыз]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} кобыз дурыс жазылмаган Хабарландыру жіберген: ааааа [[Арнайы:Үлесі/90.143.159.26|90.143.159.26]] 16:36, 2020 ж. сәуірдің 23 (+06) == [[:Талқылау:Қылмыс]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл жердегі мәліметтер қате көрсетілген Хабарландыру жіберген: Айжан Балтабаева [[Арнайы:Үлесі/92.46.67.224|92.46.67.224]] 19:22, 2020 ж. сәуірдің 25 (+06) == [[:Сапақ датқа Жаншуақұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Сапақ датқа Жаншуақұлы, Сапақ датқаның әкесі - Жаншуақ. Хабарландыру жіберген: Абсадыков Мухтар Сәулембайұлы [[Арнайы:Үлесі/95.82.126.35|95.82.126.35]] 17:00, 2020 ж. мамырдың 5 (+06) == Орта жүз. Керей: ашамайлы және абақ және "Ақбота" - таралған неге деректерде жоқ. Керей руында Ақбота деген бар неге деректерге жазылмаған. Біздер көппіз ғой неге біз жайлы жазылмаған == Орта жүз: Керей: Ақбота. Ашамайлы. Абақ == [[:Қатысушы:Eaamoka/зертхана]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} невозможно опубликовать полностью статью, хотел внести вклад в развитие википедии на казхахском,но мне все время выходит ошибка якобы я ничего не менял и оставил автоматический перевод и что нужно нажав на какую то ссылку снова сохранить Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Eaamoka|Eaamoka]] ([[Қатысушы талқылауы:Eaamoka|талқылауы]]) 23:51, 2020 ж. мамырдың 7 (+06) == [[:Дұрыс үшбұрыш]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Дұрыс үшбқрышқа іштей және сырттай сызылған шеңбер радиусы формулалары ауысып кеткен Хабарландыру жіберген: Е32 [[Арнайы:Үлесі/2.132.110.11|2.132.110.11]] 09:19, 2020 ж. мамырдың 12 (+06) == [[:Зеренді ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Кіші түкті емес Кіші тұйықты Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.193.174|82.200.193.174]] 15:10, 2020 ж. мамырдың 12 (+06) == [[:Мемлекеттік бюджет]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мемлекеттік бюджет — мемлекеттің белгілі бір уақыт кезеңіне, көбінесе бір жылға арналған кірістері мен шығыстарының қаржы жоспары. Онда мемлекеттік кірістердің түсетін көздері және қаражаттың жұмсалу бағыттары мен арналары көрсетіледі. Мемлекеттік бюджетті үкімет әзірлейді, жоғары заң шығарушы органдар қабылдап, бекітеді. Бюджеттің атқарылуы барысында оның ішінара қайта қаралуы мүмкін. Барлық демократиялық мемлекеттерде Мемлекеттік бюджетті қабылдау парламенттің аса маңызды өкілеттіктерінің бірі болып табылады. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.90.225.188|178.90.225.188]] 02:06, 2020 ж. маусымның 3 (+06) == [[:АҚШ доллары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Осы мақаланың "Сыртқы түрі, дизайн" деген бөлімінде қателер бар! Екі доллардың реверсі қате, Dollar coin $1-дің аверсі қате. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылауы]]) 17:19, 2020 ж. маусымның 3 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} я хочу написать статью о языке программирование "С++", в данной статье встречаются строки кода, как примеры, но проверка статьи из за этик строк кода не допускает мою статью на публикацию Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Алмас1|Алмас1]] ([[Қатысушы талқылауы:Алмас1|талқылауы]]) 08:35, 2020 ж. маусымның 12 (+06) == Erkebu1ans == Еркебұлан Қаратаев Ғабитханұлы 22қараша 2006жыл Кавер:11песен на 1бит,Русские хиты 2019-2020 == [[:Көкшетау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 58%- kazakh, 29%- russians, change it Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/109.239.43.202|109.239.43.202]] 02:58, 2020 ж. шілденің 1 (+06) == [[:Мәдени қарабидай]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Сәлеметсіз бе қара бидай бөлек жазылады қатені түзетіңіз Хабарландыру жіберген: қара бидай бөлек жазылады [[Арнайы:Үлесі/213.157.44.178|213.157.44.178]] 12:22, 2020 ж. тамыздың 3 (+06) == [[:Ғазиз Ештанаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ғазаз Ештаневтың шығармашылығы жайында сипатаған бөлігіндегі ақпарат Алтыншаш Жағанованікі. Осыны дұрыстасаңыздар. Хабарландыру жіберген: Лаура [[Арнайы:Үлесі/80.115.143.128|80.115.143.128]] 00:37, 2020 ж. тамыздың 4 (+06) == [[:Әлішер Науаи]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Уики ақпаратта: "12 жасар Науиды Бабыр өз тәрбиесіне алған" деген мәлімет мүлде қате. Науаи 1441 жыл дүниеге келген ал Бабыр 1483 жыл???? Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/149.27.47.97|149.27.47.97]] 18:37, 2020 ж. тамыздың 16 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мүратбаш Бекеев деп қате жазылған. Ақынның есімі Мұрат Бекей(Мұратбай Бекеев)деп жазылуға тиіс. Хабарландыру жіберген: бегақовбат ұза [[Арнайы:Үлесі/95.82.119.164|95.82.119.164]] 12:54, 2020 ж. тамыздың 20 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы: Қарқын Айасыл]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} Каспий теңізі деген мақалада бір сөз қате жазылған. Ол сөз 2 абзацындағы артынан санағанда 2-кінші сөйлемде жағалауын деген сөз "нсағалауын" деп қате жазылып тұр. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Қарқын Айасыл|Қарқын Айасыл]] ([[Қатысушы талқылауы:Қарқын Айасыл|талқылауы]]) 12:38, 2020 ж. қыркүйектің 3 (+06) == [[:Қызамық]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ауру қоздырғышы қате көрсетілген. Стрептококк емес тоговирус. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/79.133.187.231|79.133.187.231]] 21:20, 2020 ж. қыркүйектің 3 (+06) == [[:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} Театрдың осы сәттегі директоры Еркін Жуасбек Тілеуқұлұлы. Ақпараткөзі Мұхтар Әуезов театрының сайынан алынды Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/146.0.207.77|146.0.207.77]] 21:38, 2020 ж. қыркүйектің 8 (+06) == [[:Қарақұм құрылтайы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қайып Сұлтан деген адам атында Сұлтан кіші әріппен жазылған Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.91.18.61|178.91.18.61]] 13:00, 2020 ж. қыркүйектің 15 (+06) == [[:Антитеза]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Адамзаттың балаң кезңіндегі" деген жерде, балаң емес "бала" деп ойлаймын, сонымен қатар "кезеңіндегі" деген сөз де қате жазылып қалыпты. Хабарландыру жіберген: Инкар Беренбаева [[Арнайы:Үлесі/5.250.141.141|5.250.141.141]] 13:06, 2020 ж. қыр--[[Арнайы:Үлесі/5.250.141.141|5.250.141.141]] 13:11, 2020 ж. қыркүйектің 21 (+06)--[[Арнайы:Үлесі/5.250.141.141|5.250.141.141]] 13:11, 2020 ж. қыркүйектің 21 (+06)қыркүйектің 21 (+06) == [[:Ақпан төңкерісі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 2 абзацтағы эсерлердіңдеген сөз Хабарландыру жіберген: касеке [[Арнайы:Үлесі/2.133.71.33|2.133.71.33]] 23:05, 2020 ж. қыркүйектің 24 (+06) == [[:Вектор]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Әріптер кейбір жерде дұрыс жазылмаған Хабарландыру жіберген: Жанибек [[Арнайы:Үлесі/37.150.56.64|37.150.56.64]] 17:51, 2020 ж. қыркүйектің 28 (+06) == [[:Достай Төлемішұлы Раманқұлов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Достай Төлемішұлы Раманқұлов Нобель сыйлығын алмаған. Бұл жалған ақпарат. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2601:547:500:2320:F160:FCFF:B2A6:5E48|2601:547:500:2320:F160:FCFF:B2A6:5E48]] 08:52, 2020 ж. қазанның 6 (+06) == [[:Көркемдік түр]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ''сюжеттік қүрылысы'' деген сөзде "құрылысы"дұрыс жазылмаған Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.134.72.174|2.134.72.174]] 22:16, 2020 ж. қазанның 7 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} == Михаил Владимирович Мишустин == Тексеріңізші Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Sayan46375|Sayan46375]] ([[Қатысушы талқылауы:Sayan46375|талқылауы]]) 09:49, 2020 ж. қазанның 14 (+06) {{Талқылау статусы|жаңа}} Мәтіннің кей грамматикалық, пунктуациялық қателері түзетілді Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/92.46.11.148|92.46.11.148]] 14:49, 2020 ж. қазанның 17 (+06) == [[:Қоңырат]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мақтаралли емес Мақтарал Хабарландыру жіберген: Димаш [[Арнайы:Үлесі/85.193.105.87|85.193.105.87]] 00:57, 2020 ж. қазанның 20 (+06) == [[:Электролиттер]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} АМАН МЕН ФАКСЕРДЫН КОТАКТАРЫН СОРАДЫ ЖАНЕДЕ СИМПЛУХАНЫ СИГЕМИЗ мәтіндегі бұл сөз өте сұмдық нәрсе. Сайтқа 18 ге толмаған талай жасөпірім кіреді. Сондықан бұл сөздерді мәтіннен алып тастауды талап етемін. Хабарландыру жіберген: Назира Тоқтарғазиева [[Арнайы:Үлесі/178.22.170.107|178.22.170.107]] 12:36, 2020 ж. қазанның 28 (+06) == [[:Қатысушы:Xxxalibekacion]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Өзімнің бетімде жаза алмай жатырмын. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Xxxalibekacion|Xxxalibekacion]] ([[Қатысушы талқылауы:Xxxalibekacion|талқылауы]]) 12:11, 2020 ж. қазанның 29 (+06) == [[:Мәтін]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} айналайын мәтін түрің жазшы блять Хабарландыру жіберген: райко [[Арнайы:Үлесі/2.132.232.253|2.132.232.253]] 16:26, 2020 ж. қазанның 29 (+06) == [[:Еуразия]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} халық саны 5,132 млрд емес млн Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/145.255.168.204|145.255.168.204]] 18:47, 2020 ж. қазанның 29 (+06) == [[Қапшағай]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} Сәлеметсіздер ме! Құрметті, әріптестер! Қапшағай қаласының әкімі ауысқан болатын. Қазіргі күні Құматаев Нұрлан Орынбасарұлы тағайындалды. Соны сайттарыңыздың қазақшасында түзетіп қоюларыңызды сұраймыз! Рахмет! Здарствуйте, коллеги! в городе Капгашай аким поменялось. У вас на сайте в казахском варианте предедущий аким стоит. Если поменяете будем благодарны. Щас аким города Куматаев Нурлан Орынбасарович! Хабарландыру жіберген: Қапшағай қаласының әкімдігі! Акимат города Капшагай! [[Арнайы:Үлесі/89.218.251.134|89.218.251.134]] 10:05, 2020 ж. қарашаның 6 (+06) == [[:Абай даңғылы (Астана)]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} Мәтін соңында ұлы "түлға" деп жазылған, ал дұрысы "тұлға" болады. Хабарландыру жіберген: Абылайхан [[Арнайы:Үлесі/2.75.1.144|2.75.1.144]] 18:15, 2020 ж. қарашаның 16 (+06) :Негізі бұл қатені өзіңіз түзетсеңіз болар еді.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылауы]]) 18:30, 2020 ж. қарашаның 16 (+06) == [[:Ферменттер]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Соидықтан бұл процесті гидролиздік ыдырау, ал оны қамтамасыз ететін ферменттерді гидролазалар деп атаңды. Хабарландыру жіберген: Аманбеков Ерасыл [[Арнайы:Үлесі/95.59.250.223|95.59.250.223]] 17:54, 2020 ж. қарашаның 21 (+06) == [[:Нұр-Сұлтан]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бейбітшілік қаласы, әлем қаласыс емес Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/2.135.6.139|2.135.6.139]] 13:33, 2020 ж. қарашаның 22 (+06) == [[:Педагогикалық эксперимент]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} аласында сөзі арасында Хабарландыру жіберген: Бибігүл [[Арнайы:Үлесі/46.42.234.12|46.42.234.12]] 21:41, 2020 ж. желтоқсанның 2 (+06) == [[:Раушан Елемесов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Кеш жарық! Елемесов Раушан Елемесович болуы қажет, фамилиясы қате жазылған. Түзетулеріңізді сұраймын. Рахмет! Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.99.82.119|37.99.82.119]] 18:37, 2020 ж. желтоқсанның 6 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:MadinaOtegali]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} https://kk.wikipedia.org/wiki/Лухан Туған күнін өзгерті қолымнан келмеді Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:MadinaOtegali|MadinaOtegali]] ([[Қатысушы талқылауы:MadinaOtegali|талқылауы]]) 19:21, 2020 ж. желтоқсанның 14 (+06) :[[Қатысушы талқылауы:MadinaOtegali|Мадина Өтеғали]], туған күнін әріппен емес, санмен жазасыз, мәселен 20.04.1990. Жасын жазудың қажеті жоқ--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 20:30, 2020 ж. желтоқсанның 14 (+06) == [[:Медеу Сәрсеке]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Түзету Түзету Түзету Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/217.196.24.98|217.196.24.98]] 16:03, 2020 ж. желтоқсанның 15 (+06) == [[:Үлкен қанайналым шеңбері]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} тарамдалыпғ қылтамырларға - таралып қантамырларға Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.89.19.26|178.89.19.26]] 18:28, 2020 ж. желтоқсанның 17 (+06) == [[:Фарадей заңы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} неправильная формула закона Фарадея Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/89.37.25.117|89.37.25.117]] 21:08, 2020 ж. желтоқсанның 19 (+06) == [[:Эссе]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Негізгі бөлім деген сөзде қате кеткен... Хабарландыру жіберген: амина [[Арнайы:Үлесі/37.150.0.45|37.150.0.45]] 19:55, 2020 ж. желтоқсанның 20 (+06) == [[:Географиялық ендік мен бойлықты анықтау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Географиялық ендік мен бойлықты анықтау" деген жерде "мен" деген сөздің орынында "пен" тұру керек. Қазақ тіліндегі мен, пен, бен сөздерінің ішінен пен тұру керек. Хабарландыру жіберген: не сұрап тұрғаныңызды түсінбедім [[Арнайы:Үлесі/147.30.84.114|147.30.84.114]] 23:12, 2020 ж. желтоқсанның 26 (+06) == [[:Қолданбалы бағдарламалық жасақтама]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бағдармалар соөзінде қате бар Хабарландыру жіберген: KZ [[Арнайы:Үлесі/37.150.223.211|37.150.223.211]] 11:46, 2020 ж. желтоқсанның 31 (+06) == [[:Көшпенділер (трилогия)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Іияс Есенберлиннің "Көшпенділер"трилогиясының "Қаһар" атты кітабында I. Есенберлин XIX ғ. 30-40 жылдарындағы Кенесары Қасымов бастаған Ресей отаршылдығына қарсы қозғалыстың жай-күйін әңгімелейді. Сіздер Абылай хан туралы деп жазыпсыздар. Хабарландыру жіберген: Алтын [[Арнайы:Үлесі/178.88.247.135|178.88.247.135]] 19:12, 2021 ж. қаңтардың 4 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Bugz notbunny]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Сынықшы" деген мақаланы қайта қарап өңдеу керекб немесе қолданыстан жою керек, себебі ғылыми дәлелдемесі жоқ ақпарат берілген және дереккөзі де тексерілмеген Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Bugz notbunny|Bugz notbunny]] ([[Қатысушы талқылауы:Bugz notbunny|талқылауы]]) 22:18, 2021 ж. қаңтардың 11 (+06) == [[:Қаныбек Бекболатұлы Жұмашев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} *[[2007]] жылдан - [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облыстық]] Білім басқармасының бастығы. *[[2010]] жылдың сәуірінен бері - Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары. *[[2012]] жылдың маусымынан - "Нұр Отан" партиясы Маңғыстау облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары. *[[2014]] жылдың наурызынан - "Нұр Отан" партиясы Орталық аппараты басшысының орынбасары. *[[2015]] жылдың қыркүйгінен - "Нұр Отан" партиясы Төрағасының бірінші орынбасарының кеңесшісі. *[[2015]] жылдың қарашасынан - "Нұр Отан" партиясының Хатшысы. *[[2019]] жылдың маусымынан - Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары. *[[2020]] жылдың қыркүйегінен - Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрінің кеңесшісі. == Жетістіктері == * "Құрмет" орденінің иегері (2013) Хабарландыру жіберген: Жұмашев Қаныбек Бекболатұлы [[Арнайы:Үлесі/93.185.74.42|93.185.74.42]] 17:53, 2021 ж. қаңтардың 12 (+06) == [[:Мамай батыр ауылы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бұл жерде ауылдық округтің аты қате жазылған.Яғни Абылайкит емес Аблакетка ауылдық округі. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.89.39.198|178.89.39.198]] 21:13, 2021 ж. қаңтардың 24 (+06) == [[:Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} fdsfdsdfsdasdкінішке орай, сіздің өңдемеңіз жүйелі болмағандықтан өңдеме сүзгісімен автоматты түрде болдырылмады. Егер сүзгіде қате болса, онда біз сіздің өзгерісіңізді қалпына келтіре аламыз және бұл қатені жақында түзетеміз ол үшін администраторларға хабарлаңыз.кінішке орай, сіздің өңдемеңіз жүйелі болмағандықтан өңдеме сүзгісімен автоматты түрде болдырылмады. Егер сүзгіде қате болса, онда біз сіздің өзгерісіңізді қалпына келтіре аламыз және бұл қатені жақында түзетеміз ол үшін администраторларға хабарлаңыз. Хабарландыру жіберген: fdfsdsdffsd [[Арнайы:Үлесі/178.90.226.1|178.90.226.1]] 03:23, 2021 ж. қаңтардың 28 (+06) == [[:Ши (айрық)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} ол жазған ақпараты дұрыс бірақ сауатты жазу керек қой Хабарландыру жіберген: Сұңқар [[Арнайы:Үлесі/188.127.43.2|188.127.43.2]] 18:19, 2021 ж. ақпанның 1 (+06) == [[:Ақсақ құлан]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Не Джучи хан а Чингиз хан.Это Чингиз приказал налить свинец в домбру,а Джучи умер на охоте Хабарландыру жіберген: Let s go [[Арнайы:Үлесі/185.212.247.244|185.212.247.244]] 16:50, 2021 ж. ақпанның 13 (+06) == [[:Ел тізімі (халықтың табиғи өсімі)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ангилья это не Англия? Anguilla England Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.99.33.241|37.99.33.241]] 12:14, 2021 ж. ақпанның 19 (+06) == [[:Бірінші жалпықазақ съезі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} сиез емес съез деп жазылады Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/95.56.51.111|95.56.51.111]] 12:36, 2021 ж. ақпанның 25 (+06) == [[:Акустикалық резонанс]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Соңғы сөйлемдегі "көмей" сөзі қате жазылған. Хабарландыру жіберген: окт [[Арнайы:Үлесі/95.59.192.182|95.59.192.182]] 22:06, 2021 ж. наурыздың 9 (+06) == [[:Бөкей хандығының құрылуы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Сол кездегі патша офицерлерінң мойындауынша, қазақ шаруалары екі оттың ортасында қалды." дегендегі "офицерлерінң" сөзін "офицерлерінің" деген сөзге ауыстыру. Хабарландыру жіберген: OMag [[Арнайы:Үлесі/37.99.114.240|37.99.114.240]] 20:57, 2021 ж. наурыздың 11 (+06) == [[:Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Марапаттары деген жерде Қаныш Сәтбаевқа қатысты емес жазулар тұр Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/176.222.131.85|176.222.131.85]] 22:20, 2021 ж. наурыздың 12 (+06) == [[:Әбдісалан Кәрімұлы Нұрмаханов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Әбдісалан Нұрмаханұлы Нұрмаханов. Әкесінің аты қате жазылыпты Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/82.200.168.156|82.200.168.156]] 15:01, 2021 ж. наурыздың 18 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Saparbekovna]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Түркістан туралы уикипедия ақпаратында, қазіргі қала әкімі Аюпов Рашид Абатұлы Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Saparbekovna|Saparbekovna]] ([[Қатысушы талқылауы:Saparbekovna|талқылауы]]) 20:06, 2021 ж. наурыздың 25 (+06) == [[:Шұғыбан Қауметұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Шұғыбан Әріп ақынның шәкірті сібірде айдауда қайтыс болған. Простор журналында редактор болған емес. Кекілбаевты аударған емес Кекілбаев 1939 жылы туған. Деректер қате Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/5.76.130.116|5.76.130.116]] 22:08, 2021 ж. сәуірдің 5 (+06) == [[:Абайдың философиялық көзқарасы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Дүние — үлкен көл, Көл сөзінде қате таптым. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.150.225.170|37.150.225.170]] 23:30, 2021 ж. сәуірдің 10 (+06) == [[:Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Дина Нұрпейісова Төре руынан емес, Төріңгіт руынан шыққан Хабарландыру жіберген: Дильназ [[Арнайы:Үлесі/37.150.15.190|37.150.15.190]] 16:22, 2021 ж. сәуірдің 13 (+06) == [[:Өсімдіктер]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Менин ойымша саныраукулактар осимдиктерге жатпайды Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/37.99.109.178|37.99.109.178]] 18:39, 2021 ж. сәуірдің 13 (+06) == [[:Әбдісалан Кәрімұлы Нұрмаханов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} отчество неверно, Абдысалан взял имя своего отца как фамилию. Прихожусь внучкой, могу подтвердить сказанное. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/212.96.88.106|212.96.88.106]] 05:25, 2021 ж. сәуірдің 19 (+06) == [[:Дала өркениеті]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Л Морганның жылы дұрыс белгіленбеген Хабарландыру жіберген: Ибрагим Исламбек [[Арнайы:Үлесі/92.55.180.184|92.55.180.184]] 12:08, 2021 ж. сәуірдің 21 (+06) == [[:Мақтаарал ауданы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мақтаарал ауданы Мырзашөл құмды жазығының солтүстігінде, Сырдария өзенінің сол жағалауында, абсолюттік биіктігі 150-250 метр төбелі, белесті жазықта орналасқан. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/94.141.235.202|94.141.235.202]] 12:56, 2021 ж. сәуірдің 21 (+06) == [[:Халықаралық оқушы қабілетін бағалау бағдарламасы]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} болйынша деген сөз қате жазылған Хабарландыру жіберген: Назиля Т [[Арнайы:Үлесі/67.209.144.98|67.209.144.98]] 10:58, 2021 ж. сәуірдің 24 (+06) == [[:Black Pink]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мен өзімнің ойымды айттым Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/213.211.99.56|213.211.99.56]] 21:41, 2021 ж. сәуірдің 29 (+06) == [[:Дүние жүзінің саяси картасы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} XIX орнына ХЫХ деп тұр Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/87.243.31.47|87.243.31.47]] 17:49, 2021 ж. мамырдың 1 (+06) == [[:Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]] == {{Талқылау статусы|жасалды}} Британ мұрыжайы болып қате жазылған. Хабарландыру жіберген: к [[Арнайы:Үлесі/185.223.190.113|185.223.190.113]] 14:04, 2021 ж. мамырдың 4 (+06) == [[:Стефан-Больцман заңы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} заңы – тепе-тең сәуле шығарудың толық көлемдік тығыздығының () (а4, а-тұрақты шама) және соған байланысты дененің толық сәуле шығарғыштық қабілетінің (u) (u=4, мұндағы  – Стефан-Больцман тұрақтысы), абсолют температураның () төртінші дәрежесіне пропорционал екендігін тұжырымдайтын заң. Бұл заңды 1879 жылы австриялық физик Й.Стефан тәжірибелік деректерге сүйеніп, кез келген дененің сәуле шығарғыштық қабілеті үшін өрнектеп берді. Бірақ кейінгі жүргізген өлшеулер қорытындысы Стефан-Больцман заңының тек абсолют қара дененің сәуле шығарғыштық қабілеті үшін ғана орындалатындығын көрсетті. 1884 жылы Стефан-Больцман заңын Л.Больцман (1844 – 1906) теория жолмен қорытып шығарды. Алайда  және  тұрақтыларының мәнін теория жолмен тек Планк заңының негізінде ғалына анықтауға болады, өйткені Стефан-Больцман заңы Планк заңының салдары ретінде шығады. Стефан-Больцман заңы жоғары температураны өлшеу кезінде пайдаланылады. Хабарландыру жіберген: Саттар Нұрсұлтан [[Арнайы:Үлесі/178.89.61.22|178.89.61.22]] 15:31, 2021 ж. мамырдың 12 (+06) == [[:Туыстық атаулары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} "Ұлы әже" дегенді "үлы әже" деп жазған. Хабарландыру жіберген: AliU [[Арнайы:Үлесі/5.63.126.48|5.63.126.48]] 17:30, 2021 ж. мамырдың 13 (+06) == [[:Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} == [[:Талапбек Сұлтанбекұлы Сұлтанбеков]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Бір тұлғаға арнап жазылған мақала екі рет қайталанып тұр. Талап Сұлтанбеков және Талапбек Сұлтанбекұлы Сұлтанбеков. Бір мақала жойылуға тиіс-ті. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Esen48|Esen48]] ([[Қатысушы талқылауы:Esen48|талқылауы]]) 21:23, 2021 ж. мамырдың 15 (+06) == [[:Талап Сұлтанбеков]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Суретте Талап Сұлтанбеков емес. Суретте Алимхан Абеуович Ермеков. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/95.82.125.171|95.82.125.171]] 21:05, 2021 ж. мамырдың 25 (+06) == [[:Түркістан (қала)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Түркістан қаласы әкімі Рашид Аюпов Абатұлы Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Ердулет|Ердулет]] ([[Қатысушы талқылауы:Ердулет|талқылауы]]) 15:55, 2021 ж. маусымның 10 (+06) == [[:Кубизм]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} This article seems to describe the same as [[Кубшылдық|this one]]. Кажется, что эта статья описывает то же самое, что и другая статья - [[Кубшылдық]]. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Redboston|Redboston]] ([[Қатысушы талқылауы:Redboston|талқылауы]]) 03:33, 2021 ж. маусымның 16 (+06) == [[:Атаулы сөйлем]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Өолданылған әдебиеттер бөлек тұрмаса оқырма шатасып кетеді. Атаулы сөйлемнің мысалдарының біріне жатқызуы мүмкін.Рахмет! Хабарландыру жіберген: Аружан [[Арнайы:Үлесі/85.117.107.77|85.117.107.77]] 18:32, 2021 ж. маусымның 22 (+06) == [[:Жапон әдебиетінің жанрлары]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Дереккөздер: Шарафат Жылқыбаева, "Күншығыс аңыздары" Шарафат Жылқыбаева, "Қызыл қақпаның құпиясы" Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/89.218.177.218|89.218.177.218]] 12:29, 2021 ж. шілденің 14 (+06) == [[:Қатысушы талқылауы:Samatuly Serikbolsyn]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Ғалымжан Кенжебек атты тұлғаның бірден екі парақшасы бар болып шықты. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Samatuly Serikbolsyn|Samatuly Serikbolsyn]] ([[Қатысушы талқылауы:Samatuly Serikbolsyn|талқылауы]]) 18:53, 2021 ж. тамыздың 21 (+06) == [[:Уикипедия:Алғашқы мақала]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} 6 - шы қадам 1 бейтарап көзқарас ... бірдей көлемде баяндале қажет. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Мейржан Абдуов|Meirzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Мейржан Абдуов|талқылауы]]) 15:08, 2021 ж. тамыздың 23 (+06) == [[:Матуриди мазһабы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Матруди ағым емес. Матруди деген мектеп ағым деп қазіргі таңда өздерін салафия деп жүрген кісілерді айтуға болады. Немесе Талибан. Өкінішке орай бұл матуриди ағымы деген сөз ең үлкен қателік. Хабарландыру жіберген: Рахатов Заманбек [[Арнайы:Үлесі/188.0.152.49|188.0.152.49]] 13:17, 2021 ж. тамыздың 24 (+06) == [[:Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Туған ауылының атауы Танагүл емес, Тана көлі деген жерде дүниеге келген. Менің анам да сол жерде туғанын мақтан қылып отыратын. Хабарландыру жіберген: Серік Кәрібайұлы ОСПАН [[Арнайы:Үлесі/178.89.172.208|178.89.172.208]] 11:17, 2021 ж. қыркүйектің 6 (+06) == [[:Ақбілек (роман)]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қысқаша мазмұнында Қазақ сөзін Қазан сөзімен аустыру керек өйткені мұнда көтеріліс туралы айтылып жатыр. Хабарландыру жіберген: [[Арнайы:Үлесі/178.91.70.195|178.91.70.195]] 15:10, 2021 ж. қыркүйектің 8 (+06) == [[:Қойкелді Сартұлы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Мақаланың аты қате жазылған, орфографиялық ережелерге сәйкес келмейді, себебі "Г" дыбысы тек айтылатын кезде ғана болады, бұл орфоэпиялық норма, ал жазылатын кезде орфоэпиялық ереже ескерілмейді. Өз бетінше мақала атын өзгерте алмадым, алайда мәтін ішінде атына байланысты барлық қателерді түзедім. Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:Dias Baurzhan|Dias Baurzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Dias Baurzhan|талқылауы]]) 11:13, 2021 ж. қыркүйектің 16 (+06) == [[:Өнеркәсіп төңкерісі]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} машина деген сөзді көлік деп жазу қажет Хабарландыру жіберген: сымбат [[Арнайы:Үлесі/185.250.28.152|185.250.28.152]] 16:39, 2021 ж. қыркүйектің 18 (+06) == [[:Қазыбек би]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Қате: “Қазақ деген мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз. Елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп найзасына жылқының қылын таққан елміз. Дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз. Досымызды сақтай білген елміз, дәм-тұзын ақтай білген елміз. Бірақ асқақтаған хан болса – хан ордасын таптай білген елміз. Атадан ұл туса – құл боламын деп тумайды, анадан қыз туса – күң боламын деп тумайды, ұл мен қызын жатқа құл мен күң етіп отыра алмайтын елміз. Сен темір болсаң, біз көмірміз – еріткелі келгенбіз, қазақ-қалмақ баласын теліткелі келгенбіз. Танымайтын жат елге — танысқалы келгенбіз, танысуға көнбесең – шабысқалы келгенбіз. Сен қабылан болсаң, мен арыстан – алысқалы келгенбіз, тұтқыр сары желіммен жабысқалы келгенбіз. Бітім берсең – жөніңді айт, бермесең – тұрысатын жеріңді айт!” – депті. Дұрысы: Біз – қазақ деген мал баққан елміз, бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз. Елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп, найзаға үкі таққан елміз, ешбір дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз. Досымызды сақтай білген елміз, дәм-тұзды ақтай білген елміз, асқақтаған хан болса, хан ордасын таптай білген елміз. Атадан ұл туса, құл боламын деп тумайды, анадан қыз туса, күң боламын деп тумайды. Ұл мен қызды қаматып отыра алмайтын елміз. Сен – қабылан болсаң, мен – арыстан, алысқалы келгенбіз. Қазақ, қалмақ баласы, табысқалы келгенбіз. Танымайтын жат елге танысқалы келгенбіз. Танысуға көнбесең, шабысқалы келгенбіз. Сен – қалмақ болсаң, біз – қазақ, қарпысқалы келгенбіз. Жаңа үйреткен жас тұлпар жарысқалы келгенбіз. Тұтқыр сары желіммін, жабысқалы келгенбіз. Сен темір де, мен көмір, еріткелі келгенмін. Екі еліктің баласын теліткелі келгенмін, егесетін ер шықса, иілткелі келгенмін. Берсең жөндеп бітіміңді айт, не тұрысатын жеріңді айт Хабарландыру жіберген: [[Қатысушы:AronRaut|AronRaut]] ([[Қатысушы талқылауы:AronRaut|талқылауы]]) 13:13, 2021 ж. қыркүйектің 19 (+06) == [[:ДНҚ репликациясы]] == {{Талқылау статусы|жаңа}} Криктер дегенимиз арна емес Крик Фрэнсис Крик деген галымнын есими Хабарландыру жіберген: Димаш [[Арнайы:Үлесі/178.90.225.57|178.90.225.57]] 18:18, 2021 ж. қазанның 4 (+06) == Ауыл тұрғындарының жетістіктері == Ауыл тұрғындары жетістіктері деген бөлімде белгісіз кісілер хейт жазып қалдырыпты. Түзету үшін толық ақпарат білмеймін, білетін кісілер жаза жатар. Бірақ, уақытша қазіргі мәліметтерді өшіре тұруыеызды сұраймын == Қайта өрлеу мәдениеті == Франция қате жазылған Оны қатесін түзеу керек == Қаланын аттары == Қаланын атарын жазғанда, автоматты түрде қате деп шығады(Дубли) == Холокост == Адамзатқа жасалған ең ауыр қиянат, әділетсіздікке қалай күмән келтіруге болады? Холокостта 6 миллион адам газға улап, қарумен атып жойды ғой. Антисемитизм бұл әділетсіздік екені рас. Осы күмән туралы жазған адам еврейлерге негативті көзқараста болған. Осы жазылған ақпараттар толығымен бос сандырақ. == Lada == Мен Lada үшін мақала жасағым келеді, себебі мен 100-ден астам өңдеулер жасадым, өйткені мен жаңа пайдаланушымын, бірақ оны жасауға кедергі болатын қате пайда болғандықтан мүмкін емес: << Қате, өңдеме сақталмады. Өңдеме сүзгісі Уикипедияға қош келдіңіз!. Өтініш, мақаланы бастау үшін «Бетті сақтау» батырмасын қайта баспас бұрын бұл ескертуді оқып шығыңыз. Мақалаға әлдеқашан жарияланған мәтіндерді көшіріп салмаңыз. У этого правила есть редкие исключения. Для авторов есть специальный механизм подтверждения, хотя проще переписать текст другими словами. Мақалаға меншікті толғанымдарды қосуға болмайды. Уикипедияның негізгі ережелерінің бірі тексерілмелділігі және өзіндік зерттеулерге жол берілмейді. Уикипедия - жарнамаға арналған орын емес. Мәтінде фирманың өз сайтынан көшірілген жарнамалық материалдар болса, онда ол бейтарап болуы мүмкін емес, сондықтан талқылаусыз жойылуы мүмкін. Предмет статьи должен обладать энциклопедической значимостью, то есть упоминаться в авторитетных источниках. Мақала өзіңіз туралы, өзіңіздің уеб сайтыңыз, өзіңіздің танымды емес компанияыңыз немесе музыкалық топ туралы болса жылдам жойылады. Бұл сүзгіште немесе көрсетілген ескертуде қате бар деп есептесеңіз бұл туралы бізге хабарлаңыз. >> және << Қате, өңдеме сақталмады. Өңдеме сүзгісі Уикипедияға қош келдіңіз! Өкінішке орай, сіздің өңдемеңіз жүйелі болмағандықтан өңдеме сүзгісімен автоматты түрде болдырылмады. Егер сүзгіде қате болса, онда біз сіздің өзгерісіңізді қалпына келтіре аламыз және бұл қатені жақында түзетеміз ол үшін администраторларға хабарлаңыз. >> Тыйым салуды алып тастап, маған осы мақаланы жасауға рұқсат беріңіз[[Қатысушы:SSHTALBI|SSHTALBI]] ([[Қатысушы талқылауы:SSHTALBI|талқылауы]]) 01:32, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) :Қайырлы күн, жаңа қатысушыларға мақала бастауға шектеу қойылған. Мақала бастау үшін кемінде 200 өңдеме жасау қажет (себебі: уикипедияда мақала жазуда тәжірибе жинау керек). 500 өңдеме жасасаңыз мақаланы өзіңіз тексеріп жариялай аласыз. :Қазіргі уақытта [[Арнайы:Үлесі/SSHTALBI|40]] өңдеме жасапсыз. :Мәселеңізге келетін болсақ, жаңа қатысушы ретінде жоба:инкубаторға мақалаңызды жазуға болады. Мен байқағандай ''Жоба:Инкубатор/Lada жазуда екенсіз, осыны әлі де болса жетілдіріп толықтыруды ұсынамын''. :Сосын мақаланы жариялауға көмектесеміз. :Тағы да сұрақтарыңыз болса сұрай беріңіз. [[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Ұлы Тұран|талқылауы]]) 09:38, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) @[[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] Жоқ, шектеу 100 түзету болды, енді сіз 200 және 500 өңдеуді айтасыз. Мен көлікке қатысты кейбір беттерді өңдегеннен бері 100-ден астам шағын өңдеулер жасадым. Дегенмен, мен Project/Incubator:Lada-ны бастағаннан бері, мен сізден оны жақсартуды және оны мақалаға айналдыруды шешуді талап етемін.[[Қатысушы:SSHTALBI|SSHTALBI]] ([[Қатысушы талқылауы:SSHTALBI|талқылауы]]) 11:22, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) :Тағы да толықтыруларды қажет етеді. Басқа уикилерден қарап мәлімет қосып көріңіз. Дереккөздер, санаттар қосу керек. [[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Ұлы Тұран|талқылауы]]) 13:22, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) @[[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] Мен көздер мен санаттарды қостым. Оны қазір мақалаға айналдырыңыз.[[Қатысушы:SSHTALBI|SSHTALBI]] ([[Қатысушы талқылауы:SSHTALBI|талқылауы]]) 14:24, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) :{{Жасалынды}} [[Lada]] бетіне жылжытып қойдым. Мақаланы арықарай жетілдіресіз деген сенімдемін. [[Қатысушы:Ұлы Тұран|Ұлы Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Ұлы Тұран|талқылауы]]) 23:00, 2022 ж. тамыздың 15 (+06) == Палеоген == "'''Палеоген''' – [[Бор кезеңі|бордың]] алдында, [[Неоген|неогеннен]] кейін келетін " Бұл қате. Басында бор, сосын палеоген, сосын неоген [[Арнайы:Үлесі/178.89.27.144|178.89.27.144]] 20:06, 2025 ж. шілденің 3 (+05) == Сол жақ оң болғандықтан, оң жақтың да оң болуы талап етіледі.== Дұрыс емес формула:<math> \sqrt{\frac{1 - \sin\theta}{1 + \sin\theta}} = \frac{1 - tg(\theta/2)}{1 + tg(\theta/2)} </math> Дұрыс формула:<math> \sqrt{\frac{1 - \sin\theta}{1 + \sin\theta}} = \frac{\left|1 - tg(\theta/2)\right|}{\left|1 + tg(\theta/2)\right|} </math> https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%8B_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B Дереккөз:https://planetmath.org/goniometricformulas ,https://archive.org/details/introductioanaly00eule_0 [[Қатысушы:Ambitious miss|Ambitious miss]] ([[Қатысушы талқылауы:Ambitious miss|талқылау]]) 19:41, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05)-[[Қатысушы:Ambitious miss|Ambitious miss]] ([[Қатысушы талқылауы:Ambitious miss|талқылау]]) 19:49, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05)-[[Қатысушы:Ambitious miss|Ambitious miss]] ([[Қатысушы талқылауы:Ambitious miss|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05) -[[Қатысушы:Ambitious miss|Ambitious miss]] ([[Қатысушы талқылауы:Ambitious miss|талқылау]]) 02:39, 2025 ж. желтоқсанның 19 (+05) == Қабдеш Жұмаділов туралы ақпарат == Жазушының жұбайының аты Самал емес, Сәуле. Түзетүіңізді сұраймын. Дереккөз - автордың Таңғажайып Дүние өмірбаяндық шығармасы. [[Арнайы:Үлесі/&#126;2026-81132-5|&#126;2026-81132-5]] ([[Қатысушы талқылауы:&#126;2026-81132-5|talk]]) 22:01, 2026 ж. ақпанның 5 (+05) == Жасқаншақтық == Сипаттамасын білмеймін [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:57, 2026 ж. ақпанның 7 (+05) == «Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)» мақаласына жаңа фотосурет ұсынысы == Сәлеметсіздер ме! Мен «Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)» мақаласында Петер Мадьярдың (Péter Magyar) 2026 жылғы 15 наурыздағы қоғамдық шара кезінде түсірілген, еркін лицензиялы жаңа фотосуретін пайдалануды ұсынғым келеді: [[:File:Peter-Magyar-Budapest-15-03-2026_(cropped2).jpg]] Бұл сурет оны Будапешттегі Батырлар алаңында өткен ірі қоғамдық жиын кезінде көрсетіп, оның қоғамдық және әлеуметтік белсенділігінің маңызды сәтін құжаттайды. Файл Wikimedia Commons қоймасында еркін қолжетімді және ағылшын тіліндегі Уикипедияда осы тақырып бойынша қолданылып жатыр (қараңыз: [[:en:2026 Hungarian parliamentary election]]). Мәліметтердің жаңалығы, контекстік дәлдігі және жобалар арасындағы сәйкестік үшін бұл суретті осы мақалада да пайдалану пайдалы болар еді. Фотосурет қоғамдық орында түсірілген және нақты оқиғаны көрсетеді. Бұл қойылған портрет емес, шынайы сәтті түсірген деректі фотосурет. Бұл туралы не ойлайсыздар? [[Қатысушы:VargaZsuzsi1|VargaZsuzsi1]] ([[Қатысушы талқылауы:VargaZsuzsi1|талқылау]]) 11:48, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Fork == Isn't this the same person? [[Хамза Ерзінұлы Зайсанов]] / [[Жайсанып Мүдәрісұлы]] [[Қатысушы:Почитатель Нурдквиста|Почитатель Нурдквиста]] ([[Қатысушы талқылауы:Почитатель Нурдквиста|талқылау]]) 15:09, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :Yes, it does seem to be the case. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:18, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) thu5v5xauql3d0aigndxs2mrcqxwg2z 0 171355 3589671 756909 2026-04-22T11:22:04Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Шағатай ұлысы]] 3589671 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Шағатай ұлысы]] 474vy14wzyg0dcg5me5ranx6m0r0xvm 0 197492 3589537 3431125 2026-04-22T01:37:42Z Sagzhan 29953 3589537 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Тайбұға хан | Шынайы есімі = {{lang-sty|Тайбоға}} | Тарихи еңбектердегі есімі = Тайбуга хан | Атауы = | Суреті = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = Мемлекетінің билеушісі | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1220 жыл|1220]]-1290 | Ізашары = Он-Сом хан | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[тәңіршілдік]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1201 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1290 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Сібір хандар әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Он-Сом хан]], (Он-Сом ханның ұлы Игіден болуы мүмкін) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 1220-1290 | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Тайбұға''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] Тайбоға 1201-1290) — хан, [[Сібір хандығы|Батыс Сібір]]ді басқарған, Сібір ханы [[Он-Сом хан]]ның (Уаң хан дәрежесі болған) ұрпағы. Хандық құрған мерзімі 1220 - ? жылдар. ==Тайбұға кезеңі== Сібір аймағында Тайбұға басқарған ұлкен ұлысы болғандығы тарих жазбаларында бар. Бұл туралы Сібір жылнамаларында мынадай деректер бар. Есіл өзенінің Магмет заңындағы (мұсылман діні) Он атты патша өмір сүрді. Тайбұға – оның ұлы. Шыңғыс оны жақсы қарсы алып, өзін бағынғандардың бірінші князі деп атап, оған жеке жер үлесін берді. Шыңғыс патша Тайбұға князға үлкен құрметпен қарады және Тайбұға [[Шыңғыс]] патшадан өзі тұрғысы келетін жер сұрады. Шыңғыс патша «қайда тұрғың келсе, сонда тұр, – деп жібереді. Тайбұға князь бүкіл өзінің руымен Тұра өзеніне кетіп, сол жерде Чымға қаласын көтерді, [[Түмен (қала)|Түмен]] (Тюмень) қаласы осы жерде». Түмен қаласы хақында А.Андреев: «…Шыңғыс, Ван ханның ұлы Тайбұғаны жібер, қай жерде тұрғысы келеді, сол жерде тұрақтасын. Ол Тұра өзенінің бойына келіп, қала тұрғызды, оны Чимгий деп атады, қазір ол жерде Түмен деп аталатын христиан қаласы орналасқан», – деп атап көрсетеді. <ref>Андреев А., Строгановы. Энциклопедическое издание. М. 2000. 592-с.)</ref> Шыңғыс ханның Тайбұғаға Батыс Сібірден жер бөліп бергендігін ескерсек, оның Орта Азияны жаулауға өзімен бірге келген керейттерге осы аймақтан жер үлесін беруін тарихшылар жоққа шығармайды. Батыс шежірелері Тайбұға есімін [[Есіл]]де ерте феодалдық Сарғаш мемлекет-княздігінің пайда болуымен және [[Тура]] өзенінің бойынан [[Чимги-Тура]] қаласының салынуымен байланыстырады. Тайбұғаның орнын басушы мирасқорлары мұрагерлері [[Түмен хандығы|Түмен]] және [[Сібір хандығы]]на қожалық ету үшін Шыңғысхан әскерлерімен ұзақ уақыт бойы күрес жүргізді.<ref>«Солтүстік Қазақстан облысы» энциклопедиясы. – Алматы: «Арыс», 2006 – 704 б. – ISBN 9965-17-340-0</ref> Тайбұға Ібір-Сібір аймағын өз иелігіне алғаннан кейін Тобылдың бір сағасы Тұра өзеніне Төмен өзені құяр тұсқа Чыңғы (Чымға) деген қала салады. Тайбұға тұқымы бұл өңірде XV ғасырдың соңғы ширегіне дейін билік жүргізді.<ref>«Тұғырылхан». Тарихи эссе. – Алматы: «Palitra Press», 2020 – 354 б. – ISBN 978-601-06-6136-3</ref> == Шығу тегі == === Сібір нұсқасы === === Керейіт нұсқасы === [[Миллер Герард Фридрих|Г.Ф.Миллердің]] айтуынша, Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханнан]] жеңілген Есіл билеушісі Он-сонның ұлы. Кейбір тарихшылар оны [[Керейт хандығы|керейіттердің]] билеушісі [[Тоғрыл хан|Ван ханмен]] байланыстырады. Уаң ханның бұрын жас Темучинге қамқор болғаны сияқты, Шыңғыс хан да кәмелетке толмаған Тайбұғыны өз қамқорлығына алды. Оның тапсырмасы бойынша Тайбұға [[Ханттар|остяктарды]] жаулап алды, содан кейін ол өзінің жеке ауласына рұқсат алды. Ханзада [[Тайбұға жұрты (Сібір жұрты)|Тайбұға жұртының]] астанасын [[Шыңғы-Тура]] қаласы етіп, оны өзі негізін қалаған және қамқоршысының құрметіне атаған. Миллер нұсқасының маңызды бөлігі ол [[Есіл]] өзенін керейт көшпенділерінің мекені деп санады, яғни ол оларды дәл Тайбұға жұрты құрылған Батыс Сібір мен [[Солтүстік Қазақстан]]да орналастырды.<ref name="Миллер">''Миллер Г. Ф.'' Описание Сибирского царства. — СПб, 1787. — С. 186—189.</ref> Тайбұғаның керейлік тегінің жақтаушылары [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Уәлихано]]в және басқа да авторлар болды.<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=H1EqAAAAMAAJ&dq=%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0|автор=Кузембайулы А., Абилев Е.|заглавие=История Казахстана: с древнейших времен до 20-х годов XX в|ответственный=|год=1996|издание=|место=Алматы|издательство=Санат|страницы=150|страниц=350|isbn=|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126041547/https://books.google.ru/books?hl=ru&id=H1EqAAAAMAAJ&dq=%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=ljcjAQAAMAAJ&dq=Тайбуга|автор=Валиханов Ч. Ч.|заглавие=Собрание сочинений. Том I|ответственный=|год=1961|издание=|место=Алма-Ата|издательство=Изд-во Академии наук Казахской ССР|страницы=657|страниц=|isbn=}}</ref>. === Қыпшақ нұсқасы === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Тайбұғалықтар]] 8l1g9miuhvgeazih5pcpetxlqr6knsn 0 200711 3589365 3431657 2026-04-21T20:42:47Z Eric Duff 41906 3589365 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Brazil}} Сан-Паулу (São Paulo) |ағымдағы маусым = |логотипі =São Paulo Futebol Clube logo (2022).svg |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = [[1930]] |таратылды = |стадионы = [[Морумби (стадион)|Морумби]],<br />[[Сан-Паулу]], [[Бразилия]] |сыйымдылығы = 80 000 |иесі = |президенті = {{flagicon|Brazil}} [[Жувенал Жувенсио]] |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Brazil}} ''Luis Zubeldía'' |капитаны = {{flagicon|Brazil}} |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Футболдан чемпионаты ''Serie A'' |маусым = 2024. |орын = 6-орын (''Serie A'') |сайты = http://www.saopaulofc.net/ {{ref-pt}} | pattern_la1 = _spfc21h | pattern_b1 = _spfc21h | pattern_ra1 = _spfc21h | pattern_sh1 = _adidasred | pattern_so1 = _3_stripes_red | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _spfc21a | pattern_b2 = _spfc21a | pattern_ra2 = _spfc21a | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF0000 | body2 = 000000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} '''Сан-Паулу''' футбол клубы ({{lang-pt|São Paulo Futebol Clube}}) — [[Бразилия]]ның беделді [[Сан-Паулу штаты|штаттарының]] атымен аталады. Брадилиядағы және Оңтүстік Америкадағы басты клубтардың бірі. Бразилиядағы әйгілілігі бойынша үшінші орындағы команда (Фламенго мен Коринтианстан кейінгі). “Сан-Паулу” клубы алғашында “Паулистано” мен “АА дас Палмейрас” атты екі клубтың нәтижесінде 1929 жылы “Сан-Паулу да Флореста” деген атпен құрылған еді. 1935 жылдан бастап клуб қазіргі атымен аталды. Клубтың алғашқы "алтын кезеңі" 1980 жылдардың аяғы болып саналады. “Сан-Паулу” Бразилияның 3 Чемпионатын, 2 Либертадорес Кубогын, 2 Континентаралық кубокты, 1 Либертадорес Суперкубогын, 1 КОНМЕБОЛ Кубогын жеңіп алды. Халықаралық аренада Сан-Паулу ең жоғарғы жетістіктерге жетті. Команда стадионы Морумби. Мини-футбол командасы “Сан-Паулу” Бразилия чемпионатында жоғарғы дивизияда өнер көрсетеді. == Жетістіктері == === '''Ұлттық''' === * Бразилия чемпионаты ** '''Чемпион''' (6 рет): 1977, 1986, 1991, 2006, 2007, 2008 ** 2 орын (6 рет): 1971, 1973, 1981, 1989, 1990, 2014 ** 3 орын (3 рет): 2003, 2004, 2009 * Сан-Паулу штатының чемпионы (22): 1931, 1943, 1945, 1946, 1948, 1949, 1953, 1957, 1970, 1971, 1975, 1980, 1981, 1985, 1987, 1989, 1991, 1992, 1998, 2000, 2002 (Суперчемпионат), 2005 * Рио-Сан-Паулу турнирінің жеңімпазы (1): 2001 === Халықаралық === * Либертадорес кубогы (3): 1992, 1993, 2005 * Оңтүстік Америка кубогы (1): 2012 * Либертадорес суперкубогы (1): 1993 * КОНМЕБОЛ кубогы (1): 1994 * Рекопа (2): 1993, 1994 * КОНМЕБОЛ кубок иелері кубогы (1): 1996 * Құрлықаралық кубок (2): 1992, 1993 * Клубтар әлем чемпионатының жеңімпазы (1): 2005 == Сілтемелер == * [http://www.saopaulofc.net/ Ресми сайт] {{ref-pt}} [[Санат:Бразилия футбол клубтары]] [[Санат:Сан-Паулу ФК]] iojf9z4axydtqn1clii9wt3p3aogmnd 0 213095 3589367 2921619 2026-04-21T21:03:51Z 1nter pares 146705 3589367 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хермсдорф |шынайы атауы = Hermsdorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hermsdorf (Thüringen).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=53 |lat_sec=53 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=51 |lon_sec=24 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Хольцланд |кестедегі аудан = Заале-Хольцланд (аудан){{!}}Заале-Хольцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Герд Пиллау |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,51 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 330 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8384 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036601 |пошта индексі = 07621–07629 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 74 041 |ортаққордағы санаты = Hermsdorf |сайты = http://www.hermsdorf-thueringen.de/ |сайт тілі = de }} '''Хермсдорф''' ({{lang-de|Hermsdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Заале-Хольцланд (аудан)|Заале-Хольцланд]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 8384 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 7,51 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 74 041''. Қаланың басшысы — Герд Пиллау. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hermsdorf-thueringen.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209050919/http://www.hermsdorf-thueringen.de/ |date=2010-02-09 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Хольцланд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 3vqjtc0tkc6rsonxnucn26ezkpatddc 0 213096 3589369 1827748 2026-04-21T21:04:33Z 1nter pares 146705 3589369 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Херольдисхаузен |шынайы атауы = Heroldishausen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=7 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=31 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Унструт-Хайних |кестедегі аудан = Унструт-Хайних (аудан){{!}}Унструт-Хайних |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хельмут Роттер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,20 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 207 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 207 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036022 |пошта индексі = 99991 |пошта индекстері = |автомобиль коды = UH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 64 023 |ортаққордағы санаты = Heroldishausen |сайты = http://www.vg-unstrut-hainich.de |сайт тілі = de }} '''Херольдисхаузен''' ({{lang-de|Heroldishausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Унструт-Хайних (аудан)|Унструт-Хайних]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 207 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 3,20 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 64 023''. Муниципалитеттің басшысы — Хельмут Роттер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-unstrut-hainich.de Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Унструт-Хайних ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] tmrg0pdjjesvm3gfxbaz3e6or82vvns 0 213097 3589370 1827834 2026-04-21T21:04:54Z 1nter pares 146705 3589370 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Херпф |шынайы атауы = Herpf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=34 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=19 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Шмалькальден-Майнинген |кестедегі аудан = Шмалькальден-Майнинген (аудан){{!}}Шмалькальден-Майнинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Петра Юнг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18,08 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 320 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 924 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036943 |пошта индексі = 98617 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 66 031 |ортаққордағы санаты = Herpf |сайты = |сайт тілі = de }} '''Херпф''' ({{lang-de|Herpf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Шмалькальден-Майнинген (аудан)|Шмалькальден-Майнинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 924 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 18,08 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 66 031''. Муниципалитеттің басшысы — Петра Юнг. {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Шмалькальден-Майнинген ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] ihpzvp1qs0egm463ad20jsbcymf5fdx 0 213098 3589371 1827681 2026-04-21T21:05:18Z 1nter pares 146705 3589371 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Херренхоф |шынайы атауы = Herrenhof |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=50 |lat_sec=35 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=41 |lon_sec=13 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гота |кестедегі аудан = Гота (аудан){{!}}Гота |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Карин Рудольф |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,40 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 363 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 784 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036253 |пошта индексі = 99887 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GTH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 67 036 |ортаққордағы санаты = Herrenhof |сайты = |сайт тілі = de }} '''Херренхоф''' ({{lang-de|Herrenhof}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гота (аудан)|Гота]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 784 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 4,40 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 67 036''. Муниципалитеттің басшысы — Карин Рудольф. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Гота ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 78vaki8f6aaq7ew200y0eeehgd8tbn3 0 213099 3589366 1827661 2026-04-21T21:03:33Z 1nter pares 146705 3589366 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Херманзаккер |шынайы атауы = Herrmannsacker |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=32 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=52 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Нордхаузен |кестедегі аудан = Нордхаузен (аудан){{!}}Нордхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Гудрун Герлах |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 19,14 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 321 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 386 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03631 |пошта индексі = 99762 |пошта индекстері = |автомобиль коды = NDH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 62 018 |ортаққордағы санаты = Herrmannsacker |сайты = |сайт тілі = de }} '''Херманзаккер''' ({{lang-de|Herrmannsacker}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Нордхаузен (аудан)|Нордхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 386 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 19,14 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 62 018''. Муниципалитеттің басшысы — Гудрун Герлах. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Нордхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] li24pwmy09eodgtmgr06hwcvnci0p5q 0 213100 3589368 1827578 2026-04-21T21:04:14Z 1nter pares 146705 3589368 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Херншвенде |шынайы атауы = Herrnschwende |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=13 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=0 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Зёммерда |кестедегі аудан = Зёммерда (аудан){{!}}Зёммерда |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Йёрг Кёлер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,57 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 150 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 305 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036374 |пошта индексі = 99631 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SÖM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 68 027 |ортаққордағы санаты = Herrnschwende |сайты = http://www.vg-kindelbrueck.de |сайт тілі = de }} '''Херншвенде''' ({{lang-de|Herrnschwende}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Зёммерда (аудан)|Зёммерда]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 305 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 8,57 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 68 027''. Муниципалитеттің басшысы — Йёрг Кёлер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-kindelbrueck.de Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Зёммерда ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 5dx1wz40v0rk39yzynozuj0rlym0fh8 0 213101 3589372 1827577 2026-04-21T21:05:35Z 1nter pares 146705 3589372 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хершдорф |шынайы атауы = Herschdorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=37 |lat_sec=44 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=02 |lon_sec=57 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ильм |кестедегі аудан = Ильм (аудан){{!}}Ильм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Бернхард Циммерман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,54 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 625 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 948 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036738 |пошта индексі = 98701 |пошта индекстері = |автомобиль коды = IK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 70 027 |ортаққордағы санаты = Herschdorf |сайты = http://www.vg-langerberg.de |сайт тілі = de }} '''Хершдорф''' ({{lang-de|Herschdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Ильм (аудан)|Ильм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 948 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 9,54 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 70 027''. Муниципалитеттің басшысы — Бернхард Циммерман. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-langerberg.de Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Ильм ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] pm172h8wzybsve9btobtt4ocsdd1isp 0 213102 3589373 1827580 2026-04-21T21:06:17Z 1nter pares 146705 3589373 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хетишбург |шынайы атауы = Hetschburg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=54 |lat_sec=42 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=17 |lon_sec=22 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Веймар |кестедегі аудан = Веймар (аудан){{!}}Веймар |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Манфред Хёппнер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 2,71 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 260 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 231 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036458 |пошта индексі = 99438 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AP |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 71 031 |ортаққордағы санаты = Hetschburg |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хетишбург''' ({{lang-de|Hetschburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Веймар (аудан)|Веймар]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 231 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 2,71 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 71 031''. Муниципалитеттің басшысы — Манфред Хёппнер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Веймар ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] gzhwi1k4eswr0ieib1fnygeeuhydv2d 0 213108 3589376 1567955 2026-04-21T21:07:24Z 1nter pares 146705 3589376 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хильберсдорф |шынайы атауы = Hilbersdorf |сурет = [[Сурет:Hilbersdorf gemeindehaus.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=49 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=9 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Грайц |кестедегі аудан = Грайц (аудан){{!}}Грайц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Эрхард Дёрфер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,01 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 300 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 220 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036602 |пошта индексі = 07580 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GRZ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 76 027 |ортаққордағы санаты = Hilbersdorf |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хильберсдорф''' ({{lang-de|Hilbersdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Грайц (аудан)|Грайц]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 220 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 4,01 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 76 027''. Муниципалитеттің басшысы — Эрхард Дёрфер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Грайц ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] drny2d509ey4kavwjnt02n66h1b3ryb 0 213109 3589377 3576357 2026-04-21T21:07:41Z 1nter pares 146705 3589377 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хильдбургхаузен |шынайы атауы = Hildburghausen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hildburghausen COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=25 |lat_sec=34 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=43 |lon_sec=44 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдбургхаузен |кестедегі аудан = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Штеффен Харцер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 72,94 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 380 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 901 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03685 |пошта индексі = 98641–98646 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HBN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 69 024 |ортаққордағы санаты = Hildburghausen |сайты = http://www.hildburghausen.de/ |сайт тілі = de }} '''Хильдбургхаузен''' ({{lang-de|Hildburghausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11 901 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 72,94 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 024''. Қаланың басшысы — Штеффен Харцер. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hildburghausen.de/ Ресми сайты] {{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] bidi5wc5gg94f63tj011af2hr1azud6 0 213110 3589378 3480715 2026-04-21T21:08:03Z 1nter pares 146705 3589378 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хильдебрандсхаузен |шынайы атауы = Hildebrandshausen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=12 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=46 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Унструт-Хайних |кестедегі аудан = Унструт-Хайних (аудан){{!}}Унструт-Хайних |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хайнц Блюмель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,08 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 310 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 425 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036027 |пошта индексі = 99976 |пошта индекстері = |автомобиль коды = UH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 64 025 |ортаққордағы санаты = Hildebrandshausen |сайты = http://www.hildebrandshausen.de/ |сайт тілі = de }} '''Хильдебрандсхаузен''' ({{lang-de|Hildebrandshausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Унструт-Хайних (аудан)|Унструт-Хайних]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 425 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 6,08 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 64 025''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнц Блюмель. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hildebrandshausen.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021182032/http://hildebrandshausen.de/ |date=2015-10-21 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Унструт-Хайних ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] k00nbi0nuidfuah4n3z73n49zuibhpw 0 213111 3589379 1827949 2026-04-21T21:08:20Z 1nter pares 146705 3589379 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Хиршберг (Заале) |шынайы атауы = Hirschberg (Saale) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=24 |lat_sec=21 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=49 |lon_sec=12 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Орла |кестедегі аудан = Заале-Орла (аудан){{!}}Заале-Орла |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Рюдигер Воль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,12 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 454 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2352 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036644 |пошта индексі = 07927 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SOK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 75 046 |ортаққордағы санаты = Hirschberg (Saale) |сайты = http://www.stadt-hirschberg-saale.de/ |сайт тілі = de }} '''Хиршберг (Заале)''' ({{lang-de|Hirschberg (Saale)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Заале-Орла (аудан)|Заале-Орла]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2352 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 24,12 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 75 046''. Қаланың басшысы — Рюдигер Воль. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.stadt-hirschberg-saale.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Орла ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] kjwuiccyigc7dgyluqcbw1g3is045ar 0 213112 3589380 1827946 2026-04-21T21:08:41Z 1nter pares 146705 3589380 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хиршфельд (Тюрингия) |шынайы атауы = Hirschfeld (Thüringen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=56 |lat_sec=29 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=11 |lon_sec=19 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Грайц |кестедегі аудан = Грайц (аудан){{!}}Грайц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Инго Гибнер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,74 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 265–292 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 130 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036695 |пошта индексі = 07554 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GRZ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 76 028 |ортаққордағы санаты = Hirschfeld (Thüringen) |сайты = http://www.vg-brahmetal.de/ |сайт тілі = de }} '''Хиршфельд (Тюрингия)''' ({{lang-de|Hirschfeld (Thüringen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Грайц (аудан)|Грайц]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 130 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 3,74 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 76 028''. Муниципалитеттің басшысы — Инго Гибнер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-brahmetal.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Грайц ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 3aosyr9javnykxbvf9bu2x60iltzei6 0 213123 3589381 3506696 2026-04-21T21:09:14Z 1nter pares 146705 3589381 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Холунген |шынайы атауы = Holungen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Holungen COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=29 |lat_sec=27 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=23 |lon_sec=36 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Айхсфельд |кестедегі аудан = Айхсфельд (аудан){{!}}Айхсфельд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Бенно Мумдай |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,79 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 350 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 932 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036077 |пошта индексі = 37345 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EIC |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 61 051 |ортаққордағы санаты = Holungen |сайты = http://www.vg-eichsfeld-suedharz.de/ |сайт тілі = de }} '''Холунген''' ({{lang-de|Holungen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Айхсфельд (аудан)|Айхсфельд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 932 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 6,79 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 61 051''. Муниципалитеттің басшысы — Бенно Мумдай. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-eichsfeld-suedharz.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808170304/http://vg-eichsfeld-suedharz.de/ |date=2018-08-08 }} {{Германия:Айхсфельд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 2q3gdosfew5tzh6z0ua9jctavswckbe 0 213131 3589374 1827700 2026-04-21T21:06:38Z 1nter pares 146705 3589374 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хёрзельберг |шынайы атауы = Hörselberg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Hoerselberg.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=58 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=25 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вартбург |кестедегі аудан = Вартбург (аудан){{!}}Вартбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Даниль Штеффан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 63,24 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 260-352 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3341 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036920 |пошта индексі = 99819, 99848 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WAK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 63 095 |ортаққордағы санаты = Hörselberg |сайты = http://www.gemeinde-hoerselberg.de/ |сайт тілі = de }} '''Хёрзельберг''' ({{lang-de|Hörselberg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Вартбург (аудан)|Вартбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3341 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 63,24 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 63 095''. Муниципалитеттің басшысы — Даниль Штеффан. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeinde-hoerselberg.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Вартбург ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] og5rpsvb0s125xnp3wm9dr4zwqkikqv 0 213132 3589375 3523617 2026-04-21T21:06:57Z 1nter pares 146705 3589375 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хёрзельгау |шынайы атауы = Hörselgau |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Hörselgau (Hörsel) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=55 |lat_sec=39 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=32 |lon_sec=36 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гота |кестедегі аудан = Гота (аудан){{!}}Гота |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Рольф Фрюхауф |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,53 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 300 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1269 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03622 |пошта индексі = 99880 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GTH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 67 038 |ортаққордағы санаты = Hörselgau |сайты = |сайт тілі = de }} '''Хёрзельгау''' ({{lang-de|Hörselgau}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гота (аудан)|Гота]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1269 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 11,53 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 67 038''. Муниципалитеттің басшысы — Рольф Фрюхауф. {{Германия:Гота ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 2q2m8b6hla1di53pidwbxkxsc3avgcn 0 303029 3589456 3588667 2026-04-21T23:34:26Z Kasymov 10777 3589456 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Эш (Люцерн) |шынайы атауы = Aesch LU |сурет = Aesch 2008.jpg |жағдайы = |ел = Швейцария |елтаңба = CHE Aesch LU COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=15 |lat_sec=17 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=14 |lon_sec=29 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны |аймағы = Люцерн |кестедегі аймақ = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн |аудан түрі = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Хохдорф |кестедегі аудан = Хохдорф (округ){{!}}Хохдорф |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5.80 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 482 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі |тұрғыны = 931 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 6287 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LU |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 1021 |ортаққордағы санаты = Aesch LU |сайты = http://www.aesch-lu.ch |сайт тілі = }} [[Сурет:Karte Gemeinde Aesch LU 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]] '''Эш (Люцерн)''' ({{lang-de|Aesch LU}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Хохдорф (округ)|Хохдорф]] округінің құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 931 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 5.80 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1021'', [[пошта индексі]] — 6287. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.aesch-lu.ch Ресми сайты] {{Switzerland-geo-stub}} {{Швейцария:Хохдорф округі:Қалалар}} [[Санат:Люцерн елді мекендері]] hk07znzgfckalxeu7lwkm2wg0856fda 0 429193 3589623 2902534 2026-04-22T09:19:30Z Смағзам Жансұлу 140489 3589623 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Ле-Мений-Коссуа |шынайы атауы = Le Mesnil-Caussois |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.86778 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-0.98361 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(124)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Төменгі Нормандия |кестедегі аймақ = Төменгі Нормандия |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кальвадос |кестедегі аудан = Кальвадос (департамент){{!}}Кальвадос |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Вир (округ){{!}}Вир |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Сен-Севе-Кальвадо (кантон)|Сен-Севе-Кальвадо]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Roger Langlois ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,22 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 98—196 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 124 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 29,38 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 14380 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 14416 |ортаққордағы санаты = Le Mesnil-Caussois |сайты = |сайт тілі = }} '''Ле-Мений-Коссуа''' ({{lang-fr|Le Mesnil-Caussois}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінде орналасқан. [[Вир (округ)|Вир]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы шамамен 4,22 км² құрайды. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''14416'', [[пошта индексі]] — ''14380''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 124 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 29,38 адам/км². {{Демография/FRA/Le Mesnil-Caussois}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=16 | барлығы=124 | е0=8 | ә0=16 | е5=8 | ә5=0 | е10=4 | ә10=4 | е15=0 | ә15=0 | е20=0 | ә20=4 | е25=4 | ә25=4 | е30=12 | ә30=12 | е35=4 | ә35=0 | е40=0 | ә40=0 | е45=8 | ә45=0 | е50=0 | ә50=4 | е55=0 | ә55=4 | е60=4 | ә60=0 | е65=4 | ә65=4 | е70=0 | ә70=0 | е75=12 | ә75=0 | е80=0 | ә80=4 | е85=0 | ә85=0 }} == Тағы қараңыз == * [[Кальвадос департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Le Mesnil-Caussois|Ле-Мений-Коссуа}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14416-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105063503/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14416-COM |date=2012-11-05 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.86778,-0.98361&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Кальвадос департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кальвадос департаментінің коммуналары]] 9xj7a9euxmx43bfm3q89dlhc2ef52vh 0 479867 3589553 3442392 2026-04-22T04:30:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3589553 wikitext text/x-wiki '''Жоғарғы Савойя''' ({{lang-fr|Haute-Savoie}}, {{lang-oc|Nauta Savòia}}) — [[Франция]]ның щығысындағы департамент, [[Рона-Альпі]] аймағының департаменттерінің бірі. Реттік нөмірі — 74. Әкімшілік орталығы — [[Анси]]. Халық саны 631,7 мың адам (департаменттер арасында 33-ші орын, [[1999]] ж.). == Географиясы == Жер аумағы 4388 км&sup2;. Департамент [[Альпі]] тауларында орналасқан және [[Италия]], [[Швейцария]] елдерімен шектеседі. Мұнда Монблан тауы мен [[Анси (көл)|Анси]] көлі бар. Және өзінің минералды туымен танымал [[Эвиан]] қаласы орналасқан. Тағы бір назар аударарлық орны — әлемдегі тереңдңгң жөнінен екінші орын алатын Gouffre Mirolda үңгірі, оның тереңдігі — 1733 м. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == Департамент 4 округ, 34 кантон және 294 коммунаны қосады. '''Округтері''': * [[Анси (округ)|Анси]] ([[:fr:Arrondissement d'Annecy|Annecy]]) * [[Бонвиль (округ)|Бонвиль]] ([[:fr:Arrondissement de Bonneville|Bonneville]]) * [[Сен-Жюльен-ан-Женевуа (округ)|Сен-Жюльен-ан-Женевуа]] ([[:fr:Arrondissement de Saint-Julien-en-Genevois|Saint-Julien-en-Genevois]]) * [[Тонон-ле-Бен (округ)|Тонон-ле-Бен]] ([[:fr:Arrondissement de Thonon-les-Bains|Thonon-les-Bains]]) == Халқы == Тұрғындарының көпшілігі - француздар. Және көбісі католиктер. == Тарихы == XIX ғасырдың ортасында Савойя жері Савойя герцогтық династиясына тиесілі болған. [[1860]] ж. наурызда ол Францияға қосылды. == Тағы қараңыз == * [[Жоғарғы Савойя департаментінің коммуналары]] == Сілтемелер == * [http://www.Haute-Savoie.pref.gouv.fr Префектура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907142353/http://www.haute-savoie.pref.gouv.fr/ |date=2018-09-07 }} * [http://www.cg74.fr Генеральный совет (орган местного самоуправления департамента)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209001835/http://www.cg74.fr/ |date=2011-02-09 }} * [http://www.savoiehautesavoie.com Официальный сайт туристической организации Верхней Савойи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613021402/http://savoiehautesavoie.com/ |date=2021-06-13 }} {{france-geo-stub}} {{Франция департаменттері}} {{Жоғарғы Савойя департаментінің коммуналары}} [[Санат:Жоғарғы Савойя|*]] 7a8mfbzdiy2k8wg9a6mp43498k5wm9o 2 490102 3589648 3252208 2026-04-22T10:20:56Z 1nter pares 146705 3589648 wikitext text/x-wiki <table style="float: right; margin-left: 2 em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px"><table style="float: right; margin-left: 2 em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px">{{User Wikipedian For |аты = Омарали Ару |жыл = 2013 |ай = 5 |күн = 10 }} #[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] #[[Салт-дәстүрлер]] #[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] #[[Ақбілек (роман)]] #[[Оянған өлке (роман)]] #[[Ананың анасы (әңгіме)]] #[[Ұлпан (роман)]] #[[Ақан Сері — Ақтоқты (пьеса)]] #[[Қазақ солдаты (роман)]] #[[Бір адым кейін, екі адым ілгері (әңгіме)]] #[[Ел қорғаны (пьеса)]] #[[Шернияз (пьеса)]] #[[Альбатрос (поэма)]] #[[Жер қазғандар (повесть)]] #[[Күйші (поэма)]] #[[Сұлушаш (поэма)]] #[[Шығанақ (роман)]] #[[Алехо Карпентьер]] #[[Элвин Хансен]] #[[Абдуллин Кәбір]] #[[Павезе Чезаре]] #[[Байкурт Факир]] #[[Лион Фейхтвангер]] #[[Хаггард Генри]] #[[Таңғы глория]] #[[Джеймс Гринвуд]] #[[Эйсрайзенвельт үңгірі]] #[[Гуйлинь таулары]] #[[Температура және оны өлшеу тәсілдері]] #[[Асқынөткізгіштік]] #[[Заманауи тарақтар]] #[[Құрбанов Олжа]] #[[Әрін Әміре]] #[[Джованни Боккаччо]] #[[Көгілдір мүйіс]] #[[Зума жартасы]] #[[Карамель ағашы]] #[[Мал терілерінің түрлері мен атаулары]] #[[Кәсіптік киімдер]] #[[Кортасар Хулио]] #[[Хамза Ерзінұлы Зайсанов]] #[[Әріп Тәңірбергенов]] #[[Зейнілқабиден Әйтімұлы]] #[[Хош иісті тамаша гүл]] #[[Суық сарғалдақ]] #[[Әлемдегі ең суық бестік]] #[[Тепуи таулар жүйесі]] #[[Көшпенділер (трилогия)]] #[[Верден қырғыны]] #[[Рамсей Макдональд]] #[[Стэнли Болдуин]] #[[Лабак кесенесі]] #[[Жуан төбе қалашығы]] #[[Сидақ қаласы]] #[[Ботағай кесенесі]] #[[Қарағұл кесенесі]] #[[Қызыл-Уық ғибадатханасы]] #[[Ямышев қақпасы]] #[[Қанды саңырауқұлақ]] #[[Азия мәдениеті]] #[[Қара сопа]] #[[Махамбет Өтемісұлы кесенесі]] #[[Ен Сен Нен]] #[[Сахариев Баламер]] #[[Джон Стейнбек]] #[[Стивенсон Роберт Льюис]] #[[Лаймен Фрэнк Баум]] #[[Эдгар Аллан По]] #[[Кэрролл Льюис]] #[[Оскар Уайлд]] #[[Флoбeр Гюстав]] #[[Чандар Кришан]] #[[Смит Доди]] #[[Ислам Қосжан]] #[[Рид Майн ]] #[[Айнахан Есет]] #[[Сәдібекұлы Айжарық]] #[[Аутплейсмент]] #[[Айналма ауруы]] #[[Түтік тістілер]] #[[Сан есімнің емлесі]] #[[Нина Қаюпова]] #[[Тайтубаева Гүлнар]] #[[Шарль Перро]] #[[Пиранделло Луиджи]] g6govfk8p2g793f3h8ulz6t2vehg1ks 4 491233 3589615 3589044 2026-04-22T09:00:26Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3589615 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35102]||621||26||18||263||28||3||33967||8||0||168||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2205]||244||7||5||279||8||13||1638||0||4||7||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1150]||37||0||0||11||17||0||1074||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 441]||1||0||0||16||3||2||399||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 330]||15||0||7||14||4||1||274||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] 87ckyr92ttpnmyqj5o3uhw0ge5i292r 4 492279 3589178 3588507 2026-04-21T12:02:34Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3589178 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:4339}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1476}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1018}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 4 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:908}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 5 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:733}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 6 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:482}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 7 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:425}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 8 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 9 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:280}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 10 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 11 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:190}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 12 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:186}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 13 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 14 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:145}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 15 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 16 || [[User:19642206g|19642206g]] || [[Special:Contributions/19642206g|{{formatnum:117}}]] || {{Permissions|19642206g}} |- | 17 || [[User:Рысмаханов Курманбек|Рысмаханов Курманбек]] || [[Special:Contributions/Рысмаханов Курманбек|{{formatnum:112}}]] || {{Permissions|Рысмаханов Курманбек}} |- | 18 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:111}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 19 || [[User:Тоғжан Урумова|Тоғжан Урумова]] || [[Special:Contributions/Тоғжан Урумова|{{formatnum:105}}]] || {{Permissions|Тоғжан Урумова}} |- | 20 || [[User:Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] || [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|{{formatnum:104}}]] || {{Permissions|Құралай Мұратқызы}} |- | 21 || [[User:Тохтарқызы|Тохтарқызы]] || [[Special:Contributions/Тохтарқызы|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Тохтарқызы}} |- | 22 || [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] || [[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Хулкар Абдимоминова}} |- | 23 || [[User:Жанерке Асылбекқызы|Жанерке Асылбекқызы]] || [[Special:Contributions/Жанерке Асылбекқызы|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Жанерке Асылбекқызы}} |- | 24 || [[User:Dariga Zhumagaliyeva|Dariga Zhumagaliyeva]] || [[Special:Contributions/Dariga Zhumagaliyeva|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Dariga Zhumagaliyeva}} |- | 25 || [[User:Ayala Ulankyzy|Ayala Ulankyzy]] || [[Special:Contributions/Ayala Ulankyzy|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Ayala Ulankyzy}} |- | 26 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}} |- | 27 || [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] || [[Special:Contributions/Sagat Ardak|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Sagat Ardak}} |- | 28 || [[User:Гулжайна Усен|Гулжайна Усен]] || [[Special:Contributions/Гулжайна Усен|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Гулжайна Усен}} |- | 29 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}} |- | 30 || [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] || [[Special:Contributions/Ақжарқын Шыңғысбаева|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Ақжарқын Шыңғысбаева}} |- | 31 || [[User:Асимова Гульнафис|Асимова Гульнафис]] || [[Special:Contributions/Асимова Гульнафис|{{formatnum:95}}]] || {{Permissions|Асимова Гульнафис}} |- | 32 || [[User:Сқақ Зере|Сқақ Зере]] || [[Special:Contributions/Сқақ Зере|{{formatnum:91}}]] || {{Permissions|Сқақ Зере}} |- | 33 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:86}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 34 || [[User:Kshetunsky|Kshetunsky]] || [[Special:Contributions/Kshetunsky|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Kshetunsky}} |- | 35 || [[User:Bektenbai Bekzhan|Bektenbai Bekzhan]] || [[Special:Contributions/Bektenbai Bekzhan|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Bektenbai Bekzhan}} |- | 36 || [[User:ТАШКЕНТ|ТАШКЕНТ]] || [[Special:Contributions/ТАШКЕНТ|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|ТАШКЕНТ}} |- | 37 || [[User:Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] || [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Дәриға Жалынқызы}} |- | 38 || [[User:Aigul ao|Aigul ao]] || [[Special:Contributions/Aigul ao|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Aigul ao}} |- | 39 || [[User:Толғанай Нұрахан|Толғанай Нұрахан]] || [[Special:Contributions/Толғанай Нұрахан|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Толғанай Нұрахан}} |- | 40 || [[User:Бабаханова|Бабаханова]] || [[Special:Contributions/Бабаханова|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Бабаханова}} |- | 41 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}} |- | 42 || [[User:Milenioscuro|Milenioscuro]] || [[Special:Contributions/Milenioscuro|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Milenioscuro}} |- | 43 || [[User:Digital Jetisu|Digital Jetisu]] || [[Special:Contributions/Digital Jetisu|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Digital Jetisu}} |- | 44 || [[User:Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] || [[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Тіл ортаалығы Шелек}} |- | 45 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 46 || [[User:Турсун Ибраев|Турсун Ибраев]] || [[Special:Contributions/Турсун Ибраев|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Турсун Ибраев}} |- | 47 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 48 || [[User:Carlos186|Carlos186]] || [[Special:Contributions/Carlos186|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Carlos186}} |- | 49 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 50 || [[User:QazaqEditor|QazaqEditor]] || [[Special:Contributions/QazaqEditor|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|QazaqEditor}} |- | 51 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 52 || [[User:Dariga Dairbekova|Dariga Dairbekova]] || [[Special:Contributions/Dariga Dairbekova|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Dariga Dairbekova}} |- | 53 || [[User:Аида Кажмухановна|Аида Кажмухановна]] || [[Special:Contributions/Аида Кажмухановна|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Аида Кажмухановна}} |- | 54 || [[User:Жәди|Жәди]] || [[Special:Contributions/Жәди|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Жәди}} |- | 55 || [[User:Шелек филиалы|Шелек филиалы]] || [[Special:Contributions/Шелек филиалы|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|Шелек филиалы}} |- | 56 || [[User:Қуаныш Гүлайым|Қуаныш Гүлайым]] || [[Special:Contributions/Қуаныш Гүлайым|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Қуаныш Гүлайым}} |- | 57 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}} |- | 58 || [[User:Itsasau|Itsasau]] || [[Special:Contributions/Itsasau|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Itsasau}} |- | 59 || [[User:Мақан Айша Бауыржанқызы|Мақан Айша Бауыржанқызы]] || [[Special:Contributions/Мақан Айша Бауыржанқызы|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Мақан Айша Бауыржанқызы}} |- | 60 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:37}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 61 || [[User:ErnatPointmakker|ErnatPointmakker]] || [[Special:Contributions/ErnatPointmakker|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|ErnatPointmakker}} |- | 62 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 63 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}} |- | 64 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}} |- | 65 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}} |- | 66 || [[User:Gulimaa|Gulimaa]] || [[Special:Contributions/Gulimaa|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Gulimaa}} |- | 67 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 68 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 69 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}} |- | 70 || [[User:Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] || [[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Ерекешова Жаныгуль}} |- | 71 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Lanananna}} |- | 72 || [[User:Aidana001|Aidana001]] || [[Special:Contributions/Aidana001|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Aidana001}} |- | 73 || [[User:~2026-23396-91|~2026-23396-91]] || [[Special:Contributions/~2026-23396-91|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|~2026-23396-91}} |- | 74 || [[User:Мейрмугамжановна|Мейрмугамжановна]] || [[Special:Contributions/Мейрмугамжановна|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Мейрмугамжановна}} |- | 75 || [[User:Гульназисапанова|Гульназисапанова]] || [[Special:Contributions/Гульназисапанова|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Гульназисапанова}} |- | 76 || [[User:Poundgated|Poundgated]] || [[Special:Contributions/Poundgated|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Poundgated}} |- | 77 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}} |- | 78 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 79 || [[User:TheWikipedian1250|TheWikipedian1250]] || [[Special:Contributions/TheWikipedian1250|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|TheWikipedian1250}} |- | 80 || [[User:SpinnerLaserzthe2nd|SpinnerLaserzthe2nd]] || [[Special:Contributions/SpinnerLaserzthe2nd|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|SpinnerLaserzthe2nd}} |- | 81 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}} |- | 82 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 83 || [[User:Amherst99|Amherst99]] || [[Special:Contributions/Amherst99|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Amherst99}} |- | 84 || [[User:Zhanar Orazaliyeva|Zhanar Orazaliyeva]] || [[Special:Contributions/Zhanar Orazaliyeva|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Zhanar Orazaliyeva}} |- | 85 || [[User:Шеримова Сауле|Шеримова Сауле]] || [[Special:Contributions/Шеримова Сауле|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Шеримова Сауле}} |- | 86 || [[User:Айбаса|Айбаса]] || [[Special:Contributions/Айбаса|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Айбаса}} |- | 87 || [[User:Салима Симбаева|Салима Симбаева]] || [[Special:Contributions/Салима Симбаева|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Салима Симбаева}} |- | 88 || [[User:Zhaniya yerikovna|Zhaniya yerikovna]] || [[Special:Contributions/Zhaniya yerikovna|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Zhaniya yerikovna}} |- | 89 || [[User:Дамир Исиргепов|Дамир Исиргепов]] || [[Special:Contributions/Дамир Исиргепов|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Дамир Исиргепов}} |- | 90 || [[User:Тұран|Тұран]] || [[Special:Contributions/Тұран|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Тұран}} |- | 91 || [[User:Рахматулла Нұрқанат|Рахматулла Нұрқанат]] || [[Special:Contributions/Рахматулла Нұрқанат|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Рахматулла Нұрқанат}} |- | 92 || [[User:Медеууутоп|Медеууутоп]] || [[Special:Contributions/Медеууутоп|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Медеууутоп}} |- | 93 || [[User:Фыефытр|Фыефытр]] || [[Special:Contributions/Фыефытр|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Фыефытр}} |- | 94 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 95 || [[User:Акмарал Т|Акмарал Т]] || [[Special:Contributions/Акмарал Т|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Акмарал Т}} |- | 96 || [[User:Everest Mountains|Everest Mountains]] || [[Special:Contributions/Everest Mountains|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Everest Mountains}} |- | 97 || [[User:Нұрғиса Ажиров|Нұрғиса Ажиров]] || [[Special:Contributions/Нұрғиса Ажиров|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Нұрғиса Ажиров}} |- | 98 || [[User:Жұмәділ Қаракөз|Жұмәділ Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Жұмәділ Қаракөз|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Жұмәділ Қаракөз}} |- | 99 || [[User:Careful Soul|Careful Soul]] || [[Special:Contributions/Careful Soul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Careful Soul}} |- | 100 || [[User:Erkerim1988|Erkerim1988]] || [[Special:Contributions/Erkerim1988|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Erkerim1988}} |- | 101 || [[User:Нұрали Н|Нұрали Н]] || [[Special:Contributions/Нұрали Н|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Нұрали Н}} |- | 102 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 103 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Топчикмед}} |- | 104 || [[User:Zhandos M|Zhandos M]] || [[Special:Contributions/Zhandos M|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Zhandos M}} |- | 105 || [[User:Ruslan.dm|Ruslan.dm]] || [[Special:Contributions/Ruslan.dm|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Ruslan.dm}} |- | 106 || [[User:Erkokshe|Erkokshe]] || [[Special:Contributions/Erkokshe|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Erkokshe}} |- | 107 || [[User:Тәжі Томирис|Тәжі Томирис]] || [[Special:Contributions/Тәжі Томирис|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Тәжі Томирис}} |- | 108 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}} |- | 109 || [[User:Otepkaliyeva|Otepkaliyeva]] || [[Special:Contributions/Otepkaliyeva|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Otepkaliyeva}} |- | 110 || [[User:HiOne'kazakh|HiOne'kazakh]] || [[Special:Contributions/HiOne'kazakh|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|HiOne'kazakh}} |- | 111 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Ziv}} {{/end}} biwu6k1jbiavyxclufedfg7upv6m2a0 0 493539 3589538 3437550 2026-04-22T01:38:22Z Sagzhan 29953 3589538 wikitext text/x-wiki '''Бунақ хан''' ('''Боняк''', '''Маниак''') – қыпшақ ханы. Тұғырылды қыпшақ еліне хан сайлаған Ескіл ханның ұлы. Ол туралы алғашқы дерек 1096 жылы кездеседі. Онда Боняктың [[Киев]]ке шабуыл жасағаны туралы айтылған. 1097 және 1105 жылы [[Киев Русі]]не қайтадан шабуыл жасаған. [[1107 жыл|1107]] жылы жеңіліске ұшырайды. Боняктың есімі соңғы рет [[1167 жыл|1167]] жылғы жылнамада аталады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN</ref> ==Тарихы== Ол туралы алғашқы дерек [[1096 жыл|1096]] жылғы орыс жылнамаларында кездеседі. Онда Бунақтың [[Киев Русі|Киев]]ке шабуыл жасағаны туралы айтылған. Қанды жорықтарға шығар алдында қасиетті “Көк тәңірге”, “Көк бөріге” сиынатын. Хан тағына Тұғырыл сайланса, ханзада Бунақ оған әскербасы болды. Бунақ талай рет орыс князьдерінің шабуылына қарсы қол бастаған, 1091 жылы Тұғырыл Византияны қолдап печенегтерге қарсы соғысқан кезде, ерлігімен көзге түседі. Осы 1091 дылы орыс князьдерімен өштесіп жүріп, Переяславль түбінде тұтқиылдан кездескен қалың әскермен жанталаса ұзақ шайқасады. Бунақ батыр сонда ғана төтеп бере алмай шегінуге мәжбүр болған. Дегенмен қанша рет орыс князьдерімен қақтығысып, қарсы келіп жатса да аңғал қыпшақтар ешқашан опасыздыққа бармайтын. Бунақ та, Тұғырыл хан сияқты 1097 жылы грузин князі Давидпен одақтасып, тегі жағынан өзіне туысқан мадияр королі, діні христиан Каламанға қарсы шабады. Бұл қақтығыста да қол басы Бунақ Русль әскерін Сан өзенінің бойында тізе бүктіреді. Алайда, орыс княздері 1105 жылға дейін қыпшақтарға маза бермей, оларды қайткен күнде де жоюды өздеріне мақсат тұтады. Үздіксіз шабуылдап, ақыры 1103 жылы 4 сәуірде Сүтен деген жерде күшті соққы берген орыстар қыпшақ елін аяусыз тонайды. Осы оқиғадан соң ашу мен намысқа булыққан Бунақ батыр, 1103 жылы бүкіл қыпшақ жұртын жиып, жаз бойы Русь жерін қанға бөктірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары]] dkx91mzvsl8a8jqruz5uerxea9hsylr 0 501516 3589624 2059237 2026-04-22T09:20:32Z Смағзам Жансұлу 140489 3589624 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Caelum carte.svg|thumb|200px| right]] '''Кескіш''' — Жұлдыздық аспанның Оңтүстік жарты шарындағы шағын шоқжұлдыз. [[Эридан (шоқжұлдыз)|Эридан]], [[Көгершін (шоқжұлдыз)|Көгершін]], [[Қоян (шоқжұлдыз)|Қоян]] шоқжұлдыздарының арасында орналасқан. Жарық жұлдызы жоқ. [[Қазақстан]]да күз және қыс мезгілдерінде көрінеді.<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref> ==Дереккөздер:== <references/> {{wikify}} [[Санат:Кескіш (шоқжұлдыз)]] {{stub}} 27w3l4a6u0zv84sykz0iuej0q0s1gu8 0 507468 3589647 2380368 2026-04-22T10:20:08Z 1nter pares 146705 «[[Хамза Ерзінұлы Зайсанов]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3589647 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Хамза Ерзінұлы Зайсанов]] 30oaah6ffk2jljpl60mvwgiamvzutcy 0 513761 3589523 2062427 2026-04-22T00:34:35Z Nurken 111493 Nurken [[Наливайко Северин]] бетін [[Северин Наливайко]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады) 2062427 wikitext text/x-wiki '''Наливайко Северин'''—Украинадағы феодалдарға қарсы шаруа-казактар көтерілісінің басшысы.Қолөнерші отбасында туған.Казактардың түріктер мен татарларға қарсы жорықтарына қатысты.1594 жылы қазанда Оң жағалаудағы Украинада болған көтерілісті басқарды .Волынь магнаттары мен шляхтарын талқандап, көтеріліске шыққан белорус шаруаларымен қосылуға бет алды. Бірақ поляк әскерлерінің қарсы шабуылына байланысты Украинаға қайтып оралды.Белая Церковь түбінде Острый Камень мекенінде поляк армиясымен болған сәтсіз ұрыстан кейін Днепрден өтіп,Лубны қ-да бекіністі лагерь құрды. os4vlp8if8y6e0bw653eqch088kfwdg 0 522100 3589626 2408712 2026-04-22T09:25:17Z Смағзам Жансұлу 140489 3589626 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Орман қазтамағы |image = Miskinis snaputis2a.jpg |regnum = [[Өсімдіктер]] |unranked_divisio = |unranked_classis = [[Қос жарнақтылар]] |unranked_ordo = |ordo = |familia = [[Қазтамақтар тұқымдасы]] |genus =[[Қазтамақ]] (''Geranium'') |species = '''''Орман қазтамағы'''' |binomial = ''Geranium sylvaticum'' |binomial_authority = |}} '''Орман қазтамағы''' ({{lang-la|Geranium sylvaticum}}) — герань деп аталатын [[қазтамақтар тұқымдасы]] [[қазтамақ]] туысына жататын өсімдік. Герань — гректің геранг (тырна) деген сөзінен шыққан. Бұл атаудың қойылу себебі — өсімдіктің тұқымы тырнаның тұмсығына ұқсайды. == Ботаникалық сипаты == [[Сурет:Illustration Geranium silvaticum.jpg|thumb|left|180px|]] * Биіктігі 80 см-ге дейін жететін, тамыры тік өсетін, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. * Сабағының өн бойын түк басқан, жоғарғы жағында бұтақтары көп. * Тамырдан өсіп шығатын жапырақтарының сағақтары ұзын, ал сабақ жапырақтары отырмалы болады. Төменгі жағындағы жапырақтары 5-7-ге бөлініп тілімделген. Жапырақтарының екі жағын да түк басқан, шеттері ара тісті. * Гүлдері ірі, күлгін түсті, тостағанша, қалақшалары да, гүл тәжінің жапырақшалары да бес-бестен. * Жемісі құстың тұмсығына ұқсайтын қауашақ. [[Маусым]]-[[шілде]] айларында гүлдейді. == Өсетін жері мен таралу аймағы == [[Еуразия]]ның қоңыржай және салқын белдеулерінде таралған. Бұталардың арасында, орманды жерлерде, жарқабақтарда, ылғалды жерлерде өседі. == Құрамы, емдік қасиеті және қолданысы == Құрамында илік заттар, [[алкалоидтар]], [[шайыр]], [[эфир майлары]], қоймалжың, ащы заттар бар. <br /> Өсімдіктен жасалған дәрілерді аш ішектің қабынуын және іштің өтіп ауырғанын емдеу үшін пайдаланады. Халық медицинасында өсімдіктің тұнбаларымен ауыз бен тамақты шаяды.<ref>Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. Іскендіров Әбіш. Алматы "Қазақстан" 1982, 188 бет.</ref> <br /> Маталарды бояу үшін пайдаланады. Әсемдік үшін өсіріледі. Аралар үшін бал нәрі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазтамақтар]] [[Санат:Дәрілік өсімдіктер]] [[Санат:Қазақстан флорасы]] ojyedci1x39k1huu8zy5oy4sesc77j2 0 525398 3589539 2586659 2026-04-22T01:38:50Z Sagzhan 29953 3589539 wikitext text/x-wiki '''Керейт тайпасы''' - 9-12 ғасырларда [[Моңғолия]] жерінде өмір сүрген түркі ұлысы. Олар христиан дінінің несториандық бағытын ұстаған ел. 11-12 ғасырларда Қытай еліне тәуелді болып, салық төлеуге мәжбүр болған. Өздері сондай бағынышты әрі тыныш ел болғандықтан керейт ханы [[Тоғрыл хан]]ға (Тогорил) "ван хан" ("ұлыс ханы") деген атақ берген. Оның үстіне керейт ханы батыс елдері үшін рухани күш берер "Иоан патша" деген аңыз атқа да ие болған. Керейт хандығы сегіз тайпадан құралған. Олар : керейт, жиркин, конкайд, сакайд, тумауд, албат, тункайд және хиркундар. Керейт тайпасын "бұйрық" лауазымды тайпа басшысы биледі. Негізгі заң хатқа түспеген "әдет" заңы болғандықтан оны ешкім де бұза алмайтын. Ондағы ең басты қағида "ата жауына сатылу " ең ауыр қылмыс саналған. 11-12 ғасырларда монғол тайпаларымен етене жақын араласа бастаған. Тіршілік көзі мал болғандықтан, жылқы, қой және ірі қара өсіріп, ең басты баспанасы шаруаға ыңғайлы киіз үйде тұрған. Керейттердің 12 ғасырда бас қаласы Қарақорым және екінші бір маңызды қаласы Түндік аталған. Дегенмен, қанша одақтас болса да, 12 ғасырда [[керейт]] пен [[моңғол]] тайпасының басшы көсемі танылған [[Шыңғыс хан]] мен Тұғырыл өзара жауласып тынды. 1203 жылғы күзде болған "Жигжер өндер" шайқасынан соң, керейт елі біржола әлсіреп күйреуге ұшырады. Тарыдай шашыраған керейт елінің бір бөлігі моңғолдарға қосылса, енді бірі Алтай тауына қарай ауа көшті.<ref>Қазақстан балалар энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Жойылып кеткен халықтар]] c4n0ugo87q879k0bppo86ep78u4fw0g 0 527800 3589509 3588716 2026-04-21T23:59:49Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589509 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |Қазақша атауы = Ханзада Жумоң |Шынайы атауы = {{lang-ko|삼한지: 주몽 편}} |суреті = Jumong logo.svg |тақырыбы = |жанры = тарихи</br/>әскери</br/>романтика |ұзақтығы = 70 мин. |авторы = |продюсері = |режиссёрі = Гын Хон Ким, Чжу Хван Ли |операторы = |сценарист = Чхве Ван Гю, Хён-су Чжон |композиторы = О Джун Санг |ролдерде = [[Сон Иль Гук]]</br/>Хан Хие Жин |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = {{KOR}} |Тілі = [[корей тілі|корей]] |форматы = |дыбысы = |телеарна = [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |телеарналар жүйесі = |көрсете бастады = 15 мамыр 2006 {{KOR}} |соңғы рет көрсетілді = |маусымдар = |саны = 81 |сериялардың тізімі = |сайты = |статусы = аяқталған |imdb_id = 0978061 |tv_com = }} '''Ханзада Жумоң''' ({{lang-ko|삼한지: 주몽 편}}) — 2006 жылдан 2007 жылға дейін [[MBC]] телеарнасында көрсетілген оңтүстіккореялық тарихи эпикалық телехикая. Бұл жоба арнаның 45 жылдығына арналған арнайы туынды болды. Бастапқыда 60 серияға жоспарланғанымен, жоғары танымалдылығына байланысты MBC оны 81 серияға дейін ұзартты. Сериал [[Когурё]] патшалығының негізін қалаушы — Доңмён патшаның өмірін баяндайды.<ref>{{cite web|last=Song|first=Sang-ho|title=Korea's mark on an expectation-defying Iran|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110810000745|website=[[The Korea Herald]]|access-date=17 February 2013|date=10 August 2011|archive-date=11 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111103633/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110810000745|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == [[File:Jumong site 3.jpg|thumb|Сериалдың декорациясы]]Б.з.д. 108 жылы Хан әулетінің Кочосонды жаулап алуы нәтижесінде Манчжурия мен Корея түбегінің солтүстігіндегі тірі қалған тайпалар мен қала-мемлекеттер Хан әулеті билігіне бағынышты алым-салық төлеушілерге айналып, Төрт қолбасшылық арқылы темірдей тәртіппен басқарылды деп сипатталады. Жергілікті қарсылық күшінің жетекшісі, Дамуль әскерінің басшысы Хэмосу жасырын түрде Пуё ханзадасы Гымуамен одақтасып, бүкіл аймақ бойынша Кочосон босқындарын қорғап, құтқарумен айналысады. Бір шайқаста жараланған Хэмосуды Хабэк тайпасынан шыққан ханым Юхуа (оған Гымуа да көңіл бөледі) құтқарып алады, сөйтіп екеуінің арасында махаббат пайда болады. Кейін Хэмосу Хан әскерінің тұтқиыл шабуылына түсіп, қолға түседі (жартасқа құлап кеткеннен кейін оны сырт жұрт өлді деп есептейді). Ал Юхуа Пуёға барып паналауға мәжбүр болады. Сол жерде ол Гымуаның тоқалына айналып, Жумонг атты ұл туады. Барлығы Жумоңның әкесі Гымуа деп есептейді, бірақ шын мәнінде оның әкесі — Хэмосу. Жиырма жыл өткен соң, жас Жумонг әлсіз әрі қорқақ ханзада ретінде өседі. Оны әкесі — Гымуаның тағы үшін таласып жүрген ағалары Тэсо мен Ёнпо менсінбей, көлеңкеде қалдырады. Олар Жумоңды Гымуаның ұлы деп есептегендіктен, оның таққа заңды құқығы бар деп қауіптенеді. Ал олардың анасының Юхуаға деген өшпенділігі бұл «ағайындылар» арасындағы араздықты одан әрі күшейтеді (шын мәнінде олар туыс емес). Ақыры бұл жағдай ағаларының Жумоңға қастандық жасау әрекетіне әкеледі. Осыдан кейін оқиғалар тізбегі Жумоңның сарайдан кетуіне себеп болады. Тағдырдың жазуымен ол өзінің әкесі — қартайып, соқыр болып қалған Хэмосумен кездеседі. Жумоң Хэмосудың жасырын тәлімінің арқасында жауынгерлік өнерді меңгереді, бірақ олардың әке-бала екенін білмейді. Осы уақытта Жумоң Чолбондағы Кёру сауда әулетінің қызы Сосономен жақын қарым-қатынас орнатады. Кейін Тэсо мен Ёнпо Хэмосуды өлтірген соң, Жумоң шындықты біліп, әкесінің кегін алуға және Хан әулеті әскерін елден қуып шығуға ант береді. Ол Гымуаға қайта оралып, Пуё әскерін бастап Имдун қолбасшылығы мен Жинбон қолбасшылығына қарсы жорық жүргізеді. Алайда шайқаста жараланып, із-түссіз жоғалып кеткен соң, оны өлді деп жариялайды. Осыны пайдаланған Тэсо Хёнто қолбасшылығымен ауыз жаласып, Пуёда билікті басып алады және Сосононы өзіне әйел болуға мәжбүрлейді. Үмітін үзген Сосоно Жумоңның тірі екенін білмей, сауда серіктесі Утэге тұрмысқа шығады. Ал Жумоңды Ханбэк тайпасы құтқарып, оны Е Со-я емдеп жазады. Кейін Жумоң оған үйленеді. Олар Пуёға қайта оралады, ал Жумоң өзін Тэсоның адал қызметшісі ретінде көрсетіп, оның сеніміне кіреді. Тэсоның қырағылығы босаңсыған сәтте, Жумоң мен оның серіктері Кочосон босқындарының үлкен тобын құтқарып, оларды Бонгие тауының иен даласына алып кетеді. Сол жерде олар бекініс тұрғызып, Дамуль әскерін қайта құрады. Бұл әрекет Тэсоның ашуын туғызады, ол сарайда Юхуа мен жүкті Е Со-яны кепілде ұстап отырған еді. Күн тұтылуынан кейін Гымуа бас уәзірдің көмегімен билікті қайта қолға алады. Ол Жумоңды сарайға қайтып келуге және Дамуль әскерін таратуға көндіруге тырысады (бұл — бас уәзірдің оны қайта таққа отырғызу шарты еді). Бірақ Жумоң бұл ұсыныстан бас тартады, содан кейін бас уәзір оны және оның адамдарын жоюға әрекет етеді. Келесі үш жыл ішінде Дамуль әскері күшейіп, түрлі жергілікті тайпаларды біріктіре бастайды. Бұл жағдай Пуё мен Хан әулеті үшін үлкен қауіп тудырады. Шайқаста Утэ қаза тапқаннан кейін, Жумоң мен Сосоно одақ құрып, Чолбонның бес тайпасын және Дамуль әскерін бір қуатты күшке біріктіреді. Осы біріккен күш Хёнто қолбасшылығын жаулап алып, Когурё патшалығын құрады. Ал Пуёда Е Со-я мен оның ұлы Юри жоғалып кетті (өлді деп есептеледі) деген хабар жеткен соң, қайғыға батқан Жумоң Сосоноға үйленеді. Екеуі жаңа мемлекеттің патшасы мен патшайымы атанады. Жумоң Когурёны он бес жыл билегеннен кейін, Пуё сарайынан қашып шығып, қуғында өмір сүріп келген Е Со-ямен, ұлы Юримен қайта қауышады. Гымуа Хан жалдамалы әскерлерінің қолынан қаза тапқан соң, жаңа таққа отырған Тэсо Жумоң одақ құрады. Когурё мен Пуёның біріккен әскері Ляодун қолбасшылығын жаулап алып, Манчжуриядағы Хан әулеті әскерін толықтай жояды. Юридің оралуына байланысты ішкі қақтығыстардың алдын алу үшін, Сосоно Когурёдан кетеді. Ол Чолбонды қолдайтын топпен бірге оңтүстікке көшіп, ұлдары Пирю мен Онджоны ертіп барады. Кейін Онджо Корея түбегінде Пэкче мемлекетінің негізін қалайды. Тэсо Жумоңның немересі Мухюльдің қолынан шайқаста қаза тапқаннан кейін Пуё мемлекеті құлайды. Жумоң өз билігін нығайту үшін Хан әулетімен соғысын жалғастыра береді. Ақырында 40 жасында қайтыс болып, Когурё тағын Юри иемденеді. == Басты рөлдерде == *[[Сон Иль Гук]] - Жумоң *[[Хан Хё Джин]] - Сосоно *Чон Куаң Рёл - Гымуа *Хо Жун Хо - Хемосу *Ким Сон Су - Тесо ханзада *О Ён Су - Юхуа ханым *Куон Ми Ри - Уонху патшайым *Сон Жи Хё - Йе Соя ханым *Пак Там Хи - Ян Соран *Ан Ён Жу - Юри *Жуң Юң Сук - бала Юри *Ким Ёң Ки - Ён Табаль *Жин Хи Куоң - Ё Миыль *Ли Жа Ёң - Бу Дыкпуль *Уон Ки Жун - Енпо ханзада *Пе Су Бин - Саён *Им Со - Пуён *Юн Доң- Яң Жоң *О Ук- Барон Хуаң *Ие Хо- қолбасшы Ои *Ан Жеоң- қолбасшы Мари *Им Дае - қолбасшы Хеп По *Пак Куеоң- Бу Бунно *Жоң Хо- У Те == Түсірілім == [[Сурет:Jumong site 1.jpg|thumb|right|200px|Сериалдың түсірілген орыны]] Ханзада Жумонг телехикаясы Yongin Daejanggeum Park киностудиясында түсірілген. Бұл орын Йонгин қаласының Чхоин ауданында, Кёнгидо аймағында орналасқан. Аталған түсірілім алаңында басқа да тарихи драмалар, соның ішінде Дон И, Айды құшқан Күн және Ұлы ханша Сондок сериалдары да түсірілген.<ref>{{cite web|last=Lee|first=Cin Woo|title=Beyond Seoul: 19 reasons to explore Korea|url=http://www.cnngo.com/seoul/visit/9-provinces-19-attractions-korea-311599|access-date=6 May 2012|website=[[CNN]] Go|date=16 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421202050/http://www.cnngo.com/seoul/visit/9-provinces-19-attractions-korea-311599|archive-date=21 April 2012|url-status=dead}}</ref> == Сериялар рейтингі == Ханзада Жумонг 2006 жылы шыққан корей дорамаларының ішінде ең жақсы рейтингтерге ие болды.<ref>{{Cite web |url=http://www.tnms.tv/ |title=TNS Media Korea |access-date=2010-05-30 |archive-date=2014-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228125441/http://www.tnms.tv/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" |- ! width=100 | Мерзім ! width=100 | Серия ! width=100 | Бүкіл елде ! width=100 | Сеулда |- style="text-align:center;" | 2006-05-15 || 1 || <span style=color:blue>'''16.3%'''</span> (3ші) || <span style=color:blue>'''17.5%'''</span> (3ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-16 || 2 || 18.4% (3ші) || 19.2% (3ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-22 || 3 || 21.8% (1ші) || 23.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-23 || 4 || 25.3% (2ші) || 26.6% (2ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-29 || 5 || 28.0% (1ші) || 29.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-30 || 6 || 28.7% (1ші) || 29.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-05 || 7 || 27.9% (1ші) || 29.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-06 || 8 || 32.3% (1ші) || 33.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-20 || 9 || 29.4% (1ші) || 30.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-26 || 10 || 33.2% (1ші) || 35.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-27 || 11 || 32.9% (1ші) || 34.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-03 || 12 || 36.4% (1ші) || 38.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-04 || 13 || 37.6% (1ші) || 38.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-10 || 14 || 35.8% (1ші) || 37.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-11 || 15 || 37.2% (1ші) || 38.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-17 || 16 || 40.1% (1ші) || 42.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-18 || 17 || 38.7% (1ші) || 39.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-24 || 18 || 39.6% (1ші) || 41.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-25 || 19 || 39.9% (1ші) || 40.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-31 || 20 || 35.1% (1ші) || 36.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-01 || 21 || 36.8% (1ші) || 38.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-07 || 22 || 37.3% (1ші) || 37.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-08 || 23 || 37.4% (1ші) || 38.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-14 || 24 || 35.5% (1ші) || 35.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-15 || 25 || 39.3% (1ші) || 40.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-21 || 26 || 38.1% (1ші) || 39.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-22 || 27 || 39.5% (1ші) || 40.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-28 || 28 || 40.3% (1ші) || 41.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-29 || 29 || 40.3% (1ші) || 40.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-04 || 30 || 39.7% (1ші) || 40.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-05 || 31 || 40.3% (1ші) || 41.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-11 || 32 || 39.3% (1ші) || 40.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-12 || 33 || 38.5% (1ші) || 39.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-18 || 34 || 39.5% (1ші) || 40.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-19 || 35 || 43.0% (1ші) || 43.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-25 || 36 || 42.8% (1ші) || 43.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-26 || 37 || 43.6% (1ші) || 44.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-02 || 38 || 42.6% (1ші) || 43.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-03 || 39 || 44.9% (1ші) || 44.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-09 || 40 || 44.2% (1ші) || 45.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-10 || 41 || 43.6% (1ші) || 43.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-16 || 42 || 43.1% (1шң) || 43.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-17 || 43 || 42.4% (1ші) || 42.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-23 || 44 || 44.5% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-24 || 45 || 45.0% (1ші) || 45.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-30 || 46 || 44.6% (1ші) || 45.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-31 || 47 || 43.8% (1ші) || 43.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-06 || 48 || 46.6% (1ші) || 47.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-07 || 49 || 47.2% (1ші) || 48.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-13 || 50 || 43.6% (1ші) || 43.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-14 || 51 || 48.1% (1ші) || 49.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-20 || 52 || 44.8% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-21 || 53 || 44.0% (1ші) || 44.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-27 || 54 || 45.1% (1ші) || 45.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-28 || 55 || 44.4% (1ші) || 44.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-04 || 56 || 44.0% (1ші) || 44.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-05 || 57 || 42.9% (1ші) || 43.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-11 || 58 || 46.4% (1ші) || 46.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-12 || 59 || 41.5% (1ші) || 42.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-18 || 60 || 44.4% (1ші) || 45.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-19 || 61 || 46.6% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-01 || 62 || 44.8% (1ші) || 45.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-02 || 63 || 45.2% (1ші) || 45.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-08 || 64 || 45.5% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-09 || 65 || 46.8% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-15 || 66 || 46.8% (1ші) || 47.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-16 || 67 || 47.1% (1ші) || 47.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-22 || 68 || 49.8% (1ші) || 50.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-23 || 69 || 42.0% (1ші) || 43.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-29 || 70 || 47.9% (1ші) || 48.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-30 || 71 || 50.3% (1ші) || 51.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-05 || 72 || 47.1% (1ші) || 48.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-06 || 73 || 46.0% (1ші) || 47.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-12 || 74 || 47.6% (1ші) || 48.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-13 || 75 || 47.1% (1ші) || 47.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-19 || 76 || 41.9% (1ші) || 42.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-20 || 77 || 49.7% (1ші) || 49.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-26 || 78 || 47.2% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-27 || 79 || 50.6% (1ші) || 50.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-03-05 || 80 || 49.8% (1ші) || 50.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-03-06 || 81 || <span style=color:red>'''51.9%'''</span> (1ші) || <span style=color:red>'''52.7%'''</span> (1ші) |- style="text-align:center;" ! colspan="2" | Орта есеппен || 40.98% || 41.83% |} == Халықаралық көрсетілім == Ханзада Жумонг телехикаясының көрсетілім құқықтары [[Иран]]ға (Channel 3), [[Түркия]]ға, [[Молдова]]ға (TV8), [[Румыния]]ға (TVR1), [[Қазақстан]]ға, Грузияға (Imedi TV), [[Армения]]ға, [[Жапония]]ға (Fuji TV), Моңғолияға, Тайваньға, Гонконгқа, [[Вьетнам]]ға (VTV1), Сингапурға (Mediacorp Channel U), Индонезияға, [[Тайланд]]қа (Channel 3), Малайзияға, Брунейге, Филиппинге (GMA Network, Q, GTV, Heart of Asia), Фиджиге (Fiji One), Ирак Күрдістанына, Ауғанстанға, Өзбекстанға, Тәжікстанға (TV SMT), Камбоджаға (Cambodian Television Network), АҚШ-қа (AZN Television), Мьянмаға (Myawaddy TV & MRTV-4) және Шри-Ланкаға (Sri Lanka Rupavahini Corporation) сатылды.<ref name="sold-in">{{cite web|url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|title=Popular historical TV drama has raked in $50 million|website=[[The Hankyoreh]]|access-date=5 January 2015|date=3 March 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110034213/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|title=''Jumong'' to Air in Japan|work=KBS Global|access-date=5 January 2015|date=21 March 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110040539/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hancinema.net/special-meeting-at-japanese-fuji-tv-about-drama-jumong-9348.html|title=Special Meeting At Japanese Fuji TV About Drama ''Jumong''|work=Broasia via [[Hancinema]]|access-date=5 January 2015|date=25 April 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110041200/http://www.hancinema.net/special-meeting-at-japanese-fuji-tv-about-drama-jumong-9348.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Reyna|first=Trixie|url=http://www.philstar.com/cebu-entertainment/378599/jumong-koreas-no-1-series-2006-now-gma-7|title=JUMONG: Korea's No. 1 series For 2006 now on GMA-7|work=[[The Philippine Star]]|access-date=5 January 2015|date=6 January 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110043642/http://www.philstar.com/cebu-entertainment/378599/jumong-koreas-no-1-series-2006-now-gma-7|url-status=live}}</ref> Reuters агенттігінің мәліметінше, Ирандағы «Jumong» сериалының ең танымал эпизодтары 90%-дан астам көрілім рейтингін жинаған (Оңтүстік Кореядағы 40%-бен салыстырғанда). Бұл сериалдың басты актері Song Il-gook-ты Иранда нағыз супер жұлдыз деңгейіне көтерді.<ref name="songilgookiran">{{cite web|title=Song Il Gook is a superstar in Iran because of Jumong|url=http://www.allkpop.com/2009/08/song_il_gook_is_a_superstar_in_iran|publisher=[[Allkpop]]|access-date=21 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401150243/http://www.allkpop.com/2009/08/song_il_gook_is_a_superstar_in_iran|archive-date=1 April 2010}}</ref> == Гонконгтағы көрсетілімге байланысты дау == Asia Television (ATV) Гонконгтағы көрсетілім құқықтарын сатып алғанымен, аудармаға қатысты дау арнаның жаңалықтар мен драмалардағы редакциялық тәуелсіздігі туралы үлкен пікірталас туғызды. Даудың негізгі себептері: кейбір көріністердің алынып тасталуы; жер атауларының балама түрде аударылуы; кейіпкердің мамандығын өзгертіп аудару. Ең үлкен дау «Когурёға» қатысты «мемлекет» (nation) сөзінің «тайпа» (tribe) деп өзгертілуі және Хан империясы атауының «аспан әулеті» деп аударылуы болды. Бұл өзгерістер арнаның редакциялық саясатына күмән тудырды. Аудармаға байланысты бұл дау Goguryeo controversies деп аталатын тарихи пікірталастармен байланысты деп есептеледі. Бұл даулар Когурё тарихын Қытай мен Корея (Солтүстік және Оңтүстік) елдерінің әртүрлі түсіндіруінен туындайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|title hani.co.kr] *[http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|title kbs.co.kr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010849/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644%7Ctitle |date=2016-03-05 }} [[Санат:Оңтүстік Корея телесериалдары]] hb0ekdtne0drx0vnwgxj3cd9zmw9hom 3589510 3589509 2026-04-22T00:00:24Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589510 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |Қазақша атауы = Ханзада Жумоң |Шынайы атауы = {{lang-ko|삼한지: 주몽 편}} |суреті = Jumong logo.svg |тақырыбы = |жанры = тарихи</br/>әскери</br/>романтика |ұзақтығы = 70 мин. |авторы = |продюсері = |режиссёрі = Гын Хон Ким, Чжу Хван Ли |операторы = |сценарист = Чхве Ван Гю, Хён-су Чжон |композиторы = О Джун Санг |ролдерде = [[Сон Иль Гук]]</br/>Хан Хие Жин |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = {{KOR}} |Тілі = [[корей тілі|корей]] |форматы = |дыбысы = |телеарна = [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |телеарналар жүйесі = |көрсете бастады = 15 мамыр 2006 {{KOR}} |соңғы рет көрсетілді = |маусымдар = |саны = 81 |сериялардың тізімі = |сайты = |статусы = аяқталған |imdb_id = 0978061 |tv_com = }} '''Ханзада Жумоң''' ({{lang-ko|삼한지: 주몽 편}}) — 2006 жылдан 2007 жылға дейін [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] телеарнасында көрсетілген оңтүстіккореялық тарихи эпикалық телехикая. Бұл жоба арнаның 45 жылдығына арналған арнайы туынды болды. Бастапқыда 60 серияға жоспарланғанымен, жоғары танымалдылығына байланысты MBC оны 81 серияға дейін ұзартты. Сериал [[Когурё]] патшалығының негізін қалаушы — Доңмён патшаның өмірін баяндайды.<ref>{{cite web|last=Song|first=Sang-ho|title=Korea's mark on an expectation-defying Iran|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110810000745|website=[[The Korea Herald]]|access-date=17 February 2013|date=10 August 2011|archive-date=11 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111103633/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110810000745|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == [[File:Jumong site 3.jpg|thumb|Сериалдың декорациясы]]Б.з.д. 108 жылы Хан әулетінің Кочосонды жаулап алуы нәтижесінде Манчжурия мен Корея түбегінің солтүстігіндегі тірі қалған тайпалар мен қала-мемлекеттер Хан әулеті билігіне бағынышты алым-салық төлеушілерге айналып, Төрт қолбасшылық арқылы темірдей тәртіппен басқарылды деп сипатталады. Жергілікті қарсылық күшінің жетекшісі, Дамуль әскерінің басшысы Хэмосу жасырын түрде Пуё ханзадасы Гымуамен одақтасып, бүкіл аймақ бойынша Кочосон босқындарын қорғап, құтқарумен айналысады. Бір шайқаста жараланған Хэмосуды Хабэк тайпасынан шыққан ханым Юхуа (оған Гымуа да көңіл бөледі) құтқарып алады, сөйтіп екеуінің арасында махаббат пайда болады. Кейін Хэмосу Хан әскерінің тұтқиыл шабуылына түсіп, қолға түседі (жартасқа құлап кеткеннен кейін оны сырт жұрт өлді деп есептейді). Ал Юхуа Пуёға барып паналауға мәжбүр болады. Сол жерде ол Гымуаның тоқалына айналып, Жумонг атты ұл туады. Барлығы Жумоңның әкесі Гымуа деп есептейді, бірақ шын мәнінде оның әкесі — Хэмосу. Жиырма жыл өткен соң, жас Жумонг әлсіз әрі қорқақ ханзада ретінде өседі. Оны әкесі — Гымуаның тағы үшін таласып жүрген ағалары Тэсо мен Ёнпо менсінбей, көлеңкеде қалдырады. Олар Жумоңды Гымуаның ұлы деп есептегендіктен, оның таққа заңды құқығы бар деп қауіптенеді. Ал олардың анасының Юхуаға деген өшпенділігі бұл «ағайындылар» арасындағы араздықты одан әрі күшейтеді (шын мәнінде олар туыс емес). Ақыры бұл жағдай ағаларының Жумоңға қастандық жасау әрекетіне әкеледі. Осыдан кейін оқиғалар тізбегі Жумоңның сарайдан кетуіне себеп болады. Тағдырдың жазуымен ол өзінің әкесі — қартайып, соқыр болып қалған Хэмосумен кездеседі. Жумоң Хэмосудың жасырын тәлімінің арқасында жауынгерлік өнерді меңгереді, бірақ олардың әке-бала екенін білмейді. Осы уақытта Жумоң Чолбондағы Кёру сауда әулетінің қызы Сосономен жақын қарым-қатынас орнатады. Кейін Тэсо мен Ёнпо Хэмосуды өлтірген соң, Жумоң шындықты біліп, әкесінің кегін алуға және Хан әулеті әскерін елден қуып шығуға ант береді. Ол Гымуаға қайта оралып, Пуё әскерін бастап Имдун қолбасшылығы мен Жинбон қолбасшылығына қарсы жорық жүргізеді. Алайда шайқаста жараланып, із-түссіз жоғалып кеткен соң, оны өлді деп жариялайды. Осыны пайдаланған Тэсо Хёнто қолбасшылығымен ауыз жаласып, Пуёда билікті басып алады және Сосононы өзіне әйел болуға мәжбүрлейді. Үмітін үзген Сосоно Жумоңның тірі екенін білмей, сауда серіктесі Утэге тұрмысқа шығады. Ал Жумоңды Ханбэк тайпасы құтқарып, оны Е Со-я емдеп жазады. Кейін Жумоң оған үйленеді. Олар Пуёға қайта оралады, ал Жумоң өзін Тэсоның адал қызметшісі ретінде көрсетіп, оның сеніміне кіреді. Тэсоның қырағылығы босаңсыған сәтте, Жумоң мен оның серіктері Кочосон босқындарының үлкен тобын құтқарып, оларды Бонгие тауының иен даласына алып кетеді. Сол жерде олар бекініс тұрғызып, Дамуль әскерін қайта құрады. Бұл әрекет Тэсоның ашуын туғызады, ол сарайда Юхуа мен жүкті Е Со-яны кепілде ұстап отырған еді. Күн тұтылуынан кейін Гымуа бас уәзірдің көмегімен билікті қайта қолға алады. Ол Жумоңды сарайға қайтып келуге және Дамуль әскерін таратуға көндіруге тырысады (бұл — бас уәзірдің оны қайта таққа отырғызу шарты еді). Бірақ Жумоң бұл ұсыныстан бас тартады, содан кейін бас уәзір оны және оның адамдарын жоюға әрекет етеді. Келесі үш жыл ішінде Дамуль әскері күшейіп, түрлі жергілікті тайпаларды біріктіре бастайды. Бұл жағдай Пуё мен Хан әулеті үшін үлкен қауіп тудырады. Шайқаста Утэ қаза тапқаннан кейін, Жумоң мен Сосоно одақ құрып, Чолбонның бес тайпасын және Дамуль әскерін бір қуатты күшке біріктіреді. Осы біріккен күш Хёнто қолбасшылығын жаулап алып, Когурё патшалығын құрады. Ал Пуёда Е Со-я мен оның ұлы Юри жоғалып кетті (өлді деп есептеледі) деген хабар жеткен соң, қайғыға батқан Жумоң Сосоноға үйленеді. Екеуі жаңа мемлекеттің патшасы мен патшайымы атанады. Жумоң Когурёны он бес жыл билегеннен кейін, Пуё сарайынан қашып шығып, қуғында өмір сүріп келген Е Со-ямен, ұлы Юримен қайта қауышады. Гымуа Хан жалдамалы әскерлерінің қолынан қаза тапқан соң, жаңа таққа отырған Тэсо Жумоң одақ құрады. Когурё мен Пуёның біріккен әскері Ляодун қолбасшылығын жаулап алып, Манчжуриядағы Хан әулеті әскерін толықтай жояды. Юридің оралуына байланысты ішкі қақтығыстардың алдын алу үшін, Сосоно Когурёдан кетеді. Ол Чолбонды қолдайтын топпен бірге оңтүстікке көшіп, ұлдары Пирю мен Онджоны ертіп барады. Кейін Онджо Корея түбегінде Пэкче мемлекетінің негізін қалайды. Тэсо Жумоңның немересі Мухюльдің қолынан шайқаста қаза тапқаннан кейін Пуё мемлекеті құлайды. Жумоң өз билігін нығайту үшін Хан әулетімен соғысын жалғастыра береді. Ақырында 40 жасында қайтыс болып, Когурё тағын Юри иемденеді. == Басты рөлдерде == *[[Сон Иль Гук]] - Жумоң *[[Хан Хё Джин]] - Сосоно *Чон Куаң Рёл - Гымуа *Хо Жун Хо - Хемосу *Ким Сон Су - Тесо ханзада *О Ён Су - Юхуа ханым *Куон Ми Ри - Уонху патшайым *Сон Жи Хё - Йе Соя ханым *Пак Там Хи - Ян Соран *Ан Ён Жу - Юри *Жуң Юң Сук - бала Юри *Ким Ёң Ки - Ён Табаль *Жин Хи Куоң - Ё Миыль *Ли Жа Ёң - Бу Дыкпуль *Уон Ки Жун - Енпо ханзада *Пе Су Бин - Саён *Им Со - Пуён *Юн Доң- Яң Жоң *О Ук- Барон Хуаң *Ие Хо- қолбасшы Ои *Ан Жеоң- қолбасшы Мари *Им Дае - қолбасшы Хеп По *Пак Куеоң- Бу Бунно *Жоң Хо- У Те == Түсірілім == [[Сурет:Jumong site 1.jpg|thumb|right|200px|Сериалдың түсірілген орыны]] Ханзада Жумонг телехикаясы Yongin Daejanggeum Park киностудиясында түсірілген. Бұл орын Йонгин қаласының Чхоин ауданында, Кёнгидо аймағында орналасқан. Аталған түсірілім алаңында басқа да тарихи драмалар, соның ішінде Дон И, Айды құшқан Күн және Ұлы ханша Сондок сериалдары да түсірілген.<ref>{{cite web|last=Lee|first=Cin Woo|title=Beyond Seoul: 19 reasons to explore Korea|url=http://www.cnngo.com/seoul/visit/9-provinces-19-attractions-korea-311599|access-date=6 May 2012|website=[[CNN]] Go|date=16 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421202050/http://www.cnngo.com/seoul/visit/9-provinces-19-attractions-korea-311599|archive-date=21 April 2012|url-status=dead}}</ref> == Сериялар рейтингі == Ханзада Жумонг 2006 жылы шыққан корей дорамаларының ішінде ең жақсы рейтингтерге ие болды.<ref>{{Cite web |url=http://www.tnms.tv/ |title=TNS Media Korea |access-date=2010-05-30 |archive-date=2014-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228125441/http://www.tnms.tv/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" |- ! width=100 | Мерзім ! width=100 | Серия ! width=100 | Бүкіл елде ! width=100 | Сеулда |- style="text-align:center;" | 2006-05-15 || 1 || <span style=color:blue>'''16.3%'''</span> (3ші) || <span style=color:blue>'''17.5%'''</span> (3ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-16 || 2 || 18.4% (3ші) || 19.2% (3ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-22 || 3 || 21.8% (1ші) || 23.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-23 || 4 || 25.3% (2ші) || 26.6% (2ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-29 || 5 || 28.0% (1ші) || 29.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-30 || 6 || 28.7% (1ші) || 29.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-05 || 7 || 27.9% (1ші) || 29.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-06 || 8 || 32.3% (1ші) || 33.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-20 || 9 || 29.4% (1ші) || 30.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-26 || 10 || 33.2% (1ші) || 35.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-27 || 11 || 32.9% (1ші) || 34.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-03 || 12 || 36.4% (1ші) || 38.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-04 || 13 || 37.6% (1ші) || 38.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-10 || 14 || 35.8% (1ші) || 37.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-11 || 15 || 37.2% (1ші) || 38.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-17 || 16 || 40.1% (1ші) || 42.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-18 || 17 || 38.7% (1ші) || 39.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-24 || 18 || 39.6% (1ші) || 41.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-25 || 19 || 39.9% (1ші) || 40.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-31 || 20 || 35.1% (1ші) || 36.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-01 || 21 || 36.8% (1ші) || 38.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-07 || 22 || 37.3% (1ші) || 37.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-08 || 23 || 37.4% (1ші) || 38.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-14 || 24 || 35.5% (1ші) || 35.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-15 || 25 || 39.3% (1ші) || 40.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-21 || 26 || 38.1% (1ші) || 39.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-22 || 27 || 39.5% (1ші) || 40.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-28 || 28 || 40.3% (1ші) || 41.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-29 || 29 || 40.3% (1ші) || 40.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-04 || 30 || 39.7% (1ші) || 40.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-05 || 31 || 40.3% (1ші) || 41.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-11 || 32 || 39.3% (1ші) || 40.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-12 || 33 || 38.5% (1ші) || 39.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-18 || 34 || 39.5% (1ші) || 40.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-19 || 35 || 43.0% (1ші) || 43.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-25 || 36 || 42.8% (1ші) || 43.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-26 || 37 || 43.6% (1ші) || 44.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-02 || 38 || 42.6% (1ші) || 43.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-03 || 39 || 44.9% (1ші) || 44.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-09 || 40 || 44.2% (1ші) || 45.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-10 || 41 || 43.6% (1ші) || 43.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-16 || 42 || 43.1% (1шң) || 43.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-17 || 43 || 42.4% (1ші) || 42.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-23 || 44 || 44.5% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-24 || 45 || 45.0% (1ші) || 45.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-30 || 46 || 44.6% (1ші) || 45.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-31 || 47 || 43.8% (1ші) || 43.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-06 || 48 || 46.6% (1ші) || 47.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-07 || 49 || 47.2% (1ші) || 48.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-13 || 50 || 43.6% (1ші) || 43.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-14 || 51 || 48.1% (1ші) || 49.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-20 || 52 || 44.8% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-21 || 53 || 44.0% (1ші) || 44.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-27 || 54 || 45.1% (1ші) || 45.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-28 || 55 || 44.4% (1ші) || 44.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-04 || 56 || 44.0% (1ші) || 44.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-05 || 57 || 42.9% (1ші) || 43.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-11 || 58 || 46.4% (1ші) || 46.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-12 || 59 || 41.5% (1ші) || 42.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-18 || 60 || 44.4% (1ші) || 45.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-19 || 61 || 46.6% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-01 || 62 || 44.8% (1ші) || 45.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-02 || 63 || 45.2% (1ші) || 45.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-08 || 64 || 45.5% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-09 || 65 || 46.8% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-15 || 66 || 46.8% (1ші) || 47.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-16 || 67 || 47.1% (1ші) || 47.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-22 || 68 || 49.8% (1ші) || 50.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-23 || 69 || 42.0% (1ші) || 43.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-29 || 70 || 47.9% (1ші) || 48.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-30 || 71 || 50.3% (1ші) || 51.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-05 || 72 || 47.1% (1ші) || 48.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-06 || 73 || 46.0% (1ші) || 47.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-12 || 74 || 47.6% (1ші) || 48.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-13 || 75 || 47.1% (1ші) || 47.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-19 || 76 || 41.9% (1ші) || 42.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-20 || 77 || 49.7% (1ші) || 49.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-26 || 78 || 47.2% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-27 || 79 || 50.6% (1ші) || 50.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-03-05 || 80 || 49.8% (1ші) || 50.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-03-06 || 81 || <span style=color:red>'''51.9%'''</span> (1ші) || <span style=color:red>'''52.7%'''</span> (1ші) |- style="text-align:center;" ! colspan="2" | Орта есеппен || 40.98% || 41.83% |} == Халықаралық көрсетілім == Ханзада Жумонг телехикаясының көрсетілім құқықтары [[Иран]]ға (Channel 3), [[Түркия]]ға, [[Молдова]]ға (TV8), [[Румыния]]ға (TVR1), [[Қазақстан]]ға, Грузияға (Imedi TV), [[Армения]]ға, [[Жапония]]ға (Fuji TV), Моңғолияға, Тайваньға, Гонконгқа, [[Вьетнам]]ға (VTV1), Сингапурға (Mediacorp Channel U), Индонезияға, [[Тайланд]]қа (Channel 3), Малайзияға, Брунейге, Филиппинге (GMA Network, Q, GTV, Heart of Asia), Фиджиге (Fiji One), Ирак Күрдістанына, Ауғанстанға, Өзбекстанға, Тәжікстанға (TV SMT), Камбоджаға (Cambodian Television Network), АҚШ-қа (AZN Television), Мьянмаға (Myawaddy TV & MRTV-4) және Шри-Ланкаға (Sri Lanka Rupavahini Corporation) сатылды.<ref name="sold-in">{{cite web|url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|title=Popular historical TV drama has raked in $50 million|website=[[The Hankyoreh]]|access-date=5 January 2015|date=3 March 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110034213/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|title=''Jumong'' to Air in Japan|work=KBS Global|access-date=5 January 2015|date=21 March 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110040539/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hancinema.net/special-meeting-at-japanese-fuji-tv-about-drama-jumong-9348.html|title=Special Meeting At Japanese Fuji TV About Drama ''Jumong''|work=Broasia via [[Hancinema]]|access-date=5 January 2015|date=25 April 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110041200/http://www.hancinema.net/special-meeting-at-japanese-fuji-tv-about-drama-jumong-9348.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Reyna|first=Trixie|url=http://www.philstar.com/cebu-entertainment/378599/jumong-koreas-no-1-series-2006-now-gma-7|title=JUMONG: Korea's No. 1 series For 2006 now on GMA-7|work=[[The Philippine Star]]|access-date=5 January 2015|date=6 January 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110043642/http://www.philstar.com/cebu-entertainment/378599/jumong-koreas-no-1-series-2006-now-gma-7|url-status=live}}</ref> Reuters агенттігінің мәліметінше, Ирандағы «Jumong» сериалының ең танымал эпизодтары 90%-дан астам көрілім рейтингін жинаған (Оңтүстік Кореядағы 40%-бен салыстырғанда). Бұл сериалдың басты актері Song Il-gook-ты Иранда нағыз супер жұлдыз деңгейіне көтерді.<ref name="songilgookiran">{{cite web|title=Song Il Gook is a superstar in Iran because of Jumong|url=http://www.allkpop.com/2009/08/song_il_gook_is_a_superstar_in_iran|publisher=[[Allkpop]]|access-date=21 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401150243/http://www.allkpop.com/2009/08/song_il_gook_is_a_superstar_in_iran|archive-date=1 April 2010}}</ref> == Гонконгтағы көрсетілімге байланысты дау == Asia Television (ATV) Гонконгтағы көрсетілім құқықтарын сатып алғанымен, аудармаға қатысты дау арнаның жаңалықтар мен драмалардағы редакциялық тәуелсіздігі туралы үлкен пікірталас туғызды. Даудың негізгі себептері: кейбір көріністердің алынып тасталуы; жер атауларының балама түрде аударылуы; кейіпкердің мамандығын өзгертіп аудару. Ең үлкен дау «Когурёға» қатысты «мемлекет» (nation) сөзінің «тайпа» (tribe) деп өзгертілуі және Хан империясы атауының «аспан әулеті» деп аударылуы болды. Бұл өзгерістер арнаның редакциялық саясатына күмән тудырды. Аудармаға байланысты бұл дау Goguryeo controversies деп аталатын тарихи пікірталастармен байланысты деп есептеледі. Бұл даулар Когурё тарихын Қытай мен Корея (Солтүстік және Оңтүстік) елдерінің әртүрлі түсіндіруінен туындайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|title hani.co.kr] *[http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|title kbs.co.kr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010849/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644%7Ctitle |date=2016-03-05 }} [[Санат:Оңтүстік Корея телесериалдары]] 1q4f75sqhubnijga6qz4sm8cf3h2quw 3589511 3589510 2026-04-22T00:00:47Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589511 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |Қазақша атауы = Ханзада Жумоң |Шынайы атауы = {{lang-ko|삼한지: 주몽 편}} |суреті = Jumong logo.svg |тақырыбы = |жанры = тарихи</br/>әскери</br/>романтика |ұзақтығы = 70 мин. |авторы = |продюсері = |режиссёрі = Гын Хон Ким, Чжу Хван Ли |операторы = |сценарист = Чхве Ван Гю, Хён-су Чжон |композиторы = О Джун Санг |ролдерде = [[Сон Иль Гук]]</br/>Хан Хие Жин |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = {{KOR}} |Тілі = [[корей тілі|корей]] |форматы = |дыбысы = |телеарна = [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |телеарналар жүйесі = |көрсете бастады = 15 мамыр 2006 {{KOR}} |соңғы рет көрсетілді = |маусымдар = |саны = 81 |сериялардың тізімі = |сайты = |статусы = аяқталған |imdb_id = 0978061 |tv_com = }} '''Ханзада Жумоң''' ({{lang-ko|삼한지: 주몽 편}}) — [[2006 жыл]]дан 2007 жылға дейін [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] телеарнасында көрсетілген оңтүстіккореялық тарихи эпикалық телехикая. Бұл жоба арнаның 45 жылдығына арналған арнайы туынды болды. Бастапқыда 60 серияға жоспарланғанымен, жоғары танымалдылығына байланысты MBC оны 81 серияға дейін ұзартты. Сериал [[Когурё]] патшалығының негізін қалаушы — Доңмён патшаның өмірін баяндайды.<ref>{{cite web|last=Song|first=Sang-ho|title=Korea's mark on an expectation-defying Iran|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110810000745|website=[[The Korea Herald]]|access-date=17 February 2013|date=10 August 2011|archive-date=11 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111103633/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110810000745|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == [[File:Jumong site 3.jpg|thumb|Сериалдың декорациясы]]Б.з.д. 108 жылы Хан әулетінің Кочосонды жаулап алуы нәтижесінде Манчжурия мен Корея түбегінің солтүстігіндегі тірі қалған тайпалар мен қала-мемлекеттер Хан әулеті билігіне бағынышты алым-салық төлеушілерге айналып, Төрт қолбасшылық арқылы темірдей тәртіппен басқарылды деп сипатталады. Жергілікті қарсылық күшінің жетекшісі, Дамуль әскерінің басшысы Хэмосу жасырын түрде Пуё ханзадасы Гымуамен одақтасып, бүкіл аймақ бойынша Кочосон босқындарын қорғап, құтқарумен айналысады. Бір шайқаста жараланған Хэмосуды Хабэк тайпасынан шыққан ханым Юхуа (оған Гымуа да көңіл бөледі) құтқарып алады, сөйтіп екеуінің арасында махаббат пайда болады. Кейін Хэмосу Хан әскерінің тұтқиыл шабуылына түсіп, қолға түседі (жартасқа құлап кеткеннен кейін оны сырт жұрт өлді деп есептейді). Ал Юхуа Пуёға барып паналауға мәжбүр болады. Сол жерде ол Гымуаның тоқалына айналып, Жумонг атты ұл туады. Барлығы Жумоңның әкесі Гымуа деп есептейді, бірақ шын мәнінде оның әкесі — Хэмосу. Жиырма жыл өткен соң, жас Жумонг әлсіз әрі қорқақ ханзада ретінде өседі. Оны әкесі — Гымуаның тағы үшін таласып жүрген ағалары Тэсо мен Ёнпо менсінбей, көлеңкеде қалдырады. Олар Жумоңды Гымуаның ұлы деп есептегендіктен, оның таққа заңды құқығы бар деп қауіптенеді. Ал олардың анасының Юхуаға деген өшпенділігі бұл «ағайындылар» арасындағы араздықты одан әрі күшейтеді (шын мәнінде олар туыс емес). Ақыры бұл жағдай ағаларының Жумоңға қастандық жасау әрекетіне әкеледі. Осыдан кейін оқиғалар тізбегі Жумоңның сарайдан кетуіне себеп болады. Тағдырдың жазуымен ол өзінің әкесі — қартайып, соқыр болып қалған Хэмосумен кездеседі. Жумоң Хэмосудың жасырын тәлімінің арқасында жауынгерлік өнерді меңгереді, бірақ олардың әке-бала екенін білмейді. Осы уақытта Жумоң Чолбондағы Кёру сауда әулетінің қызы Сосономен жақын қарым-қатынас орнатады. Кейін Тэсо мен Ёнпо Хэмосуды өлтірген соң, Жумоң шындықты біліп, әкесінің кегін алуға және Хан әулеті әскерін елден қуып шығуға ант береді. Ол Гымуаға қайта оралып, Пуё әскерін бастап Имдун қолбасшылығы мен Жинбон қолбасшылығына қарсы жорық жүргізеді. Алайда шайқаста жараланып, із-түссіз жоғалып кеткен соң, оны өлді деп жариялайды. Осыны пайдаланған Тэсо Хёнто қолбасшылығымен ауыз жаласып, Пуёда билікті басып алады және Сосононы өзіне әйел болуға мәжбүрлейді. Үмітін үзген Сосоно Жумоңның тірі екенін білмей, сауда серіктесі Утэге тұрмысқа шығады. Ал Жумоңды Ханбэк тайпасы құтқарып, оны Е Со-я емдеп жазады. Кейін Жумоң оған үйленеді. Олар Пуёға қайта оралады, ал Жумоң өзін Тэсоның адал қызметшісі ретінде көрсетіп, оның сеніміне кіреді. Тэсоның қырағылығы босаңсыған сәтте, Жумоң мен оның серіктері Кочосон босқындарының үлкен тобын құтқарып, оларды Бонгие тауының иен даласына алып кетеді. Сол жерде олар бекініс тұрғызып, Дамуль әскерін қайта құрады. Бұл әрекет Тэсоның ашуын туғызады, ол сарайда Юхуа мен жүкті Е Со-яны кепілде ұстап отырған еді. Күн тұтылуынан кейін Гымуа бас уәзірдің көмегімен билікті қайта қолға алады. Ол Жумоңды сарайға қайтып келуге және Дамуль әскерін таратуға көндіруге тырысады (бұл — бас уәзірдің оны қайта таққа отырғызу шарты еді). Бірақ Жумоң бұл ұсыныстан бас тартады, содан кейін бас уәзір оны және оның адамдарын жоюға әрекет етеді. Келесі үш жыл ішінде Дамуль әскері күшейіп, түрлі жергілікті тайпаларды біріктіре бастайды. Бұл жағдай Пуё мен Хан әулеті үшін үлкен қауіп тудырады. Шайқаста Утэ қаза тапқаннан кейін, Жумоң мен Сосоно одақ құрып, Чолбонның бес тайпасын және Дамуль әскерін бір қуатты күшке біріктіреді. Осы біріккен күш Хёнто қолбасшылығын жаулап алып, Когурё патшалығын құрады. Ал Пуёда Е Со-я мен оның ұлы Юри жоғалып кетті (өлді деп есептеледі) деген хабар жеткен соң, қайғыға батқан Жумоң Сосоноға үйленеді. Екеуі жаңа мемлекеттің патшасы мен патшайымы атанады. Жумоң Когурёны он бес жыл билегеннен кейін, Пуё сарайынан қашып шығып, қуғында өмір сүріп келген Е Со-ямен, ұлы Юримен қайта қауышады. Гымуа Хан жалдамалы әскерлерінің қолынан қаза тапқан соң, жаңа таққа отырған Тэсо Жумоң одақ құрады. Когурё мен Пуёның біріккен әскері Ляодун қолбасшылығын жаулап алып, Манчжуриядағы Хан әулеті әскерін толықтай жояды. Юридің оралуына байланысты ішкі қақтығыстардың алдын алу үшін, Сосоно Когурёдан кетеді. Ол Чолбонды қолдайтын топпен бірге оңтүстікке көшіп, ұлдары Пирю мен Онджоны ертіп барады. Кейін Онджо Корея түбегінде Пэкче мемлекетінің негізін қалайды. Тэсо Жумоңның немересі Мухюльдің қолынан шайқаста қаза тапқаннан кейін Пуё мемлекеті құлайды. Жумоң өз билігін нығайту үшін Хан әулетімен соғысын жалғастыра береді. Ақырында 40 жасында қайтыс болып, Когурё тағын Юри иемденеді. == Басты рөлдерде == *[[Сон Иль Гук]] - Жумоң *[[Хан Хё Джин]] - Сосоно *Чон Куаң Рёл - Гымуа *Хо Жун Хо - Хемосу *Ким Сон Су - Тесо ханзада *О Ён Су - Юхуа ханым *Куон Ми Ри - Уонху патшайым *Сон Жи Хё - Йе Соя ханым *Пак Там Хи - Ян Соран *Ан Ён Жу - Юри *Жуң Юң Сук - бала Юри *Ким Ёң Ки - Ён Табаль *Жин Хи Куоң - Ё Миыль *Ли Жа Ёң - Бу Дыкпуль *Уон Ки Жун - Енпо ханзада *Пе Су Бин - Саён *Им Со - Пуён *Юн Доң- Яң Жоң *О Ук- Барон Хуаң *Ие Хо- қолбасшы Ои *Ан Жеоң- қолбасшы Мари *Им Дае - қолбасшы Хеп По *Пак Куеоң- Бу Бунно *Жоң Хо- У Те == Түсірілім == [[Сурет:Jumong site 1.jpg|thumb|right|200px|Сериалдың түсірілген орыны]] Ханзада Жумонг телехикаясы Yongin Daejanggeum Park киностудиясында түсірілген. Бұл орын Йонгин қаласының Чхоин ауданында, Кёнгидо аймағында орналасқан. Аталған түсірілім алаңында басқа да тарихи драмалар, соның ішінде Дон И, Айды құшқан Күн және Ұлы ханша Сондок сериалдары да түсірілген.<ref>{{cite web|last=Lee|first=Cin Woo|title=Beyond Seoul: 19 reasons to explore Korea|url=http://www.cnngo.com/seoul/visit/9-provinces-19-attractions-korea-311599|access-date=6 May 2012|website=[[CNN]] Go|date=16 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421202050/http://www.cnngo.com/seoul/visit/9-provinces-19-attractions-korea-311599|archive-date=21 April 2012|url-status=dead}}</ref> == Сериялар рейтингі == Ханзада Жумонг 2006 жылы шыққан корей дорамаларының ішінде ең жақсы рейтингтерге ие болды.<ref>{{Cite web |url=http://www.tnms.tv/ |title=TNS Media Korea |access-date=2010-05-30 |archive-date=2014-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228125441/http://www.tnms.tv/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" |- ! width=100 | Мерзім ! width=100 | Серия ! width=100 | Бүкіл елде ! width=100 | Сеулда |- style="text-align:center;" | 2006-05-15 || 1 || <span style=color:blue>'''16.3%'''</span> (3ші) || <span style=color:blue>'''17.5%'''</span> (3ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-16 || 2 || 18.4% (3ші) || 19.2% (3ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-22 || 3 || 21.8% (1ші) || 23.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-23 || 4 || 25.3% (2ші) || 26.6% (2ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-29 || 5 || 28.0% (1ші) || 29.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-30 || 6 || 28.7% (1ші) || 29.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-05 || 7 || 27.9% (1ші) || 29.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-06 || 8 || 32.3% (1ші) || 33.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-20 || 9 || 29.4% (1ші) || 30.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-26 || 10 || 33.2% (1ші) || 35.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-27 || 11 || 32.9% (1ші) || 34.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-03 || 12 || 36.4% (1ші) || 38.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-04 || 13 || 37.6% (1ші) || 38.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-10 || 14 || 35.8% (1ші) || 37.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-11 || 15 || 37.2% (1ші) || 38.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-17 || 16 || 40.1% (1ші) || 42.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-18 || 17 || 38.7% (1ші) || 39.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-24 || 18 || 39.6% (1ші) || 41.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-25 || 19 || 39.9% (1ші) || 40.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-31 || 20 || 35.1% (1ші) || 36.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-01 || 21 || 36.8% (1ші) || 38.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-07 || 22 || 37.3% (1ші) || 37.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-08 || 23 || 37.4% (1ші) || 38.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-14 || 24 || 35.5% (1ші) || 35.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-15 || 25 || 39.3% (1ші) || 40.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-21 || 26 || 38.1% (1ші) || 39.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-22 || 27 || 39.5% (1ші) || 40.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-28 || 28 || 40.3% (1ші) || 41.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-29 || 29 || 40.3% (1ші) || 40.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-04 || 30 || 39.7% (1ші) || 40.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-05 || 31 || 40.3% (1ші) || 41.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-11 || 32 || 39.3% (1ші) || 40.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-12 || 33 || 38.5% (1ші) || 39.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-18 || 34 || 39.5% (1ші) || 40.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-19 || 35 || 43.0% (1ші) || 43.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-25 || 36 || 42.8% (1ші) || 43.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-26 || 37 || 43.6% (1ші) || 44.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-02 || 38 || 42.6% (1ші) || 43.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-03 || 39 || 44.9% (1ші) || 44.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-09 || 40 || 44.2% (1ші) || 45.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-10 || 41 || 43.6% (1ші) || 43.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-16 || 42 || 43.1% (1шң) || 43.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-17 || 43 || 42.4% (1ші) || 42.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-23 || 44 || 44.5% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-24 || 45 || 45.0% (1ші) || 45.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-30 || 46 || 44.6% (1ші) || 45.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-31 || 47 || 43.8% (1ші) || 43.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-06 || 48 || 46.6% (1ші) || 47.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-07 || 49 || 47.2% (1ші) || 48.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-13 || 50 || 43.6% (1ші) || 43.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-14 || 51 || 48.1% (1ші) || 49.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-20 || 52 || 44.8% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-21 || 53 || 44.0% (1ші) || 44.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-27 || 54 || 45.1% (1ші) || 45.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-28 || 55 || 44.4% (1ші) || 44.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-04 || 56 || 44.0% (1ші) || 44.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-05 || 57 || 42.9% (1ші) || 43.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-11 || 58 || 46.4% (1ші) || 46.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-12 || 59 || 41.5% (1ші) || 42.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-18 || 60 || 44.4% (1ші) || 45.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-19 || 61 || 46.6% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-01 || 62 || 44.8% (1ші) || 45.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-02 || 63 || 45.2% (1ші) || 45.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-08 || 64 || 45.5% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-09 || 65 || 46.8% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-15 || 66 || 46.8% (1ші) || 47.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-16 || 67 || 47.1% (1ші) || 47.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-22 || 68 || 49.8% (1ші) || 50.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-23 || 69 || 42.0% (1ші) || 43.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-29 || 70 || 47.9% (1ші) || 48.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-30 || 71 || 50.3% (1ші) || 51.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-05 || 72 || 47.1% (1ші) || 48.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-06 || 73 || 46.0% (1ші) || 47.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-12 || 74 || 47.6% (1ші) || 48.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-13 || 75 || 47.1% (1ші) || 47.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-19 || 76 || 41.9% (1ші) || 42.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-20 || 77 || 49.7% (1ші) || 49.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-26 || 78 || 47.2% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-27 || 79 || 50.6% (1ші) || 50.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-03-05 || 80 || 49.8% (1ші) || 50.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-03-06 || 81 || <span style=color:red>'''51.9%'''</span> (1ші) || <span style=color:red>'''52.7%'''</span> (1ші) |- style="text-align:center;" ! colspan="2" | Орта есеппен || 40.98% || 41.83% |} == Халықаралық көрсетілім == Ханзада Жумонг телехикаясының көрсетілім құқықтары [[Иран]]ға (Channel 3), [[Түркия]]ға, [[Молдова]]ға (TV8), [[Румыния]]ға (TVR1), [[Қазақстан]]ға, Грузияға (Imedi TV), [[Армения]]ға, [[Жапония]]ға (Fuji TV), Моңғолияға, Тайваньға, Гонконгқа, [[Вьетнам]]ға (VTV1), Сингапурға (Mediacorp Channel U), Индонезияға, [[Тайланд]]қа (Channel 3), Малайзияға, Брунейге, Филиппинге (GMA Network, Q, GTV, Heart of Asia), Фиджиге (Fiji One), Ирак Күрдістанына, Ауғанстанға, Өзбекстанға, Тәжікстанға (TV SMT), Камбоджаға (Cambodian Television Network), АҚШ-қа (AZN Television), Мьянмаға (Myawaddy TV & MRTV-4) және Шри-Ланкаға (Sri Lanka Rupavahini Corporation) сатылды.<ref name="sold-in">{{cite web|url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|title=Popular historical TV drama has raked in $50 million|website=[[The Hankyoreh]]|access-date=5 January 2015|date=3 March 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110034213/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|title=''Jumong'' to Air in Japan|work=KBS Global|access-date=5 January 2015|date=21 March 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110040539/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hancinema.net/special-meeting-at-japanese-fuji-tv-about-drama-jumong-9348.html|title=Special Meeting At Japanese Fuji TV About Drama ''Jumong''|work=Broasia via [[Hancinema]]|access-date=5 January 2015|date=25 April 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110041200/http://www.hancinema.net/special-meeting-at-japanese-fuji-tv-about-drama-jumong-9348.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Reyna|first=Trixie|url=http://www.philstar.com/cebu-entertainment/378599/jumong-koreas-no-1-series-2006-now-gma-7|title=JUMONG: Korea's No. 1 series For 2006 now on GMA-7|work=[[The Philippine Star]]|access-date=5 January 2015|date=6 January 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110043642/http://www.philstar.com/cebu-entertainment/378599/jumong-koreas-no-1-series-2006-now-gma-7|url-status=live}}</ref> Reuters агенттігінің мәліметінше, Ирандағы «Jumong» сериалының ең танымал эпизодтары 90%-дан астам көрілім рейтингін жинаған (Оңтүстік Кореядағы 40%-бен салыстырғанда). Бұл сериалдың басты актері Song Il-gook-ты Иранда нағыз супер жұлдыз деңгейіне көтерді.<ref name="songilgookiran">{{cite web|title=Song Il Gook is a superstar in Iran because of Jumong|url=http://www.allkpop.com/2009/08/song_il_gook_is_a_superstar_in_iran|publisher=[[Allkpop]]|access-date=21 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401150243/http://www.allkpop.com/2009/08/song_il_gook_is_a_superstar_in_iran|archive-date=1 April 2010}}</ref> == Гонконгтағы көрсетілімге байланысты дау == Asia Television (ATV) Гонконгтағы көрсетілім құқықтарын сатып алғанымен, аудармаға қатысты дау арнаның жаңалықтар мен драмалардағы редакциялық тәуелсіздігі туралы үлкен пікірталас туғызды. Даудың негізгі себептері: кейбір көріністердің алынып тасталуы; жер атауларының балама түрде аударылуы; кейіпкердің мамандығын өзгертіп аудару. Ең үлкен дау «Когурёға» қатысты «мемлекет» (nation) сөзінің «тайпа» (tribe) деп өзгертілуі және Хан империясы атауының «аспан әулеті» деп аударылуы болды. Бұл өзгерістер арнаның редакциялық саясатына күмән тудырды. Аудармаға байланысты бұл дау Goguryeo controversies деп аталатын тарихи пікірталастармен байланысты деп есептеледі. Бұл даулар Когурё тарихын Қытай мен Корея (Солтүстік және Оңтүстік) елдерінің әртүрлі түсіндіруінен туындайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|title hani.co.kr] *[http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|title kbs.co.kr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010849/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644%7Ctitle |date=2016-03-05 }} [[Санат:Оңтүстік Корея телесериалдары]] mlyj52holcm41j6r7yqvi460xyzxiv2 3589512 3589511 2026-04-22T00:01:12Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589512 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |Қазақша атауы = Ханзада Жумоң |Шынайы атауы = {{lang-ko|삼한지: 주몽 편}} |суреті = Jumong logo.svg |тақырыбы = |жанры = тарихи</br/>әскери</br/>романтика |ұзақтығы = 70 мин. |авторы = |продюсері = |режиссёрі = Гын Хон Ким, Чжу Хван Ли |операторы = |сценарист = Чхве Ван Гю, Хён-су Чжон |композиторы = О Джун Санг |ролдерде = [[Сон Иль Гук]]</br/>Хан Хие Жин |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = {{KOR}} |Тілі = [[корей тілі|корей]] |форматы = |дыбысы = |телеарна = [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |телеарналар жүйесі = |көрсете бастады = 15 мамыр 2006 {{KOR}} |соңғы рет көрсетілді = |маусымдар = |саны = 81 |сериялардың тізімі = |сайты = |статусы = аяқталған |imdb_id = 0978061 |tv_com = }} '''Ханзада Жумоң''' ({{lang-ko|삼한지: 주몽 편}}) — [[2006 жыл]]дан [[2007 жыл]]ға дейін [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] телеарнасында көрсетілген оңтүстіккореялық тарихи эпикалық телехикая. Бұл жоба арнаның 45 жылдығына арналған арнайы туынды болды. Бастапқыда 60 серияға жоспарланғанымен, жоғары танымалдылығына байланысты MBC оны 81 серияға дейін ұзартты. Сериал [[Когурё]] патшалығының негізін қалаушы — Доңмён патшаның өмірін баяндайды.<ref>{{cite web|last=Song|first=Sang-ho|title=Korea's mark on an expectation-defying Iran|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110810000745|website=[[The Korea Herald]]|access-date=17 February 2013|date=10 August 2011|archive-date=11 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111103633/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110810000745|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == [[File:Jumong site 3.jpg|thumb|Сериалдың декорациясы]]Б.з.д. 108 жылы Хан әулетінің Кочосонды жаулап алуы нәтижесінде Манчжурия мен Корея түбегінің солтүстігіндегі тірі қалған тайпалар мен қала-мемлекеттер Хан әулеті билігіне бағынышты алым-салық төлеушілерге айналып, Төрт қолбасшылық арқылы темірдей тәртіппен басқарылды деп сипатталады. Жергілікті қарсылық күшінің жетекшісі, Дамуль әскерінің басшысы Хэмосу жасырын түрде Пуё ханзадасы Гымуамен одақтасып, бүкіл аймақ бойынша Кочосон босқындарын қорғап, құтқарумен айналысады. Бір шайқаста жараланған Хэмосуды Хабэк тайпасынан шыққан ханым Юхуа (оған Гымуа да көңіл бөледі) құтқарып алады, сөйтіп екеуінің арасында махаббат пайда болады. Кейін Хэмосу Хан әскерінің тұтқиыл шабуылына түсіп, қолға түседі (жартасқа құлап кеткеннен кейін оны сырт жұрт өлді деп есептейді). Ал Юхуа Пуёға барып паналауға мәжбүр болады. Сол жерде ол Гымуаның тоқалына айналып, Жумонг атты ұл туады. Барлығы Жумоңның әкесі Гымуа деп есептейді, бірақ шын мәнінде оның әкесі — Хэмосу. Жиырма жыл өткен соң, жас Жумонг әлсіз әрі қорқақ ханзада ретінде өседі. Оны әкесі — Гымуаның тағы үшін таласып жүрген ағалары Тэсо мен Ёнпо менсінбей, көлеңкеде қалдырады. Олар Жумоңды Гымуаның ұлы деп есептегендіктен, оның таққа заңды құқығы бар деп қауіптенеді. Ал олардың анасының Юхуаға деген өшпенділігі бұл «ағайындылар» арасындағы араздықты одан әрі күшейтеді (шын мәнінде олар туыс емес). Ақыры бұл жағдай ағаларының Жумоңға қастандық жасау әрекетіне әкеледі. Осыдан кейін оқиғалар тізбегі Жумоңның сарайдан кетуіне себеп болады. Тағдырдың жазуымен ол өзінің әкесі — қартайып, соқыр болып қалған Хэмосумен кездеседі. Жумоң Хэмосудың жасырын тәлімінің арқасында жауынгерлік өнерді меңгереді, бірақ олардың әке-бала екенін білмейді. Осы уақытта Жумоң Чолбондағы Кёру сауда әулетінің қызы Сосономен жақын қарым-қатынас орнатады. Кейін Тэсо мен Ёнпо Хэмосуды өлтірген соң, Жумоң шындықты біліп, әкесінің кегін алуға және Хан әулеті әскерін елден қуып шығуға ант береді. Ол Гымуаға қайта оралып, Пуё әскерін бастап Имдун қолбасшылығы мен Жинбон қолбасшылығына қарсы жорық жүргізеді. Алайда шайқаста жараланып, із-түссіз жоғалып кеткен соң, оны өлді деп жариялайды. Осыны пайдаланған Тэсо Хёнто қолбасшылығымен ауыз жаласып, Пуёда билікті басып алады және Сосононы өзіне әйел болуға мәжбүрлейді. Үмітін үзген Сосоно Жумоңның тірі екенін білмей, сауда серіктесі Утэге тұрмысқа шығады. Ал Жумоңды Ханбэк тайпасы құтқарып, оны Е Со-я емдеп жазады. Кейін Жумоң оған үйленеді. Олар Пуёға қайта оралады, ал Жумоң өзін Тэсоның адал қызметшісі ретінде көрсетіп, оның сеніміне кіреді. Тэсоның қырағылығы босаңсыған сәтте, Жумоң мен оның серіктері Кочосон босқындарының үлкен тобын құтқарып, оларды Бонгие тауының иен даласына алып кетеді. Сол жерде олар бекініс тұрғызып, Дамуль әскерін қайта құрады. Бұл әрекет Тэсоның ашуын туғызады, ол сарайда Юхуа мен жүкті Е Со-яны кепілде ұстап отырған еді. Күн тұтылуынан кейін Гымуа бас уәзірдің көмегімен билікті қайта қолға алады. Ол Жумоңды сарайға қайтып келуге және Дамуль әскерін таратуға көндіруге тырысады (бұл — бас уәзірдің оны қайта таққа отырғызу шарты еді). Бірақ Жумоң бұл ұсыныстан бас тартады, содан кейін бас уәзір оны және оның адамдарын жоюға әрекет етеді. Келесі үш жыл ішінде Дамуль әскері күшейіп, түрлі жергілікті тайпаларды біріктіре бастайды. Бұл жағдай Пуё мен Хан әулеті үшін үлкен қауіп тудырады. Шайқаста Утэ қаза тапқаннан кейін, Жумоң мен Сосоно одақ құрып, Чолбонның бес тайпасын және Дамуль әскерін бір қуатты күшке біріктіреді. Осы біріккен күш Хёнто қолбасшылығын жаулап алып, Когурё патшалығын құрады. Ал Пуёда Е Со-я мен оның ұлы Юри жоғалып кетті (өлді деп есептеледі) деген хабар жеткен соң, қайғыға батқан Жумоң Сосоноға үйленеді. Екеуі жаңа мемлекеттің патшасы мен патшайымы атанады. Жумоң Когурёны он бес жыл билегеннен кейін, Пуё сарайынан қашып шығып, қуғында өмір сүріп келген Е Со-ямен, ұлы Юримен қайта қауышады. Гымуа Хан жалдамалы әскерлерінің қолынан қаза тапқан соң, жаңа таққа отырған Тэсо Жумоң одақ құрады. Когурё мен Пуёның біріккен әскері Ляодун қолбасшылығын жаулап алып, Манчжуриядағы Хан әулеті әскерін толықтай жояды. Юридің оралуына байланысты ішкі қақтығыстардың алдын алу үшін, Сосоно Когурёдан кетеді. Ол Чолбонды қолдайтын топпен бірге оңтүстікке көшіп, ұлдары Пирю мен Онджоны ертіп барады. Кейін Онджо Корея түбегінде Пэкче мемлекетінің негізін қалайды. Тэсо Жумоңның немересі Мухюльдің қолынан шайқаста қаза тапқаннан кейін Пуё мемлекеті құлайды. Жумоң өз билігін нығайту үшін Хан әулетімен соғысын жалғастыра береді. Ақырында 40 жасында қайтыс болып, Когурё тағын Юри иемденеді. == Басты рөлдерде == *[[Сон Иль Гук]] - Жумоң *[[Хан Хё Джин]] - Сосоно *Чон Куаң Рёл - Гымуа *Хо Жун Хо - Хемосу *Ким Сон Су - Тесо ханзада *О Ён Су - Юхуа ханым *Куон Ми Ри - Уонху патшайым *Сон Жи Хё - Йе Соя ханым *Пак Там Хи - Ян Соран *Ан Ён Жу - Юри *Жуң Юң Сук - бала Юри *Ким Ёң Ки - Ён Табаль *Жин Хи Куоң - Ё Миыль *Ли Жа Ёң - Бу Дыкпуль *Уон Ки Жун - Енпо ханзада *Пе Су Бин - Саён *Им Со - Пуён *Юн Доң- Яң Жоң *О Ук- Барон Хуаң *Ие Хо- қолбасшы Ои *Ан Жеоң- қолбасшы Мари *Им Дае - қолбасшы Хеп По *Пак Куеоң- Бу Бунно *Жоң Хо- У Те == Түсірілім == [[Сурет:Jumong site 1.jpg|thumb|right|200px|Сериалдың түсірілген орыны]] Ханзада Жумонг телехикаясы Yongin Daejanggeum Park киностудиясында түсірілген. Бұл орын Йонгин қаласының Чхоин ауданында, Кёнгидо аймағында орналасқан. Аталған түсірілім алаңында басқа да тарихи драмалар, соның ішінде Дон И, Айды құшқан Күн және Ұлы ханша Сондок сериалдары да түсірілген.<ref>{{cite web|last=Lee|first=Cin Woo|title=Beyond Seoul: 19 reasons to explore Korea|url=http://www.cnngo.com/seoul/visit/9-provinces-19-attractions-korea-311599|access-date=6 May 2012|website=[[CNN]] Go|date=16 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421202050/http://www.cnngo.com/seoul/visit/9-provinces-19-attractions-korea-311599|archive-date=21 April 2012|url-status=dead}}</ref> == Сериялар рейтингі == Ханзада Жумонг 2006 жылы шыққан корей дорамаларының ішінде ең жақсы рейтингтерге ие болды.<ref>{{Cite web |url=http://www.tnms.tv/ |title=TNS Media Korea |access-date=2010-05-30 |archive-date=2014-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228125441/http://www.tnms.tv/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" |- ! width=100 | Мерзім ! width=100 | Серия ! width=100 | Бүкіл елде ! width=100 | Сеулда |- style="text-align:center;" | 2006-05-15 || 1 || <span style=color:blue>'''16.3%'''</span> (3ші) || <span style=color:blue>'''17.5%'''</span> (3ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-16 || 2 || 18.4% (3ші) || 19.2% (3ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-22 || 3 || 21.8% (1ші) || 23.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-23 || 4 || 25.3% (2ші) || 26.6% (2ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-29 || 5 || 28.0% (1ші) || 29.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-30 || 6 || 28.7% (1ші) || 29.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-05 || 7 || 27.9% (1ші) || 29.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-06 || 8 || 32.3% (1ші) || 33.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-20 || 9 || 29.4% (1ші) || 30.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-26 || 10 || 33.2% (1ші) || 35.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-27 || 11 || 32.9% (1ші) || 34.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-03 || 12 || 36.4% (1ші) || 38.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-04 || 13 || 37.6% (1ші) || 38.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-10 || 14 || 35.8% (1ші) || 37.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-11 || 15 || 37.2% (1ші) || 38.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-17 || 16 || 40.1% (1ші) || 42.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-18 || 17 || 38.7% (1ші) || 39.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-24 || 18 || 39.6% (1ші) || 41.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-25 || 19 || 39.9% (1ші) || 40.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-31 || 20 || 35.1% (1ші) || 36.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-01 || 21 || 36.8% (1ші) || 38.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-07 || 22 || 37.3% (1ші) || 37.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-08 || 23 || 37.4% (1ші) || 38.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-14 || 24 || 35.5% (1ші) || 35.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-15 || 25 || 39.3% (1ші) || 40.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-21 || 26 || 38.1% (1ші) || 39.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-22 || 27 || 39.5% (1ші) || 40.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-28 || 28 || 40.3% (1ші) || 41.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-29 || 29 || 40.3% (1ші) || 40.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-04 || 30 || 39.7% (1ші) || 40.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-05 || 31 || 40.3% (1ші) || 41.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-11 || 32 || 39.3% (1ші) || 40.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-12 || 33 || 38.5% (1ші) || 39.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-18 || 34 || 39.5% (1ші) || 40.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-19 || 35 || 43.0% (1ші) || 43.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-25 || 36 || 42.8% (1ші) || 43.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-26 || 37 || 43.6% (1ші) || 44.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-02 || 38 || 42.6% (1ші) || 43.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-03 || 39 || 44.9% (1ші) || 44.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-09 || 40 || 44.2% (1ші) || 45.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-10 || 41 || 43.6% (1ші) || 43.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-16 || 42 || 43.1% (1шң) || 43.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-17 || 43 || 42.4% (1ші) || 42.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-23 || 44 || 44.5% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-24 || 45 || 45.0% (1ші) || 45.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-30 || 46 || 44.6% (1ші) || 45.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-31 || 47 || 43.8% (1ші) || 43.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-06 || 48 || 46.6% (1ші) || 47.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-07 || 49 || 47.2% (1ші) || 48.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-13 || 50 || 43.6% (1ші) || 43.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-14 || 51 || 48.1% (1ші) || 49.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-20 || 52 || 44.8% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-21 || 53 || 44.0% (1ші) || 44.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-27 || 54 || 45.1% (1ші) || 45.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-28 || 55 || 44.4% (1ші) || 44.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-04 || 56 || 44.0% (1ші) || 44.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-05 || 57 || 42.9% (1ші) || 43.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-11 || 58 || 46.4% (1ші) || 46.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-12 || 59 || 41.5% (1ші) || 42.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-18 || 60 || 44.4% (1ші) || 45.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-19 || 61 || 46.6% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-01 || 62 || 44.8% (1ші) || 45.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-02 || 63 || 45.2% (1ші) || 45.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-08 || 64 || 45.5% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-09 || 65 || 46.8% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-15 || 66 || 46.8% (1ші) || 47.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-16 || 67 || 47.1% (1ші) || 47.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-22 || 68 || 49.8% (1ші) || 50.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-23 || 69 || 42.0% (1ші) || 43.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-29 || 70 || 47.9% (1ші) || 48.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-30 || 71 || 50.3% (1ші) || 51.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-05 || 72 || 47.1% (1ші) || 48.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-06 || 73 || 46.0% (1ші) || 47.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-12 || 74 || 47.6% (1ші) || 48.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-13 || 75 || 47.1% (1ші) || 47.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-19 || 76 || 41.9% (1ші) || 42.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-20 || 77 || 49.7% (1ші) || 49.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-26 || 78 || 47.2% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-27 || 79 || 50.6% (1ші) || 50.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-03-05 || 80 || 49.8% (1ші) || 50.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-03-06 || 81 || <span style=color:red>'''51.9%'''</span> (1ші) || <span style=color:red>'''52.7%'''</span> (1ші) |- style="text-align:center;" ! colspan="2" | Орта есеппен || 40.98% || 41.83% |} == Халықаралық көрсетілім == Ханзада Жумонг телехикаясының көрсетілім құқықтары [[Иран]]ға (Channel 3), [[Түркия]]ға, [[Молдова]]ға (TV8), [[Румыния]]ға (TVR1), [[Қазақстан]]ға, Грузияға (Imedi TV), [[Армения]]ға, [[Жапония]]ға (Fuji TV), Моңғолияға, Тайваньға, Гонконгқа, [[Вьетнам]]ға (VTV1), Сингапурға (Mediacorp Channel U), Индонезияға, [[Тайланд]]қа (Channel 3), Малайзияға, Брунейге, Филиппинге (GMA Network, Q, GTV, Heart of Asia), Фиджиге (Fiji One), Ирак Күрдістанына, Ауғанстанға, Өзбекстанға, Тәжікстанға (TV SMT), Камбоджаға (Cambodian Television Network), АҚШ-қа (AZN Television), Мьянмаға (Myawaddy TV & MRTV-4) және Шри-Ланкаға (Sri Lanka Rupavahini Corporation) сатылды.<ref name="sold-in">{{cite web|url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|title=Popular historical TV drama has raked in $50 million|website=[[The Hankyoreh]]|access-date=5 January 2015|date=3 March 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110034213/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|title=''Jumong'' to Air in Japan|work=KBS Global|access-date=5 January 2015|date=21 March 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110040539/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hancinema.net/special-meeting-at-japanese-fuji-tv-about-drama-jumong-9348.html|title=Special Meeting At Japanese Fuji TV About Drama ''Jumong''|work=Broasia via [[Hancinema]]|access-date=5 January 2015|date=25 April 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110041200/http://www.hancinema.net/special-meeting-at-japanese-fuji-tv-about-drama-jumong-9348.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Reyna|first=Trixie|url=http://www.philstar.com/cebu-entertainment/378599/jumong-koreas-no-1-series-2006-now-gma-7|title=JUMONG: Korea's No. 1 series For 2006 now on GMA-7|work=[[The Philippine Star]]|access-date=5 January 2015|date=6 January 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110043642/http://www.philstar.com/cebu-entertainment/378599/jumong-koreas-no-1-series-2006-now-gma-7|url-status=live}}</ref> Reuters агенттігінің мәліметінше, Ирандағы «Jumong» сериалының ең танымал эпизодтары 90%-дан астам көрілім рейтингін жинаған (Оңтүстік Кореядағы 40%-бен салыстырғанда). Бұл сериалдың басты актері Song Il-gook-ты Иранда нағыз супер жұлдыз деңгейіне көтерді.<ref name="songilgookiran">{{cite web|title=Song Il Gook is a superstar in Iran because of Jumong|url=http://www.allkpop.com/2009/08/song_il_gook_is_a_superstar_in_iran|publisher=[[Allkpop]]|access-date=21 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401150243/http://www.allkpop.com/2009/08/song_il_gook_is_a_superstar_in_iran|archive-date=1 April 2010}}</ref> == Гонконгтағы көрсетілімге байланысты дау == Asia Television (ATV) Гонконгтағы көрсетілім құқықтарын сатып алғанымен, аудармаға қатысты дау арнаның жаңалықтар мен драмалардағы редакциялық тәуелсіздігі туралы үлкен пікірталас туғызды. Даудың негізгі себептері: кейбір көріністердің алынып тасталуы; жер атауларының балама түрде аударылуы; кейіпкердің мамандығын өзгертіп аудару. Ең үлкен дау «Когурёға» қатысты «мемлекет» (nation) сөзінің «тайпа» (tribe) деп өзгертілуі және Хан империясы атауының «аспан әулеті» деп аударылуы болды. Бұл өзгерістер арнаның редакциялық саясатына күмән тудырды. Аудармаға байланысты бұл дау Goguryeo controversies деп аталатын тарихи пікірталастармен байланысты деп есептеледі. Бұл даулар Когурё тарихын Қытай мен Корея (Солтүстік және Оңтүстік) елдерінің әртүрлі түсіндіруінен туындайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|title hani.co.kr] *[http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|title kbs.co.kr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010849/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644%7Ctitle |date=2016-03-05 }} [[Санат:Оңтүстік Корея телесериалдары]] 30p6q7xhuwv2u3ncw2aqnbb4sy1jm6i 3589514 3589512 2026-04-22T00:01:41Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589514 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |Қазақша атауы = Ханзада Жумоң |Шынайы атауы = {{lang-ko|삼한지: 주몽 편}} |суреті = Jumong logo.svg |тақырыбы = |жанры = тарихи</br/>әскери</br/>романтика |ұзақтығы = 70 мин. |авторы = |продюсері = |режиссёрі = Гын Хон Ким, Чжу Хван Ли |операторы = |сценарист = Чхве Ван Гю, Хён-су Чжон |композиторы = О Джун Санг |ролдерде = [[Сон Иль Гук]]</br/>Хан Хие Жин |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = {{KOR}} |Тілі = [[корей тілі|корей]] |форматы = |дыбысы = |телеарна = [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |телеарналар жүйесі = |көрсете бастады = 15 мамыр 2006 {{KOR}} |соңғы рет көрсетілді = |маусымдар = |саны = 81 |сериялардың тізімі = |сайты = |статусы = аяқталған |imdb_id = 0978061 |tv_com = }} '''Ханзада Жумоң''' ({{lang-ko|삼한지: 주몽 편}}) — [[2006 жыл]]дан [[2007 жыл]]ға дейін [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] телеарнасында көрсетілген [[Корея Республикасы|оңтүстіккореялық]] тарихи эпикалық телехикая. Бұл жоба арнаның 45 жылдығына арналған арнайы туынды болды. Бастапқыда 60 серияға жоспарланғанымен, жоғары танымалдылығына байланысты MBC оны 81 серияға дейін ұзартты. Сериал [[Когурё]] патшалығының негізін қалаушы — Доңмён патшаның өмірін баяндайды.<ref>{{cite web|last=Song|first=Sang-ho|title=Korea's mark on an expectation-defying Iran|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110810000745|website=[[The Korea Herald]]|access-date=17 February 2013|date=10 August 2011|archive-date=11 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111103633/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110810000745|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == [[File:Jumong site 3.jpg|thumb|Сериалдың декорациясы]]Б.з.д. 108 жылы Хан әулетінің Кочосонды жаулап алуы нәтижесінде Манчжурия мен Корея түбегінің солтүстігіндегі тірі қалған тайпалар мен қала-мемлекеттер Хан әулеті билігіне бағынышты алым-салық төлеушілерге айналып, Төрт қолбасшылық арқылы темірдей тәртіппен басқарылды деп сипатталады. Жергілікті қарсылық күшінің жетекшісі, Дамуль әскерінің басшысы Хэмосу жасырын түрде Пуё ханзадасы Гымуамен одақтасып, бүкіл аймақ бойынша Кочосон босқындарын қорғап, құтқарумен айналысады. Бір шайқаста жараланған Хэмосуды Хабэк тайпасынан шыққан ханым Юхуа (оған Гымуа да көңіл бөледі) құтқарып алады, сөйтіп екеуінің арасында махаббат пайда болады. Кейін Хэмосу Хан әскерінің тұтқиыл шабуылына түсіп, қолға түседі (жартасқа құлап кеткеннен кейін оны сырт жұрт өлді деп есептейді). Ал Юхуа Пуёға барып паналауға мәжбүр болады. Сол жерде ол Гымуаның тоқалына айналып, Жумонг атты ұл туады. Барлығы Жумоңның әкесі Гымуа деп есептейді, бірақ шын мәнінде оның әкесі — Хэмосу. Жиырма жыл өткен соң, жас Жумонг әлсіз әрі қорқақ ханзада ретінде өседі. Оны әкесі — Гымуаның тағы үшін таласып жүрген ағалары Тэсо мен Ёнпо менсінбей, көлеңкеде қалдырады. Олар Жумоңды Гымуаның ұлы деп есептегендіктен, оның таққа заңды құқығы бар деп қауіптенеді. Ал олардың анасының Юхуаға деген өшпенділігі бұл «ағайындылар» арасындағы араздықты одан әрі күшейтеді (шын мәнінде олар туыс емес). Ақыры бұл жағдай ағаларының Жумоңға қастандық жасау әрекетіне әкеледі. Осыдан кейін оқиғалар тізбегі Жумоңның сарайдан кетуіне себеп болады. Тағдырдың жазуымен ол өзінің әкесі — қартайып, соқыр болып қалған Хэмосумен кездеседі. Жумоң Хэмосудың жасырын тәлімінің арқасында жауынгерлік өнерді меңгереді, бірақ олардың әке-бала екенін білмейді. Осы уақытта Жумоң Чолбондағы Кёру сауда әулетінің қызы Сосономен жақын қарым-қатынас орнатады. Кейін Тэсо мен Ёнпо Хэмосуды өлтірген соң, Жумоң шындықты біліп, әкесінің кегін алуға және Хан әулеті әскерін елден қуып шығуға ант береді. Ол Гымуаға қайта оралып, Пуё әскерін бастап Имдун қолбасшылығы мен Жинбон қолбасшылығына қарсы жорық жүргізеді. Алайда шайқаста жараланып, із-түссіз жоғалып кеткен соң, оны өлді деп жариялайды. Осыны пайдаланған Тэсо Хёнто қолбасшылығымен ауыз жаласып, Пуёда билікті басып алады және Сосононы өзіне әйел болуға мәжбүрлейді. Үмітін үзген Сосоно Жумоңның тірі екенін білмей, сауда серіктесі Утэге тұрмысқа шығады. Ал Жумоңды Ханбэк тайпасы құтқарып, оны Е Со-я емдеп жазады. Кейін Жумоң оған үйленеді. Олар Пуёға қайта оралады, ал Жумоң өзін Тэсоның адал қызметшісі ретінде көрсетіп, оның сеніміне кіреді. Тэсоның қырағылығы босаңсыған сәтте, Жумоң мен оның серіктері Кочосон босқындарының үлкен тобын құтқарып, оларды Бонгие тауының иен даласына алып кетеді. Сол жерде олар бекініс тұрғызып, Дамуль әскерін қайта құрады. Бұл әрекет Тэсоның ашуын туғызады, ол сарайда Юхуа мен жүкті Е Со-яны кепілде ұстап отырған еді. Күн тұтылуынан кейін Гымуа бас уәзірдің көмегімен билікті қайта қолға алады. Ол Жумоңды сарайға қайтып келуге және Дамуль әскерін таратуға көндіруге тырысады (бұл — бас уәзірдің оны қайта таққа отырғызу шарты еді). Бірақ Жумоң бұл ұсыныстан бас тартады, содан кейін бас уәзір оны және оның адамдарын жоюға әрекет етеді. Келесі үш жыл ішінде Дамуль әскері күшейіп, түрлі жергілікті тайпаларды біріктіре бастайды. Бұл жағдай Пуё мен Хан әулеті үшін үлкен қауіп тудырады. Шайқаста Утэ қаза тапқаннан кейін, Жумоң мен Сосоно одақ құрып, Чолбонның бес тайпасын және Дамуль әскерін бір қуатты күшке біріктіреді. Осы біріккен күш Хёнто қолбасшылығын жаулап алып, Когурё патшалығын құрады. Ал Пуёда Е Со-я мен оның ұлы Юри жоғалып кетті (өлді деп есептеледі) деген хабар жеткен соң, қайғыға батқан Жумоң Сосоноға үйленеді. Екеуі жаңа мемлекеттің патшасы мен патшайымы атанады. Жумоң Когурёны он бес жыл билегеннен кейін, Пуё сарайынан қашып шығып, қуғында өмір сүріп келген Е Со-ямен, ұлы Юримен қайта қауышады. Гымуа Хан жалдамалы әскерлерінің қолынан қаза тапқан соң, жаңа таққа отырған Тэсо Жумоң одақ құрады. Когурё мен Пуёның біріккен әскері Ляодун қолбасшылығын жаулап алып, Манчжуриядағы Хан әулеті әскерін толықтай жояды. Юридің оралуына байланысты ішкі қақтығыстардың алдын алу үшін, Сосоно Когурёдан кетеді. Ол Чолбонды қолдайтын топпен бірге оңтүстікке көшіп, ұлдары Пирю мен Онджоны ертіп барады. Кейін Онджо Корея түбегінде Пэкче мемлекетінің негізін қалайды. Тэсо Жумоңның немересі Мухюльдің қолынан шайқаста қаза тапқаннан кейін Пуё мемлекеті құлайды. Жумоң өз билігін нығайту үшін Хан әулетімен соғысын жалғастыра береді. Ақырында 40 жасында қайтыс болып, Когурё тағын Юри иемденеді. == Басты рөлдерде == *[[Сон Иль Гук]] - Жумоң *[[Хан Хё Джин]] - Сосоно *Чон Куаң Рёл - Гымуа *Хо Жун Хо - Хемосу *Ким Сон Су - Тесо ханзада *О Ён Су - Юхуа ханым *Куон Ми Ри - Уонху патшайым *Сон Жи Хё - Йе Соя ханым *Пак Там Хи - Ян Соран *Ан Ён Жу - Юри *Жуң Юң Сук - бала Юри *Ким Ёң Ки - Ён Табаль *Жин Хи Куоң - Ё Миыль *Ли Жа Ёң - Бу Дыкпуль *Уон Ки Жун - Енпо ханзада *Пе Су Бин - Саён *Им Со - Пуён *Юн Доң- Яң Жоң *О Ук- Барон Хуаң *Ие Хо- қолбасшы Ои *Ан Жеоң- қолбасшы Мари *Им Дае - қолбасшы Хеп По *Пак Куеоң- Бу Бунно *Жоң Хо- У Те == Түсірілім == [[Сурет:Jumong site 1.jpg|thumb|right|200px|Сериалдың түсірілген орыны]] Ханзада Жумонг телехикаясы Yongin Daejanggeum Park киностудиясында түсірілген. Бұл орын Йонгин қаласының Чхоин ауданында, Кёнгидо аймағында орналасқан. Аталған түсірілім алаңында басқа да тарихи драмалар, соның ішінде Дон И, Айды құшқан Күн және Ұлы ханша Сондок сериалдары да түсірілген.<ref>{{cite web|last=Lee|first=Cin Woo|title=Beyond Seoul: 19 reasons to explore Korea|url=http://www.cnngo.com/seoul/visit/9-provinces-19-attractions-korea-311599|access-date=6 May 2012|website=[[CNN]] Go|date=16 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421202050/http://www.cnngo.com/seoul/visit/9-provinces-19-attractions-korea-311599|archive-date=21 April 2012|url-status=dead}}</ref> == Сериялар рейтингі == Ханзада Жумонг 2006 жылы шыққан корей дорамаларының ішінде ең жақсы рейтингтерге ие болды.<ref>{{Cite web |url=http://www.tnms.tv/ |title=TNS Media Korea |access-date=2010-05-30 |archive-date=2014-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228125441/http://www.tnms.tv/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" |- ! width=100 | Мерзім ! width=100 | Серия ! width=100 | Бүкіл елде ! width=100 | Сеулда |- style="text-align:center;" | 2006-05-15 || 1 || <span style=color:blue>'''16.3%'''</span> (3ші) || <span style=color:blue>'''17.5%'''</span> (3ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-16 || 2 || 18.4% (3ші) || 19.2% (3ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-22 || 3 || 21.8% (1ші) || 23.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-23 || 4 || 25.3% (2ші) || 26.6% (2ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-29 || 5 || 28.0% (1ші) || 29.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-30 || 6 || 28.7% (1ші) || 29.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-05 || 7 || 27.9% (1ші) || 29.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-06 || 8 || 32.3% (1ші) || 33.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-20 || 9 || 29.4% (1ші) || 30.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-26 || 10 || 33.2% (1ші) || 35.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-27 || 11 || 32.9% (1ші) || 34.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-03 || 12 || 36.4% (1ші) || 38.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-04 || 13 || 37.6% (1ші) || 38.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-10 || 14 || 35.8% (1ші) || 37.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-11 || 15 || 37.2% (1ші) || 38.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-17 || 16 || 40.1% (1ші) || 42.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-18 || 17 || 38.7% (1ші) || 39.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-24 || 18 || 39.6% (1ші) || 41.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-25 || 19 || 39.9% (1ші) || 40.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-31 || 20 || 35.1% (1ші) || 36.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-01 || 21 || 36.8% (1ші) || 38.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-07 || 22 || 37.3% (1ші) || 37.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-08 || 23 || 37.4% (1ші) || 38.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-14 || 24 || 35.5% (1ші) || 35.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-15 || 25 || 39.3% (1ші) || 40.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-21 || 26 || 38.1% (1ші) || 39.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-22 || 27 || 39.5% (1ші) || 40.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-28 || 28 || 40.3% (1ші) || 41.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-29 || 29 || 40.3% (1ші) || 40.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-04 || 30 || 39.7% (1ші) || 40.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-05 || 31 || 40.3% (1ші) || 41.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-11 || 32 || 39.3% (1ші) || 40.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-12 || 33 || 38.5% (1ші) || 39.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-18 || 34 || 39.5% (1ші) || 40.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-19 || 35 || 43.0% (1ші) || 43.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-25 || 36 || 42.8% (1ші) || 43.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-26 || 37 || 43.6% (1ші) || 44.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-02 || 38 || 42.6% (1ші) || 43.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-03 || 39 || 44.9% (1ші) || 44.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-09 || 40 || 44.2% (1ші) || 45.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-10 || 41 || 43.6% (1ші) || 43.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-16 || 42 || 43.1% (1шң) || 43.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-17 || 43 || 42.4% (1ші) || 42.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-23 || 44 || 44.5% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-24 || 45 || 45.0% (1ші) || 45.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-30 || 46 || 44.6% (1ші) || 45.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-31 || 47 || 43.8% (1ші) || 43.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-06 || 48 || 46.6% (1ші) || 47.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-07 || 49 || 47.2% (1ші) || 48.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-13 || 50 || 43.6% (1ші) || 43.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-14 || 51 || 48.1% (1ші) || 49.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-20 || 52 || 44.8% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-21 || 53 || 44.0% (1ші) || 44.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-27 || 54 || 45.1% (1ші) || 45.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-28 || 55 || 44.4% (1ші) || 44.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-04 || 56 || 44.0% (1ші) || 44.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-05 || 57 || 42.9% (1ші) || 43.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-11 || 58 || 46.4% (1ші) || 46.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-12 || 59 || 41.5% (1ші) || 42.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-18 || 60 || 44.4% (1ші) || 45.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-19 || 61 || 46.6% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-01 || 62 || 44.8% (1ші) || 45.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-02 || 63 || 45.2% (1ші) || 45.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-08 || 64 || 45.5% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-09 || 65 || 46.8% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-15 || 66 || 46.8% (1ші) || 47.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-16 || 67 || 47.1% (1ші) || 47.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-22 || 68 || 49.8% (1ші) || 50.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-23 || 69 || 42.0% (1ші) || 43.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-29 || 70 || 47.9% (1ші) || 48.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-30 || 71 || 50.3% (1ші) || 51.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-05 || 72 || 47.1% (1ші) || 48.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-06 || 73 || 46.0% (1ші) || 47.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-12 || 74 || 47.6% (1ші) || 48.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-13 || 75 || 47.1% (1ші) || 47.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-19 || 76 || 41.9% (1ші) || 42.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-20 || 77 || 49.7% (1ші) || 49.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-26 || 78 || 47.2% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-27 || 79 || 50.6% (1ші) || 50.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-03-05 || 80 || 49.8% (1ші) || 50.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-03-06 || 81 || <span style=color:red>'''51.9%'''</span> (1ші) || <span style=color:red>'''52.7%'''</span> (1ші) |- style="text-align:center;" ! colspan="2" | Орта есеппен || 40.98% || 41.83% |} == Халықаралық көрсетілім == Ханзада Жумонг телехикаясының көрсетілім құқықтары [[Иран]]ға (Channel 3), [[Түркия]]ға, [[Молдова]]ға (TV8), [[Румыния]]ға (TVR1), [[Қазақстан]]ға, Грузияға (Imedi TV), [[Армения]]ға, [[Жапония]]ға (Fuji TV), Моңғолияға, Тайваньға, Гонконгқа, [[Вьетнам]]ға (VTV1), Сингапурға (Mediacorp Channel U), Индонезияға, [[Тайланд]]қа (Channel 3), Малайзияға, Брунейге, Филиппинге (GMA Network, Q, GTV, Heart of Asia), Фиджиге (Fiji One), Ирак Күрдістанына, Ауғанстанға, Өзбекстанға, Тәжікстанға (TV SMT), Камбоджаға (Cambodian Television Network), АҚШ-қа (AZN Television), Мьянмаға (Myawaddy TV & MRTV-4) және Шри-Ланкаға (Sri Lanka Rupavahini Corporation) сатылды.<ref name="sold-in">{{cite web|url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|title=Popular historical TV drama has raked in $50 million|website=[[The Hankyoreh]]|access-date=5 January 2015|date=3 March 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110034213/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|title=''Jumong'' to Air in Japan|work=KBS Global|access-date=5 January 2015|date=21 March 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110040539/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hancinema.net/special-meeting-at-japanese-fuji-tv-about-drama-jumong-9348.html|title=Special Meeting At Japanese Fuji TV About Drama ''Jumong''|work=Broasia via [[Hancinema]]|access-date=5 January 2015|date=25 April 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110041200/http://www.hancinema.net/special-meeting-at-japanese-fuji-tv-about-drama-jumong-9348.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Reyna|first=Trixie|url=http://www.philstar.com/cebu-entertainment/378599/jumong-koreas-no-1-series-2006-now-gma-7|title=JUMONG: Korea's No. 1 series For 2006 now on GMA-7|work=[[The Philippine Star]]|access-date=5 January 2015|date=6 January 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110043642/http://www.philstar.com/cebu-entertainment/378599/jumong-koreas-no-1-series-2006-now-gma-7|url-status=live}}</ref> Reuters агенттігінің мәліметінше, Ирандағы «Jumong» сериалының ең танымал эпизодтары 90%-дан астам көрілім рейтингін жинаған (Оңтүстік Кореядағы 40%-бен салыстырғанда). Бұл сериалдың басты актері Song Il-gook-ты Иранда нағыз супер жұлдыз деңгейіне көтерді.<ref name="songilgookiran">{{cite web|title=Song Il Gook is a superstar in Iran because of Jumong|url=http://www.allkpop.com/2009/08/song_il_gook_is_a_superstar_in_iran|publisher=[[Allkpop]]|access-date=21 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401150243/http://www.allkpop.com/2009/08/song_il_gook_is_a_superstar_in_iran|archive-date=1 April 2010}}</ref> == Гонконгтағы көрсетілімге байланысты дау == Asia Television (ATV) Гонконгтағы көрсетілім құқықтарын сатып алғанымен, аудармаға қатысты дау арнаның жаңалықтар мен драмалардағы редакциялық тәуелсіздігі туралы үлкен пікірталас туғызды. Даудың негізгі себептері: кейбір көріністердің алынып тасталуы; жер атауларының балама түрде аударылуы; кейіпкердің мамандығын өзгертіп аудару. Ең үлкен дау «Когурёға» қатысты «мемлекет» (nation) сөзінің «тайпа» (tribe) деп өзгертілуі және Хан империясы атауының «аспан әулеті» деп аударылуы болды. Бұл өзгерістер арнаның редакциялық саясатына күмән тудырды. Аудармаға байланысты бұл дау Goguryeo controversies деп аталатын тарихи пікірталастармен байланысты деп есептеледі. Бұл даулар Когурё тарихын Қытай мен Корея (Солтүстік және Оңтүстік) елдерінің әртүрлі түсіндіруінен туындайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|title hani.co.kr] *[http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|title kbs.co.kr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010849/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644%7Ctitle |date=2016-03-05 }} [[Санат:Оңтүстік Корея телесериалдары]] se9qpuiicf29vxmvj1y5rwi95ktn0rk 3589515 3589514 2026-04-22T00:02:45Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589515 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |Қазақша атауы = Ханзада Жумоң |Шынайы атауы = {{lang-ko|삼한지: 주몽 편}} |суреті = Jumong logo.svg |тақырыбы = |жанры = тарихи</br/>әскери</br/>романтика |ұзақтығы = 70 мин. |авторы = |продюсері = |режиссёрі = Гын Хон Ким, Чжу Хван Ли |операторы = |сценарист = Чхве Ван Гю, Хён-су Чжон |композиторы = О Джун Санг |ролдерде = [[Сон Иль Гук]]</br/>[[Хан Хё Джин]] |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = {{KOR}} |Тілі = [[корей тілі|корей]] |форматы = |дыбысы = |телеарна = [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |телеарналар жүйесі = |көрсете бастады = 15 мамыр 2006 {{KOR}} |соңғы рет көрсетілді = |маусымдар = |саны = 81 |сериялардың тізімі = |сайты = |статусы = аяқталған |imdb_id = 0978061 |tv_com = }} '''Ханзада Жумоң''' ({{lang-ko|삼한지: 주몽 편}}) — [[2006 жыл]]дан [[2007 жыл]]ға дейін [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] телеарнасында көрсетілген [[Корея Республикасы|оңтүстіккореялық]] тарихи эпикалық телехикая. Бұл жоба арнаның 45 жылдығына арналған арнайы туынды болды. Бастапқыда 60 серияға жоспарланғанымен, жоғары танымалдылығына байланысты MBC оны 81 серияға дейін ұзартты. Сериал [[Когурё]] патшалығының негізін қалаушы — Доңмён патшаның өмірін баяндайды.<ref>{{cite web|last=Song|first=Sang-ho|title=Korea's mark on an expectation-defying Iran|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110810000745|website=[[The Korea Herald]]|access-date=17 February 2013|date=10 August 2011|archive-date=11 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111103633/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20110810000745|url-status=live}}</ref> == Сюжеті == [[File:Jumong site 3.jpg|thumb|Сериалдың декорациясы]]Б.з.д. 108 жылы Хан әулетінің Кочосонды жаулап алуы нәтижесінде Манчжурия мен Корея түбегінің солтүстігіндегі тірі қалған тайпалар мен қала-мемлекеттер Хан әулеті билігіне бағынышты алым-салық төлеушілерге айналып, Төрт қолбасшылық арқылы темірдей тәртіппен басқарылды деп сипатталады. Жергілікті қарсылық күшінің жетекшісі, Дамуль әскерінің басшысы Хэмосу жасырын түрде Пуё ханзадасы Гымуамен одақтасып, бүкіл аймақ бойынша Кочосон босқындарын қорғап, құтқарумен айналысады. Бір шайқаста жараланған Хэмосуды Хабэк тайпасынан шыққан ханым Юхуа (оған Гымуа да көңіл бөледі) құтқарып алады, сөйтіп екеуінің арасында махаббат пайда болады. Кейін Хэмосу Хан әскерінің тұтқиыл шабуылына түсіп, қолға түседі (жартасқа құлап кеткеннен кейін оны сырт жұрт өлді деп есептейді). Ал Юхуа Пуёға барып паналауға мәжбүр болады. Сол жерде ол Гымуаның тоқалына айналып, Жумонг атты ұл туады. Барлығы Жумоңның әкесі Гымуа деп есептейді, бірақ шын мәнінде оның әкесі — Хэмосу. Жиырма жыл өткен соң, жас Жумонг әлсіз әрі қорқақ ханзада ретінде өседі. Оны әкесі — Гымуаның тағы үшін таласып жүрген ағалары Тэсо мен Ёнпо менсінбей, көлеңкеде қалдырады. Олар Жумоңды Гымуаның ұлы деп есептегендіктен, оның таққа заңды құқығы бар деп қауіптенеді. Ал олардың анасының Юхуаға деген өшпенділігі бұл «ағайындылар» арасындағы араздықты одан әрі күшейтеді (шын мәнінде олар туыс емес). Ақыры бұл жағдай ағаларының Жумоңға қастандық жасау әрекетіне әкеледі. Осыдан кейін оқиғалар тізбегі Жумоңның сарайдан кетуіне себеп болады. Тағдырдың жазуымен ол өзінің әкесі — қартайып, соқыр болып қалған Хэмосумен кездеседі. Жумоң Хэмосудың жасырын тәлімінің арқасында жауынгерлік өнерді меңгереді, бірақ олардың әке-бала екенін білмейді. Осы уақытта Жумоң Чолбондағы Кёру сауда әулетінің қызы Сосономен жақын қарым-қатынас орнатады. Кейін Тэсо мен Ёнпо Хэмосуды өлтірген соң, Жумоң шындықты біліп, әкесінің кегін алуға және Хан әулеті әскерін елден қуып шығуға ант береді. Ол Гымуаға қайта оралып, Пуё әскерін бастап Имдун қолбасшылығы мен Жинбон қолбасшылығына қарсы жорық жүргізеді. Алайда шайқаста жараланып, із-түссіз жоғалып кеткен соң, оны өлді деп жариялайды. Осыны пайдаланған Тэсо Хёнто қолбасшылығымен ауыз жаласып, Пуёда билікті басып алады және Сосононы өзіне әйел болуға мәжбүрлейді. Үмітін үзген Сосоно Жумоңның тірі екенін білмей, сауда серіктесі Утэге тұрмысқа шығады. Ал Жумоңды Ханбэк тайпасы құтқарып, оны Е Со-я емдеп жазады. Кейін Жумоң оған үйленеді. Олар Пуёға қайта оралады, ал Жумоң өзін Тэсоның адал қызметшісі ретінде көрсетіп, оның сеніміне кіреді. Тэсоның қырағылығы босаңсыған сәтте, Жумоң мен оның серіктері Кочосон босқындарының үлкен тобын құтқарып, оларды Бонгие тауының иен даласына алып кетеді. Сол жерде олар бекініс тұрғызып, Дамуль әскерін қайта құрады. Бұл әрекет Тэсоның ашуын туғызады, ол сарайда Юхуа мен жүкті Е Со-яны кепілде ұстап отырған еді. Күн тұтылуынан кейін Гымуа бас уәзірдің көмегімен билікті қайта қолға алады. Ол Жумоңды сарайға қайтып келуге және Дамуль әскерін таратуға көндіруге тырысады (бұл — бас уәзірдің оны қайта таққа отырғызу шарты еді). Бірақ Жумоң бұл ұсыныстан бас тартады, содан кейін бас уәзір оны және оның адамдарын жоюға әрекет етеді. Келесі үш жыл ішінде Дамуль әскері күшейіп, түрлі жергілікті тайпаларды біріктіре бастайды. Бұл жағдай Пуё мен Хан әулеті үшін үлкен қауіп тудырады. Шайқаста Утэ қаза тапқаннан кейін, Жумоң мен Сосоно одақ құрып, Чолбонның бес тайпасын және Дамуль әскерін бір қуатты күшке біріктіреді. Осы біріккен күш Хёнто қолбасшылығын жаулап алып, Когурё патшалығын құрады. Ал Пуёда Е Со-я мен оның ұлы Юри жоғалып кетті (өлді деп есептеледі) деген хабар жеткен соң, қайғыға батқан Жумоң Сосоноға үйленеді. Екеуі жаңа мемлекеттің патшасы мен патшайымы атанады. Жумоң Когурёны он бес жыл билегеннен кейін, Пуё сарайынан қашып шығып, қуғында өмір сүріп келген Е Со-ямен, ұлы Юримен қайта қауышады. Гымуа Хан жалдамалы әскерлерінің қолынан қаза тапқан соң, жаңа таққа отырған Тэсо Жумоң одақ құрады. Когурё мен Пуёның біріккен әскері Ляодун қолбасшылығын жаулап алып, Манчжуриядағы Хан әулеті әскерін толықтай жояды. Юридің оралуына байланысты ішкі қақтығыстардың алдын алу үшін, Сосоно Когурёдан кетеді. Ол Чолбонды қолдайтын топпен бірге оңтүстікке көшіп, ұлдары Пирю мен Онджоны ертіп барады. Кейін Онджо Корея түбегінде Пэкче мемлекетінің негізін қалайды. Тэсо Жумоңның немересі Мухюльдің қолынан шайқаста қаза тапқаннан кейін Пуё мемлекеті құлайды. Жумоң өз билігін нығайту үшін Хан әулетімен соғысын жалғастыра береді. Ақырында 40 жасында қайтыс болып, Когурё тағын Юри иемденеді. == Басты рөлдерде == *[[Сон Иль Гук]] - Жумоң *[[Хан Хё Джин]] - Сосоно *Чон Куаң Рёл - Гымуа *Хо Жун Хо - Хемосу *Ким Сон Су - Тесо ханзада *О Ён Су - Юхуа ханым *Куон Ми Ри - Уонху патшайым *Сон Жи Хё - Йе Соя ханым *Пак Там Хи - Ян Соран *Ан Ён Жу - Юри *Жуң Юң Сук - бала Юри *Ким Ёң Ки - Ён Табаль *Жин Хи Куоң - Ё Миыль *Ли Жа Ёң - Бу Дыкпуль *Уон Ки Жун - Енпо ханзада *Пе Су Бин - Саён *Им Со - Пуён *Юн Доң- Яң Жоң *О Ук- Барон Хуаң *Ие Хо- қолбасшы Ои *Ан Жеоң- қолбасшы Мари *Им Дае - қолбасшы Хеп По *Пак Куеоң- Бу Бунно *Жоң Хо- У Те == Түсірілім == [[Сурет:Jumong site 1.jpg|thumb|right|200px|Сериалдың түсірілген орыны]] Ханзада Жумонг телехикаясы Yongin Daejanggeum Park киностудиясында түсірілген. Бұл орын Йонгин қаласының Чхоин ауданында, Кёнгидо аймағында орналасқан. Аталған түсірілім алаңында басқа да тарихи драмалар, соның ішінде Дон И, Айды құшқан Күн және Ұлы ханша Сондок сериалдары да түсірілген.<ref>{{cite web|last=Lee|first=Cin Woo|title=Beyond Seoul: 19 reasons to explore Korea|url=http://www.cnngo.com/seoul/visit/9-provinces-19-attractions-korea-311599|access-date=6 May 2012|website=[[CNN]] Go|date=16 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421202050/http://www.cnngo.com/seoul/visit/9-provinces-19-attractions-korea-311599|archive-date=21 April 2012|url-status=dead}}</ref> == Сериялар рейтингі == Ханзада Жумонг 2006 жылы шыққан корей дорамаларының ішінде ең жақсы рейтингтерге ие болды.<ref>{{Cite web |url=http://www.tnms.tv/ |title=TNS Media Korea |access-date=2010-05-30 |archive-date=2014-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228125441/http://www.tnms.tv/ |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" |- ! width=100 | Мерзім ! width=100 | Серия ! width=100 | Бүкіл елде ! width=100 | Сеулда |- style="text-align:center;" | 2006-05-15 || 1 || <span style=color:blue>'''16.3%'''</span> (3ші) || <span style=color:blue>'''17.5%'''</span> (3ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-16 || 2 || 18.4% (3ші) || 19.2% (3ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-22 || 3 || 21.8% (1ші) || 23.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-23 || 4 || 25.3% (2ші) || 26.6% (2ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-29 || 5 || 28.0% (1ші) || 29.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-05-30 || 6 || 28.7% (1ші) || 29.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-05 || 7 || 27.9% (1ші) || 29.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-06 || 8 || 32.3% (1ші) || 33.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-20 || 9 || 29.4% (1ші) || 30.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-26 || 10 || 33.2% (1ші) || 35.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-06-27 || 11 || 32.9% (1ші) || 34.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-03 || 12 || 36.4% (1ші) || 38.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-04 || 13 || 37.6% (1ші) || 38.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-10 || 14 || 35.8% (1ші) || 37.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-11 || 15 || 37.2% (1ші) || 38.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-17 || 16 || 40.1% (1ші) || 42.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-18 || 17 || 38.7% (1ші) || 39.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-24 || 18 || 39.6% (1ші) || 41.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-25 || 19 || 39.9% (1ші) || 40.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-07-31 || 20 || 35.1% (1ші) || 36.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-01 || 21 || 36.8% (1ші) || 38.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-07 || 22 || 37.3% (1ші) || 37.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-08 || 23 || 37.4% (1ші) || 38.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-14 || 24 || 35.5% (1ші) || 35.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-15 || 25 || 39.3% (1ші) || 40.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-21 || 26 || 38.1% (1ші) || 39.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-22 || 27 || 39.5% (1ші) || 40.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-28 || 28 || 40.3% (1ші) || 41.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-08-29 || 29 || 40.3% (1ші) || 40.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-04 || 30 || 39.7% (1ші) || 40.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-05 || 31 || 40.3% (1ші) || 41.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-11 || 32 || 39.3% (1ші) || 40.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-12 || 33 || 38.5% (1ші) || 39.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-18 || 34 || 39.5% (1ші) || 40.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-19 || 35 || 43.0% (1ші) || 43.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-25 || 36 || 42.8% (1ші) || 43.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-09-26 || 37 || 43.6% (1ші) || 44.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-02 || 38 || 42.6% (1ші) || 43.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-03 || 39 || 44.9% (1ші) || 44.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-09 || 40 || 44.2% (1ші) || 45.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-10 || 41 || 43.6% (1ші) || 43.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-16 || 42 || 43.1% (1шң) || 43.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-17 || 43 || 42.4% (1ші) || 42.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-23 || 44 || 44.5% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-24 || 45 || 45.0% (1ші) || 45.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-30 || 46 || 44.6% (1ші) || 45.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-10-31 || 47 || 43.8% (1ші) || 43.7% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-06 || 48 || 46.6% (1ші) || 47.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-07 || 49 || 47.2% (1ші) || 48.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-13 || 50 || 43.6% (1ші) || 43.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-14 || 51 || 48.1% (1ші) || 49.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-20 || 52 || 44.8% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-21 || 53 || 44.0% (1ші) || 44.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-27 || 54 || 45.1% (1ші) || 45.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-11-28 || 55 || 44.4% (1ші) || 44.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-04 || 56 || 44.0% (1ші) || 44.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-05 || 57 || 42.9% (1ші) || 43.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-11 || 58 || 46.4% (1ші) || 46.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-12 || 59 || 41.5% (1ші) || 42.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-18 || 60 || 44.4% (1ші) || 45.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2006-12-19 || 61 || 46.6% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-01 || 62 || 44.8% (1ші) || 45.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-02 || 63 || 45.2% (1ші) || 45.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-08 || 64 || 45.5% (1ші) || 45.4% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-09 || 65 || 46.8% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-15 || 66 || 46.8% (1ші) || 47.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-16 || 67 || 47.1% (1ші) || 47.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-22 || 68 || 49.8% (1ші) || 50.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-23 || 69 || 42.0% (1ші) || 43.6% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-29 || 70 || 47.9% (1ші) || 48.3% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-01-30 || 71 || 50.3% (1ші) || 51.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-05 || 72 || 47.1% (1ші) || 48.5% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-06 || 73 || 46.0% (1ші) || 47.2% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-12 || 74 || 47.6% (1ші) || 48.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-13 || 75 || 47.1% (1ші) || 47.8% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-19 || 76 || 41.9% (1ші) || 42.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-20 || 77 || 49.7% (1ші) || 49.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-26 || 78 || 47.2% (1ші) || 47.1% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-02-27 || 79 || 50.6% (1ші) || 50.9% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-03-05 || 80 || 49.8% (1ші) || 50.0% (1ші) |- style="text-align:center;" | 2007-03-06 || 81 || <span style=color:red>'''51.9%'''</span> (1ші) || <span style=color:red>'''52.7%'''</span> (1ші) |- style="text-align:center;" ! colspan="2" | Орта есеппен || 40.98% || 41.83% |} == Халықаралық көрсетілім == Ханзада Жумонг телехикаясының көрсетілім құқықтары [[Иран]]ға (Channel 3), [[Түркия]]ға, [[Молдова]]ға (TV8), [[Румыния]]ға (TVR1), [[Қазақстан]]ға, Грузияға (Imedi TV), [[Армения]]ға, [[Жапония]]ға (Fuji TV), Моңғолияға, Тайваньға, Гонконгқа, [[Вьетнам]]ға (VTV1), Сингапурға (Mediacorp Channel U), Индонезияға, [[Тайланд]]қа (Channel 3), Малайзияға, Брунейге, Филиппинге (GMA Network, Q, GTV, Heart of Asia), Фиджиге (Fiji One), Ирак Күрдістанына, Ауғанстанға, Өзбекстанға, Тәжікстанға (TV SMT), Камбоджаға (Cambodian Television Network), АҚШ-қа (AZN Television), Мьянмаға (Myawaddy TV & MRTV-4) және Шри-Ланкаға (Sri Lanka Rupavahini Corporation) сатылды.<ref name="sold-in">{{cite web|url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|title=Popular historical TV drama has raked in $50 million|website=[[The Hankyoreh]]|access-date=5 January 2015|date=3 March 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110034213/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|title=''Jumong'' to Air in Japan|work=KBS Global|access-date=5 January 2015|date=21 March 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110040539/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hancinema.net/special-meeting-at-japanese-fuji-tv-about-drama-jumong-9348.html|title=Special Meeting At Japanese Fuji TV About Drama ''Jumong''|work=Broasia via [[Hancinema]]|access-date=5 January 2015|date=25 April 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110041200/http://www.hancinema.net/special-meeting-at-japanese-fuji-tv-about-drama-jumong-9348.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Reyna|first=Trixie|url=http://www.philstar.com/cebu-entertainment/378599/jumong-koreas-no-1-series-2006-now-gma-7|title=JUMONG: Korea's No. 1 series For 2006 now on GMA-7|work=[[The Philippine Star]]|access-date=5 January 2015|date=6 January 2007|archive-date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110043642/http://www.philstar.com/cebu-entertainment/378599/jumong-koreas-no-1-series-2006-now-gma-7|url-status=live}}</ref> Reuters агенттігінің мәліметінше, Ирандағы «Jumong» сериалының ең танымал эпизодтары 90%-дан астам көрілім рейтингін жинаған (Оңтүстік Кореядағы 40%-бен салыстырғанда). Бұл сериалдың басты актері Song Il-gook-ты Иранда нағыз супер жұлдыз деңгейіне көтерді.<ref name="songilgookiran">{{cite web|title=Song Il Gook is a superstar in Iran because of Jumong|url=http://www.allkpop.com/2009/08/song_il_gook_is_a_superstar_in_iran|publisher=[[Allkpop]]|access-date=21 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100401150243/http://www.allkpop.com/2009/08/song_il_gook_is_a_superstar_in_iran|archive-date=1 April 2010}}</ref> == Гонконгтағы көрсетілімге байланысты дау == Asia Television (ATV) Гонконгтағы көрсетілім құқықтарын сатып алғанымен, аудармаға қатысты дау арнаның жаңалықтар мен драмалардағы редакциялық тәуелсіздігі туралы үлкен пікірталас туғызды. Даудың негізгі себептері: кейбір көріністердің алынып тасталуы; жер атауларының балама түрде аударылуы; кейіпкердің мамандығын өзгертіп аудару. Ең үлкен дау «Когурёға» қатысты «мемлекет» (nation) сөзінің «тайпа» (tribe) деп өзгертілуі және Хан империясы атауының «аспан әулеті» деп аударылуы болды. Бұл өзгерістер арнаның редакциялық саясатына күмән тудырды. Аудармаға байланысты бұл дау Goguryeo controversies деп аталатын тарихи пікірталастармен байланысты деп есептеледі. Бұл даулар Когурё тарихын Қытай мен Корея (Солтүстік және Оңтүстік) елдерінің әртүрлі түсіндіруінен туындайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/193994.html|title hani.co.kr] *[http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644|title kbs.co.kr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010849/http://english.kbs.co.kr/hallyu/entertainment_news_view.html?No=644%7Ctitle |date=2016-03-05 }} [[Санат:Оңтүстік Корея телесериалдары]] fw5rrlwz7hzlhuarhjyew51kio6okix 0 537117 3589547 3458934 2026-04-22T03:16:30Z 1nter pares 146705 3589547 wikitext text/x-wiki {{Көне қалашық |Атауы = Талғар (Талхиз) қалашығы |сурет = Talgar_Ancient_City.JPG |өлшемі = |Сурет атауы = |Мәртебесі = Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші |Мемлекет = |Қазіргі жері = {{KAZ}}, [[Алматы облысы]] [[Талғар]] қаласының оңтүстік шеті |Қалануы = б.з. VIII ғасыры |Қалаушы = |Деректерде атала бастады = |Басқаша атаулары = Талхиз, Талхир |Халық саны = 5-6 мың |Қиралды = |Қиралу себебі = |Орналасуы = |lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 16|lat_sec = 45 |lon_dir = E |lon_deg = 77|lon_min = 13|lon_sec = 19 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қазақстан |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Облыс картасы = |Ортаққордағы санаты = }} '''Талғар қалашығы''', '''Талхиз''', '''Талхир''' — [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген ортағасырлық қала орны. == Орналасқан жері == [[Алматы облысы]], [[Талғар]] қаласы шетінің оңтүстік бөлігі, [[Іле Алатауы]] бөктерінде, [[Талғар (өзен)|Талғар]] өзенінің оң жақ жағалауында орналасқан. == Зерттелуі мен қазба жұмыстары == Ескерткіште жүйелі археологиялық қазба жұмысы тек [[1955 жыл|1955]] жылы басталды. Қазбаны И. И. Копыловтың жетекшілігімен Қазақ педагогикалық институты үзіліспен жасап, ал [[1970 жыл|1970]] жылдардың екінші жартысында Т. В. Савельеваның басшылығымен А. Х. Марғұлан атындағы археология институты жалғастырды. [[1994 жыл|1994]] жылдан бастап қазақстандық археологтармен бірге ескерткішті кешенді зерттеуге АҚШ, Германия, Жапония мен Израил археологтары, геоморфологтары, жер қыртысын зерттеушілер, палеоботаниктер, палеозологтар қатысты.<br> Талғар қалашығына жүргізілген көп жылдық зерттеу нәтижесінде, ең алдымен, оның қазылған аумағындағы тұрғын үйлерінің өзіндік ерекшелігі мен қорғаныс құрылыстары, қолайлы жағдайлары, сумен қамтылуы анықталды. Қолөнершілер шеберханаларының және қыштан, темірден, қоладан, шыныдан жасалған бұйымдардың олжалары көзешілік, ұсталық, шыны, мыс, зергерлік сияқты қолөнер түрлерінің даму деңгейін анықтауға мүмкіндік берді. Сондай-ақ Талхирдың [[Иран]]мен, [[Қытай]]мен, [[Орта Азия]], [[Үндістан]], тіпті X–XIII ғасырларда [[Жапония]]мен байланыстары болғаны анықталды. == Қала атауы, құрылысы == "Талғардың" географиялық атауы өте көне, оның екінші бөлігі "ғар", үнді-еуропалықтардың "тау" деген ұғымын білдіреді. Х ғасырдың соңғы ширегіндегі география беттерінде "Әлем шекарасында" екі елдімекен Ыстықкөлге жақын жикилей мен қарлұқ иелігі арасында орналасқан Тонг пен Талхиз кездеседі.<br> Талхир қала ретінде б.з. VIII ғасырында пайда болды, ал X–XIII ғасырларда мейлінше гүлденді.<br> 9 га жерді алып жатқан көне қалашықтың орталық бөлігі басқа жерлерінен биікте болды. Талхир барлық жағынан дуалмен қоршалған болатын. Қазір ол дуал күлге айналып, шөп пен бұта өскіндерінің астында қалды. Қаланың өзен жағасындағы жарлауытқа барып тірелген батыс жағынан басқасы ормен қоршалды. Оның бұрыштары мен қабырғалары сыртқа теуіп шығып тұрған мұнаралармен нығайтылды. Шығатын есіктер бір-біріне қарама-қарсы қабырғалардың ортасында болды. Айқасатын көшелер көне қалашықты төртке бөліп тұрды. Бекіністің сыртындағы құрылыстар жапатармағай бір типтес болды. === Көшелері мен үй-жайлары === Қала түзу көшелер мен орамдарға бөлінген. Олардың әрқайсысында 12–14 үй-жай болды да, олар бір-бірімен шағын көшелер арқылы байланысты. Қаланың үй-жайлары жеке үй мен оның ауласынан тұрды, ол үй иесінің бай-кедейлігіне қарай ыңғайланды, өйткені қалада жер қашанда да қымбат тұратыны белгілі. Әрбір үй-жай екі бөлікке бөлінді: кішісі – үйдің тұратын бөлігі, үлкені – шаруашылық және малқоралар. Оларға кірер есік басқа жағынан шығарылды. Талхирдің тұрғын үй кварталдарында жұрт қатты қыстың өзінде де суықты аса сезінбеді, өйткені тар көшелер мен үйлердің қалың қабырғалары жел ызғарын ішке көп жібере қоймады. === Құрылыс материалдары === Үй-жайдың керегесі жергілікті материалдардан – шикі кірпіш пен жұмыр тастардан қаланды. Іргетасы қойтастардан қаланып, қыста жылуды жақсы сақтау үшін жерге тереңдеп барып орнықты. Тастан қаланған қабырға үй қабырғасы биіктігінің үштен бір бөлігін құрады. Үй қабырғасының ішіне шикі кірпіш қаланды. Сейсмикалық белдеу ретінде тяньшандық шырша бөренелері пайдаланылды (оған смола сіңірілді, ондай ағаш шірімейді). Төбе жабындысы (шатыры) екі қапталды болды. Бұл – жауын көп жауатын тау етегінде өте қажетті жағдай.<br> Мал қораларының төбесі жазық болып, жеңілдеп жабылды. Оған көбінесе құрғақ шөп, қамыс немесе сабан пайдаланылды. === Қолайлы жайластырылуы === Ортағасырлық Талхир тұрғын үйге жоғары деңгейде қолайлы жағдай жасай білді. Басты көшелерге тас төселді, су саздан әзірленген құбырлар арқылы келтірілді. Ағынды су тартатын құбыр арқылы құдықтарға жеткізілді.<br> Қалада тұрған қолөнершілер сату үшін саздан, мыстан ыдыстар әзірледі, қоладан, алтын мен күмістен сәндік бұйымдар, темірден балта, пышақ, есікке тиек, соқа тісін, аңшылық аспаптарды жасады.<br> Сүйектен кесіп бұйым жасау жоғары деңгейге жеткізілді, оның ішінде жабайы аңдардың мүйіздері мен сүйектерін талхирлік шеберлер кеңінен пайдаланды. == Тұрғындары, мәдени өмірі == Талхир тұрғындарының негізгі бөлігін түркілер – жікілдер, қарлұқтар, яғмалар құрады. Қалада сондай-ақ Орта Азиядан, Иран мен Қытайдан келген көпестер тұрды. Зерттеушілердің есептеуі бойынша қаланың ең гүлденген кезінде (XI–XIII ғасырлар) онда барлығы 5–6 мың тұрғын тұрған. Олардың көбі сауатты болды, оны саздан істелген ыдыстың бетіне арабша жазған жазуларынан көруге болады. Онда қолөнершілерінің немесе саздан істелген ыдыс иесінің аты жазылды. Араб жазуы исламмен бірге IX ғасырда келген. Бұл сына жазумен жазылған жазуы бар тас ұршықтан белгілі болып отыр.<br> Тұрғындар шахмат ойнай білді. Қазу кезінде табылған фигуралары сүйектен және саздан істелген бұл көне ойын оны жақсы көретін ойыншылар Талхирде XI–XII ғасырларда-ақ болғанын дәлелдейді. == Сауда байланысы == Қала өміріндегі ең маңызды рөлді [[Ұлы Жібек жолы]] бойынша өтетін халықаралық сауда атқарды. Талхир тоғыз жолдың торабы болды да, Жібек жолы осы арадан жан-жаққа тарамдалды. Бір бағыт [[Талғар (өзен)|Талғар]] өзенін төмен бойлай [[Іле]] өзенінен өтіп, солтүстік-шығысқа бет алды да, [[Жетісу Алатауы|Жоңғар]] маңы арқылы [[Алакөл (көл)|Алакөл]], одан ары Қытайға кетті. Екіншісі шығысқа – Шелек арқылы [[Шарын (өзен)|Шарын]]ға, одан Іленің оң жақ жағасын бойлай қазіргі [[Жаркент]] пен [[Қорғас (ауыл)|Қорғас]] арқылы Қытайға немесе Шелек арқылы [[Нарынқол]]ға тағы да Қытайға бет түзеді.<br> Талхирда әрбір ел саудагерлерінің керуен сарайлары болды. Олар мұнда демалып алып, әрі қарай жол тартты. Шетелден келген тауарлардың бір бөлігін олар қала базарында сатты не талхирлік кедендерге тауар ретінде төледі және таңғажайып нәрселерін қала басшыларына сыйға тартты. Қала тұрғындарының үйлерін қазу кезінде қола айналар, Қытайдан келген фарфор ыдыстар, қола құмғандар және Ираннан келген табақтар, алыс Үндістаннан келген пілсүйегінен істелген бұйымдар, [[Самарқан]]нан келген суаруға арналған саздан істелген ыдыстар, тіпті алыс Жапониядан Талхирға фаянс табақтар келді. Олардың бетіне сәнді, алтынмен қапталған киімдер киген адамдар бейнеленген.<br> Талғар қалашығынан табылған тиындар сол ерте заманда сауда байланысының кең қанат жайғанын дәлелдейді. == Қолөнері == Ұсталар мен зергерлер фигуралы құйылымдарды, нақышты, алтын жалатуды, өрнек салуды пайдаланды. Қазу кезінде сәндік бұйымдардан аса мол коллекция жиналды, олар: моншақтар, салпыншақтар, сырғалар, қоладан істелген айылбастар, алтын, күміс, басқа да ұсақ-түйектер.<br> Әбзелшілер ат әбзелдерін, ер-тұрман, тартпалар дайындады. Былғарыдан тігілетін және бастырма өрнектерімен сәнделетін етік, мәсі, кебіс, басқа да аяқ киімдер тікті. Кілем тоқу да кеңінен таралды. Кілемдер ашық түсті және қызыл аямен тоқылды. Әсіресе түксіз кілемдер жоғары бағаланды.<br> == Шаруашылығы == Сауда және қолөнермен қатар, тұрғындар ауыл шаруашылығымен, аңшылықпен айналысты. Көптеген қала тұрғындарының үйінде сатуға арналған астық қоймасы болды. Мал қораларында жылқы, түйе, қой, ешкі ұстады. Киік, арқар, қасқыр, түлкі, борсық, қоян аулады. Осы жануарлардың сүйегі мен олардан жасалған бұйымдар қазу кезінде көптеп табылды.<br> Көптеген тұрғындары қала өміріне беріде ғана өткен. Олар малшылық дәстүрді бұл кезде әлі ұмыта қоймаған, сондықтан қазу кезінде көптеген үйлердің аулаларынан киіз үй қаңқалары табылған болатын.<br> == Темір соғу өндірісі == Металл олжаларды зерттей келіп, ғалымдар қалада темірдің, шойын мен болаттың әр түрлі сорттары, оның ішінде нағыз болат ретінде барынша белгілі болған, оны дайындау құпиясы бүгінде ұмыт болған болат қорытатын бақырша болғанын анықтады. Бұл күрделі технологияларды қазіргі металлургтер тозаң бойынша дәлме-дәл қайталап берді.<br> Талхирдан шыққан ортағасырлық шеберлер аса атақты мамандар болды, ал қала Шығыстағы әйгілі болат қорытатын, аздаған темір өңдеу өндіріс орталықтарының бірі болып саналды. Темір соғатын өндіріс дамудың жоғары дәрежесімен ерекшеленді.<br> Археологтар темірден жасалған аса мол коллекция жинады. Табылымдардың ішінде қанжарлар, пышақтар, жебе ұштықтары, қару-жарақтан сауыт пластинкалары, жауынгерлік дулыға сынықтары табылды. Еңбек құралдарынан бау-бақша пышақтары, балталар, соқа тістері кездесті. Тұрмыс заттары тым көп, олар: шегелер, пышақтар, балталар, кілттер, құлпылар, сандық құрсаулары, шынжырлар, шамдалдар және басқалар. Ортағасырлық қазылымдар Жібек жолындағы бұл ірі қала қолөнердің, сауданың, ауыл шаруашылығы мен мәдени өмірдің орталығы болғанын көрсетеді. Көне қалада әлі де археологиялық қазба жұмыстары жалғасуда.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 3 т.– 476 б., карталар, суреттер ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-218-4</ref> == Қалашық көріністері, табылған заттар == <gallery> Қазіргі Талғар қаласы маңындағы ортағасырлық қалашық.jpg|Қазіргі Талғар қаласы маңындағы ортағасырлық қалашық. Талғар қалашығының орталық бөлігінің жалпы көрінісі. ХІ–ХІІ ғғ.jpg|Талғар қалашығының орталық бөлігінің жалпы көрінісі. ХІ–ХІІ ғғ. Талғар қалашығы. Қалашықтың орталық бөлігіндегі ХІ–ХІІІ ғғ. төселген жол.jpg|Қалашықтың орталық бөлігіндегі ХІ–ХІІІ ғғ. төселген жол. Талғар қалашығы. ХІ–ХІІІ ғасырлардағы қыш ыдыстар.jpg|ХІ–ХІІІ ғасырлардағы қыш ыдыстар. Талғар қалашығы. ХІ–ХІІІ ғасырлардағы төрт тармақты қыш шырақ.jpg|ХІ–ХІІІ ғасырлардағы төрт тармақты қыш шырақ. Талғар қалашығы. ХІ–ХІІ ғасырлардағы қола шырақ.jpg|ХІ–ХІІ ғасырлардағы қола шырақ. Талғар қалашығы. ХІ–ХІІ ғасырлардағы қола құмыралар.jpg|ХІ–ХІІ ғасырлардағы қола құмыралар. Талғар қалашығы. ХІ–ХІІІ ғасырлардағы қола бұйымдар көмбесі.jpg|ХІ–ХІІІ ғасырлардағы қола бұйымдар көмбесі. Талғар қалашығы. ХІ–ХІІІ ғасырлардағы темір бұйымдар.jpg|ХІ–ХІІІ ғасырлардағы темір бұйымдар. </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Алматы облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}} [[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан көне қалалары]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Алматы облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] 2ghefrt40rqnmop8mc3zy883t23fdxm 4 537752 3589558 3588837 2026-04-22T05:00:18Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3589558 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="95244" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 244] | data-sort-value="1075" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1075] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86272" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 272] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84034" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 034] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="80567" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 80 567] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55503" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 503] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48070" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 070] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="22588" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 22 588] | data-sort-value="43" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 43] |2023-12-17 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21258" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 258] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="17477" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 17 477] | data-sort-value="34" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 34] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="16942" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 942] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16067" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 067] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="15887" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 15 887] | data-sort-value="103" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 103] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13716" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 716] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11049" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 049] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="9981" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 9981] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8335" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8335] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8187" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8187] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7898" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7898] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="7669" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7669] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7321" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7321] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="6934" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 6934] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4321" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4321] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4161" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4161] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3575" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3575] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3329" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3329] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2806" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2806] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2473] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2433" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2433] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2028" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2028] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="1980" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1980] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1761" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1761] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1597" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1597] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1519" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1519] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1502" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1502] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1137" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1137] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1096] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="995" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 995] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="663" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 663] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="659" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 659] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="616" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 616] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="553" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 553] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 5drhao67ssm2l85vjcpoofzsh1a5gi1 0 546460 3589226 3546198 2026-04-21T14:26:07Z Nurkhan 13652 /* 2010-шы */ 3589226 wikitext text/x-wiki '''[[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]]''' ({{lang-sv|Nobelpriset i fysik}}) — беделді [[марапат]] жыл сайын [[физика]] саласындағы жетістіктері үшін [[Нобель қоры]]мен ұсынылады. Бес [[Нобель сыйлығы]]ның бірі. {{toc-right}} == Тарихы == Физика саласында Нобель сыйлығы [[Альфред Нобель|Альфред Нобелдің]] Парижде, 1895 жылы 27 қарашада жазылған өсиетінде ең бірінші болып аталады: {| |''Аталған кірістер бес тең бөлікке бөлінеді, олар төмендегідей бөлінуі тиіс: бірінші бөлігін Физика саласындағы ең маңызды жаңалық ашқан немесе өнертабыс жасағанға берілуі тиіс. {{-1|<ref name="ZavRu">{{cite web|url=http://www.nobeliat.ru/index6.php|title=Альфред Нобельдің өсиеті|publisher=nobeliat.ru|accessdate=2012-07-06|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/69f85Tfzp|archivedate=2012-08-04}}</ref>}} {{oq|sv|Räntan delas i fem lika delar som tillfalla: en del den som inom fysikens område har gjort den vigtigaste upptäckt eller uppfinning<ref name="ZavSv">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/alfred_nobel/will/testamente.html|title=Alfred Nobels testamente|publisher=[[Нобелевский фонд]]|accessdate=2012-07-06|lang=sv|archiveurl=http://www.webcitation.org/69f86Ofjq|archivedate=2012-08-04}}</ref>}}'' |} Физика бойынша Нобель сыйлығымен 1901 жылдан бастап жыл сайын марапатталды және тек алты рет бұлай болған жоқ: тиісінше, 1916, 1931, 1934, 1940, 1941 және 1942 жылдары.{{-1|<ref name="NobelPhysFacts" />}} 1901 жылы алғашқы лауреат [[Вильгельм Конрад Рентген|Вильгельм Рентген]] болды. Содан бері, 191 адам 192 марапатқа ие болды.{{-1|<ref name="NobelPhysFacts" />}} == Үміткерлерді іріктеу == Нобель қорының жарғысына сәйкес, кандидаттарды ұсынуы мүмкін тұлғалар төмендегідей :<ref name="selectionProcess">{{cite web|title=Nomination of the Laureates in Economics|publisher=[[The Nobel Foundation]]|url=http://nobelprize.org/nomination/economics/process.html|accessdate=14 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716200421/http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/nomination/|archivedate=16 July 2011}}</ref><ref name="statutes-econ">{{cite web|title=Statutes for The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel approved by the Crown on the 19th day of желтоқсан 1968|publisher=[[The Nobel Foundation]]|url=http://nobelprize.org/nobelfoundation/statutes-eco.html|accessdate=18 October 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071020211408/http://nobelprize.org/nobelfoundation/statutes-eco.html|archivedate=20 October 2007}}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite web|title=Nomination and Selection of the Laureates in Economics|publisher=[[The Nobel Foundation]]|url=http://nobelprize.org/nomination/economics/process.html|accessdate=18 October 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013012028/http://nobelprize.org/nomination/economics/process.html |archivedate=13 October 2007}}</ref> # [[Корольдік Швед ғылым академиясы]]ның мүшелері; # физика саласындағы А. Нобель еске алу сыйлығының комитетінің мүшелері ; # физика саласы бойынша Нобельді еске алу сыйлығының лауреаттары; # Швеция, Дания, Финляндия, Исландия және Норвегия жоғары оқу орындары мен колледждердің тиісті пәндер профессорлары болып тұрақты жұмыс істейтіндер; # Ғылым академиясы арқылы таңдалған кем дегенде алты жоғары оқу орны немесе орындарында тиісті кафедралардың басшылары; # Академия ұсыныстары қабылдануға тұрарлық деп есептейтiн басқа ғалымдар. 5 және 6-тармақтарында аталған оқытушылар мен ғалымдардың таңдауға қатысты шешімдер, қыркүйек айының соңына дейін жыл сайын қабылданады. == Лауреаттар тізімі == {| class="wide" style="text-align:center;" ![[#1900-шы|1900-шы]] ![[#1910-шы|1910-шы]] ![[#1920-шы|1920-шы]] ![[#1930-шы|1930-шы]] ![[#1940-шы|1940-шы]] ![[#1950-ші|1950-ші]] ![[#1960-ші|1960-ші]] ![[#1970-ші|1970-ші]] ![[#1980-ші|1980-ші]] ![[#1990-шы|1990-шы]] ![[#2000-шы|2000-шы]] ![[#2010-шы|2010-шы]] ![[#2020-шы|2020-шы]] |} === 1900-шы === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- | [[1901 жыл|1901]] | [[Сурет:WilhelmRöntgen.JPG|90px|Вильгельм Конрад Рентген]] | {{flagicon|Германия|1871}} [[Вильгельм Конрад Рентген]] (1845—1923) | ''Оның ғылымға, кейіннен оның құрметіне аталған, тамаша [[Рентген сәулелері|сәулелерді]] ашу арқылы көрсеткен айрықша қызметтерін тану белгісі ретінде'' {{oq|en|in recognition of the extraordinary services he has rendered by the discovery of the remarkable rays subsequently named after him}} |<ref name="Physics1901">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1901/|title=The Nobel Prize in Physics 1901|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm08jk0|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1902 жыл|1902]] | [[Сурет:H A Lorentz (Nobel).jpg|90px|Хендрик Антон Лоренц]] | {{flagicon|Нидерланд}} [[Хендрик Антон Лоренц]] (1853—1928) |rowspan="2"| ''Олардың [[магнетизм]]нің сәуле әсері туралы өз зерттеулері арқылы ғылымға тигізген ерекше қызметтерін тану ретінде ([[Зееман эффектісі]]н қараңыз)'' {{oq|en|in recognition of the extraordinary service they rendered by their researches into the influence of magnetism upon radiation phenomena}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1902">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/|title=The Nobel Prize in Physics 1902|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm0tHLc|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Pieter Zeeman 1902.jpg|90px|Питер Зееман]] | {{flagicon|Нидерланд}} [[Питер Зееман]] (1865—1943) |- |rowspan="3"| [[1903 жыл|1903]] | [[Сурет:Henri Becquerel 1903.jpg|90px|Антуан Анри Беккерель]] | {{flagicon|Франция}} [[Антуан Анри Беккерель]]<br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> (1852—1908) | ''Олардың риясыз [[радиоактивтілік]] туралы өз зерттеулері арқылы ғылымға тигізген ерекше қызметтерін тану ретінде'' {{oq|en|in recognition of the extraordinary services he has rendered by his discovery of spontaneous radioactivity}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1903">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1903/|title=The Nobel Prize in Physics 1903|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm1Z6T1|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:PierreCurie.jpg|90px|Пьер Кюри]] | {{flagicon|Франция}} [[Пьер Кюри]]<br>(1859—1906)<br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |rowspan="2"| ''Профессор Анри Беккерельмен бірге бірлескен сәулелену құбылыстарына зерттеулері арқылы ғылымға әсер еткен олардың ерекше қызметтерін тану ретінде'' {{oq|en|in recognition of the extraordinary services they have rendered by their joint researches on the radiation phenomena discovered by Professor Henri Becquerel}} |- | [[Сурет:Marie Curie 1903.jpg|90px|Мария Кюри]] | {{flagicon|Франция}} [[Мария Склодовская-Кюри|Мария Кюри]]<br> (1867—1934)<br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- | [[1904 жыл|1904]] | [[Сурет:Strutt.jpg|90px|Джон Уильям Стретт]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Джон Уильям Стретт]] (1842—1919) | ''Тығыздығы ең көп таралған газдардың зерттеу және осы тергеу барысында [[аргон]]ды ашқаны үшін'' {{oq|en|for his investigations of the densities of the most important gases and for his discovery of argon in connection with these studies}} |<ref name="Physics1904">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1904/|title=The Nobel Prize in Physics 1904|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm2eeLu|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1905 жыл|1905]] | [[Сурет:Lenard.jpg|90px|Филипп Ленард]] | {{flagicon|Германия|1871}} [[Филипп Эдуард Антон фон Ленард]] (1862—1947) | ''[[Катодты сәуле]]лер жөніндегі жүргізген ғылыми-зерттеу жұмыстары үшін '' {{oq|en|for his work on cathode rays}} |<ref name="Physics1905">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1905/|title=The Nobel Prize in Physics 1905|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm3JXkn|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1906 жыл|1906]] | [[Сурет:JJ Thomson (Nobel).jpg|90px|Джозеф Джон Томсон]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Джозеф Джон Томсон]] (1856—1940) | ''Газдардың электр өткізгіштігіне арналған теориялық және эксперименттік зерттеулерін тану ретінде'' {{oq|en|in recognition of his theoretical and experimental investigations on the conduction of electricity by gases}} |<ref name="Physics1906">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/|title=The Nobel Prize in Physics 1906|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm3ymDL|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1907 жыл|1907]] | [[Сурет:Albert Abraham Michelson.JPG|90px|Альберт Абрахам Майкельсон]] | {{flagicon|АҚШ|1896}} [[Альберт Абрахам Майкельсон]] (1852—1931) | ''Дәл оптикалық аспаптарды құру және олардың көмегімен жүзеге асырылатын спектроскопиялық және метрологиялық зерттеулері үшін ([[Майкельсон тәжірибесі]])'' {{oq|en|for his optical precision instruments and the spectroscopic and metrological investigations carried out with their aid}} |<ref name="Physics1907">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1907/|title=The Nobel Prize in Physics 1907|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm4fBDG|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1908 жыл|1908]] | [[Сурет:Gabriel Lippmann2.jpg|90px|Габриэль Липпман]] | {{flagicon|Франция}} [[Габриэль Липпман]] (1845—1921) | ''[[Интерференция (физика)|Интерференция]] құбылыстарының негізінде [[фотографиялық]] түсті молайту әдісін құрғаны үшін'' {{oq|en|for his method of reproducing colours photographically based on the phenomenon of interference}} |<ref name="Physics1908">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1908/|title=The Nobel Prize in Physics 1908|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm5K1ET|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1909 жыл|1909]] | [[Сурет:Marconi 1909.jpg|90px|Гульельмо Маркони]] | {{flagicon|Италия|1861}} [[Гульельмо Маркони]] (1874—1937) |rowspan="2"| ''[[Радио|Сымсыз телеграф]]ты дамытуға қосқан үлестерін тану ретінде'' {{oq|en|in recognition of their contributions to the development of wireless telegraphy}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1909">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1909/|title=The Nobel Prize in Physics 1909|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm5yfoi|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Braun 1909.jpg|90px|Карл Фердинанд Браун]] | {{flagicon|Германия|империя}} [[Карл Фердинанд Браун]] (1850—1918) |} === 1910-шы === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- | [[1910 жыл|1910]] | [[Сурет:Van der Waals.jpg|90px|Ян Дидерик Ван-Дер-Ваальс]] | {{flagicon|Нидерланд}} [[Йоханнес Дидерик ван дер Ваальс|Ян Дидерик Ван-Дер-Ваальс]] | ''Газдар және сұйықтардың [[Ван-дер-Вальс теңдеуі|күй теңдеуі]] арналған жұмысы үшін'' {{oq|en|for his work on the equation of state for gases and liquids}} |<ref name="Physics1910">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1910/|title=The Nobel Prize in Physics 1910|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm6eR2v|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1911 жыл|1911]] | [[Сурет:Wilhelm Wien 1911.jpg|90px|Вильгельм Вин]] | {{flagicon|Германия|империя}} [[Вильгельм Вин]] | ''Жылулық сәуле реттейтін заңдарға қатысты жаңалықтары үшін ([[Виннің ығыстыру заңы]]н қараңыз)'' {{oq|en|for his discoveries regarding the laws governing the radiation of heat}} | <ref name="Physics1911">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1911/|title=The Nobel Prize in Physics 1911|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm7Ix2T|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1912 жыл|1912]] | [[Сурет:Gustaf Dalén.jpg|90px|Нильс Густав Дален]] | {{flagicon|Швеция}} [[Нильс Густав Дален]] | ''Маяктағы [[буя (қалтқы)|буялар]] және жарық көздері үшін газ аккумуляторларымен бірге пайдаланылады автоматты реттегіштердегі өнертабысы үшін'' {{oq|en|for his invention of automatic valves designed to be used in combination with gas accumulators in lighthouses and buoys}} |<ref name="Physics1912">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1912/|title=The Nobel Prize in Physics 1912|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm7yaCQ|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1913 жыл|1913]] | [[Сурет:Kamerlingh portret.jpg|90px|Хейке Камерлинг-Оннес]] | {{flagicon|Нидерланд}} [[Хейке Камерлинг-Оннес]] | ''Төмен температурадағы заттардың қасиеттерін, атап айтқанда, нәтижесінде [[сұйық гелий]] алуға мүмкіндік берген зерттеулері үшін'' {{oq|en|for his investigations on the properties of matter at low temperatures which led, inter alia, to the production of liquid helium}} |<ref name="Physics1913">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1913/|title=The Nobel Prize in Physics 1913|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm8dxEr|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1914 жыл|1914]] | [[Сурет:Max von Laue 1914.jpg|90px|Макс фон Лауэ]] | {{flagicon|Германия|империя}} [[Макс фон Лауэ]] <br /><small>(1915 ж. берілді)</small> | ''Кристаллдардағы [[Рентген сәулесі|рентген сәлелерінің]] [[дифракция]]сын ашқаны үшін'' {{oq|en|For his discovery of the diffraction of X-rays by crystals}} |<ref name="Physics1914">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1914/|title=The Nobel Prize in Physics 1914|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm9Izk0|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1915 жыл|1915]] | [[Сурет:Wh-bragg.jpg|90px|Уильям Генри Брэгг]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Уильям Генри Брэгг]] |rowspan="2"| ''[[Кристалдық құрылым]]дарды рентген сәулелері арқылы зерттеу еңбегі үшін'' {{oq|en|For their services in the analysis of crystal structure by means of X-rays}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1915">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/|title=The Nobel Prize in Physics 1915|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bm9xVag|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Wl-bragg.jpg|90px|Уильям Лоренс Брэгг]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Уильям Лоренс Брэгг]] |- | [[1916 жыл|1916]] | | ''Сыйлық берілмеді'' | ''Қолма-қол ақша қаражаттар арнайы қор бөліміне енгізілген'' |<ref name="«Physics1916">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1916/|title=The Nobel Prize in Physics 1916|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmAckSl|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1917 жыл|1917]] | [[Сурет:Charles Glover Barkla.jpg|90px|Чарлз Гловер Баркла]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Чарлз Гловер Баркла]] | ''Элементтерге тән рентгендік сәулені ашқаны үшін'' {{oq|en|For his discovery of the characteristic Röntgen radiation of the elements, another important step in the development of X-ray spectroscopy}} |<ref name="Physics1917">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1917/|title=The Nobel Prize in Physics 1917|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmBGtaS|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1918 жыл|1918]] | [[Сурет:Max Planck (Nobel 1918).jpg|90px|Макс Планк]] | {{flagicon|Германия|империя}} [[Макс Планк|Макс Карл Эрнст Людвиг Планк]] | ''Оның [[квант]]тық энергияны ашу арқылы физиканы дамытуға сіңірген еңбегін тану ретінде'' {{oq|en|in recognition of the services he rendered to the advancement of Physics by his discovery of energy quanta}} |<ref name="Physics1918">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/|title=The Nobel Prize in Physics 1918|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmBv40i|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1919 жыл|1919]] | [[Сурет:Johannes Stark.jpg|90px|Йоханнес Штарк]] | {{flagicon|Германия}} [[Йоханнес Штарк]] | ''Канал сәулелерінің [[Доплер әсері|Допплер әсерін]] және [[электр өрісі]]ндегі [[спектрлік сызық]]тардың бөлшектелуін ашқаны үшін ([[Старк әсері]]н қараңыз)'' {{oq|en|for his discovery of the Doppler effect in canal rays and the splitting of spectral lines in electric fields}} |<ref name="Physics1919">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1919/|title=The Nobel Prize in Physics 1919|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmCaUgp|archivedate=2012-06-22}}</ref> |} === 1920-шы === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- | [[1920 жыл|1920]] | [[Сурет:Guillaume 1920.jpg|90px|Шарль Эдуард Гийом]] | {{flagicon|Швейцария}} [[Шарль Эдуар Гийом|Шарль Эдуард Гийом]] | ''Оның дәлдіктегі өлшеу арқылы [[никель]] және [[болат]] қорытпалардағы ауытқушылықтарды ашып, физикаға көрсеткен қызметтерін тану ретінде'' {{oq|en|in recognition of the service he has rendered to precision measurements in physics by his discovery of anomalies in nickel-steel alloys}} |<ref name="Physics1920">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1920/|title=The Nobel Prize in Physics 1920|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmDFTYN|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1921 жыл|1921]] | [[Сурет:Albert Einstein (Nobel).jpg|90px|Альберт Эйнштейн]] | {{flagicon|Германия}} {{flagicon|Швейцария}} [[Альберт Эйнштейн]] | ''[[Теориялық физика]] алдындағы қызметі үшін және әсіресе, [[Фотоэффект|фотоэлектрлік құбылыстарды]] ашқаны үшін'' {{oq|en|for his services to Theoretical Physics, and especially for his discovery of the law of the photoelectric effect}} |<ref name="Physics1921">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/|title=The Nobel Prize in Physics 1921|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmDvQTL|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1922 жыл|1922]] | [[Сурет:Niels Bohr.jpg|90px|Нильс Бор]] | {{flagicon|Дания}} [[Нильс Бор]] | ''[[Атом]]дар құрылымы мен олардан шығатын сәулеленуді зерттеген еңбегі үшін'' {{oq|en|for his services in the investigation of the structure of atoms and of the radiation emanating from them}} |<ref name="Physics1922">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1922/|title=The Nobel Prize in Physics 1922|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmEZtsM|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1923 жыл|1923]] | [[Сурет:Millikan.jpg|90px|Роберт Эндрюс Милликен]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Роберт Эндрюс Милликен]] | ''[[Қарапайым электр заряды]]н және фотоэлектрлік эффектілерді анықтаудағы жұмысы үшін'' {{oq|en|for his work on the elementary charge of electricity and on the photoelectric effect}} |<ref name="Physics1923">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/|title=The Nobel Prize in Physics 1923|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmFFLr9|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1924 жыл|1924]] | [[Сурет:1924 Karl Manne Siegbahn.jpg|90px|Манне Сигбан]] | {{flagicon|Швеция}} [[Карл Манне Георг Сигбан|Манне Сигбан]] | ''[[Рентген-спектлік талдау|Рентгендік спектроскопия]] саласындағы ашулары және барлаулары үшін'' {{oq|en|for his discoveries and research in the field of X-ray spectroscopy}} |<ref name="Physics1924">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1924/|title=The Nobel Prize in Physics 1924|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmFuJPq|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1925 жыл|1925]] | [[Сурет:James Franck 1925.jpg|90px|Джеймс Франк]] | {{flagicon|Германия}} [[Джеймс Франк]] |rowspan="2"| ''Атомы бар [[электрон]]дардың соқтығысу заңдарын ашқаны үшін'' {{oq|en|for their discovery of the laws governing the impact of an electron upon an atom}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1925">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1925/|title=The Nobel Prize in Physics 1925|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmGYdSX|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Gustav Hertz.jpg|90px|Густав Герц]] | {{flagicon|Германия}} [[Густав Людвиг Герц]] <br /><small>(1926 ж. берілді)</small> |- | [[1926 жыл|1926]] | [[Сурет:Jean Perrin 1926.jpg|118x118 нүкте]] | {{flagicon|Франция}} [[Жан Батист Перрен]] | ''Материяның дискретті құрылымын зерттегені үшін, әсіресе [[Седиментациялық тепе-теңдік|седиментациялық тепе-теңдігін]] ашқаны үшін '' {{oq|en|for his work on the discontinuous structure of matter, and especially for his discovery of sedimentation equilibrium}} |<ref name="Physics1926">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1926/|title=The Nobel Prize in Physics 1926|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmHEO9v|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1927 жыл|1927]] | [[Сурет:Arthur Compton.jpg|90px|Артур Холли Комптон]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Артур Холли Комптон]] | ''Өзінің атымен аталатын [[Комптон эффектісін|эффектіні]] ашқаны үшін'' {{oq|en|for his discovery of the effect named after him}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1927">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1927/|title=The Nobel Prize in Physics 1927|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmHsqGN|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:CTR Wilson.jpg|90px|Чарлз Томсон Риз Вильсон]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Чарлз Томсон Риз Вильсон]] | ''Бу конденсациясы арқылы электрмен зарядталған бөлшектердің траекториясын [[Вильсон камерасы|көрнекі анықтау әдісі]] үшін'' {{oq|en|for his method of making the paths of electrically charged particles visible by condensation of vapour}} |- | [[1928 жыл|1928]] | [[Сурет:Owen Richardson.jpg|90px|Оуэн Уилланс Ричардсон]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Оуэн Уилланс Ричардсон]] <br /><small>(1929 ж. берілді)</small> | ''[[Термоэлектрондық эмиссия|Термиондық құбылыстар]]ға арналған жұмыстары, әсіресе, [[Ричардсон заңы|өзінің атымен аталатын заңды]] ашқаны үшін'' {{oq|en|for his work on the thermionic phenomenon and especially for the discovery of the law named after him}} |<ref name="Physics1928">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1928/|title=The Nobel Prize in Physics 1928|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmIYbTr|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1929 жыл|1929]] | [[Сурет:Louis de Broglie.jpg|90px|Луи де Бройль]] | {{flagicon|Франция}} [[Луи Де Бройль|Луи де Бройль]] | ''Электрондардың толқындық табиғатын ашқаны үшін ([[Корпускулярлық-толқындық дуализм]] қараңыз)'' {{oq|en|for his discovery of the wave nature of electrons}} | <ref name="Physics1929">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1929/|title=The Nobel Prize in Physics 1929|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmJD8GQ|archivedate=2012-06-22}}</ref> |} === 1930-шы === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- | [[1930 жыл|1930]] | [[Сурет:Sir CV Raman.JPG|90px|Чандрасекара Раман]] | {{flagicon|Үндістан|1880}} [[Чандрасекхара Венката Раман]] | ''[[жарықтың комбинациялық шаышырауы|Оның құрметіне аталған әсер]]ді ашқаны үшін және шашырау туралы жұмысы үшін'' {{oq|en|for his work on the scattering of light and for the discovery of the effect named after him}} |<ref name="Physics1930">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1930/|title=The Nobel Prize in Physics 1930|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmJuKep|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1931 жыл|1931]] | | ''Сыйлық берілмеді'' | ''Қолма-қол қаражаттар арнайы қор бөліміне енгізілген.'' |<ref name="«Physics1931">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1931/|title=The Nobel Prize in Physics 1931|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmKaA2S|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1932 жыл|1932]] | [[Сурет:Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|90px|Вернер Карл Гейзенберг]] | {{flagicon|Германия|1919}} [[Вернер Гейзенберг|Вернер Карл Гейзенберг]] | ''Оны басқалардың арасында қолдану, [[сутегі]]нің [[аллотропия]]лық пішіндерінің ашылуына алып келген [[кванттық механика]]ны ашқаны үшін'' {{oq|en|for the creation of quantum mechanics, the application of which has, inter alia, led to the discovery of the allotropic forms of hydrogen}} |<ref name="Physics1932">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1932/|title=The Nobel Prize in Physics 1932|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmLE5dq|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1933 жыл|1933]] | [[Сурет:Erwin Schrödinger (1933).jpg|90px|Эрвин Шредингер]] | {{flagicon|Аустрия}} [[Эрвин Шредингер]] |rowspan="2"| ''Атом теориясының жаңа өнімді формаларын ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of new productive forms of atomic theory}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1933">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1933/|title=The Nobel Prize in Physics 1933|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmLt4FZ|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Dirac 4.jpg|90px|Поль Дирак]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Поль Дирак]] |- | [[1934 жыл|1934]] | | ''Сыйлық берілмеді'' | ''Қолма-қол ақша қаражаттар арнайы қор бөліміне'' ''(2/3) және Нобель қорына (1/3) енгізілген'' |<ref name="«Physics1934">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1934/|title=The Nobel Prize in Physics 1934|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmMZ07h|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1935 жыл|1935]] |[[Сурет:James Chadwick.jpg|112x112 нүкте|Поль Дирак]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Джеймс Чедвик]] | ''[[Нейтрон]]ды ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of the neutron}} |<ref name="Physics1935">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1935/|title=The Nobel Prize in Physics 1935|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmNCA9R|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1936 жыл|1936]] | [[Сурет:Hess.jpg|90px|Виктор Франц Гесс]] | {{flagicon|Аустрия}} [[Виктор Франц Гесс]] | ''[[Ғарыштық сәулелену|Ғарыштық сәулелерді]] ашқаны үшін'' {{oq|en|for his discovery of cosmic radiation}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1936">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1936/|title=The Nobel Prize in Physics 1936|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmNqwnI|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |[[Сурет:Carl anderson.1937.jpg|149x149 нүкте|Виктор Франц Гесс]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Карл Дейвид Андерсон]] | ''[[Позитрон]]ды ашқаны үшін'' {{oq|en|for his discovery of the positron}} |- |rowspan="2"| [[1937 жыл|1937]] | [[Сурет:Clinton Davisson.jpg|90px|Клинтон Джозеф Дэвиссон]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Клинтон Джозеф Дэвиссон]] |rowspan="2"| ''Кристаллдардағы [[Электрондар дифракциясы|электрондардың дифракциясын]] ашқаны үшін ([[Корпускулалық-толқындық дуализм]]ді қараңыз) {{oq|en|for their experimental discovery of the diffraction of electrons by crystals}} '' |rowspan="2"|<ref name="Physics1937">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1937/|title=The Nobel Prize in Physics 1937|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmOW04h|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:George Paget Thomson.jpg|90px|Джордж Паджет Томсон]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Джордж Паджет Томсон]] |- | [[1938 жыл|1938]] | [[Сурет:Enrico Fermi.jpg|90px|Энрико Ферми]] | {{flagicon|Италия|1861}} [[Энрико Ферми]] | ''Нейтрондарды сәулелендіру кезінде жаңа радиоактивті элементтердің бар екендігі дәлелдешені үшін және осымен байланысты баяу нейтрондар туындататын ядролық реакцияларды ашқаны үшін'' {{oq|en|for his demonstrations of the existence of new radioactive elements produced by neutron irradiation, and for his related discovery of nuclear reactions brought about by slow neutrons}} |<ref name="Physics1938">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1938/|title=The Nobel Prize in Physics 1938|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmPBiBM|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1939 жыл|1939]] | [[Сурет:Ernest Lawrence.jpg|90px|Эрнест Орландо Лоуренс]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Эрнест Орландо Лоуренс]] | ''[[Циклотрон]]ды ойлап тапқаны үшін және оны жетілдіргені үшін және пайдалану арқылы, әсіресе жасанды радиоактивті элементтерге қатысты жеткен нәтижелері үшін'' {{oq|en|for the invention and development of the cyclotron and for results obtained with it, especially with regard to artificial radioactive elements}} |<ref name="Physics1939">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1939/|title=The Nobel Prize in Physics 1939|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmPqnnO|archivedate=2012-06-22}}</ref> |} === 1940-шы === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- | [[1940 жыл|1940]] |rowspan="3"| |rowspan="3"| ''Сыйлық берілмеді'' |rowspan="3"| ''Қолма-қол ақша қаражаттар арнайы қор бөліміне'' ''(2/3) және Нобель қорына (1/3) енгізілген'' |<ref name="«Physics1940">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1940/|title=The Nobel Prize in Physics 1940|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmQVGAH|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1941 жыл|1941]] |<ref name="«Physics1941">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1941/|title=The Nobel Prize in Physics 1941|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmR9Txe|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1942 жыл|1942]] |<ref name="«Physics1942">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1942/|title=The Nobel Prize in Physics 1942|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmRoCBV|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1943 жыл|1943]] | [[Сурет:Otto Stern.jpg|90px|Отто Штерн]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Отто Штерн]] | ''Молекулярлық шоқтық әдісін дамытуға қосқан үлесі үшін және [[протон]]дардың [[магнит моменті|магниттік моментін]] ашқаны үшін'' {{oq|en|for his contribution to the development of the molecular ray method and his discovery of the magnetic moment of the proton}} |<ref name="Physics1943">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1943/|title=The Nobel Prize in Physics 1943|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmSSufk|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1944 жыл|1944]] | [[Сурет:II Rabi.jpg|90px|Исидор Айзек Раби]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Исидор Айзек Раби]] | ''[[Атомдық ядро]]лардың магниттік қасиеттерін өлшеу кезінде [[ядролық магниттік резонанс|резонантық әдісі]] үшін'' {{oq|en|for his resonance method for recording the magnetic properties of atomic nuclei}} |<ref name="Physics1944">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1944/|title=The Nobel Prize in Physics 1944|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmT7t0W|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1945 жыл|1945]] | [[Сурет:Pauli.jpg|90px|Вольфганг Паули]] | {{flagicon|Аустрия}} [[Вольфганг Паули]] | ''Оның атындағы, [[Паули принципі|тыйым салу қағидатын]] ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of the Exclusion Principle, also called the Pauli principle}} |<ref name="Physics1945">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/|title=The Nobel Prize in Physics 1945|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmTmX4V|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1946 жыл|1946]] | [[Сурет:Bridgman.jpg|90px|Перси Уильямс Бриджмен]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Перси Уильямс Бриджмен]] | ''Өте жоғары қысым жасауға мүмкіндік беретін аппаратты ойлап тапқаны үшін және жоғары қысымға байланысты физикада жасалған жаңалықтары үшін'' {{oq|en|for the invention of an apparatus to produce extremely high pressures, and for the discoveries he made there within the field of high pressure physics}} |<ref name="Physics1946">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1946/|title=The Nobel Prize in Physics 1946|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmUS2Ae|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1947 жыл|1947]] | [[Сурет:Appleton.jpg|90px|Эдуард Виктор Эплтон]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Эдуард Виктор Эплтон]] | ''Атмосфераның жоғары қабаттар физикасын зерттегені, әсіресе [[Эплтон қабаты|Эплтон]] деп аталатын қабатты ашқаны үшін'' {{oq|en|for his investigations of the physics of the upper atmosphere especially for the discovery of the so-called Appleton layer}} |<ref name="Physics1947">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1947/|title=The Nobel Prize in Physics 1947|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmV6tkg|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1948 жыл|1948]] | [[Сурет:Blackett.jpg|90px|Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Патрик Мейнард Стюарт Блэкетт]] | ''Вильсон камералық әдісін жақсартуға, сондай-ақ ядролық физика және ғарыштық сәулелену физика байланысты жасалған ашулары үшін'' {{oq|en|for his development of the Wilson cloud chamber method, and his discoveries therewith in the fields of nuclear physics and cosmic radiation}} |<ref name="Physics1948">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1948/|title=The Nobel Prize in Physics 1948|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmVlPkt|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1949 жыл|1949]] | [[Сурет:Yukawa.jpg|90px|Хидэки Юкава]] | {{flagicon|Жапония}} [[Хидэки Юкава]] | ''Ядролық күштер бойынша теориялық жұмыстарының негізінде [[мезон]]дардың бар екендігіне болжам жасағаны үшін ([[Юкавы әлеуеті]]н қараңыз)'' {{oq|en|for his prediction of the existence of mesons on the basis of theoretical work on nuclear forces}} | <ref name="Physics1949">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1949/|title=The Nobel Prize in Physics 1949|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmWQ7zD|archivedate=2012-06-22}}</ref> |} === 1950-ші === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- | [[1950 жыл|1950]] | [[Сурет:Cecil Powell.jpg|90px|Сесил Фрэнк Пауэлл]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Сесил Фрэнк Пауэлл]] | ''Ядролық процестерді мен ашылуы зерттеудің фотографиялық әдісін дамытқаны үшін және бұл әдістің көмегімен жүзеге асырылатын [[мезон]]дарды ашқаны үшін'' {{oq|en|for his development of the photographic method of studying nuclear processes and his discoveries regarding mesons made with this method}} |<ref name="Physics1950">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1950/|title=The Nobel Prize in Physics 1950|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmX5QrK|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1951 жыл|1951]] | [[Сурет:Cockcroft.jpg|90px|Джон Дуглас Кокрофт]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Джон Кокрофт|Джон Дуглас Кокрофт]] |rowspan="2"| ''[[Атом ядросы|Ядроларды]] жасанды үдетілген атом бөлшектермен айналдыру бойынша ғылыми-зерттеу жұмысы үшін'' {{oq|en|for their pioneer work on the transmutation of atomic nuclei by artificially accelerated atomic particles}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1951">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1951/|title=The Nobel Prize in Physics 1951|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmXlWcV|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Ernest Walton.jpg|90px|Эрнест Уолтон]] | {{flagicon|Ирландия}} [[Эрнест Томас Синтон Уолтон]] |- |rowspan="2"| [[1952 жыл|1952]] | [[Сурет:Bloch.jpg|90px|Феликс Блох]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Феликс Блох]] |rowspan="2"| ''Қуатты ядролық магниттік өлшеудің жаңа әдістерін дамытқаны үшін мен осымен байланысты ашылулар үшін'' {{oq|en|for their development of new methods for nuclear magnetic precision measurements and discoveries in connection therewith}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1952">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1952/|title=The Nobel Prize in Physics 1952|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmYQoyg|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Edward_Mills_Purcell.jpg|90px|Эдвард Миллс Перселл]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Эдуард Миллс Парселл]] |- | [[1953 жыл|1953]] | [[Сурет:Zernike.jpg|90px|Фриц Цернике]] | {{flagicon|Нидерланд}} [[Фриц Цернике]] | ''Фазалық контраст әдісін негізін қалағаны үшін, әсіресе [[Фазалық контрасттық микроскоп[фазалық контрасттық микроскоп]]ты ойлап тапқаны үшін'' {{oq|en|for his demonstration of the phase contrast method, especially for his invention of the phase contrast microscope}} |<ref name="Physics1953">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1953/|title=The Nobel Prize in Physics 1953|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmZ6ty0|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1954]] | [[Сурет:Max Born 1954.jpg|90px|Макс Борн]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Макс Борн]] | ''[[Ықтималдық амплитудасы]], әсіресе кванттық механикадағы іргелі зерттеулер үшін'' {{oq|en|for his fundamental research in quantum mechanics, especially for his statistical interpretation of the wavefunction}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1954">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/|title=The Nobel Prize in Physics 1954|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmZll1J|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Bothe.jpg|90px|Вальтер Боте]] | {{flagicon|Германия}} [[Вальтер Боте]] | ''Ғарыштық сәулелерді анықтаудағы [[кездейсоқтық әдісі]] және байланысты ашылулар үшін {{oq|en|for the coincidence method and his discoveries made therewith}} '' |- |rowspan="2"| [[1955 жыл|1955]] | [[Сурет:Willis Lamb 1955.jpg|90px|Уиллис Юджин Лэмб]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Уиллис Юджин Лэмб]] | ''Сутегі спектрінің жұқа құрылымына байланысты ашылулар үшін (Қар. [[Лэмбов ауысуы]]) {{oq|en|for his discoveries concerning the fine structure of the hydrogen spectrum}} '' |rowspan="2"| <ref name="Physics1955">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1955/|title=The Nobel Prize in Physics 1955|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmaQvKn|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Polykarp Kusch.jpg|90px|Поликарп Куш]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Поликарп Куш]] | ''Электронның магнит моментін дәл анықтағаны үшін'' {{oq|en|for his precision determination of the magnetic moment of the electron}} |- |rowspan="3"| [[1956 жыл|1956]] | [[Сурет:Shockley.jpg|90px|Уильям Брэдфорд Шокли]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Уильям Брэдфорд Шокли]] |rowspan="3"| ''[[Жартылай өткізгіш]]терді зерттегені және [[транзистордың өнертабысы|транзисторлық әсердің ашылуы]] үшін {{oq|en|for their researches on semiconductors and their discovery of the transistor effect}} '' |rowspan="3"|<ref name="Physics1956">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmb6UZG|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Bardeen.jpg|90px|Джон Бардин]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Джон Бардин]] |- | [[Сурет:Brattain.jpg|90px|Уолтер Хаузер Браттейн]] | {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Уолтер Хаузер Браттейн]] |- |rowspan="2"| [[1957 жыл|1957]] | [[Сурет:Yang.jpg|90px|Янг Чжэньнин]] | {{flagicon|Қытай}} {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Янг Чжэньнин]] |rowspan="2"| ''Бөлшектер физикасында маңызды ашылуларға әкелген [[паритет (физика)|паритет]] заңдарын терең зерделегені үшін {{oq|en|for their penetrating investigation of the so-called parity laws which has led to important discoveries regarding the elementary particles}} '' |rowspan="2"|<ref name="Physics1957">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1957/|title=The Nobel Prize in Physics 1957|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmbmVvV|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:TD Lee.jpg|90px|Ли Чжэндао]] | {{flagicon|Қытай}} {{flagicon|АҚШ|1912}} [[Ли Чжэндао]] |- |rowspan="3"| [[1958 жыл|1958]] | [[Сурет:Cerenkov.jpg|90px|Павел Алексеевич Черенков]] | {{flagicon|КСРО}} [[Павел Алексеевич Черенков]] |rowspan="3"| ''[[Вавилов — Черенков әсері]]н ашқаны және жарықтандырғаны үшін {{oq|en|for the discovery and the interpretation of the Cherenkov effect}} '' |rowspan="3"|<ref name="Physics1958">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1958/|title=The Nobel Prize in Physics 1958|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmcYYrB|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Ilya Frank.jpg|90px|Илья Михайлович Франк]] | {{flagicon|КСРО}} [[Илья Михайлович Франк]] |- | [[Сурет:Igor Tamm.jpg|90px|Игорь Евгеньевич Тамм]] | {{flagicon|КСРО}} [[Игорь Евгеньевич Тамм]] |- |rowspan="2"| [[1959 жыл|1959]] | [[Сурет:Segre.jpg|90px|Эмилио Джино Сегре]] | {{flagicon|АҚШ|1959}} [[Эмилио Джино Сегре]] |rowspan="2"| ''[[Антипротон]]ды ашқаны үшін'' {{oq|en|for their discovery of the antiproton}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1959">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1959/|title=The Nobel Prize in Physics 1959|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmdESer|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Owen Chamberlain.jpg|90px|Оуэн Чемберлен]] | {{flagicon|АҚШ|1959}} [[Оуэн Чемберлен]] |} === 1960-ші === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- | [[1960 жыл|1960]] |[[Сурет:Donald Glaser.jpg|border|frameless|106x106px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Дональд Артур Глазер]] | ''[[Көпіршікті камера]]ны ойлап тапқаны үшін'' {{oq|en|for the invention of the bubble chamber}} |<ref name="Physics1960">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1960/|title=The Nobel Prize in Physics 1960|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmdtt4w|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1961 жыл|1961]] | [[Сурет:Robert Hofstadter.jpg|90px|Роберт Хофштадтер]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Роберт Хофштадтер]] | ''Атом ядроларындағы электрондардың шашырауына арналған іргелі зерттеулері және онымен байланысты, [[нуклон]]дардың құрылымына қатысты жаңалықтары үшін'' {{oq|en|for his pioneering studies of electron scattering in atomic nuclei and for his thereby achieved discoveries concerning the structure of the nucleons}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1961">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1961/|title=The Nobel Prize in Physics 1961|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmeZXHK|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Mossbauer.jpg|90px|Рудольф Мессбауэр]] | {{flagicon|Германия}} [[Рудольф Людвиг Мессбауэр]] | ''[[Гамма сәулелену]]дің резонанстық жұтылуын зерттегені үшін және осыған байланысты ашылулары, [[Мессбауэр эффектісі|өз атымен аталатын эффектіні]] тапқаны үшін'' {{oq|en|for his researches concerning the resonance absorption of gamma radiation and his discovery in this connection of the effect which bears his name}} |- | [[1962 жыл|1962]] | [[Сурет:Landau.jpg|90px|Лев Давидович Ландау]] | {{flagicon|КСРО}} [[Лев Давыдович Ландау|Лев Ландау]] | ''[[Конденсацияланған күйлер физикасы|Конденсацияланған күйлер]] бойынша инновациялық теориясы үшін, әсіресе [[сұйық гелий]] бойынша'' {{oq|en|for his pioneering theories for condensed matter, especially liquid helium}} |<ref name="Physics1962">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1962/|title=The Nobel Prize in Physics 1962|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmfF6XM|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="3"| [[1963 жыл|1963]] | [[Сурет:Wigner.jpg|90px|Юджин Вигнер]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Юджин Вигнер]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> | ''Атом ядросының теориясына және [[элементар бөлшектер]] қосқан үлесі үшін, әсіресе [[симметрия]]ның іргелі қағидаттарын ашқаны және қолданғаны үшін'' {{oq|en|for his contributions to the theory of the atomic nucleus and the elementary particles, particularly through the discovery and application of fundamental symmetry principles}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1963">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1963/|title=The Nobel Prize in Physics 1963|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmftsvT|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Mayer.jpg|90px|Мария Гепперт-Майер]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Мария Гепперт-Майер]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |rowspan="2"| ''[[Ядро қабығы құрылымының теориясы]]на қатысты ашылулары үшін'' {{oq|en|for their discoveries concerning nuclear shell structure}} |- | [[Сурет:Jensen.jpg|90px|Ханс Йенсен]] | {{flagicon|Германия}} [[Йоханнес Ханс Даниель Йенсен|Ханс Йенсен]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- |rowspan="3"| [[1964 жыл|1964]] | [[Сурет:Charles Townes.jpg|90px|Чарлз Хард Таунс]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Чарлз Хард Таунс]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> |rowspan="3"| ''[[Лазер]]-[[мазер]]лік принципінде [[Кванттық генератор|генераторлар]] мен [[кванттық күшейткіш|күшейткіштердің]] құрылуына алып келген кванттық электроникадағы іргелі жұмыстары үшін'' {{oq|en|for fundamental work in the field of quantum electronics, which has led to the construction of oscillators and amplifiers based on the maser-laser principle}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1964">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1964/|title=The Nobel Prize in Physics 1964|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmgaUuy|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Basov.jpg|90px|Николай Геннадиевич Басов]] | {{flagicon|КСРО}} [[Николай Геннадиевич Басов|Николай Басов]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- | [[Сурет:Aleksandr Prokhorov.jpg|90px|Александр Михайлович Прохоров]] | {{flagicon|КСРО}} [[Александр Михайлович Прохоров|Александр Прохоров]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- |rowspan="3"| [[1965 жыл|1965]] | [[Сурет:Tomonaga.jpg|90px|Синъитиро Томонага]] | {{flagicon|Жапония}} [[Синъитиро Томонага]] |rowspan="3"| ''Бөлшектер физикасындағы терең салдарға ие болған [[кванттық электродинамика]]дағы іргелі жұмыстары үшін'' {{oq|en|for their fundamental work in quantum electrodynamics, with deep-ploughing consequences for the physics of elementary particles}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1965">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1965/|title=The Nobel Prize in Physics 1965|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmhHgX2|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Schwinger.jpg|90px|Джулиан Швингер]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джулиан Швингер]] |- | [[Сурет:Feynman at Los Alamos.jpg|90px|Ричард Филлипс Фейнман]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Ричард Фейнман]] |- | [[1966 жыл|1966]] | [[Сурет:Kastler.jpg|90px|Альфред Кастлер]] | {{flagicon|Франция}} [[Альфред Кастлер]] | ''Атомдардағы [[Герц резонансы|Герц резонанстарының]] оптикалық зерттеу әдістерін ашқаны және дамытқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery and development of optical methods for studying Hertzian resonances in atoms}} |<ref name="Physics1966">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1966/|title=The Nobel Prize in Physics 1966|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmhxsWv|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1967 жыл|1967]] | [[Сурет:Hans Bethe.jpg|90px|Ханс Альбрехт Бете]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Ханс Альбрехт Бете]] | ''Ядролық реакциялар теориясына қосқан үлесі үшін, әсіресе [[жұлдыз]]дардың энергия көздері туралы жаңалықтары үшін'' {{oq|en|for his contributions to the theory of nuclear reactions, especially his discoveries concerning the energy production in stars}} |<ref name="Physics1967">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1967/|title=The Nobel Prize in Physics 1967|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmioyLQ|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1968 жыл|1968]] | [[Сурет:LWA Picture Final.jpg|90px|Луис Уолтер Альварес]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Луис Альварес]] | ''Элементар бөлшектер физикасына қосқан шешуші үлесі үшін, жекелей алғанда [[резонанс]]тардың үлкен санының, сутегі көпіршік камерасы және деректерді өңдеудің дамытылған әдіснамасын қолдану арқылы мүмкін болған, ашылуы үшін'' {{oq|en|for his decisive contributions to elementary particle physics, in particular the discovery of a large number of resonance states, made possible through his development of the technique of using hydrogen bubble chamber and data analysis }} |<ref name="Physics1968">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1968/|title=The Nobel Prize in Physics 1968|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmjU4NU|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1969 жыл|1969]] | [[Сурет:MurrayGellMannJI1.jpg|90px|Мюррей Гелл-Манн]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Марри Гелл-Ман]] | ''Элементар бөлшектердің өзара жіктелуі және олардың әрекеттесуіне қатысты ашылулары үшін ([[Сегіздік жолы (физика)]] қараңыз)'' {{oq|en|for his contributions and discoveries concerning the classification of elementary particles and their interactions}} |<ref name="Physics1969">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1969/|title=The Nobel Prize in Physics 1969|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmk8adh|archivedate=2012-06-22}}</ref> |} === 1970-ші === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- |rowspan="2"| [[1970 жыл|1970]] | [[Сурет:YoungAlfven.jpg|90px|Ханнес Альфвен]] | {{flagicon|Швеция}} [[Ханнес Альфвен]] | ''[[Гидродинамика#Магнитті гидродинамика|Магниттік гидродинамика]]дағы Іргелі жұмыстары мен ашылулары үшін, және олардың [[плазма физикасы]]ның әр түрлі салаларындағы жемісті үлесі үшін'' {{oq|en|for fundamental work and discoveries in magneto-hydrodynamics with fruitful applications in different parts of plasma physics}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1970">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1970/|title=The Nobel Prize in Physics 1970|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmkntGI|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Louis Neel 1970.jpg|90px]] | {{flagicon|Франция}} [[Луи Неель|Луи Эжен Феликс Неель]] | ''[[Антиферромагнеттік|Антиферромагнетизм]] және [[Ферромагнетизм]] қатысты іргелі еңбектері және соңына [|Қатты дене физикасы|қатты дене физикасы]] саласында маңызды қосымшалар алып келгені үшін'' {{oq|en|for fundamental work and discoveries concerning antiferromagnetism and ferrimagnetism which have led to important applications in solid state physics}} |- | [[1971 жыл|1971]] | [[Сурет:Dennis Gabor 1971b.jpg|119x119 нүкте]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Денеш Габор]] | ''[[Голография|Голографиялық әдісті]] ойлап тапқаны және жетілдіргені үшін'' {{oq|en|for his invention and development of the holographic method}} |<ref name="Physics1971">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1971/|title=The Nobel Prize in Physics 1971|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmlkPue|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="3"| [[1972 жыл|1972]] | [[Сурет:Bardeen.jpg|90px|Джон Бардин]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джон Бардин]] |rowspan="3"| ''Әдетте [[БКШ теориясы]] деп аталатын [[асқын өткішгіштік]] теориясын құрғаны үшін'' {{oq|en|for their jointly developed theory of superconductivity, usually called the BCS-theory}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1972">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1972/|title=The Nobel Prize in Physics 1972|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmmPOFv|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Nobel Laureate Leon Cooper in 2007.jpg|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Леон Купер|Леон Нил Купер]] |- | [[Сурет:John Robert Schrieffer.jpg|90px|Джон Роберт Шриффер]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джон Роберт Шриффер]] |- |rowspan="3"| [[1973 жыл|1973]] | [[Сурет:Brian_Josephson,_March_2004.jpg|90px|Брайан Дэвид Джозефсон]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Брайан Дэвид Джозефсон]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> | ''[[Тоннель әсері|Тоннель кедергі]] арқылы өтетін асқын өткізгіштердің қасиеттерін теориялық болжағаны үшін, Атап айтқанда Әдетте [[Джозефсон әсері]] деп аталатын құбылыстарды'' {{oq|en|for his theoretical predictions of the properties of a supercurrent through a tunnel barrier, in particular those phenomena which are generally known as the Josephson effect}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1973">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1973/|title=The Nobel Prize in Physics 1973|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmn6f4L|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Leo_Esaki_1959.jpg|90px|Лео Эсаки]] | {{flagicon|Жапония}} [[Лео Эсаки]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |rowspan="2"| ''Тиісінше эксперимент барысында [[жартылай өткізгіштер]] мен [[асқын өткізгіштер]]дегі [[тоннель әсері|туннелдік құбылыстар]]ды ашқаны үшін'' {{oq|en|for their experimental discoveries regarding tunneling phenomena in semiconductors and superconductors, respectively}} |- | [[Сурет:Ivar Giaever.jpg|90px|Айвор Джайевер]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Айвор Джайевер]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- |rowspan="2"| [[1974 жыл|1974]] | [[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Мартин Райл]] | ''Ғылыми бақылаулар мен өнертабыстарының нәтижелері үшін, атап айтқанда, [[апертуралы синтез]] әдісі үшін'' {{oq|en|for his observations and inventions, in particular of the aperture synthesis technique}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1974">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1974/|title=The Nobel Prize in Physics 1974|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmnnzml|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:26. Tagung 1976 Physiker; Gruppen beim Bayrischen Frühstück Antony Hewish - W134Nr.106841b - Willy Pragher.jpg|90px]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Энтони Хьюиш]] |''Пульсарларды ашудағы оның шешуші рөлі үшін'' {{oq|en|for his decisive role in the discovery of pulsars}} |- |rowspan="3"| [[1975 жыл|1975]] | [[Сурет:Aage Bohr.jpg|90px|Оге Нильс Бор]] | {{flagicon|Дания}} [[Оге Нильс Бор]] |rowspan="3"| ''Атом ядросындағы жеке бөлшектердің ұжымдық қозғалысы мен жеке қозғалысының арасындағы өзара байланысты ашқаны және бұл қарым-қатынас негізінде атом ядросы теориясының дамытқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of the connection between collective motion and particle motion in atomic nuclei and the development of the theory of the structure of the atomic nucleus based on this connection}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1975">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1975/|title=The Nobel Prize in Physics 1975|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmoTs1a|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Mottelson,Ben 1963 Kopenhagen.jpg|90px|Бен Рой Моттельсон]] | {{flagicon|Дания}} [[Бен Рой Моттельсон]] |- | [[Сурет:James Rainwater 2.jpg|119x119 нүкте|Бен Рой Моттельсон]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Лео Джеймс Рейнуотер]] |- |rowspan="2"| [[1976 жыл|1976]] | [[Сурет:Burton Richter - charm quark.jpg|90px|Бертон Рихтер]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Бертон Рихтер]] |rowspan="2" | ''Жаңа типті ауыр элементар бөлшектердің ашылуына қосқан іргелі үлесі үшін ([[J/ψ-мезон]]ды қараңыз)'' {{oq|en|for their pioneering work in the discovery of a heavy elementary particle of a new kind}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1976">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1976/|title=The Nobel Prize in Physics 1976|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmpAx8f|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Samuel ting 10-19-10.jpg|90px|Сэмюэл Тинг]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Сэмюэл Тинг]] |- |rowspan="3"| [[1977 жыл|1977]] | [[Сурет:Andersonphoto.jpg|90px|Филип Уоррен Андерсон]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Филип Уоррен Андерсон]] |rowspan="3"| ''Магниттік және реттелмеген жүйелердің электрондық құрылымын іргелі теориялық зерттеулері үшін'' {{oq|en|for their fundamental theoretical investigations of the electronic structure of magnetic and disordered systems}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1977">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1977/|title=The Nobel Prize in Physics 1977|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmpq3HT|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Mott,Nevill Francis Heisenberg 1952 London.jpg|90px|Невилл Франсис Мотт]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Невилл Франсис Мотт]] |- | [[Сурет:JH van Vleck 1974.jpg|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джон Хазбрук Ван Флек|Джон Ван Флек]] |- |rowspan="3"| [[1978 жыл|1978]] | [[Сурет:Pyotr L Kapitsa Russian physicist 1964.jpg|90px|Петр Леонидович Капица]] | {{flagicon|КСРО}} [[Пётр Леонидович Капица|Пётр Капица]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> | ''[[Төмен температуралар физикасы]] саласындағы іргелі өнертабысы және жаңалықтары үшін'' {{oq|en|for his basic inventions and discoveries in the area of low-temperature physics}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1978">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/|title=The Nobel Prize in Physics 1978|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bmqVwot|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Arno Penzias.jpg|90px|Арно Аллан Пензиас]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Арно Аллан Пензиас]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |rowspan="2"| ''[[Реликтік сәулелену|Реликті сәулеленуді]] ашқаны үшін'' {{oq|en|for their discovery of cosmic microwave background radiation}} |- | [[Сурет:Robert Wilson (28215880301) (cropped) (cropped).jpg|113x113 нүкте|Петр Леонидович Капица]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Роберт Вудро Вильсон]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- |rowspan="3"| [[1979 жыл|1979]] | [[Сурет:Sheldon Glashow at Harvard cropped.jpg|90px|Шелдон Ли Глэшоу]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Шелдон Ли Глэшоу]] |rowspan="3"| ''Элементар бөлшектер арасындағы [[Электр әлсіз әрекеттесу|бірыңғай әлсіз және электромагниттік өзара әрекеттесу теориясы]]на қосқан үлесі үшін, оның ішінде [[бейтарап ток|бейтарап әлсіз токтарды]] болжағаны үшін'' {{oq|en|for their contributions to the theory of the unified weak and electromagnetic interaction between elementary particles, including, inter alia, the prediction of the weak neutral current}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1979">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1979/|title=The Nobel Prize in Physics 1979|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brRSL6O|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Abdus_Salam_1987.jpg|90px]] | {{flagicon|Пәкістан}} [[Әбдус Салам]] |- | [[Сурет:Steven Weinberg 2010.jpg|90px|Стивен Вайнберг]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Стивен Вайнберг]] |} === 1980-ші === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- |rowspan="2"| [[1980 жыл|1980]] | [[Сурет:James-cronin.jpg|90px|Джеймс Кронин]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джеймс Уотсон Кронин]] |rowspan="2"| ''Бейтарап [[K-мезон]]дардің ыдырауындағы симметрияның негізгі принциптерінің бұзушылықтарын ашқаны үшін ([[CP-симметриясының бұзылуы]] қараңыз)'' {{oq|en|for the discovery of violations of fundamental symmetry principles in the decay of neutral K-mesons}} |rowspan="2"| <ref name="Physics1980">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1980/|title=The Nobel Prize in Physics 1980|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brSBlHv|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Val Fitch.jpg|126x126 нүкте|Джеймс Кронин]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Вал Логсден Фитч]] |- |rowspan="3"| [[1981 жыл|1981]] | [[Сурет:Nicolaas Bloembergen 1981.jpg|90px|Николас Бломберген]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Николас Бломберген]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |rowspan="2"| ''Лазерлік спектроскопияның дамуына үлес қосқаны үшін'' {{oq|en|for their contribution to the development of laser spectroscopy}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1981">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1981/|title=The Nobel Prize in Physics 1981|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brSsBKG|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Artur Schawlow, Stanford University.jpg|90px|Артур Шавлов]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Артур Леонард Шавлов]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- | [[Сурет:Kai Manne Börje Siegbahn 2.jpg|90px]] | {{flagicon|Швеция}} [[Кай Манне Бёрье Сигбан|Кай Сигбан]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small><br /> | ''Жоғары айқын [[электрондық спектроскопия]] дамытуға қосқан үлесі үшін'' {{oq|en|for his contribution to the development of high-resolution electron spectroscopy}} |- | [[1982 жыл|1982]] | [[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Кеннет Вильсон]] | ''Фазалық ауысуларға байланысты сыни құбылыстар теориясы үшін'' {{oq|en|for his theory for critical phenomena in connection with phase transitions}} |<ref name="Physics1982">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1982/|title=The Nobel Prize in Physics 1982|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brTY6gX|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1983]] | [[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{flagicon|Үндістан|1880}}{{flagicon|АҚШ}} [[Субраманьян Чандрасекар]] | ''Жұлдызды эволюция және құрылымдағы маңызды рөл атқаратын физикалық процестерге жасаған теориялық зерттеулері үшін ([[Чандрасекара шегін]] қараңыз)'' {{oq|en|for his theoretical studies of the physical processes of importance to the structure and evolution of the stars}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1983">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1983/|title=The Nobel Prize in Physics 1983|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brUCi99|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Уильям Альфред Фаулер]] | ''Әлемдік [[нуклеосинтез|химиялық элементтердің қалыптасуы]] үшін маңызы бар ядролық реакцияларды теориялық және эксперименттік зерттегені үшін'' {{oq|en|for his theoretical and experimental studies of the nuclear reactions of importance in the formation of the chemical elements in the universe}} |- |rowspan="2"| [[1984 жыл|1984]] | [[Сурет:Carlo Rubbia W and Z bosons.jpg|90px|Карло Руббиа]] | {{flagicon|Италия}} [[Карло Руббиа]] |rowspan="2"| ''[[W- және Z-бозондар|W- және Z-өрістерінің кванттары]] - [[өзара әлсіз әрекеттесу|әлсіз өзара әрекеттесуінің]] ашылуына әкелген ірі жобада шешуші үлес қосқаны үшін'' {{oq|en|for their decisive contributions to the large project, which led to the discovery of the field particles W and Z, communicators of weak interaction}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1984">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1984/|title=The Nobel Prize in Physics 1984|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brUtuXe|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | | {{flagicon|Нидерланд}} [[Симон ван дер Мер]] |- | [[1985 жыл|1985]] | [[Сурет:Klaus von Klitzing 2015.jpg|90px|Клаус фон Клитцинг]] | {{flagicon|Германия}} [[Клаус фон Клитцинг]] | ''[[Кванттық Холл әсері]]н ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of the quantized Hall effect}} | <ref name="Physics1985">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1985/|title=The Nobel Prize in Physics 1985|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brVZRiq|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="3"| [[1986 жыл|1986]] | [[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{flagicon|Германия}} [[Эрнст Август Руска|Эрнст Руска]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> | ''[[Электрондық оптика]] бойынша Іргелі еңбегі үшін және бірінші [[электронды микроскоп|электрондық микроскопты]] жасағаны үшін'' {{oq|en|for his fundamental work in electron optics, and for the design of the first electron microscope}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1986">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1986/|title=The Nobel Prize in Physics 1986|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brWFs1C|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Gerd Binnig sw.jpg|90px|Герд Бинниг]] | {{flagicon|Германия}} [[Герд Карл Бинниг|Герд Бинниг]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |rowspan="2"| ''[[Сканерлеуші туннельдік микроскоп|Сканерленген туннельдік микроскопты]] ойлап тапқаны үшін'' {{oq|en|for their design of the scanning tunneling microscope}} |- | [[Сурет:Rohrer.jpg|90px|Генрих Рорер]] | {{flagicon|Швейцария}} [[Генрих Рорер]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- |rowspan="2"| [[1987 жыл|1987]] | [[Сурет:Ibmgb.jpg|90px|Георг Беднорц]] | {{flagicon|Германия}} [[Йоханнес Георг Беднорц|Георг Беднорц]] |rowspan="2"| ''[[Жоғары-температуралық асқын өткізгіштік|Керамикалық материалдардағы асқын өткізгіштік]] ашу арқылы физикада маңызды серпінді ашылуы жасағаны үшін'' {{oq|en|for their important break-through in the discovery of superconductivity in ceramic materials}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1987">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1987/|title=The Nobel Prize in Physics 1987|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brWwKOj|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Karl Alexander Mueller.jpg|90px|Карл Мюллер]] | {{flagicon|Швейцария}} [[Карл Александр Мюллер|Карл Мюллер]] |- |rowspan="3"| [[1988 жыл|1988]] | [[Сурет:Leon M. Lederman (cropped).jpg|90px|Леон Ледерман]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Леон Макс Ледерман|Леон Ледерман]] |rowspan="3"| ''[[Нейтрино|Нейтриндық]] сәуле әдісін ашқаны үшін және мюонды нейтрино әдісін ашу арқылы [[лептон]]дардың дублетті құрылымын дәлелдегені үшін'' {{oq|en|for the neutrino beam method and the demonstration of the doublet structure of the leptons through the discovery of the muon neutrino}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1988">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1988/|title=The Nobel Prize in Physics 1988|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brXcor6|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Мелвин Шварц]] |- | [[Сурет:Jack-Steinberger-2008.JPG|90px|Джек Стейнбергер]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джек Стейнбергер]] |- |rowspan="3"| [[1989 жыл|1989]] | [[Сурет:HD.4G.049 (10537741015) crop (cropped).jpg|90px|Норман Рамзей (слева)]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Норман Фостер Рамзей|Норман Рамзей]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> | ''Бөлінген тербелмелі өрістер әдісін дамытқаны үшін және оны сутегі мазерінде және басқа да [[атомдық сағат]]тардан пайдалануғаны үшін'' {{oq|en|for the invention of the separated oscillatory fields method and its use in the hydrogen maser and other atomic clocks}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1989">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1989/|title=The Nobel Prize in Physics 1989|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brYJUkd|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Ханс Георг Демельт|Ханс Демельт]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |rowspan="2"| ''Бірыңғай иондарды сақтау әдісін дамытқаны үшін'' {{oq|en|for the development of the ion trap technique}} |- | [[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{flagicon|Германия}} [[Вольфганг Пауль]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |} === 1990-шы === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- |rowspan="3"| [[1990 жыл|1990]] | [[Сурет:Jerry Friedman in Valencia, Rey Jaime event, June 2016.jpg|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джером Айзек Фридман|Джером Фридман]] |rowspan="3"| ''Бөлшектер физикасыдағы [[кварк]]тік дамыту моделін үшін маңызы зор болған протондар мен байланыстырылған нейтрондардың электрондардың терең икемсіз шашырауындағы жаңашыл зерттеулері үшін'' {{oq|en|for their pioneering investigations concerning deep inelastic scattering of electrons on protons and bound neutrons, which have been of essential importance for the development of the quark model in particle physics}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1990">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1990/|title=The Nobel Prize in Physics 1990|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brYzWs7|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Henry Kendall by Tom Frost crop.jpg|90px|Генри Кендалл]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Генри Уэй Кендалл|Генри Кендалл]] |- | [[Сурет:Richard E. Taylor HD.3F.009 (11086446546) (cropped).jpg|90px]] | {{flagicon|Канада}} [[Ричард Эдвард Тейлор|Ричард Тейлор]] |- | [[1991 жыл|1991]] | [[Сурет:Pierre-Gilles crop.jpg|90px|Пьер Жиль де Жен]] | {{flagicon|Франция}} [[Пьер Жиль де Жен]] | ''Қарапайым жүйелердегі құбылыстарды зерттеу үшін әзірленген әдістері, мысалы, [[сұйық кристалл]]дар мен полимерлер сияқты материяның неғұрлым күрделі нысандарында қорытылуы мүмкін екенін тапқаны үшін'' {{oq|en|for discovering that methods developed for studying order phenomena in simple systems can be generalized to more complex forms of matter, in particular to liquid crystals and polymers}} |<ref name="Physics1991">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1991/|title=The Nobel Prize in Physics 1991|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brZgbj6|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[1992 жыл|1992]] | [[Сурет:CHARPAK Georges-24x50-2005 cropped.JPG|90px|Жорж Шарпак]] | {{flagicon|Франция}} [[Жорж Шарпак]] | ''Детекторларды ойлап тапқаны және жетілдіргені, атап айтқанда, тізбекті [[пропорционалды камера]]лар үшін'' {{oq|en|for his invention and development of particle detectors, in particular the multiwire proportional chamber}} |<ref name="Physics1992">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1992/|title=The Nobel Prize in Physics 1992|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68braSQMs|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- |rowspan="2"| [[1993 жыл|1993]] | [[Сурет:Russell Alan Hulse.jpg|114x114 нүкте]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Рассел Алан Халс|Рассел Халс]] |rowspan="2"| ''[[Гравитация]]ны зерделеуде жаңа мүмкіндіктер берген [[пульсар]]лардың жаңа типін ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of a new type of pulsar, a discovery that has opened up new possibilities for the study of gravitation}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1993">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1993/|title=The Nobel Prize in Physics 1993|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brb7Hwy|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:2008JosephTaylor.jpg|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джозеф Хотон Тейлор|Джозеф Тейлор кіш.]] |- |rowspan="2"| [[1994 жыл|1994]] | [[Сурет:Bertram Brockhouse.jpg|90px|Бертрам Брокхауз]] | {{flagicon|Канада}} [[Бертрам Брокхауз]] | ''[[Нейтрон]]ды спектроскопияны құрғаны үшін'' {{oq|en|for the development of neutron spectroscopy}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1994">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1994/|title=The Nobel Prize in Physics 1994|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brbmobt|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Клиффорд Шалл]] | ''Нейтронды дифракция әдісін құрғаны үшін'' {{oq|en|for the development of the neutron diffraction technique}} |- |rowspan="2"| [[1995 жыл|1995]] | [[Сурет:Martin Perl - tau.jpg|90px|Мартин Перл]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Мартин Льюис Перл|Мартин Перл]] | ''[[Тау-лептон]]ды ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of the tau lepton}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1995">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1995/|title=The Nobel Prize in Physics 1995|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brcRzgv|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Frederick Reines.jpg|90px|Фредерик Райнес]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Фредерик Райнес]] | ''Тәжірибе кезінде [[нейтрино]] ашқаны үшін'' {{oq|en|for the detection of the neutrino}} |- |rowspan="3"| [[1996 жыл|1996]] | [[Сурет:Nobel Laureate David Morris Lee in 2007.jpg|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Дэвид Моррис Ли|Дэвид Ли]] |rowspan="3"| ''[[Гелий-3]]-тің [[асқын ағын]]ын ашқаны үшін'' {{oq|en|for their discovery of superfluidity in helium-3}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1996">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/|title=The Nobel Prize in Physics 1996|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brd740n|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Douglas Osheroff NSF.jpg|90px|Дуглас Ошеров]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Дуглас Ошеров]] |- | [[Сурет:Robert Coleman Richardson.jpg|90px|Роберт Ричардсон]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Роберт Колман Ричардсон|Роберт Ричардсон]] |- |rowspan="3"| [[1997 жыл|1997]] | [[Сурет:Steven Chu official portrait headshot.jpg|90px|Стивен Чу]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Стивен Чу]] |rowspan="3"| ''[[Лазер]]лік жарық арқылы атомдарды салқындату және тұзақтау әдісін құрғаны үшін'' {{oq|en|for development of methods to cool and trap atoms with laser light}} |rowspan="3"|<ref name="Physics1997">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/|title=The Nobel Prize in Physics 1997|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brdo0Xw|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Claude Cohen-Tannoudji.JPG|90px|Клод Коэн-Таннуджи]] | {{flagicon|Франция}} [[Клод Коэн-Таннуджи]] |- | [[Сурет:William Phillips-physicist photo.jpg|90px|Уильям Филлипс]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Уильям Филлипс]] |- |rowspan="3"| [[1998 жыл|1998]] | [[Сурет:Robert Laughlin, Stanford University.jpg|90px|Роберт Лафлин]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Роберт Лафлин]] |rowspan="3"| ''Бөлшек электр заряды бар қозушы қозғалған кванттық сұйықтың жаңа пішінін ашқаны үшін ([[Холлдың кванттық тиімділігі]]н қараңыз)'' {{oq|en|for their discovery of a new form of quantum fluid with fractionally charged excitations}} |rowspan="3"| <ref name="Physics1998">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1998/|title=The Nobel Prize in Physics 1998|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68breWzRJ|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Horst Störmer cropped.jpg|90px|Хорст Штермер]] | {{flagicon|Германия}} [[Хорст Штермер]] |- | [[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Дэниел Цуи]] |- |rowspan="2"| [[1999 жыл|1999]] | [[Сурет:GerardtHooft.jpg|90px|Герард ’т Хоофт]] | {{flagicon|Нидерланд}} [[Герард’т Хоофт]] |rowspan="2"| ''[[Электрлік әлсіз өзара әрекеттесу]]дің кванттық құрылымын түсіндіргені үшін'' {{oq|en|for elucidating the quantum structure of electroweak interactions in physics}} |rowspan="2"|<ref name="Physics1999">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1999/|title=The Nobel Prize in Physics 1999|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brfCzzp|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Martinus Veltman.jpg|90px|Мартинус Велтман]] | {{flagicon|Нидерланд}} [[Мартинус Велтман]] |} === 2000-шы === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- |rowspan="3"| [[2000 жыл|2000]] | [[Сурет:Zhores Alferov.jpg|90px|Жорес Иванович Алферов]] | {{flagicon|Ресей}} [[Жорес Иванович Алферов|Жорес Алферов]]<br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |rowspan="2"| ''Жоғары жиілікті тізбектерде және [[оптоэлектроника]]да пайдаланылатын [[Шалаөткізгіштер|жартылай өткізгіш]] [[гетероқұрылым]]дарды дамытқаны үшін'' {{oq|en|for developing semiconductor heterostructures used in high-speed- and optoelectronics}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2000">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/|title=The Nobel Prize in Physics 2000|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brfsfl5|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Herbert Kroemer (cropped).jpg|90px]] | {{flagicon|Германия}} [[Герберт Кремер]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- | [[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джек Килби]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> | ''[[Интегралдық схеманы ойлап табу|Интегралдық схема өнертабысына]] қатысқаны үшін'' {{oq|en|for his part in the invention of the integrated circuit}} |- |rowspan="3"| [[2001 жыл|2001]] | [[Сурет:Physics Nobel Laureate Eric Allin Cornell, in June of 2015.jpg|90px|Эрик Корнелл]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Эрик Аллин Корнелл|Эрик Корнелл]] |rowspan="3"| ''Сілтілік металдардың сұйылту газдарындағы [[Бозе-Эйнштейн конденсаты|Бозе-Эйнштейн конденсациясына]] қол жеткізкені мен конденсаттардың қасиеттеріне жасаған қарапайым іргелі зерттеулері үшін'' {{oq|en|for the achievement of Bose-Einstein condensation in dilute gases of alkali atoms, and for early fundamental studies of the properties of the condensates}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2001">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2001/|title=The Nobel Prize in Physics 2001|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brgZDqx|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Ketterle.jpg|90px|Вольфганг Кеттерле]] | {{flagicon|Германия}} [[Вольфганг Кеттерле]] |- |[[Сурет:Carl Wieman.jpg|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Карл Виман]] |- |rowspan="3"| [[2002 жыл|2002]] | [[Сурет:Raymond Davis, Jr 2001.jpg|90px|Раймонд Дэвис мл.]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Раймонд Дэвис|Раймонд Дэвис кіші]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |rowspan="2" | ''[[Астрофизика]]ға жасаған жаңашыл үлесі үшін, атап айтқанда, ғарыштық [[нейтрино]]ларды анықтағаны үшін'' {{oq|en|for pioneering contributions to astrophysics, in particular for the detection of cosmic neutrinos}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2002">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2002/|title=The Nobel Prize in Physics 2002|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brhFZTO|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Masatoshi Koshiba 2002.jpg|90px]] | {{flagicon|Жапония}} [[Масатоси Косиба]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- | [[Сурет:RiccardoGiacconi.jpg|90px|Риккардо Джаккони]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Риккардо Джаккони]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> | ''[[Рентгендік астрономия|Ғарыштық рентген сәулелерінің көздерінің]] ашылуына әкелген [[астрофизика]] саласындағы зерттеулері үшін'' {{oq|en|for pioneering contributions to astrophysics, which have led to the discovery of cosmic X-ray sources}} |- |rowspan="3"| [[2003 жыл|2003]] | [[Сурет:AA Abrikosov ANL3.jpg|90px|Алексей Алексеевич Абрикосов]] | {{flagicon|КСРО}} {{flagicon|АҚШ}} [[Алексей Алексеевич Абрикосов|Алексей Абрикосов]] |rowspan="3"| ''[[Асқын өткізгіштік|Сұйықтардың өткішгіштігі]] және [[Артықағын|сұйықтықтардың артық ағыны]] теориясына қосқан жаңашыл үлесі үшін'' {{oq|en|for pioneering contributions to the theory of superconductors and superfluids}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2003">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2003/|title=The Nobel Prize in Physics 2003|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brhwhiH|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Виталий Лазаревич Гинзбург.jpg|90px|Виталий Лазаревич Гинзбург]] | {{flagicon|Ресей}} [[Виталий Лазаревич Гинзбург|Виталий Гинзбург]] |- | [[Сурет:Nobel Laureate Sir Anthony James Leggett in 2007.jpg|90px]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} {{flagicon|АҚШ}} [[Энтони Джеймс Леггетт|Энтони Леггетт]] |- |rowspan="3"| [[2004 жыл|2004]] | [[Сурет:David Gross cropped.JPG|90px|Дэвид Гросс]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Дэвид Гросс]] |rowspan="3"| ''[[Өзара күшті іс-қимыл|Күшті өзара іс-қимыл]] теориясындағы [[асимптотикалық бостандық]]ты ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of asymptotic freedom in the theory of the strong interaction}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2004">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physics 2004|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bridQSr|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Хью Дэвид Политцер|Дэвид Политцер]] |- | [[Сурет:FrankStockholm2004.jpg|90px|Фрэнк Вилчек]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Фрэнк Вильчек]] |- |rowspan="3"| [[2005 жыл|2005]] | [[Сурет:Roy Glauber Dec 10 2005.jpg|90px|Рой Глаубер]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Рой Глаубер]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> | ''Оптикалық [[когеренттілік]]тің кванттық теориясына қосқан үлесі үшін'' {{oq|en|for his contribution to the quantum theory of optical coherence}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2005">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2005/|title=The Nobel Prize in Physics 2005|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brjJs3v|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:John L. Hall.jpg|90px|Джон Холл]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джон Холл]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |rowspan="2"| ''Лазерлік дәл [[спектроскопия]]ны, соның ішінде оптикалық [[Стандартты жиілік|стандарттар жиілігіндегі]] (оптикалық тарақтар) жарық жылжуын дәл есептеу техникасын дамытуға қосқан үлесі үшін'' {{oq|en|for their contributions to the development of laser-based precision spectroscopy, including the optical frequency comb technique}} |- | [[Сурет:Theodor Haensch.jpg|90px|Теодор Хенш]] | {{flagicon|Германия}} [[Теодор Хенш]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- |rowspan="2"| [[2006 жыл|2006]] | [[Сурет:John-C-Mather crop.jpg|90px|Джон Мазер]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джон Кромвелл Мазер|Джон Мазер]] |rowspan="2"| ''Спектрдің қараденелік пішінін және [[реликті сәулелену|ғарыштық микротолқынды фондық сәулелену]] анизотропиясын ашқаннан үшін '' {{oq|en|for their discovery of the blackbody form and anisotropy of the cosmic microwave background radiation}} |rowspan="2"|<ref name="Physics2006">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2006/|title=The Nobel Prize in Physics 2006|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brk05cV|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:George Smoot crop.jpg|90px|Джордж Смут]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джордж Смут]] |- |rowspan="2"| [[2007 жыл|2007]] | [[Сурет:Fert-002 (cropped).jpg|90px|Альбер Ферт]] | {{flagicon|Франция}} [[Альбер Ферт]] |rowspan="2"| ''[[Алып магнит кедергісі|Алып магнит кедергісінің әсерін]] ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of giant magnetoresistance}} |rowspan="2"|<ref name="Physics2007">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2007/|title=The Nobel Prize in Physics 2007|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brkfhDj|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Peter Gruenberg 01.jpg|90px|Петер Грюнберг]] | {{flagicon|Германия}} [[Петер Грюнберг]] |- |rowspan="3"| [[2008 жыл|2008]] | [[Сурет:YoichiroNambu.jpg|90px|еитиро Намбу]] | {{flagicon|Жапония}} {{flagicon|АҚШ}} [[Еитиро Намбу]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> | ''[[Субатомдық бөлшек|Субатомдық физикадағы]] [[Симметрияның риясыз бұзылуы|симметрияның риясыз бұзылу]] механизмін ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of the mechanism of spontaneous broken symmetry in subatomic physics}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2008">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/|title=The Nobel Prize in Physics 2008|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brlO4fd|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Makoto Kobayashi-press conference Dec 07th, 2008-2b.jpg|90px|Макото Кобаяси]] | {{flagicon|Жапония}} [[Макото Кобаяси]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |rowspan="2"| ''Табиғатта [[кварк]]тердің кем дегенде үш [[Буын (бөлшектер физика)|буыны]] болатынын болжауға мүмкіндік берген бұзылу симметриясының көзін ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of the origin of the broken symmetry which predicts the existence of at least three families of quarks in nature}} |- | [[Сурет:Toshihide Masukawa-press conference Dec 07th, 2008-4.jpg|90px|Тосихидэ Маскава]] | {{flagicon|Жапония}} [[Тосихидэ Маскава]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- |rowspan="3"| [[2009 жыл|2009]] | [[Сурет:Charles K. Kao cropped 2.jpg|90px|Чарльз Куэн Као]] | {{flagicon|Қытай}} {{flagicon|АҚШ}} [[Чарльз Као|Чарльз Куэн Као]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> | ''Оптикалық байланыс қажеттіліктері үшін [[оптикалық талшықтар|талшықтардағы]] жарықтың берілуі туралы революциялық жетістіктері үшін'' {{oq|en|for groundbreaking achievements concerning the transmission of light in fibers for optical communication}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2009">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/|title=The Nobel Prize in Physics 2009|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brm5cuD|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-23.jpg|90px|Уиллард Бойл]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Уиллард Бойл]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |rowspan="2"| ''Суретті тіркеу үшін жартылай өткізгіш тізбегі - [[CCD матрица|CCD сенсор]]ды ашқаны'' {{oq|en|for the invention of an imaging semiconductor circuit – the CCD sensor}} |- | [[Сурет:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-27.jpg|90px|Джордж Смит]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Джордж Элвуд Смит|Джордж Смит]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |} === 2010-шы === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- |rowspan="2"|[[2010 жыл|2010]] | [[Сурет:Andre Geim 2010-1.jpg|90px|Андрей Гейм]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Андрей Константинович Гейм|Андрей Гейм]] |rowspan="2"| ''Екі өлшемді материал [[графен]]ді зерттеудегі жаңашыл тәжірибелері үшін'' {{oq|en|for groundbreaking experiments regarding the two-dimensional material graphene}} |rowspan="2"|<ref>[http://www.rg.ru/2010/10/05/nobel-premia-anons.html Нобелевская премия по физике присуждена выходцам из России за создание графена] — «[[Российская газета|Российская газета»]], 5 қазан 2010</ref><br /><ref name="Physics2010">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2010/|title=The Nobel Prize in Physics 2010|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brmn4tu|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Nobel Prize 2010-Press Conference KVA-DSC 7381.jpg|90px|Константин Новоселов]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Константин Сергеевич Новосёлов|Константин Новоселов]] |- |rowspan="3"|[[2011 жыл|2011]] | [[Сурет:Nobel Prize 2011-Press Conference KVA-DSC 7744.jpg|90px|Сол Перлмуттер]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Сол Перлмуттер]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|2}}-і)</small> |rowspan="3"| ''[[Жоғарғы жаңа жұлдыз]]дарды алыс бақылау арқылы [[ғалам]] жедел кеңейюін ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of the accelerating expansion of the Universe through observations of distant supernovae}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2011">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/|title=The Nobel Prize in Physics 2011|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-17|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/68brnVSLv|archivedate=2012-06-22}}</ref> |- | [[Сурет:Brian Schmidt.jpg|90px|Брайан Шмидт]] | {{flagicon|АҚШ}} {{flagicon|Аустралия}} [[Брайан Шмидт]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- | [[Сурет:Nobel Prize 2011-Press Conference KVA-DSC 7764.jpg|90px|Адам Рисс]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Адам Рисс]] <br /><small>(сыйлықтың {{бөлшек|1|4}}-і)</small> |- |rowspan="2"|[[2012 жыл|2012]] | [[Сурет:Serge Haroche - Théâtre de la Commune d'Aubervilliers - 4 mai 2009.jpg|90px|Серж Арош]] | {{flagicon|Франция}} [[Серж Арош]] |rowspan="2"| ''Жеке кванттық жүйелерді өлшеуге мүмкін берген және [[кванттық механика|кванттық жүйелерді]] басқаруды дамытқан серпінді технологиялары үшін'' {{oq|en|for ground-breaking experimental methods that enable measuring and manipulation of individual quantum systems}} |rowspan="2"|<ref name="Physics2012">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2012/|title=The Nobel Prize in Physics 2012|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-10-09|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOqTFlfp|archivedate=2012-10-14}}</ref> |- | [[Сурет:David Wineland 2008crop.jpg|90px|Дэвид Уайнленд]] | {{flagicon|АҚШ}} [[Дэвид Уайнленд]] |- |rowspan="2"|[[2013 жыл|2013]] | [[Сурет:Francois Englert.jpg|90px|Франсуа Энглер]] | {{flagicon|Бельгия}} [[Франсуа Энглер]] |rowspan=2| ''Бізге [[элементар бөлшектер]]дің массасының шығу тегін түсінуге көмектесетін, [[CERN]]-дегі [[Үлкен адрондық коллайдер]]дегі [[ATLAS]] және [[Жинақы мюонды соленоид|CMS]] эксперименттерінде [[Хиггс бозоны]]ның жақында ашылуы растаған [[Электроәлсіз симметрияның риясыз бұзылуы|механизмді]] теориялық ашқаны үшін'' {{oq|en|for the theoretical discovery of a mechanism that contributes to our understanding of the origin of mass of subatomic particles, and which recently was confirmed through the discovery of the predicted fundamental particle, by the ATLAS and CMS experiments at CERN's Large Hadron Collider}} |rowspan="2"|<ref name="Physics2013">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/|title=The Nobel Prize in Physics 2013|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2013-10-08|lang=en}}</ref> |- | [[Сурет:Higgs, Peter (1929)3.jpg|90px|Питер Хиггс]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Питер Хиггс]] |- |rowspan="3"|[[2014 жыл|2014]] |[[Сурет:Isamu Akasaki 201111.jpg|90px]] | {{flagicon|Жапония}} [[Исаму Акасаки]] |rowspan=3| ''Жарқын және энерготиімді ақ жарық көздерін пайда болуына алып келген тиімді көк [[жарық диоды]]н ойлап тапқан өнертабысы үшін'' {{oq|en|for the invention of efficient blue light-emitting diodes which has enabled bright and energy-saving white light sources}} |rowspan="3"|<ref name="Physics2014">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2014/|title=The Nobel Prize in Physics 2014|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2014-10-07|lang=en}}</ref> |- |[[Сурет:Hiroshi Amano 20141007.jpg|90px]] | {{flagicon|Жапония}} [[Хироси Амано]] |- |[[Сурет:Shuji Nakamura Nobel (cropped).jpg|90px]] | {{flagicon|Жапония}} {{flagicon|АҚШ}} [[Сюдзи Накамура]] |- |rowspan="2"|[[2015 жыл|2015]] ||[[Сурет:Takaaki Kajita cropped 1 Takaaki Kajita 202010 (cropped).jpg|90px]] | {{flagicon|Жапония}} [[Такааки Кадзита]] |rowspan="2"|''Нейтрино массасын бар екенін көрсететін, [[нейтрино осцилляциялары]]н ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of neutrino oscillations, which shows that neutrinos have mass}} |rowspan="2"|<ref name=N15>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2015 | publisher = Nobel Foundation | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2015/press.html|accessdate=2015-10-05}}</ref> |- |[[Сурет:D810 5139 Arthur B. McDonald, physics (22960078224).jpg|90px]] | {{flagicon|Canada}} [[Артур Макдональд]] |- |rowspan="3"|[[2016 жыл|2016]] |[[Сурет:DavidThouless 1995 UW.jpg|90px]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Дэвид Таулесс]] <br><small>({{бөлшек|1|2}} жүлде)</small> |rowspan="3"| ''[[Топологиялық фазалық ауысу]]ды және материяның топологиялық фазаларын теориялық ашқаны үшін {{oq|en|for theoretical discoveries of topological phase transitions and topological phases of matter}}'' |rowspan="3"|<ref name="Physics2016">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2016/|title=The Nobel Prize in Physics 2016|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2016-10-04|lang=en}}</ref> |- |[[Сурет:Duncan Haldane.jpg|90px]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Данкан Холдейн]] <br><small>({{бөлшек|1|4}} жүлде)</small> |- |[[Сурет:Congreso Futuro - 2019-01-14 - 05 (cropped).jpg|90px]] | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Джон Костерлиц]] <br><small>({{бөлшек|1|4}} жүлде)</small> |- |rowspan="3"| [[2017 жыл|2017]] | [[File:Rainer Weiss - December 2006 (cropped).jpg|90px]] | {{flagicon|United States}} [[Райнер Вайсс]]<br><small>({{бөлшек|1|2}} жүлде)</small> |rowspan="3"| "[[LIGO]] детекторына шешуші үлес қосқаны үшін және [[гравитациялық толқын]]дағы бақылаулары үшін" {{oq|en|for decisive contributions to the LIGO detector and the observation of gravitational waves}} |rowspan="3"| <ref name=N17>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2017 | publisher = Nobel Foundation | url = https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2017/press.html | accessdate = 3 October 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171005013308/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2017/press.html | archive-date = 5 October 2017 | url-status = live }}</ref> |- | [[File:Kip Thorne at Caltech.jpg|90px]] | {{flagicon|United States}} [[Кип Торн]] <br><small>({{бөлшек|1|4}} жүлде)</small> |- | [[File:05-0367-92D.hr.jpg|90px]] | {{flagicon|United States}} [[Барри Бэриш]] <br><small>({{бөлшек|1|4}} жүлде)</small> |- |rowspan="3"| [[2018 жыл|2018]] | [[File:Arthur Ashkin EM1B5678 (44417135450) (adjusted).jpg|90px]] |{{flagicon|United States}} [[Артур Эшкин]]<br><small>({{бөлшек|1|2}} жүлде)</small> | "[[Лазерлік физика]] саласындағы жаңашыл өнертабыстары үшін, атап айтқанда, [[оптикалық пинцет]]і үшін және оларды биологиялық жүйелерге қолданғаны үшін" {{oq|en|for the optical tweezers and their application to biological systems}} |rowspan="3"| <ref name=N18>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2018 | publisher = Nobel Foundation | url = https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ | accessdate = 2 October 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181002141926/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/ | archive-date = 2 October 2018 | url-status = live }}</ref> |- | [[File:Gérard Mourou, 2014.jpg|90px]] |{{flagicon|France}} [[Жерар Муру]]<br><small>({{бөлшек|1|4}} жүлде)</small> | rowspan="2" |"[[лазерлік физика]] саласындағы жаңашыл өнертабыстары үшін, атап айтқанда, «жоғары интенсивті, ультра қысқа оптикалық импульстарды генерациялау әдісі» үшін" {{oq|en|for their method of generating high-intensity, ultra-short optical pulses}} |- | [[File:Donna Strickland, OSA Holiday Party 2012.jpg|90px]] |{{flagicon|Canada}} [[Донна Стрикленд]]<br><small>({{бөлшек|1|4}} жүлде)</small> |- |rowspan="3"| [[2019 жыл|2019]] | [[File:Jim Peebles (cropped 2).jpg|90px]] | {{flagicon|Canada}} {{flagicon|United States}} [[Джим Пиблс]]<br><small>({{бөлшек|1|2}} жүлде)</small> | "[[физикалық космология]]дағы теориялық жаңалықтар үшін" {{oq|en|for theoretical discoveries in physical cosmology}} | rowspan=3 | <ref name=N19>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2019 | publisher = Nobel Foundation | url = https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/press-release/ | accessdate = 8 October 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191008102353/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/press-release/| archive-date = 8 October 2019 | url-status = live }}</ref> |- | [[File:Michel Mayor, 2012 (cropped).jpg|90px]] |{{flagicon|Switzerland}} [[Мишель Майор]]<br><small>({{бөлшек|1|4}} жүлде)</small> | rowspan=2 |"Күн түріндегі жұлдыз айналасында [[экзопланета]]лық ашылуы үшін" {{oq|en|for the discovery of an exoplanet orbiting a solar-type star}} |- | [[File:Didier Queloz, 2012 (cropped).jpg|90px]] |{{flagicon|Switzerland}} [[Дидье Кело]]<br><small>({{бөлшек|1|4}} жүлде)</small> |} === 2020-шы === {| class="wide" !Жыл !width=90px|Суреті !width=30%|Ел, лауреат !width=55%|Марапаттау негіздемесі !width=20px|Ақпарат қайнары |- |rowspan="3"|[[2020 жыл|2020]] |[[Сурет:Roger Penrose IMG 0059 (cropped).jpg|90px]] | {{Ту|Ұлыбритания}} [[Роджер Пенроуз]]<br>(1931)<br><small>({{бөлшек|1|2}} жүлде)</small> | ''[[Қара құрдым]] пайда болуы [[жалпы салыстырмалылық теориясы]]ның сенімді болжамы екенін анықтау үшін'' {{oq|en|for the discovery that black hole formation is a robust prediction of the general theory of relativity}} | rowspan=3 |<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2020 | publisher = [[Нобель қоры]] | url = https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/ | accessdate = 2020-10-06 | lang = en | archive-date = 2020-10-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201006101115/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/ | deadlink = no }}</ref> |- |[[Сурет:Reinhard Genzel.jpg|90px]] | {{Ту|Германия}} [[Райнхард Генцель]]<br>(1952)<br><small>({{бөлшек|1|4}} жүлде)</small> | rowspan=2 | ''Біздің галактиканың орталығында супермассивті актам нысанды ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of a supermassive compact object at the centre of our galaxy}} |- |[[Сурет:Andrea Ghez (cropped).jpg|90px]] | {{Ту|АҚШ}} [[Андреа Гез]] <br>(1965)<br><small>({{бөлшек|1|4}} жүлде)</small> |- |rowspan="3"|[[2021 жыл|2021]] |[[Сурет:Parisi giorgio (cropped).jpg|90px]] | {{Ту|Италия}} [[Джорджо Паризи]]<br>(1948)<br><small>({{бөлшек|1|2}} жүлде)</small> | ''Физикалық жүйелердегі атомнан планетарлық масштабқа дейінгі бұзылулар мен ауытқулардың өзара әрекеттесуін ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of the interplay of disorder and fluctuations in physical systems from atomic to planetary scales.}} | rowspan=3 |<ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2021 | publisher = [[Нобель қоры]] | url = https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/summary/ | accessdate = 2022-10-04 | lang = en | archive-date = 2022-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220720010610/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/prize-announcement/ | deadlink = no }}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/nobelevskaya-premiya-po-fizike-2021/31494629.html|title=За 50 лет до Греты: Нобелевскую премию по физике присудили за моделирование климата Земли|author=Александра Борисова-Сале|website=[[Настоящее время (телеканал)]]|date=2021-10-05|access-date=2023-04-29|archive-date=2023-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230429151452/https://www.currenttime.tv/a/nobelevskaya-premiya-po-fizike-2021/31494629.html|deadlink=no}}</ref> |- |[[Сурет:Crafoord Prize EM1B0732 (42329290061).jpg|90px]] | {{Ту|АҚШ}} [[Сюкуро Манабэ]]<br>(1931)<br><small>({{бөлшек|1|4}} жүлде)</small> | rowspan=2 | ''Жер климатын физикалық модельдеу, өзгергіштікті сандық бағалау және жаһандық жылынуды сенімді болжау үшін'' {{oq|en|for the physical modelling of Earth's climate, quantifying variability and reliably predicting global warming.}} |- |[[Сурет:Nobel prize medal grey.png|90px]] | {{Ту|Германия}} [[Клаус Хассельман]]<br>(1931)<br><small>({{бөлшек|1|4}} жүлде)</small> |- |rowspan="3"|[[2022 жыл|2022]] |[[Сурет:Alain Aspect (26341660894) (cropped).jpg|90px]] | {{Ту|Франция}} [[Ален Аспе]]<br>(1947)<br><small>({{бөлшек|1|3}} жүлде)</small> | rowspan=3 |''Шатастырылған фотондармен эксперименттер жүргізу, Белл теңсіздігінің бұзылуын принципін анықтау және кванттық информатикадағы жаңашылдығы үшін'' {{oq|en|for experiments with entangled photons, establishing the violation of Bell inequalities and pioneering quantum information science}} | rowspan=3 |<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rfi.fr/ru/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/20221004-%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8E-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D1%8B%D0%BC-%D0%B8%D0%B7-%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%88%D0%B0-%D0%B8-%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0-%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8|title=Нобелевскую премию по физике присудили ученым из Франции, США и Австрии за исследования в области квантовой механики|website=[[Международное французское радио]]|date=2022-10-04|access-date=2023-04-28|archive-date=2023-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230428111140/https://www.rfi.fr/ru/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/20221004-%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8E-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D1%8B%D0%BC-%D0%B8%D0%B7-%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%88%D0%B0-%D0%B8-%D0%B0%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0-%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2022 | publisher = [[Нобель қоры]] | url = https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/summary/ | accessdate = 2022-10-04 | lang = en | archive-date = 2022-10-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221005192611/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/summary/ | deadlink = no }}</ref> |- |[[Сурет:JohnClauser.jpg|90px]] | {{Ту|АҚШ}} [[Джон Клаузер]]<br>(1942)<br><small>({{бөлшек|1|3}} жүлде)</small> |- |[[Сурет:A. Zeilinger (cropped).jpg|90px]] | {{Ту|Аустрия}} [[Антон Цайлингер]]<br>(1945)<br><small>({{бөлшек|1|3}} жүлде)</small> |- |rowspan="3"|[[2023 жыл|2023]] |[[Сурет:Anne LHuiller 01.JPG|90px]] | {{Ту|Франция}} {{Ту|Швеция}} [[Анн Л’Юилье]]<br>(1958)<br><small>({{бөлшек|1|3}} жүлде)</small> | rowspan=3 | ''Заттағы [[электрон]]дардың динамикасын зерттеу үшін жарықтың аттосекундтық импульстарын тудыратын эксперименттік әдістер үшін'' {{oq|en|for experimental methods that generate attosecond pulses of light for the study of electron dynamics in matter}} | rowspan=3 |<ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2023|publisher=Nobel Foundation|date=2023-10-03|access-date=2023-10-03|archive-date=2023-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004040851/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/summary/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite journal |date=1970 |title=Contributors [Back cover] |url=https://ieeexplore.ieee.org/xpl/tocresult.jsp?isnumber=23203 |journal=IEEE Journal of Quantum Electronics |volume=6 |issue=12 |access-date=2023-10-03 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003151102/https://ieeexplore.ieee.org/xpl/tocresult.jsp?isnumber=23203 |url-status=live }}</ref><ref>[https://hightech.fm/2023/10/04/nobel-mrna-attolaser Вакцины, «фото» электронов и квантовые точки: за что вручили Нобелевские премии] // 4 октября 2023 </ref> |- |[[Сурет:Ferenc Krausz (cropped).jpg|90px]] | {{Ту|Мажарстан}} {{Ту|Германия}} [[Ференц Краус]]<br>(1962)<br><small>({{бөлшек|1|3}} жүлде)</small> |- |[[Сурет:US Embassy Sweden 2023 Nobel Reception (53397591873) (cropped).jpg|90px]] | {{Ту|Франция}} [[Пьер Агостини]]<br>(1941)<br><small>({{бөлшек|1|3}} жүлде)</small> |- |rowspan="2"|[[2024 жыл|2024]] |[[Сурет:John Hopfield 2016.jpg|90px]] | {{Ту|АҚШ}} [[Джон Хопфилд]]<br>(1933)<br><small>({{бөлшек|1|2}} жүлде)</small> | rowspan=2 | ''Жасанды нейрондық желілер арқылы машиналық оқытуға мүмкіндік беретін іргелі ашылулар мен өнертабыстар үшін'' {{oq|en|for foundational discoveries and inventions that enable machine learning with artificial neural networks}} | rowspan=2 | <ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/summary/|lang=en|title=The Nobel Prize in Physics 2024|publisher = [[Нобель қоры]]|access-date=2024-10-08}}</ref> |- |[[Сурет:Geoffrey Hinton - Collision 2023 - Centre Stage RCZ 1307 (cropped).jpg|90px]] | {{Ту|Ұлыбритания}} {{Ту|Канада}} [[Джеффри Хинтон]]<br>(1947)<br><small>({{бөлшек|1|2}} жүлде)</small> |- |rowspan="3"|[[2025 жыл|2025]] |[[Сурет:John Clarke (physicist) 2025 (4x5).png|90px]] | {{Ту|Ұлыбритания}} [[Джон Кларк (физик)|Джон Кларк]]<br>(1942)<br><small>({{бөлшек|1|3}} жүлде)</small> | rowspan=3 | ''Электр тізбегіндегі макроскопиялық кванттық механикалық туннельдеуді және энергияның квантталуын ашқаны үшін'' {{oq|en|for the discovery of macroscopic quantum mechanical tunnelling and energy quantisation in an electric circuit}} | rowspan=3 | <ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/summary/|lang=en|title=The Nobel Prize in Physics 2025|publisher = [[Нобель қоры]]|access-date=2025-10-07}}</ref> |- |[[Сурет:Michel H. Devoret 2017 190x180.jpg|90px]] | {{Ту|Франция}} [[Мишель Деворе]]<br>(1953)<br><small>({{бөлшек|1|3}} жүлде)</small> |- |[[Сурет:John Martinis (cropped).jpg|90px]] | {{Ту|АҚШ}} [[Джон Мартинис]]<br>(1958)<br><small>({{бөлшек|1|3}} жүлде)</small> |} == Ел бойынша статистика == {| class="simple" align="center" cellspacing="4" |- align="center" valign="bottom" |{{Баған|созылу=3|83|8|жазба=83+8}} |{{Баған|созылу=3|22|1|жазба=22+1}} |{{Баған|созылу=3|21|2|жазба=21+2}} |{{Баған|созылу=3|13|жазба=13}} |{{Баған|созылу=3|10|3|жазба=10+3}} |{{Баған|созылу=3|8|1|жазба=8+1}} |{{Баған|созылу=3|6|1|жазба=6+1}} |{{Баған|созылу=3|4|жазба=4}} |{{Баған|созылу=3|3|1|жазба=3+1}} |{{Баған|созылу=3|0|3|жазба=3}} |{{Баған|созылу=3|0|3|жазба=3}} |{{Баған|созылу=3|0|3|жазба=3}} |{{Баған|созылу=3|0|3|жазба=0+3}} |{{Баған|созылу=3|2|жазба=2}} |{{Баған|созылу=3|1|1|жазба=1+1}} |{{Баған|созылу=3|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|1|жазба=1}} |{{Баған|созылу=3|0|1|жазба=0+1}} |- align="center" | {{flagicon|АҚШ}} | {{flagicon|Германия}} | {{flagicon|Ұлыбритания}} | {{flagicon|Франция}} | {{flagicon|Ресей}}<br />{{flagicon|КСРО}} | {{flagicon|Нидерланд}} | {{flagicon|Жапония}} | {{flagicon|Швеция}} | {{flagicon|Швейцария}} | {{flagicon|Аустрия}} | {{flagicon|Дания}} | {{flagicon|Италия}} | {{flagicon|Қытай}} | {{flagicon|Канада}} | {{flagicon|Үндістан}} | {{flagicon|Ирландия}} | {{flagicon|Пәкістан}} | {{flagicon|Бельгия}} | {{flagicon|Аустралия}} |- | colspan="19" |{{Баған|15}} бір азаматтығы ғана бар лауреаттар |- | colspan="19" |{{Баған|0|15}} бір мемлекетке ғана тиесілі емес лауреаттар |} == Қызықты фактілер == * Физика саласында Нобель сыйлығының тарихында лауреаттар арасында екі әйел бар — [[1903 жыл]]ы [[Мария Склодовская-Кюри|Мария Кюри]], ол тіпті бірінші Нобель сыйлығын алған әйел-лауреат, және [[Мария Гепперт-Майер]] [[1963 жыл]]ы алған.{{-1|<ref name="NobelPhysFacts">{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/shortfacts.html|title=Facts on the Nobel Prize in Physics|publisher=[[Нобель қоры]]|accessdate=2012-06-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/65ArI8GDC|archivedate=2012-02-03}}</ref>}} * Физика саласында Нобель сыйлығын екі рет алған тек [[Джон Бардин]] — [[1956 жыл|1956]] және [[1972 жыл]]дары алған.{{-1|<ref name="NobelPhysFacts" />}} * Физика саласында Нобель сыйлығының марапаттау кезіндегі ең жас лауреаты және тіпті бар лауреаттар арасында [[Уильям Лоренс Брэгг]], ол сыйлықты [[1915 жыл]]ы өзінің әкесі [[Уильям Генри Брэгг|Уильямом Генри Брэгпен]] небәрі 25 жасында алған.{{-1|<ref name="NobelPhysFacts" />}} * Марапаттау кезіндегі ең егде лауреат [[Раймонд Дэвис]] атанды, оған сыйлық [[2002 жыл]]ы 88 жасында берілді.{{-1|<ref name="NobelPhysFacts" />}} * Лауреаттар ішінде ең ұзақ өмір сүрген, сыйлықты [[1964 жыл]]ы алған [[Чарлз Хард Таунс|Чарлз Таунс]], ол 2014 жылы 99 жасқа толды. Ең аз өмір сүрген [[1903 жыл]]ғы лауреат [[Пьер Кюри]], [[1906 жыл]]ы қайғылы жағдайда 46 жасында жол апатынан қаза тапты. * Физика және барлық Нобель сыйлығының лауреатының ішінде ең ұзақ өмір сүрген [[1929 жыл]]ы Нобель сыйлығының алған [[Луи Де Бройль|Луи де Бройль]], ол [[1987 жыл]]ы қайтыс болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Әдебиет == * {{кітап |авторы = Чолаков В. |тақырыбы = Нобель сыйлықтары: Ғалымдар және ашылулар |ссылка = |жауапты = Валерий Чолаков; [[Болгар тілі|болг.]] т., А. С. Никольскийден ауд.; Ред. және алғысөзі. хим. ғыл. д-ры [[Алексей Николаевич Шамин|А. Н. Шаминдікі]] |орын = М. |баспа = [[Мир (издательство)|Мир]] |Жыл = 1987 |страницы = |беттер = 270 |сериясы = Кітапханалық серия |таралымы = Доп. тир. 100&nbsp;000 }} (ауд.) == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116180111/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/ |date=2009-01-16 }} {{ref-en}} * [http://n-t.ru/nl/fz/ Ғылым және техника: Нобель лауреаттары: Физика саласында сыйлық] {{Нобель сыйлығы}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы}} [[Санат:Ғалымдар тізімдері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Физика саласындағы сыйлықтар]] synno6nuigf26o4wqo5i4xr8c20jhes 0 557066 3589614 3553108 2026-04-22T08:58:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3589614 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Зэндэя |шынайы есімі = {{lang-en|Zendaya}} |сурет = Zendaya - 2019 by Glenn Francis.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Зэндэя 2019 жылы |туған кездегі есімі = Зэндэя Мари Штёрмер Коулман |туған күні = 1.09.1996 |туған жері = Оукленд, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = актриса, [[әнші]], [[модель]] |азаматтығы = {{USA}} |белсенді жылдары = 2009 — қазір |бағыты = [[поп-рок]] |киностудия = |марапаттары = |imdb_id = 3918035 |сайты = [https://zendaya.com/ Зэндэя] |ортаққор = Zendaya }} '''Зэндэя Мари Штёрмер Коулман''' ({{lang-en|Zendaya Maree Stoermer Coleman}}; айтылуы {{IPAc-en|z|ɛ|n|'|d|eɪ|.|ə}} ;<ref>http://www.seventeen.com/celebrity/a34453/celebrity-name-pronunciations/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=XNkqv2AIFCw</ref> туылды 1 қыркүйек 1996 жылы, Оукленд [[Калифорния]])<ref>https://www.allmusic.com/artist/zendaya-mn0002732005/biography</ref> — американдық актриса, әнші, биші және модель. Ол өзінің мансабын балалар моделі және қосалқы биші ретінде бастады, [[Disney Channel|Disney]] арнасындағы «Шайқа!» (2010–2013) ситкомындағы Рокки Блю рөлінде танымал болды. 2015 жылдан 2018 жылға дейін ол «К.С. Қорғауында» комедиялық телесериалында ''Кэй Си Купер'' рөлін ойнады,<ref>http://www.ellegirl.ru/articles/o-net-zendaya-navsegda-proschaetsya-s-kanalom-disney/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728072120/http://www.ellegirl.ru/articles/o-net-zendaya-navsegda-proschaetsya-s-kanalom-disney/ |date=2019-07-28 }}</ref> ал 2019 жылы [[HBO]] арнасындағы «[[Эйфория]]» драмалық сериалында ойнады.<ref>https://vogue.ua/article/culture/kino/vse-chto-izvestno-o-novom-seriale-hbo-eyforiya.HTML {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813174016/https://vogue.ua/article/culture/kino/vse-chto-izvestno-o-novom-seriale-hbo-eyforiya.html |date=2020-08-13 }}</ref> Ең танымал рөлі Мишэль «Эм-Джэй» Джонс «[[Өрмекші-адам: Қайта оралу]]» және [[Өрмекші-адам: Үйден жырақта]]» фильмдерінде. == Өмірбаяны == Зэндэя 1996 жылы 1 қырқүйекте Оукленде (Калифотния штаты) дүниеге келген.Ол балалық шағын Калифорнийялық Шекспир Оринде атындағы театырында өткізді (штат Калифорния). Сол жерде оның анасы менеджердің жұмысын атқарған. Өнер мектебінде оқыған кезінде Зендая «Бір күні осы аралда» (ағыл. Once on This Island) (рөлі Ти Маун) және «Caroline, or Change» деген мюзиклда Джо деген ер адамның рөлін ойнаған. Кейіннен ол California Shake speare Theater Conservatory және American Conservatory Theater атты бағдарламаларда түскен. Селена Гоместің Tell Me Your Name деген клипінде бірге өлең айтқан. Сонымен қатар 6-жасында әкесімен бірге I Can’t Hold You In My Arms деген әнді орындады. Зендая модель ретінде Месис, Мервинс және Олд Неви деген көрсетулерінде өз өнерін көрсетті. 2012 жылы "Дисней" телеарнасындағы "Би безгегі" бағдарламасында Рокки Блю деген рөлді ойнаған. 2013 жылдың тамыз айыңда Зендаяның "Between u and Me" деген кітабы және "Replay" атты альбомы шықты. 2014 жылы «Zapped: сиқырлы айқындауыш» деген фильмде Зои Стивенстің рөлін ойнады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Commonscat}} * [http://www.zendaya.com/ Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114233650/http://zendaya.com/ |date=2012-01-14 }} * [https://www.kinopoisk.ru/name/2317683/ Зэндэя] [[КиноПоиск]]{{ref-ru}} дерекқорында [[Санат:АҚШ актрисалары]] [[Санат:АҚШ модельдері]] 1aqq88gsipccnwakqb8cw1rrl6fed0a 0 558060 3589363 3586909 2026-04-21T19:23:11Z ~2026-24616-09 180186 Әнші аты-жөнінің ресми қазақ латын графикасына сай жазылған нұсқасы қосылды. 3589363 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Димаш Құдайберген |Атауы = |Сурет =Kudaibergen at New Wave in 2019.jpg |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = Димаш Құдайберген 2019 жылы жаңа толқында |Фон = |Туылған кездегі есімі = Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген |Толық аты = Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген |Туған күні = 24.05.1994 |Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2014 жыл]]дан бастап – қазіргі күнге шейін |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}} |Дауыс түрі = [[Контратенор]] |Аспаптары = [[домбыра]], фортепиано, соқпалы аспаптар |Жанрлары = [[Эстрада]], [[опера]], [[фолк]] |Лақап аттары = Димаш |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{(!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!)}} 17 TopCheniseMusic Awards — «Best International Artist»; 24 Top China's Music Awards - «Best Asian Singer»; Top Global Chinese Music - «Жыл әншісі» |Сайты =[https://dimashnews.com/ dimashnews.com] }} '''Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген''' немесе '''Димаш''' ''(Dınmūhammed Qanatūly Qūdaibergen)'' ([[24 мамыр]] [[1994 жыл]], [[Ақтөбе]]) — Қазақстандық әнші. Витебск қаласында өткен XXIV Халықаралық эстрадалық ән орындаушылар «Славян базары-2015» байқауында Гран-при жеңіп алған, «Халық сүйіктісі» Ұлттық сыйлығының лауреаты<ref>{{Cite news|url = http://www.inform.kz/rus/article/2865435|author = |title =''«Геннадий Головкин, Нуртас Адамбай и Димаш Кудайберген стали „Народными любимцами“»''|work =МИА «Казинформ» |date =2016-01-30 |accessdate=2016-02-24}}</ref>, «Қазақстан халқының бірлігін нығайтуға лайықты үлес қосқаны үшін» [[Қазақстан Республикасының Президенті]] Құрмет грамотасымен марапатталған, [[Азия-Тынық мұхит телевизиялық ән фестивалі 2015|«ABU TV song»]] халықаралық фестивалінің қатысушысы<ref name="ABU">{{Cite news|title =''«Димаш Кудайберген представил Казахстан на международном фестивале»''|author =Ержан Жүнис, Седат Денли |url = http://24.kz/ru/news/culture/item/89722-dimash|work =www.24.kz |date =2015-10-29|accessdate=2016-02-24}}</ref>. == Отбасы == [[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руының [[Қырғыз руы|қырғыз]] бөлімінен шыққан.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.sputnik.kz/live/20210206/16224649/kazakh-kyrgyz-dimash-kudaybergen-semia.html|title=Казах или кыргыз: отец Димаша Кудайбергена рассказал историю происхождения его семьи|website=Sputnik Казахстан|accessdate=2021-02-09}}</ref> Димаштың ата-анасы танымал әншілер [[Қанат Айтбаев]] және [[Светлана Айтбаева]]. Димаштың әкесі Қанат Айтбаев - облыстық филармонияның басшысы, анасы Светлана Айтбаева – облыстық маслихат депутаты. Димаштың ата-әжелері де музыка адамдары. Бірі домбырада ойнаса, екіншісінің ән айтуға бейімі мол. Димаштың Раушан атты қарындасы, Мансұр атты інісі бар. Димаш Құдайберген 24 мамыр 1994 жылы Ақтөбе қаласында Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткерлері Қанат Құдайбергенұлы мен Светлана Айтбаева отбасында дүниеге келген. Ең алғаш рет спектакльде ойнауымен таныла бастады. Бес жасында музыкалық колледж сахнасында алғаш әнші ретінде ән салған. Алты жасында “Айналайын” Республикалық байқауының “Фортепиано” номинациясында жеңімпаз атанған. 2010 жылы "Байқонырдың Әсем дауыстары" Халықаралық фестивалінің І жүлде лауреаты атанды. 2012 жылы “Жас Қанат” Республикалық жас ән орындаушылар байқауының Гран-при жүлдесіне ие болды. 2012 жылы “Восточный базар” Халықаралық байқауында І жүлде лауреаты атағына ие болды. Бір жылдан соң, “Мейкин Азия” І Халықаралық фестивалінің жеңімпазы болып атанды. 2014 жылы Ақтөбе қаласында А.Жұбанов атындағы Музыкалық колледжінде “академиялық ән орындау” факультетін бітіріп, Қазақ Ұлттық өнер университетінің “эстрада өнері” факультетіне түсті. Нағыз танымалдық Витебск қаласында XXIV Халықаралық эстрадалық ән орындаушылар «Славян базары-2015» байқауында Гран-при жеңіп алған соң келген. Екі күн ішінде, жас әнші 175 ұпай жинаған. Бірінші күні ол Константин Меладзе композиторінің «Опять метель» әнін, ал екінші күні Француз әншісі Грегори Лемаршаль репертуарынан алынған «Sos dun terien un detresse» әнін орындады. 2015 жылы 28 қазан күні Ыстамбұлдада Димаш Құдайбергенов “Abu TV” Халықаралық Азия-Тынық мұхит фестивалінде Қазақстан Республикасының атынан алғаш рет қатысты. 27 наурызда 2017 Қазақстанның сүйікті әншісі Димаш Құдайбергенов "Top Chinese Music Awards" номинацияның жеңімпазы атанды. Әншінің PR-директоры Алпамыс Шаримовтың айтуы бойынша, біздің әнші "Азиядағы ең атақты әнші" номинациясын жеңіп алды. Марапаттау церемониясы кезінде Димаш SOS d'un terrien en d&eacute;tresse әнін орындады.<ref>{{Cite web|url = http://sazalem.com/kk/news/dimash-kudaibergenov-china-grammy|title = Димаш Құдайбергенов "Қытайдағы Грэмми" жеңіп алды| author = |work = |date =2017-03-27 |publisher = |lang=kk}}</ref> 15 сәуір 2017 Димаш Құдайбергенов Қытайдағы "[[Singer 2017]]" жобасында екінші орын алды. Димаш өзінің ақтық сынағында Қытайдың әншісі Шан Венжемен дуэт құрып ән айтады. Ақтық сынақта ол Майкл Джексонның: Dangerous, Billie Jean, The Way You Make Me Feel және Earth song атты әндерін айтып шығады. Ал бірінші орынды болса Қытай қызы Sandy Lam жеңіп алады.<ref>{{Cite web|url = http://sazalem.com/kk/news/dimash-i-am-a-singer-ekinshi-oryn|title = Димаш Құдайбергенов "I am a Singer" жобасында екінші орын алды| author = |work = |date =2017-04-16 |publisher = |lang=kk}}</ref> == Шығармашылық == Көптеген адамдардың, тіпті сыналған музыкалық сыншылар Димаш дауысының 6 октавада таңқаларлық ауқымын тудырады - бастан ысқырыққа дейін. Құдайбергеновтың ұстазы Марат Айтимов, ол [[контртенор]] емес жасады деп, өйткені ол ноталарды төмендетіп, төмендете алады, және лирикалық тенор, және сопрано<ref>[https://informburo.kz/stati/chyo-ispolnenie-opery-2-zvonche-rossiyskogo-vitasa-ili-kazahstanskogo-dimasha.html Чьё исполнение «Оперы № 2» звонче — Орыс Витас немесе қазақстандық Димаш]</ref>. Димаш әр түрлі жанрдағы вокалдық шығармаларды әртүрлі тілдерде орындайды ([[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Украин тілі|украин]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Қытай тілі|қытай]] және т.б.) Ол мәдени іс-шараларға белсенді қатысады, сондай-ақ, 2017 жылдың 29 қаңтарында ол [[Алматы]]дағы [[Қысқы Универсиада 2017|Қысқы Универсиада]]ның ашылуында сөз сөйледі<ref>[https://www.nur.kz/1391813-poyavilos-video-feerichnogo-vystuple.html Универсиаданың ашылу салтанатында Димаш Құдайбергеннің таңғажайып сөйлеген бейнесі болды]</ref>. [[2017 жыл]]ғы [[27 маусым]]да «[[Астана Арена]]» спорт кешенінің стадионында. «BASTAU live show» атты алғашқы ірі жеке концертін өткізді. Сахнаның шеттерінде екі үлкен экран орнатылған, онда сөз сөйлеген болатын. Бұл суретшінің арқасында залдың барлық бұрыштарынан көрінді. Спектакль кезінде Димаш әртүрлі бейнелерде пайда болды, Кинотеатрдың бес костюмі - дәстүрлі қазақтан қазіргі заманға дейінгі, және олардың әрқайсысы дыбысталған шығармаларға сәйкес келеді. Содан кейін әнші домбырашылармен бірге күй тартты, [[Майкл Джексон]]ның әндерін орындады. Димаштың орындауындағы pop патшасының аңызға айналған «айлыққа» өтуі және танымал әуенді «Билли Жан» көрермендердің көңілінен шықты. Димаш ресейлік танымал әнші Кристина Орбокайтемен, швкд әншісі Лоринмен, әлемге әйгілі өнер жұлдызы ЛараФабианмен, қытайлық әнші Терри Линмен дуэт болып, бірген ән шырқаған. 2017 жылғы 28 желтоқсанда Димаш Құдайберген дизайнер [[Майкл Джексон]]мен және [[Леди Гага]]мен, Гоко Зальди болып табылады. Еркектер арасында «2017 жылғы ең әдемі жүздердің 100» тізіміне қазақстандық әнші кірді. Рейтинг [[YouTube]] каналында жариялаған TC Candler, онда Димаш 76 позицияда орналасқан. 2018 жылдың 28 қаңтары Қытайдағы Жаһандық алтын марапаттау рәсімінде «Үздік суретші» номинациясы бойынша жеңімпаз атанды<ref>[https://forbes.kz/news/2018/01/28/newsid_164779 Global golden Қытайда жеңді Димаш Құдайберген chart awards]</ref>. 2018 жылдың 24 мамырында Димаш Құдайбергеннің ағылшын тіліндегі "Screaming" атты әнінің бейнебаяны жарыққа шықты. Əннің композиторы Muhgal осы күнге дейін Rihanna, Usher, Cherul Fermandes - Versini, Shakira, Ne-Yo, Avisi сынды əншілерге əндер жазған<ref>[http://lenta.inform.kz/kz/dimash-zhana-beynebayanyn-tusirdi_a3262568 Димаш жаңа бейнебаянын түсірді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190811085111/http://lenta.inform.kz/kz/dimash-zhana-beynebayanyn-tusirdi_a3262568 |date=2019-08-11 }}</ref>. 2018 жылғы 19 қарашада Лондонда Димаш Құдайбергеннің жеке концерті өтті. Indigo at the O2" концерт залы лық толып, қазақстандық әншінің табынушылары әлемнің түкпір-түкпірінен жиналды. Барлығы 45 елден тыңдармандар келіпті. Екі сағатқа созылған концерт өте жоғары деңгейде өтіп, баршаның көңілінен шықты. Әр нөмірдің декорациясы да, костюмі де әртүрлі болған. Жанды дыбыс пен Димаш Құдайбергеннің дауысы құлақтың құрышын қандырып, әрбір жанды елітіп әкеткендей болды, дейді шоу ұйымдастырушылары. Әндердің бірі кезінде Димаш фан-зонадағы көрермендерге пиджагін лақтырды. Бір ерекшелігі, бұл зонадағы көрермендер қойылымның ажырамас бөлігіндей болып, концертке бастан-аяқ қатысты. Концерт барысында халықтың жүрегінен орын алған әндермен қатар, жаңа туындылар да таныстырылды: Adagio, Дайдидау, Сағындым, M. Jackson Tribuet, The Show Must go on, Лейла, If I Never Breathe Again және тағы басқалары. Шоудың шарықтау шегі Димаш сол кеште өзінің жан досы, қазақстандық мәнерлеп сырғанаушы Денис Теннің рухына арнаған "SOS d'un terrien" композициясы болған еді. Димаштың орындауы жиналған қауымды елжіреткені сонша, ду қол шапалақ ұзақ уақыт тоқтамады<ref>[https://sputniknews.kz/culture/20181120/8151396/dimash-qudaibergen-london-show.html]</ref>. 2019 жылдың 8 наурызында "Аққуым" <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lK46Lv1th_I]</ref> әніне, 23 сәуірде "Любовь уставших лебедей" <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=92r47QSRYBI]</ref> әніне бейнебаяндар шығады. 2017 жылғы 2 желтоқсанда Бейжіңде "iQiyi Scream Night" салтанаты өтті — IQIYI ірі қытайлық видеохостинг ұйымдастырған жыл сайынғы жастар сыйлығы. 2014 жылдан бастап оған шоу-бизнестің жүздеген жас жұлдыздары қатысады. "iQiyi Scream Night" жастардың театрдың, музыканың, киноның түрлі салаларындағы нақты жетістіктерін көрсете отырып, Қытайдың ойын-сауық және мәдениет индустриясын ілгерілетуге бағытталған. "IQiyi Scream Night" нұсқасы бойынша "ең танымал әнші" номинациясында жеңіске жеткеннен кейін Димаш мынадай сөздер айтты: — Менің не сезінетінімді сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес, өйткені бұл әр адамның арманы — өз ісінде жетістікке жету. Өз ісінің шебері және асом болу, ол оған өмірін арнайды. Міне, мен өз көрермендеріме алғыс айтқым келеді. Менің ойымша, "жылдың үздік әншісі" Бұл марапатты "алдын-ала" алды, өйткені әлі жас, әлі де көп нәрсені дәлелдеу керек. Мен жетістікке жетіп, сіздермен бірге арманға ұмтылғым келеді, құрметті жанкүйерлер! Осындай сыйлық үшін рахмет! 2019 жылы Димаш Құдайберген CBS арнасының The World's Best атты таланттар шоуына қатысты. Байқаудың бірінші турында француз әні "S.O.S. d'un terrien en detresse"-ді орындады. Келесі турға сәтті түрде өтіп, екінші турда "All by Myself" әнін орындап, залда болған барлық көрермендерді тәнті етті. Димаш Құдайберген үшінші турда Adagio композициясын орындады. Өнер көрсеткеннен кейін әнші қазылар алқасын таңғалдыратын мәлімдеме жасады. Ол шоуға қатысудан бас тартып, қазылар алқасынан түсіністікпен қарауды сұрады. Оның айтуынша, әнші балалармен бәсекеге түсуді қаламайды<ref>[https://baribar.kz/96813/dimash-qudajbergen-the-world-s-best-shouynan-shyghyp-ketti/]</ref>. 2019 жылдың 22 және 23 наурыз күндері әнші Димаш Құдайберген Мәскеудің Кремль сарайында екі концерт берді. Димаштың Мәскеудегі бірінші концерті қалай дүркіреп өтсе, екіншісі де жоғары деңгейде болды. Ресейдің бас сахнасы – Кремльдің алты мың орындық үлкен залы көрермендерге лық толды. Димаштың 56 елден келген фанаттарынан бөлек, Ресейдің түкпір-түкпірінен өнерсүйер қауым көптің аузында жүрген қазақ әншісін тыңдауға келген. Концерт үзіліссіз екі жарым сағатқа созылды. Димаш кеш барысында қазақ, орыс, ағылшын, қытай, француз тілдерінде ән шырқады. Тіпті "Screaming" әнімен концертті бастаған кезде қазақша рэп орындап, жұртты таңғалдырды. Концертте көпшіліктің сүйікті әндерімен қатар, жаңа туындылар шырқалды. Жиналған қауым әрбір әннен кейін Димашқа қол шапалақтап, қошемет көрсетуге тырысып бақты. Әсіресе, "S.O.S", "Дайдидау", "Грешная страсть" әндері жұртшылықты ерекше тәнті етті<ref>[https://sputniknews.kz/culture/20190324/9655423/Dimas-Maskeu-kontsert.html]</ref>. 2019 жылдың 8 сәуірі күні Димаш Құдайберген Алла Пугачеваның шығармашылық кешінде ән шырқады. Примадоннаның ән кеші Мәскеуде "Crocus City Hal" концерттік залында өткен. Димаш Алла Пугачеваның "Любовь, похожая на сон" әнін жеріне жеткізіп орындады. Әнді продюсер әрі композитор Игорь Крутой сүйемелдеді<ref>[https://sputniknews.kz/culture/20190409/9769792/Dimash-Alla-Pugacheva-kontsert-video.html]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымы күні Димаш Құдайберген «МУЗ-ТВ 2019 сыйлығы» кешінің арнайы қонағы болды. Арнайы қонақ ретінде шақырылып, ең бірінші болып қызыл кілеммен жүріп өткен Димаш кештің шымылдығын ашты. Кеште Игорь Крутойдың сүйемелдеуімен "Любовь уставших лебедей" әнін орындап, көрермендердің ыстық ықыласына, қошеметіне бөленді. Әннен кейін көрермендермен қазақша амандасқан соң, орыс халқына қазақ елінен үлкен сәлем жолдаймын деді. Содан кейін "Mademoiselle Hyde" әнін жоғары деңгейде орындап, кешке керемет сый жасады<ref>[https://www.qamshy.kz/article/48637-dimash-muz-tv-2019-syylyghy-keshinde-keremet-oner-korsetti-video]</ref>. 2019 жылдың 29 маусымы күні Димаш Құдайберген Нұр-Сұлтанда "Арнау" атты жеке ән кешін өткізеді. "Арнау" атты ән кешінде қазақтың халық әндері, қазақстандық және шетелдік танымал композиторлардың туындылары, сондай-ақ заманауи үлгіде өңделген Димаштың авторлық әндері шырқалады. Көрермендер ашық аспан астында қазақ, ағылшын, орыс, француз, ханзу және итальян тілдерінде шырқалған әндерді тыңдай алады. Концерт 4-5 бөлімнен тұрады деп жоспарланған<ref>[https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/music/55874/]</ref>. == Білімі == 5 жасынан бастап фортепианода ойнауды үйренеді. Балалар хорында ән айтқан. 2014 жылы Димаш Ахмет Жұбанов атындағы музыкалық колледжде академиялық ән орындау сыныбын тәмамдады. Димаш Қазақ Ұлттық өнер университетін “Эстрада вокалы” мамандығы бойынша бітіріп шықты<ref>[https://kaz.zakon.kz/4925663-dimash-daybergen-ner-akademiyasyn-b-t-r.html]</ref>. Димаш серб, итальян, француз, ағылшын, орыс т.б тілдерде ән орындайды. == Телешоу == * «Саз әлемі» («[[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]]») — қатысушы; * «7 ән» («Хабар») — қатысушы<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=3lnqnF6jkpk|title = Димаш Кудайбергенов — Киналама (7 ан)|author = |work = |date =2015-04-24 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * Орталық хабар («Хабар», 15.05.2015) — ата-анасымен қонақ; * «Из первых рук» («[[Рика ТВ]]», 21.07.2015) — әкесімен қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VU5_LCB34TI|title=Из первых рук (Рика ТВ) от 20 июля 2015 года|author=РИКА ТВ|date=2015-07-21|accessdate=2017-02-02}}</ref>; * Таңшолпан («Қазақстан» РТРК) — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=0zyBy3L8SqQ|title =«Таңшолпан» ақпаратты-сазды бағдарламасы — Димаш Құдайберген |author = |work = |date =2015-07-14 |publisher =«Қазақстан» Ұлттық арнасының  |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * Орталық хабар («Хабар») — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=emiq_SlTg8Q|title = Димаш Кудайбергенов — Орталык Хабар 14.08.2015|author = |work = |date =2015-08-14 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * «Түнгі студияда Нұрлан Қоянбаевпен» («Қазақстан» РТРК) — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=WQLS7MYp1MY|title = "ТҮНГІ СТУДИЯ" Нұрлан Қоянбаев" Қонақта: Димаш Құдайбергенов (2015)|author = |work = |date =2015-09-09 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * «ҚызықTimes» («Хабар») — қонақ, Әдемі атты әншімен бірге<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=YRrlLVO-6Vw|title = Димаш Құдайбергенов және Адэми (Жаңа times) (2016)|author = |work = |date =2015-12-31 |publisher =Project X Kazakhstan |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * «Бенефис шоу» Майра Мұхаммедқызы («Хабар») — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=S_x4brNcaPg|title = Майра Мұхамедқызы & Димаш Кудайбергенов — Аккуым| author = |work = |date =2016-01-23 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * «Аналар» («[[Astana TV]]») — анасымен қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_myKtwhpHFo|title=Димаш Құдайбергеновтың анасы [Аналар] 2016|author=Jan di hoo|website=|date=2016-09-03|publisher=|accessdate=2017-02-02}}</ref>; * «Жан сырым» («[[Жетінші арна]]») — қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d5RFbmaL41k|title=Димаш Құдайбергенов осы жексенбіде "Жан сырым" бағдарламасында 20:30!|author=Седьмой канал - 7 канал Казахстан|website=|date=2016-05-17|publisher=|accessdate=2017-02-02}}</ref>; * «Бенефис шоу» («[[Хабар (телеарна)|Хабар]]») — ата-анасымен қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TvLYY4Lpgm8|title=Димаш Құдайбергенов «Бенефис шоу»|author=Farida Yesbenbetova|website=|date=2016-04-17|publisher=|accessdate=2017-02-02}}</ref>; * «[[Singer 2017]]» («Hunan TV») — қатысушы<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=S_x4brNcaPg|title = Майра Мұхамедқызы & Димаш Кудайбергенов — Аккуым| author = |work = |date =2016-01-23 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>. * «Bastau» (31 арна) — əнші * CBS арнасының «The World’s Best» таланттар шоуы — қатысушы == Марапаттары == * 2014 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|«Дарын» Мемлекеттік Жастар сыйлығының]] лауреаты; * «Жыл таңдауы Халықтың сүйіктісі» Ұлттық сыйлығының лауреаты; * 2017 жылы Қазақстан Республикасының мәдениет пен өнер саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері; * 2017 жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті – елбасы қоры сыйлығының иегері; * 2018 жылы Қытайда "Жылдың үздік әртісі" премиясының иегері. * 2018 жылы Қытайда "Weibo Night" салтанатында "Ең танымал әртіс" жүлдесінің иегері. * 2019 жылы 5 желтоқсан күні Ресейдің «Виктория» ұлттық музыкалық сыйлығының екі бірдей номинациясының иегері атанды. Жүлде қорытындысы бойынша Димаш «Жыл жаңалығы» және «Классикалық музыкадағы Жыл вокалшысы» (Олимпико) номинацияларының жеңімпазы атанды. * 2019 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атанды. * 2021 жылы Димаш Құдайберген Азиядағы ең сымбатты ер адам атанды. King Choice веб-сайтында өткен онлайн дауыс беру нәтижесінде Димаш Құдайберген 9 304 871 дауыс жинаған. Екінші орында 8 197 975 дауыс жинаған оңтүстіккореялық BTS тобының әншісі Ким Сокджин. Үшінші орынға тағы бір оңтүстіккореялық әнші Чха Ын У (1 918 514 дауыс) ие болды.<ref>{{Cite news|url = https://kingchoice.me/the-100-most-attractive-asian-celebs-2021/dimash-kudaibergen|title = Dimash Kudaibergen is #1 in THE 100 MOST ATTRACTIVE ASIAN CELEBS 2021|work = KingChoice|date = 2021-10-01}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Instagram|kudaibergenov.dimash}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Президенті сыйлығының иегерлері]] dd8x3paxvhzouskrw19p92ozs91vla9 3589364 3589363 2026-04-21T20:03:28Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-24616-09|~2026-24616-09]] ([[User talk:~2026-24616-09|т]]) өңдемелерінен [[User:Ashina|Ashina]] соңғы нұсқасына қайтарды 3586909 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Димаш Құдайберген |Атауы = |Сурет =Kudaibergen at New Wave in 2019.jpg |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = Димаш Құдайберген 2019 жылы жаңа толқында |Фон = |Туылған кездегі есімі = Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген |Толық аты = Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген |Туған күні = 24.05.1994 |Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2014 жыл]]дан бастап – қазіргі күнге шейін |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}} |Дауыс түрі = [[Контратенор]] |Аспаптары = [[домбыра]], фортепиано, соқпалы аспаптар |Жанрлары = [[Эстрада]], [[опера]], [[фолк]] |Лақап аттары = Димаш |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{(!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!)}} 17 TopCheniseMusic Awards — «Best International Artist»; 24 Top China's Music Awards - «Best Asian Singer»; Top Global Chinese Music - «Жыл әншісі» |Сайты =[https://dimashnews.com/ dimashnews.com] }} '''Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген''' немесе '''Димаш''' ([[24 мамыр]] [[1994 жыл]], [[Ақтөбе]]) — Қазақстандық әнші. Витебск қаласында өткен XXIV Халықаралық эстрадалық ән орындаушылар «Славян базары-2015» байқауында Гран-при жеңіп алған, «Халық сүйіктісі» Ұлттық сыйлығының лауреаты<ref>{{Cite news|url = http://www.inform.kz/rus/article/2865435|author = |title =''«Геннадий Головкин, Нуртас Адамбай и Димаш Кудайберген стали „Народными любимцами“»''|work =МИА «Казинформ» |date =2016-01-30 |accessdate=2016-02-24}}</ref>, «Қазақстан халқының бірлігін нығайтуға лайықты үлес қосқаны үшін» [[Қазақстан Республикасының Президенті]] Құрмет грамотасымен марапатталған, [[Азия-Тынық мұхит телевизиялық ән фестивалі 2015|«ABU TV song»]] халықаралық фестивалінің қатысушысы<ref name="ABU">{{Cite news|title =''«Димаш Кудайберген представил Казахстан на международном фестивале»''|author =Ержан Жүнис, Седат Денли |url = http://24.kz/ru/news/culture/item/89722-dimash|work =www.24.kz |date =2015-10-29|accessdate=2016-02-24}}</ref>. == Отбасы == [[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руының [[Қырғыз руы|қырғыз]] бөлімінен шыққан.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.sputnik.kz/live/20210206/16224649/kazakh-kyrgyz-dimash-kudaybergen-semia.html|title=Казах или кыргыз: отец Димаша Кудайбергена рассказал историю происхождения его семьи|website=Sputnik Казахстан|accessdate=2021-02-09}}</ref> Димаштың ата-анасы танымал әншілер [[Қанат Айтбаев]] және [[Светлана Айтбаева]]. Димаштың әкесі Қанат Айтбаев - облыстық филармонияның басшысы, анасы Светлана Айтбаева – облыстық маслихат депутаты. Димаштың ата-әжелері де музыка адамдары. Бірі домбырада ойнаса, екіншісінің ән айтуға бейімі мол. Димаштың Раушан атты қарындасы, Мансұр атты інісі бар. Димаш Құдайберген 24 мамыр 1994 жылы Ақтөбе қаласында Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткерлері Қанат Құдайбергенұлы мен Светлана Айтбаева отбасында дүниеге келген. Ең алғаш рет спектакльде ойнауымен таныла бастады. Бес жасында музыкалық колледж сахнасында алғаш әнші ретінде ән салған. Алты жасында “Айналайын” Республикалық байқауының “Фортепиано” номинациясында жеңімпаз атанған. 2010 жылы "Байқонырдың Әсем дауыстары" Халықаралық фестивалінің І жүлде лауреаты атанды. 2012 жылы “Жас Қанат” Республикалық жас ән орындаушылар байқауының Гран-при жүлдесіне ие болды. 2012 жылы “Восточный базар” Халықаралық байқауында І жүлде лауреаты атағына ие болды. Бір жылдан соң, “Мейкин Азия” І Халықаралық фестивалінің жеңімпазы болып атанды. 2014 жылы Ақтөбе қаласында А.Жұбанов атындағы Музыкалық колледжінде “академиялық ән орындау” факультетін бітіріп, Қазақ Ұлттық өнер университетінің “эстрада өнері” факультетіне түсті. Нағыз танымалдық Витебск қаласында XXIV Халықаралық эстрадалық ән орындаушылар «Славян базары-2015» байқауында Гран-при жеңіп алған соң келген. Екі күн ішінде, жас әнші 175 ұпай жинаған. Бірінші күні ол Константин Меладзе композиторінің «Опять метель» әнін, ал екінші күні Француз әншісі Грегори Лемаршаль репертуарынан алынған «Sos dun terien un detresse» әнін орындады. 2015 жылы 28 қазан күні Ыстамбұлдада Димаш Құдайбергенов “Abu TV” Халықаралық Азия-Тынық мұхит фестивалінде Қазақстан Республикасының атынан алғаш рет қатысты. 27 наурызда 2017 Қазақстанның сүйікті әншісі Димаш Құдайбергенов "Top Chinese Music Awards" номинацияның жеңімпазы атанды. Әншінің PR-директоры Алпамыс Шаримовтың айтуы бойынша, біздің әнші "Азиядағы ең атақты әнші" номинациясын жеңіп алды. Марапаттау церемониясы кезінде Димаш SOS d'un terrien en d&eacute;tresse әнін орындады.<ref>{{Cite web|url = http://sazalem.com/kk/news/dimash-kudaibergenov-china-grammy|title = Димаш Құдайбергенов "Қытайдағы Грэмми" жеңіп алды| author = |work = |date =2017-03-27 |publisher = |lang=kk}}</ref> 15 сәуір 2017 Димаш Құдайбергенов Қытайдағы "[[Singer 2017]]" жобасында екінші орын алды. Димаш өзінің ақтық сынағында Қытайдың әншісі Шан Венжемен дуэт құрып ән айтады. Ақтық сынақта ол Майкл Джексонның: Dangerous, Billie Jean, The Way You Make Me Feel және Earth song атты әндерін айтып шығады. Ал бірінші орынды болса Қытай қызы Sandy Lam жеңіп алады.<ref>{{Cite web|url = http://sazalem.com/kk/news/dimash-i-am-a-singer-ekinshi-oryn|title = Димаш Құдайбергенов "I am a Singer" жобасында екінші орын алды| author = |work = |date =2017-04-16 |publisher = |lang=kk}}</ref> == Шығармашылық == Көптеген адамдардың, тіпті сыналған музыкалық сыншылар Димаш дауысының 6 октавада таңқаларлық ауқымын тудырады - бастан ысқырыққа дейін. Құдайбергеновтың ұстазы Марат Айтимов, ол [[контртенор]] емес жасады деп, өйткені ол ноталарды төмендетіп, төмендете алады, және лирикалық тенор, және сопрано<ref>[https://informburo.kz/stati/chyo-ispolnenie-opery-2-zvonche-rossiyskogo-vitasa-ili-kazahstanskogo-dimasha.html Чьё исполнение «Оперы № 2» звонче — Орыс Витас немесе қазақстандық Димаш]</ref>. Димаш әр түрлі жанрдағы вокалдық шығармаларды әртүрлі тілдерде орындайды ([[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Украин тілі|украин]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Қытай тілі|қытай]] және т.б.) Ол мәдени іс-шараларға белсенді қатысады, сондай-ақ, 2017 жылдың 29 қаңтарында ол [[Алматы]]дағы [[Қысқы Универсиада 2017|Қысқы Универсиада]]ның ашылуында сөз сөйледі<ref>[https://www.nur.kz/1391813-poyavilos-video-feerichnogo-vystuple.html Универсиаданың ашылу салтанатында Димаш Құдайбергеннің таңғажайып сөйлеген бейнесі болды]</ref>. [[2017 жыл]]ғы [[27 маусым]]да «[[Астана Арена]]» спорт кешенінің стадионында. «BASTAU live show» атты алғашқы ірі жеке концертін өткізді. Сахнаның шеттерінде екі үлкен экран орнатылған, онда сөз сөйлеген болатын. Бұл суретшінің арқасында залдың барлық бұрыштарынан көрінді. Спектакль кезінде Димаш әртүрлі бейнелерде пайда болды, Кинотеатрдың бес костюмі - дәстүрлі қазақтан қазіргі заманға дейінгі, және олардың әрқайсысы дыбысталған шығармаларға сәйкес келеді. Содан кейін әнші домбырашылармен бірге күй тартты, [[Майкл Джексон]]ның әндерін орындады. Димаштың орындауындағы pop патшасының аңызға айналған «айлыққа» өтуі және танымал әуенді «Билли Жан» көрермендердің көңілінен шықты. Димаш ресейлік танымал әнші Кристина Орбокайтемен, швкд әншісі Лоринмен, әлемге әйгілі өнер жұлдызы ЛараФабианмен, қытайлық әнші Терри Линмен дуэт болып, бірген ән шырқаған. 2017 жылғы 28 желтоқсанда Димаш Құдайберген дизайнер [[Майкл Джексон]]мен және [[Леди Гага]]мен, Гоко Зальди болып табылады. Еркектер арасында «2017 жылғы ең әдемі жүздердің 100» тізіміне қазақстандық әнші кірді. Рейтинг [[YouTube]] каналында жариялаған TC Candler, онда Димаш 76 позицияда орналасқан. 2018 жылдың 28 қаңтары Қытайдағы Жаһандық алтын марапаттау рәсімінде «Үздік суретші» номинациясы бойынша жеңімпаз атанды<ref>[https://forbes.kz/news/2018/01/28/newsid_164779 Global golden Қытайда жеңді Димаш Құдайберген chart awards]</ref>. 2018 жылдың 24 мамырында Димаш Құдайбергеннің ағылшын тіліндегі "Screaming" атты әнінің бейнебаяны жарыққа шықты. Əннің композиторы Muhgal осы күнге дейін Rihanna, Usher, Cherul Fermandes - Versini, Shakira, Ne-Yo, Avisi сынды əншілерге əндер жазған<ref>[http://lenta.inform.kz/kz/dimash-zhana-beynebayanyn-tusirdi_a3262568 Димаш жаңа бейнебаянын түсірді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190811085111/http://lenta.inform.kz/kz/dimash-zhana-beynebayanyn-tusirdi_a3262568 |date=2019-08-11 }}</ref>. 2018 жылғы 19 қарашада Лондонда Димаш Құдайбергеннің жеке концерті өтті. Indigo at the O2" концерт залы лық толып, қазақстандық әншінің табынушылары әлемнің түкпір-түкпірінен жиналды. Барлығы 45 елден тыңдармандар келіпті. Екі сағатқа созылған концерт өте жоғары деңгейде өтіп, баршаның көңілінен шықты. Әр нөмірдің декорациясы да, костюмі де әртүрлі болған. Жанды дыбыс пен Димаш Құдайбергеннің дауысы құлақтың құрышын қандырып, әрбір жанды елітіп әкеткендей болды, дейді шоу ұйымдастырушылары. Әндердің бірі кезінде Димаш фан-зонадағы көрермендерге пиджагін лақтырды. Бір ерекшелігі, бұл зонадағы көрермендер қойылымның ажырамас бөлігіндей болып, концертке бастан-аяқ қатысты. Концерт барысында халықтың жүрегінен орын алған әндермен қатар, жаңа туындылар да таныстырылды: Adagio, Дайдидау, Сағындым, M. Jackson Tribuet, The Show Must go on, Лейла, If I Never Breathe Again және тағы басқалары. Шоудың шарықтау шегі Димаш сол кеште өзінің жан досы, қазақстандық мәнерлеп сырғанаушы Денис Теннің рухына арнаған "SOS d'un terrien" композициясы болған еді. Димаштың орындауы жиналған қауымды елжіреткені сонша, ду қол шапалақ ұзақ уақыт тоқтамады<ref>[https://sputniknews.kz/culture/20181120/8151396/dimash-qudaibergen-london-show.html]</ref>. 2019 жылдың 8 наурызында "Аққуым" <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lK46Lv1th_I]</ref> әніне, 23 сәуірде "Любовь уставших лебедей" <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=92r47QSRYBI]</ref> әніне бейнебаяндар шығады. 2017 жылғы 2 желтоқсанда Бейжіңде "iQiyi Scream Night" салтанаты өтті — IQIYI ірі қытайлық видеохостинг ұйымдастырған жыл сайынғы жастар сыйлығы. 2014 жылдан бастап оған шоу-бизнестің жүздеген жас жұлдыздары қатысады. "iQiyi Scream Night" жастардың театрдың, музыканың, киноның түрлі салаларындағы нақты жетістіктерін көрсете отырып, Қытайдың ойын-сауық және мәдениет индустриясын ілгерілетуге бағытталған. "IQiyi Scream Night" нұсқасы бойынша "ең танымал әнші" номинациясында жеңіске жеткеннен кейін Димаш мынадай сөздер айтты: — Менің не сезінетінімді сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес, өйткені бұл әр адамның арманы — өз ісінде жетістікке жету. Өз ісінің шебері және асом болу, ол оған өмірін арнайды. Міне, мен өз көрермендеріме алғыс айтқым келеді. Менің ойымша, "жылдың үздік әншісі" Бұл марапатты "алдын-ала" алды, өйткені әлі жас, әлі де көп нәрсені дәлелдеу керек. Мен жетістікке жетіп, сіздермен бірге арманға ұмтылғым келеді, құрметті жанкүйерлер! Осындай сыйлық үшін рахмет! 2019 жылы Димаш Құдайберген CBS арнасының The World's Best атты таланттар шоуына қатысты. Байқаудың бірінші турында француз әні "S.O.S. d'un terrien en detresse"-ді орындады. Келесі турға сәтті түрде өтіп, екінші турда "All by Myself" әнін орындап, залда болған барлық көрермендерді тәнті етті. Димаш Құдайберген үшінші турда Adagio композициясын орындады. Өнер көрсеткеннен кейін әнші қазылар алқасын таңғалдыратын мәлімдеме жасады. Ол шоуға қатысудан бас тартып, қазылар алқасынан түсіністікпен қарауды сұрады. Оның айтуынша, әнші балалармен бәсекеге түсуді қаламайды<ref>[https://baribar.kz/96813/dimash-qudajbergen-the-world-s-best-shouynan-shyghyp-ketti/]</ref>. 2019 жылдың 22 және 23 наурыз күндері әнші Димаш Құдайберген Мәскеудің Кремль сарайында екі концерт берді. Димаштың Мәскеудегі бірінші концерті қалай дүркіреп өтсе, екіншісі де жоғары деңгейде болды. Ресейдің бас сахнасы – Кремльдің алты мың орындық үлкен залы көрермендерге лық толды. Димаштың 56 елден келген фанаттарынан бөлек, Ресейдің түкпір-түкпірінен өнерсүйер қауым көптің аузында жүрген қазақ әншісін тыңдауға келген. Концерт үзіліссіз екі жарым сағатқа созылды. Димаш кеш барысында қазақ, орыс, ағылшын, қытай, француз тілдерінде ән шырқады. Тіпті "Screaming" әнімен концертті бастаған кезде қазақша рэп орындап, жұртты таңғалдырды. Концертте көпшіліктің сүйікті әндерімен қатар, жаңа туындылар шырқалды. Жиналған қауым әрбір әннен кейін Димашқа қол шапалақтап, қошемет көрсетуге тырысып бақты. Әсіресе, "S.O.S", "Дайдидау", "Грешная страсть" әндері жұртшылықты ерекше тәнті етті<ref>[https://sputniknews.kz/culture/20190324/9655423/Dimas-Maskeu-kontsert.html]</ref>. 2019 жылдың 8 сәуірі күні Димаш Құдайберген Алла Пугачеваның шығармашылық кешінде ән шырқады. Примадоннаның ән кеші Мәскеуде "Crocus City Hal" концерттік залында өткен. Димаш Алла Пугачеваның "Любовь, похожая на сон" әнін жеріне жеткізіп орындады. Әнді продюсер әрі композитор Игорь Крутой сүйемелдеді<ref>[https://sputniknews.kz/culture/20190409/9769792/Dimash-Alla-Pugacheva-kontsert-video.html]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымы күні Димаш Құдайберген «МУЗ-ТВ 2019 сыйлығы» кешінің арнайы қонағы болды. Арнайы қонақ ретінде шақырылып, ең бірінші болып қызыл кілеммен жүріп өткен Димаш кештің шымылдығын ашты. Кеште Игорь Крутойдың сүйемелдеуімен "Любовь уставших лебедей" әнін орындап, көрермендердің ыстық ықыласына, қошеметіне бөленді. Әннен кейін көрермендермен қазақша амандасқан соң, орыс халқына қазақ елінен үлкен сәлем жолдаймын деді. Содан кейін "Mademoiselle Hyde" әнін жоғары деңгейде орындап, кешке керемет сый жасады<ref>[https://www.qamshy.kz/article/48637-dimash-muz-tv-2019-syylyghy-keshinde-keremet-oner-korsetti-video]</ref>. 2019 жылдың 29 маусымы күні Димаш Құдайберген Нұр-Сұлтанда "Арнау" атты жеке ән кешін өткізеді. "Арнау" атты ән кешінде қазақтың халық әндері, қазақстандық және шетелдік танымал композиторлардың туындылары, сондай-ақ заманауи үлгіде өңделген Димаштың авторлық әндері шырқалады. Көрермендер ашық аспан астында қазақ, ағылшын, орыс, француз, ханзу және итальян тілдерінде шырқалған әндерді тыңдай алады. Концерт 4-5 бөлімнен тұрады деп жоспарланған<ref>[https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/music/55874/]</ref>. == Білімі == 5 жасынан бастап фортепианода ойнауды үйренеді. Балалар хорында ән айтқан. 2014 жылы Димаш Ахмет Жұбанов атындағы музыкалық колледжде академиялық ән орындау сыныбын тәмамдады. Димаш Қазақ Ұлттық өнер университетін “Эстрада вокалы” мамандығы бойынша бітіріп шықты<ref>[https://kaz.zakon.kz/4925663-dimash-daybergen-ner-akademiyasyn-b-t-r.html]</ref>. Димаш серб, итальян, француз, ағылшын, орыс т.б тілдерде ән орындайды. == Телешоу == * «Саз әлемі» («[[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]]») — қатысушы; * «7 ән» («Хабар») — қатысушы<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=3lnqnF6jkpk|title = Димаш Кудайбергенов — Киналама (7 ан)|author = |work = |date =2015-04-24 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * Орталық хабар («Хабар», 15.05.2015) — ата-анасымен қонақ; * «Из первых рук» («[[Рика ТВ]]», 21.07.2015) — әкесімен қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VU5_LCB34TI|title=Из первых рук (Рика ТВ) от 20 июля 2015 года|author=РИКА ТВ|date=2015-07-21|accessdate=2017-02-02}}</ref>; * Таңшолпан («Қазақстан» РТРК) — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=0zyBy3L8SqQ|title =«Таңшолпан» ақпаратты-сазды бағдарламасы — Димаш Құдайберген |author = |work = |date =2015-07-14 |publisher =«Қазақстан» Ұлттық арнасының  |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * Орталық хабар («Хабар») — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=emiq_SlTg8Q|title = Димаш Кудайбергенов — Орталык Хабар 14.08.2015|author = |work = |date =2015-08-14 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * «Түнгі студияда Нұрлан Қоянбаевпен» («Қазақстан» РТРК) — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=WQLS7MYp1MY|title = "ТҮНГІ СТУДИЯ" Нұрлан Қоянбаев" Қонақта: Димаш Құдайбергенов (2015)|author = |work = |date =2015-09-09 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * «ҚызықTimes» («Хабар») — қонақ, Әдемі атты әншімен бірге<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=YRrlLVO-6Vw|title = Димаш Құдайбергенов және Адэми (Жаңа times) (2016)|author = |work = |date =2015-12-31 |publisher =Project X Kazakhstan |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * «Бенефис шоу» Майра Мұхаммедқызы («Хабар») — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=S_x4brNcaPg|title = Майра Мұхамедқызы & Димаш Кудайбергенов — Аккуым| author = |work = |date =2016-01-23 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * «Аналар» («[[Astana TV]]») — анасымен қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_myKtwhpHFo|title=Димаш Құдайбергеновтың анасы [Аналар] 2016|author=Jan di hoo|website=|date=2016-09-03|publisher=|accessdate=2017-02-02}}</ref>; * «Жан сырым» («[[Жетінші арна]]») — қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d5RFbmaL41k|title=Димаш Құдайбергенов осы жексенбіде "Жан сырым" бағдарламасында 20:30!|author=Седьмой канал - 7 канал Казахстан|website=|date=2016-05-17|publisher=|accessdate=2017-02-02}}</ref>; * «Бенефис шоу» («[[Хабар (телеарна)|Хабар]]») — ата-анасымен қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TvLYY4Lpgm8|title=Димаш Құдайбергенов «Бенефис шоу»|author=Farida Yesbenbetova|website=|date=2016-04-17|publisher=|accessdate=2017-02-02}}</ref>; * «[[Singer 2017]]» («Hunan TV») — қатысушы<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=S_x4brNcaPg|title = Майра Мұхамедқызы & Димаш Кудайбергенов — Аккуым| author = |work = |date =2016-01-23 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>. * «Bastau» (31 арна) — əнші * CBS арнасының «The World’s Best» таланттар шоуы — қатысушы == Марапаттары == * 2014 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|«Дарын» Мемлекеттік Жастар сыйлығының]] лауреаты; * «Жыл таңдауы Халықтың сүйіктісі» Ұлттық сыйлығының лауреаты; * 2017 жылы Қазақстан Республикасының мәдениет пен өнер саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері; * 2017 жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті – елбасы қоры сыйлығының иегері; * 2018 жылы Қытайда "Жылдың үздік әртісі" премиясының иегері. * 2018 жылы Қытайда "Weibo Night" салтанатында "Ең танымал әртіс" жүлдесінің иегері. * 2019 жылы 5 желтоқсан күні Ресейдің «Виктория» ұлттық музыкалық сыйлығының екі бірдей номинациясының иегері атанды. Жүлде қорытындысы бойынша Димаш «Жыл жаңалығы» және «Классикалық музыкадағы Жыл вокалшысы» (Олимпико) номинацияларының жеңімпазы атанды. * 2019 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атанды. * 2021 жылы Димаш Құдайберген Азиядағы ең сымбатты ер адам атанды. King Choice веб-сайтында өткен онлайн дауыс беру нәтижесінде Димаш Құдайберген 9 304 871 дауыс жинаған. Екінші орында 8 197 975 дауыс жинаған оңтүстіккореялық BTS тобының әншісі Ким Сокджин. Үшінші орынға тағы бір оңтүстіккореялық әнші Чха Ын У (1 918 514 дауыс) ие болды.<ref>{{Cite news|url = https://kingchoice.me/the-100-most-attractive-asian-celebs-2021/dimash-kudaibergen|title = Dimash Kudaibergen is #1 in THE 100 MOST ATTRACTIVE ASIAN CELEBS 2021|work = KingChoice|date = 2021-10-01}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Instagram|kudaibergenov.dimash}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Президенті сыйлығының иегерлері]] 1sima6pynaejqc2txhbn3wojw455kpe 0 558630 3589625 3585470 2026-04-22T09:23:03Z Смағзам Жансұлу 140489 Пунктуациялық және орфографиялық өңдеме 3589625 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Ашылуы == «Құмкешу» мешіті Амангелді ауданы, Құмкөшу ауыл округінде орналасқан. Мешіт құрылысы 2006 жылы 6 сәуірде басталып, 2026 жылдың 21 қырқүйегінде аяқталды. == Көлемі == Мешіт жерінің жалпы көлемі 150м 2 құрайды. Ғимараттың жалпы көлемі — 100 м2. Сыйымдылығы — 50-60 адам. Мешіттің биіктігі 2 3 метр, формасы төртбұрышты. Өрнекпен безендірілмеген, сәулеттік ерекшілігі жоқ. Күмбезі мешіттің кіреберісіне орналасқан, биіктігі 2 метр, көлемі 12м 2. Мешіттің екі жағында екі мұнарасы бар, биіктігі 5 метрді құрайды. == Сілтеме == http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz028.html [[Санат:Қазақстан мешіттері]] 71dh3htp4t8xwltg3i01dddgc0bgs5b 0 561653 3589286 3583019 2026-04-21T15:54:02Z Nurkhan 13652 3589286 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2017}} {{Ғалым |Есімі = Роджер Пенроуз |Шынайы есімі = {{lang-en|Roger Penrose}} |Суреті = Roger Penrose-6Nov2005.jpg |Сурет тақырыбы = Роджер Пенроуз, [[6 қараша]] [[2005 жыл]]ы |Туған күні = 8.8.1931 |Туған жері = {{Туғанжері|Колчестер|Колчестерде}}, [[Англия]] |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[физика]],<br> [[математикалық физика]] |Ғылыми жетекшісі = {{iw|Джон Тодд||en|J. A. Todd}} |Жұмыс орны = [[Римский университет Ла Сапиенца]] | Альма-матер = [[Римский университет Ла Сапиенца]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль|2020}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2020 жыл ғылымда|2020]]) {{!}}- {{!}} {{Вольф сыйлығы (физика)|1988}} {{!}}- {{!}} {{Құрмет ордені (Ұлыбритания)}} {{!}}- {{!}} {{Рыцарь бакалавры}} {{!}}- {{!}} {{Құрмет орденінің командирі (Польша)}} {{!)}} | Сайты = }} '''Сэр Роджер Пенроуз''' (ағылш. Roger Penrose). Ол 8 тамызда 1931 жылы, Англияның Колчестер қаласында дүниеге келген. Ол — математиканың, жалпы салыстырмалық теориясының және кванттық ілімнің түрлі салаларында белсенді қызмет атқаратын, ағылшын ғалымы; твисторлар теориясының авторы. == Өмірбаяны == Роджер Пенроуз Оксфорд университетіндегі математика кафедрасын басқарады және көптеген шетелдік университеттер мен академиялардың құрметті профессоры болып саналады. Сонымен бірге, ол Лондондағы корольдік қоғамның мүшесі болып табылады. Оның марапаттарының ішінде – Вольф сыйлығы (1988 ж., С.Хокингпен бірге), Копли медалі (2008), Альберт Эйнштейн және Корольдік қоғамның медалі. Ал, 1994 жылы ғылымға қосқан зор үлесі үшін Англия королевасы оған сері атағын берді. Роджер Пенроуздың әкесінің жағындағы атасы – Джеймс Дойль Пенроуз (ағылш. James Doyle Penrose) – суретші болған, ал әжесі – Жозефина Пековер (ағылш. Josephine Peckover) – ауқатты квакерлік отбасыдан шыққан банкирлердің қызы. Роджер Пенроуздың нағашы әжесі — Сара Мара Натансон (англ. Sara Mara Natanson) – пианинода ойнаған, өзі латвиялық еврейлердің отбасынан шыққан. Нағашы атасы — Джоном Бересфорд Лизис (ағылш. John Beresford Leathes) — физиология саласының ғалымы және Корольдік қоғамның мүшесі болған. Роджера Пенроуздың ата-анасы — Лайонел Шарплз Пенроуз және Маргарет Лизис — олардың дәрігерлік білімі болған. Маргарет дәрігер ,ал Лайонел — генетик және Корольдік қоғамның мүшесі болды. Роджер олар Колчестер қаласында әкесінің ғылыми жобасы бойынша тұрақтағанда дүниеге келді. Роджердің Оливер Пенроуз – физик-математик және Джонатан Пероуз — атақты шахмат ойыншысы сияқты екі ағасы бар. 1939 жылы Пенроуз отбасысы АҚШ-қа қоныс аударды, ал кейіннен Канададағы – Онтарио провинциясындағы Лондон қаласына көшіп кетті, сол жерде Рождер мектепке барған болатын. Бұл кезден-ақ бала Роджердің математикаға деген қызығушылыға арта түсті. Бұл қызығушылық Роджерге әкесінен және анасынан берілді, олардың әсәресе геометриямен қызыққандағы, Роджерге де, әсер етпей қойған жоқ. Ата-анасының геометрияға қызығушылығы басқа баласы Оливердің өзінің қатарластарын физика мен математикадан озуына әсерін тигізді. Соғыс аяқталғанна кейін, 1945 жылы Пенроуздар отбасысы Англияға қайта оралып, Лондон қаласына көшіп келді. Роджер әкесі адам генетикасының профессоры қызметін атқарған Лондонның Университеттік колледжінің мектебінде білім алды. Болашақ ғалымның математикаға қызығушылығы арта түсті. Алайда мектеп бітірерде ол қиын таңдауға тап болады, биология мен химия саласын таңдап, отбасылық істі жалғастыру ма, әлде физика, математика мен химия пәндерін таңдау ма. Пенроуз соңғысын таңдап, өз ата-анасының көңілін қалдырды. Математикадан құрметті бакалавр дәрежесін Университеттік колледжде алғаннан кейін, Роджер Оливерден үлгі алып, Кембридж университетіне ( St John's College (ағылш.)) оқуға түсті. Физиканы таңдаған ағасына қарағанда, ол тек математика саласымен ғана айналысуды ұйғарып, алгебралық геометрия саласында Вильям Ходжтың қол астында зерттеу жұмысын жасай бастады. Осылайша Роджер Пенроуз оған ерекше әсер еткен курстарды сипаттайды.: {{Quote|Мен үш курсқа қатысқаным және үшеуінің де менің болашақта айналысатын зерттеуіме еш қатысы болмағаны есімде. Солардың бірі Герман Бондидің жалпы салыстырмалық теориясы бойынша өткен қызықты курс болды; Бондидің лекция оқитын өзіндік тамаша стилі болды, у Бонди был замечательный стиль чтения лекций, ол рухтандыратын тақырып талқылауы сияқты болды. как бы одухотворявший предмет обсуждения. Тағы да бір курс — Поль Дирактың кванттық механикасы бойынша жүргізілді, бұл бір ғажап курс болды; ол бір мінсіз лекциялардың жиынтығы болды, олар маған аса шабыт беретіндей көрінді. Ал үшіншісі, кейінірек зор әсерін тигіссе де, кезінде мен бұлай болады деп те ойлаған жоқпын, — бұл Стиннің математикалық логикасынан курс болатын. Мен Тьюрингтің машиналары жайлы және Гёдельдің теоремасы жайлы білдім, және менің ойымша, дәл осы кездерде қазірге дейін сеніп жүрген түсініктерім қалыптасты, — ментальді құбылыстарда болсын, басқа да болсын, әсіресе біздің түсінігіміздегі математикада ешқандай есептеу арқылы қамту мүмкін емес бір нәрсе бар екені жайлы түсінігім қалыптасты. Бұл көзғарас менің ойымда сол кездерден бері сақталуда.}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/қараша 2017]] [[Санат:Ғалымдар]] [[Физиктер]] psm5xv6hdb68qfwuvytjt0opxjsek47 3 573364 3589252 3424516 2026-04-21T15:09:46Z Qədir 120012 Qədir [[Қатысушы талқылауы:가웨인]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Arçil xan Günəşsoylu]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/가웨인|가웨인]]" to "[[Special:CentralAuth/Arçil xan Günəşsoylu|Arçil xan Günəşsoylu]]" 2518819 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Abutalub}} -- [[Қатысушы:Абылай|Абылай]] ([[Қатысушы талқылауы:Абылай|талқылауы]]) 02:04, 2017 ж. қаңтардың 4 (+06) 4vf7iup5dc8ont3q60a1gmgsgad023k 0 576901 3589556 3587681 2026-04-22T04:56:51Z Rasulbek Adil 176232 3589556 wikitext text/x-wiki <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қостанай қаласындағы А.С. Пушкин атындағы қалалық балалар кітапханасы''' — 1953 жылы құрылған Қостанай қаласындағы ең алғаш балалар кітапханасы. Кітапхананың бірінші меңгерушісі- Болотина Нина Никифоровна. 1959 жылы, республикада балалар кітапханаларының жабылуына байланысты, Қостанай қаласындағы кітапхана жабылды. 1963 жылы қайта құрылып, теміржол вокзалы ауданында орналасты. Кітапхана меңгерушісі Лаврова Валерия Алексеевна болып тағайындалды. 1976 жылы кітапхана 50 лет Октября көшесіндегі жаңа ғимаратқа көшті. 1979 жылы маусымда Мануйлов Г.С бастауымен кітапханада А.С. Пушкиннің қоғамдық мұражайы ашылды. 1987 жылы қала тұрғындарының өтінішімен қалалық балалар кітапханасына А.С. Пушкин аты берілді. 2010 жылы кітапхана "Халықаралық мәдени ынтымақтастықты нығайтқаны үшін" естелік белгімен марапатталды. 2015 жылдан бастап кітапхана жетекшісі- Малых Ольга Аркадьевна Кітапхананың ауданы- 1107 м.кв. Кітапхананың кітап қоры-23 463 экземпляр, оның ішінде 5 153 кітабы мемлекеттік тілде. 2015 ж. 9 ай ішінде кітапханаға 6 929 оқырман барды. ===Дереккөздер=== [http://biblpushkina.wixsite.com/mysite/ Кітапхана сайты] [[Санат:Қостанай]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] 05303aburn2u6u870k6wh5hxo4fnq1b 3589563 3589556 2026-04-22T05:42:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[User talk:Rasulbek Adil|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3587681 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қостанай қаласындағы А.С. Пушкин атындағы қалалық балалар кітапханасы''' — 1953 жылы құрылған Қостанай қаласындағы ең алғаш балалар кітапханасы. Кітапхананың бірінші меңгерушісі- Болотина Нина Никифоровна. 1959 жылы, республикада балалар кітапханаларының жабылуына байланысты, Қостанай қаласындағы кітапхана жабылды. 1963 жылы қайта құрылып, теміржол вокзалы ауданында орналасты. Кітапхана меңгерушісі Лаврова Валерия Алексеевна болып тағайындалды. 1976 жылы кітапхана 50 лет Октября көшесіндегі жаңа ғимаратқа көшті. 1979 жылы маусымда Мануйлов Г.С бастауымен кітапханада А.С. Пушкиннің қоғамдық мұражайы ашылды. 1987 жылы қала тұрғындарының өтінішімен қалалық балалар кітапханасына А.С. Пушкин аты берілді. 2010 жылы кітапхана "Халықаралық мәдени ынтымақтастықты нығайтқаны үшін" естелік белгімен марапатталды. 2015 жылдан бастап кітапхана жетекшісі- Малых Ольга Аркадьевна Кітапхананың ауданы- 1107 м.кв. Кітапхананың кітап қоры-23 463 экземпляр, оның ішінде 5 153 кітабы мемлекеттік тілде. 2015 ж. 9 ай ішінде кітапханаға 6 929 оқырман барды. ===Дереккөздер=== [http://biblpushkina.wixsite.com/mysite/ Кітапхана сайты] [[Санат:Қостанай]] [[Санат:Қазақстан кітапханалары]] kgq2lxrp745p4cq1fsu2uvmcbbagwn4 0 598837 3589193 3528758 2026-04-21T13:03:27Z Baobaba1984 179717 /* Тарихы */ 3589193 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Германия}} Вердер |ағымдағы маусым = [[Футболдан Германия чемпионаты 2019/20]] |логотипі =SV-Werder-Bremen-Logo.svg |толық атауы = «Sportverein «Werder» Bremen» |лақап аты = Бремен музыканттары |құрылған = 1899 |стадионы = [[Везерштадион]] |сыйымдылығы = 42 500 |иесі = |президенті = Клаус Дитер-Фишер (Германия) |жаттықтырушы = {{flagicon|Германия}} Флориан Кофельдт |капитаны = {{flagicon|Аустрия}} Златко Юнузович |рейтингі = |жарыс = [[Футболдан Германия чемпионаты|Германия Бундеслигасы]] |маусым = [[Футболдан Германия чемпионаты 2018/19|2018/19]] |орын = 8 | pattern_la1 = _werder2021H | pattern_b1 = _werder2021H | pattern_ra1 = _werder2021H | pattern_sh1 = _werder2021H | pattern_so1 = _werder2021H | leftarm1 = 039A66 | body1 = 039A66 | rightarm1 = 039A66 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 039A66 | pattern_la2 = _werder1920a | pattern_b2 = _werder1920a | pattern_ra2 = _werder1920a | pattern_sh2 = _shorts | pattern_so2 = _werder1920a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 004000 | socks2 = 004000 | pattern_la3 = _werder2021c | pattern_b3 = _werder2021c | pattern_ra3 = _werder2021c | pattern_sh3 = _werder2021c | pattern_so3 = _werder2021c | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''«Вердер» Бремен''' ''(нем. Sportverein Werder Bremen)'' — [[Германия]]дағы футбол клубы. [[Бремен (жер)|Бремен]] қаласынан. Ресми мереке күні — [[29 қазан]]. Бұл күні команда футбол ойнамайды. Өз алаңындағы ойындарын 42 500 адам сыятын "Везерштадионда" өткізеді. ==Тарихы== Клуб [[1899]] жылы құрылған. Бірақ мемлекеттік деңгейдегі табысын жанкүйерлер жарты ғасырдан астам уақыт күтті. 1961 жылы тырнақалды алғашқы табысына қол жеткізіп, [[Германия]] кyбогын иеленді. [[1962 жыл]]ы Бундеслига құрылды да, үш жылдан соң "Вердер" ел чемпионы атанды. Еуротурнирлерде [[1992 жыл]]ы көзге түсті. [[УЕФА Кубок иелері кубогы]]нда финалға дейін жетті. Лиссабондағы "Да Луж" стадионында "Монаконы" 2:0 есебімен ұтып, турнир жеңімпазы атанды. 2009 жылы [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Кубогының]] финалына шығып, Донецкінің "Шахтерінен" 1:2 есебімен ұтылып қалды. ==Жетістіктері== *'''Германия чемпионы''' (4): 1965, 1988, 1993, 2004 *'''Германия кубогы''' (6): 1961, 1991, 1994, 1999, 2004, 2009 *'''Германия суперкубогы''' (4): 1988, 1993, 1994, 2009 *'''Кубок Иелерінің кубогы''' (1): 1992 ==Стадион== {{wide image|Weserstadion panorama.JPG|500px|Везерштадион|}} '''"Везерштадион"''' — [[Германия]]дағы әмбебап стадиондардың бірі. Әуелгі аты "АВТS спорттық аренасы", [[Везер (өзен)|Везер]] өзенінің жағалауында орналасқандықтан, [[1930 жыл]]ы "Везерштадион" боп өзгертілді. Стадион қаланың ең көрікті жерінде орналасқан. Айналасында бірнеше [[саябақ]]тар, демалыс орындары бар. Соңғы уақыттарда тек футбол матчтары ғана ойнатылады. Стадионның іргесі [[1909 жыл]]ы қаланған. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.werder-online.de/index.php Клубтың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831102510/http://www3.werder-online.de/index.php |date=2018-08-31 }} [[Санат:Германия футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] eaaei148375ej7ql475r5p78h1mccld 3589194 3589193 2026-04-21T13:03:46Z Baobaba1984 179717 /* Тарихы */ 3589194 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Германия}} Вердер |ағымдағы маусым = [[Футболдан Германия чемпионаты 2019/20]] |логотипі =SV-Werder-Bremen-Logo.svg |толық атауы = «Sportverein «Werder» Bremen» |лақап аты = Бремен музыканттары |құрылған = 1899 |стадионы = [[Везерштадион]] |сыйымдылығы = 42 500 |иесі = |президенті = Клаус Дитер-Фишер (Германия) |жаттықтырушы = {{flagicon|Германия}} Флориан Кофельдт |капитаны = {{flagicon|Аустрия}} Златко Юнузович |рейтингі = |жарыс = [[Футболдан Германия чемпионаты|Германия Бундеслигасы]] |маусым = [[Футболдан Германия чемпионаты 2018/19|2018/19]] |орын = 8 | pattern_la1 = _werder2021H | pattern_b1 = _werder2021H | pattern_ra1 = _werder2021H | pattern_sh1 = _werder2021H | pattern_so1 = _werder2021H | leftarm1 = 039A66 | body1 = 039A66 | rightarm1 = 039A66 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 039A66 | pattern_la2 = _werder1920a | pattern_b2 = _werder1920a | pattern_ra2 = _werder1920a | pattern_sh2 = _shorts | pattern_so2 = _werder1920a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 004000 | socks2 = 004000 | pattern_la3 = _werder2021c | pattern_b3 = _werder2021c | pattern_ra3 = _werder2021c | pattern_sh3 = _werder2021c | pattern_so3 = _werder2021c | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''«Вердер» Бремен''' ''(нем. Sportverein Werder Bremen)'' — [[Германия]]дағы футбол клубы. [[Бремен (жер)|Бремен]] қаласынан. Ресми мереке күні — [[29 қазан]]. Бұл күні команда футбол ойнамайды. Өз алаңындағы ойындарын 42 500 адам сыятын "Везерштадионда" өткізеді. ==Тарихы== Клуб [[1899]] жылы құрылған. Бірақ мемлекеттік деңгейдегі табысын жанкүйерлер жарты ғасырдан астам уақыт күтті. [[1961]] жылы тырнақалды алғашқы табысына қол жеткізіп, [[Германия]] кyбогын иеленді. [[1962 жыл]]ы Бундеслига құрылды да, үш жылдан соң "Вердер" ел чемпионы атанды. Еуротурнирлерде [[1992 жыл]]ы көзге түсті. [[УЕФА Кубок иелері кубогы]]нда финалға дейін жетті. Лиссабондағы "Да Луж" стадионында "Монаконы" 2:0 есебімен ұтып, турнир жеңімпазы атанды. 2009 жылы [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Кубогының]] финалына шығып, Донецкінің "Шахтерінен" 1:2 есебімен ұтылып қалды. ==Жетістіктері== *'''Германия чемпионы''' (4): 1965, 1988, 1993, 2004 *'''Германия кубогы''' (6): 1961, 1991, 1994, 1999, 2004, 2009 *'''Германия суперкубогы''' (4): 1988, 1993, 1994, 2009 *'''Кубок Иелерінің кубогы''' (1): 1992 ==Стадион== {{wide image|Weserstadion panorama.JPG|500px|Везерштадион|}} '''"Везерштадион"''' — [[Германия]]дағы әмбебап стадиондардың бірі. Әуелгі аты "АВТS спорттық аренасы", [[Везер (өзен)|Везер]] өзенінің жағалауында орналасқандықтан, [[1930 жыл]]ы "Везерштадион" боп өзгертілді. Стадион қаланың ең көрікті жерінде орналасқан. Айналасында бірнеше [[саябақ]]тар, демалыс орындары бар. Соңғы уақыттарда тек футбол матчтары ғана ойнатылады. Стадионның іргесі [[1909 жыл]]ы қаланған. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.werder-online.de/index.php Клубтың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831102510/http://www3.werder-online.de/index.php |date=2018-08-31 }} [[Санат:Германия футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] huld3jhm2jgmyddf72ji2vdnrotd3c4 3589195 3589194 2026-04-21T13:04:19Z Baobaba1984 179717 /* Тарихы */ 3589195 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Германия}} Вердер |ағымдағы маусым = [[Футболдан Германия чемпионаты 2019/20]] |логотипі =SV-Werder-Bremen-Logo.svg |толық атауы = «Sportverein «Werder» Bremen» |лақап аты = Бремен музыканттары |құрылған = 1899 |стадионы = [[Везерштадион]] |сыйымдылығы = 42 500 |иесі = |президенті = Клаус Дитер-Фишер (Германия) |жаттықтырушы = {{flagicon|Германия}} Флориан Кофельдт |капитаны = {{flagicon|Аустрия}} Златко Юнузович |рейтингі = |жарыс = [[Футболдан Германия чемпионаты|Германия Бундеслигасы]] |маусым = [[Футболдан Германия чемпионаты 2018/19|2018/19]] |орын = 8 | pattern_la1 = _werder2021H | pattern_b1 = _werder2021H | pattern_ra1 = _werder2021H | pattern_sh1 = _werder2021H | pattern_so1 = _werder2021H | leftarm1 = 039A66 | body1 = 039A66 | rightarm1 = 039A66 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 039A66 | pattern_la2 = _werder1920a | pattern_b2 = _werder1920a | pattern_ra2 = _werder1920a | pattern_sh2 = _shorts | pattern_so2 = _werder1920a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 004000 | socks2 = 004000 | pattern_la3 = _werder2021c | pattern_b3 = _werder2021c | pattern_ra3 = _werder2021c | pattern_sh3 = _werder2021c | pattern_so3 = _werder2021c | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''«Вердер» Бремен''' ''(нем. Sportverein Werder Bremen)'' — [[Германия]]дағы футбол клубы. [[Бремен (жер)|Бремен]] қаласынан. Ресми мереке күні — [[29 қазан]]. Бұл күні команда футбол ойнамайды. Өз алаңындағы ойындарын 42 500 адам сыятын "Везерштадионда" өткізеді. ==Тарихы== Клуб [[1899]] жылы құрылған. Бірақ мемлекеттік деңгейдегі табысын жанкүйерлер жарты ғасырдан астам уақыт күтті. [[1961]] жылы тырнақалды алғашқы табысына қол жеткізіп, [[Германия]] кyбогын иеленді. [[1962 жыл]]ы Бундеслига құрылды да, үш жылдан соң "Вердер" ел чемпионы атанды. Еуротурнирлерде [[1992 жыл]]ы көзге түсті. [[УЕФА Кубок иелері кубогы]]нда финалға дейін жетті. Лиссабондағы "Да Луж" стадионында "Монаконы" 2:0 есебімен ұтып, турнир жеңімпазы атанды. [[2009]] жылы [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Кубогының]] финалына шығып, Донецкінің "Шахтерінен" 1:2 есебімен ұтылып қалды. ==Жетістіктері== *'''Германия чемпионы''' (4): 1965, 1988, 1993, 2004 *'''Германия кубогы''' (6): 1961, 1991, 1994, 1999, 2004, 2009 *'''Германия суперкубогы''' (4): 1988, 1993, 1994, 2009 *'''Кубок Иелерінің кубогы''' (1): 1992 ==Стадион== {{wide image|Weserstadion panorama.JPG|500px|Везерштадион|}} '''"Везерштадион"''' — [[Германия]]дағы әмбебап стадиондардың бірі. Әуелгі аты "АВТS спорттық аренасы", [[Везер (өзен)|Везер]] өзенінің жағалауында орналасқандықтан, [[1930 жыл]]ы "Везерштадион" боп өзгертілді. Стадион қаланың ең көрікті жерінде орналасқан. Айналасында бірнеше [[саябақ]]тар, демалыс орындары бар. Соңғы уақыттарда тек футбол матчтары ғана ойнатылады. Стадионның іргесі [[1909 жыл]]ы қаланған. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.werder-online.de/index.php Клубтың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831102510/http://www3.werder-online.de/index.php |date=2018-08-31 }} [[Санат:Германия футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] okninefwwob87flfb0nkxu4shu0sjud 3589206 3589195 2026-04-21T13:32:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Baobaba1984|Baobaba1984]] ([[User talk:Baobaba1984|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3528758 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Германия}} Вердер |ағымдағы маусым = [[Футболдан Германия чемпионаты 2019/20]] |логотипі =SV-Werder-Bremen-Logo.svg |толық атауы = «Sportverein «Werder» Bremen» |лақап аты = Бремен музыканттары |құрылған = 1899 |стадионы = [[Везерштадион]] |сыйымдылығы = 42 500 |иесі = |президенті = Клаус Дитер-Фишер (Германия) |жаттықтырушы = {{flagicon|Германия}} Флориан Кофельдт |капитаны = {{flagicon|Аустрия}} Златко Юнузович |рейтингі = |жарыс = [[Футболдан Германия чемпионаты|Германия Бундеслигасы]] |маусым = [[Футболдан Германия чемпионаты 2018/19|2018/19]] |орын = 8 | pattern_la1 = _werder2021H | pattern_b1 = _werder2021H | pattern_ra1 = _werder2021H | pattern_sh1 = _werder2021H | pattern_so1 = _werder2021H | leftarm1 = 039A66 | body1 = 039A66 | rightarm1 = 039A66 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 039A66 | pattern_la2 = _werder1920a | pattern_b2 = _werder1920a | pattern_ra2 = _werder1920a | pattern_sh2 = _shorts | pattern_so2 = _werder1920a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 004000 | socks2 = 004000 | pattern_la3 = _werder2021c | pattern_b3 = _werder2021c | pattern_ra3 = _werder2021c | pattern_sh3 = _werder2021c | pattern_so3 = _werder2021c | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''«Вердер» Бремен''' ''(нем. Sportverein Werder Bremen)'' — [[Германия]]дағы футбол клубы. [[Бремен (жер)|Бремен]] қаласынан. Ресми мереке күні — [[29 қазан]]. Бұл күні команда футбол ойнамайды. Өз алаңындағы ойындарын 42 500 адам сыятын "Везерштадионда" өткізеді. ==Тарихы== Клуб 1899 жылы құрылған. Бірақ мемлекеттік деңгейдегі табысын жанкүйерлер жарты ғасырдан астам уақыт күтті. 1961 жылы тырнақалды алғашқы табысына қол жеткізіп, [[Германия]] кyбогын иеленді. [[1962 жыл]]ы Бундеслига құрылды да, үш жылдан соң "Вердер" ел чемпионы атанды. Еуротурнирлерде [[1992 жыл]]ы көзге түсті. [[УЕФА Кубок иелері кубогы]]нда финалға дейін жетті. Лиссабондағы "Да Луж" стадионында "Монаконы" 2:0 есебімен ұтып, турнир жеңімпазы атанды. 2009 жылы [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Кубогының]] финалына шығып, Донецкінің "Шахтерінен" 1:2 есебімен ұтылып қалды. ==Жетістіктері== *'''Германия чемпионы''' (4): 1965, 1988, 1993, 2004 *'''Германия кубогы''' (6): 1961, 1991, 1994, 1999, 2004, 2009 *'''Германия суперкубогы''' (4): 1988, 1993, 1994, 2009 *'''Кубок Иелерінің кубогы''' (1): 1992 ==Стадион== {{wide image|Weserstadion panorama.JPG|500px|Везерштадион|}} '''"Везерштадион"''' — [[Германия]]дағы әмбебап стадиондардың бірі. Әуелгі аты "АВТS спорттық аренасы", [[Везер (өзен)|Везер]] өзенінің жағалауында орналасқандықтан, [[1930 жыл]]ы "Везерштадион" боп өзгертілді. Стадион қаланың ең көрікті жерінде орналасқан. Айналасында бірнеше [[саябақ]]тар, демалыс орындары бар. Соңғы уақыттарда тек футбол матчтары ғана ойнатылады. Стадионның іргесі [[1909 жыл]]ы қаланған. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.werder-online.de/index.php Клубтың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831102510/http://www3.werder-online.de/index.php |date=2018-08-31 }} [[Санат:Германия футбол клубтары]] [[Санат:Интертото кубогының жеңімпаз клубтары]] 8pcqsxco70sbtpvbzlozh2nh38c51xc 0 619351 3589548 2684745 2026-04-22T03:20:57Z ~2026-24426-80 180192 3589548 wikitext text/x-wiki "Бозінген" күйі халық күйі болып табылады. Домбыра аспабында ойналады және сазды, жеңіл әуенімен ерекшеленеді.<ref>Энциклопедия 4-Том</ref>Алтай Амир === Шығу тарихы === Көктемнің шуағын көріп, қойы төлдеп, қара шаңырақты салар жалғыз інгендері боталап қарық болып отырған үйге, түнерген жәй бұлтындай жауыз шапқыншылар лап қояды. Шапқыншылар үйді ойрандап, өрістегі малға тап береді. Осы қуғын ішінде қыр асып қана жайылып тұрған бозінген де кетеді. Бозінген басы-көзге сабаланып, зорлықпен жетекте бара жатып, өзінің артта қалған ақ ботасын қимай зар илеп боздап, тостағандай жанарынан жас сорғалайды. Осылайша зар илеп бара жатқан бозінген бір қолдан босай қалған орайда сытылып кейініне қашады. Қуғыншылар қанша қуғанымен жете алмай, ақыры күдер үзеді. Неше күндік жолды зар еңіреп ботасына жеткен інгеннің сүлдері қалған екен. Сонда боздап тұрған бота да інгеннің алдынан жүгіріп табысады.<ref>"massaget.kz" порталынан</ref> 1fffc8to5kq20bh06b8lkbsbwu06hzn 3589549 3589548 2026-04-22T03:22:05Z ~2026-24426-80 180192 3589549 wikitext text/x-wiki "Бозінген" күйі халық күйі болып табылады. Домбыра аспабында ойналады және сазды, жеңіл әуенімен ерекшеленеді.<ref>Энциклопедия 4-Том</ref>Алтай Амир Қамбарұлы === Шығу тарихы === Көктемнің шуағын көріп, қойы төлдеп, қара шаңырақты салар жалғыз інгендері боталап қарық болып отырған үйге, түнерген жәй бұлтындай жауыз шапқыншылар лап қояды. Шапқыншылар үйді ойрандап, өрістегі малға тап береді. Осы қуғын ішінде қыр асып қана жайылып тұрған бозінген де кетеді. Бозінген басы-көзге сабаланып, зорлықпен жетекте бара жатып, өзінің артта қалған ақ ботасын қимай зар илеп боздап, тостағандай жанарынан жас сорғалайды. Осылайша зар илеп бара жатқан бозінген бір қолдан босай қалған орайда сытылып кейініне қашады. Қуғыншылар қанша қуғанымен жете алмай, ақыры күдер үзеді. Неше күндік жолды зар еңіреп ботасына жеткен інгеннің сүлдері қалған екен. Сонда боздап тұрған бота да інгеннің алдынан жүгіріп табысады.<ref>"massaget.kz" порталынан</ref> fx7jru26iqzgvg2a0pg3kgelic8c0an 3589551 3589549 2026-04-22T03:42:44Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-24426-80|~2026-24426-80]] ([[User talk:~2026-24426-80|т]]) өңдемелерінен [[User:Adik777 777 777|Adik777 777 777]] соңғы нұсқасына қайтарды 2684745 wikitext text/x-wiki "Бозінген" күйі халық күйі болып табылады. Домбыра аспабында ойналады және сазды, жеңіл әуенімен ерекшеленеді.<ref>Энциклопедия 4-Том</ref> === Шығу тарихы === Көктемнің шуағын көріп, қойы төлдеп, қара шаңырақты салар жалғыз інгендері боталап қарық болып отырған үйге, түнерген жәй бұлтындай жауыз шапқыншылар лап қояды. Шапқыншылар үйді ойрандап, өрістегі малға тап береді. Осы қуғын ішінде қыр асып қана жайылып тұрған бозінген де кетеді. Бозінген басы-көзге сабаланып, зорлықпен жетекте бара жатып, өзінің артта қалған ақ ботасын қимай зар илеп боздап, тостағандай жанарынан жас сорғалайды. Осылайша зар илеп бара жатқан бозінген бір қолдан босай қалған орайда сытылып кейініне қашады. Қуғыншылар қанша қуғанымен жете алмай, ақыры күдер үзеді. Неше күндік жолды зар еңіреп ботасына жеткен інгеннің сүлдері қалған екен. Сонда боздап тұрған бота да інгеннің алдынан жүгіріп табысады.<ref>"massaget.kz" порталынан</ref> gpqu8sz3jkxfn8fwi05z5mwlh19xuq9 0 633824 3589540 3554351 2026-04-22T01:39:27Z Sagzhan 29953 3589540 wikitext text/x-wiki '''Керей хандар әулеті''' — Керей мемлекетін (Хандығы) билеген хандар, мемлекет басшылары. == Керей мемлекеті == Керей мемлекеті ХІІ ғасырда әскери билікке сүйенген ұлыс ел деңгейіне көтерілді. Аталған кезеңде Керей ұлысын Маркуз Бұйрық хан басқарды. Керей хандары алтыннан шатыр тігіп, алтындаған ер-тұрман сайлап, алтын кеседен ас-су ішкені жайлы ортағасырлық жазбаларда айқын жазылған. Тайпалар мыңдыққа, ішкі рулар жүздікке бөлініп, мыңдықты мыңбасылар, жүздікті жүзбасылар басқарады. Керей хандары мұрагерлік жолмен сайланды. Керей ұлысында айшықты шекара болмағанымен, орда тігер орны, қыс қыстауы, жаз жайлауы белгілі болған. Олар әйгілі Қарақорымды бас қала етті. Түндік, Цэцейдей, т.б. қалалар салды. Көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, киіз үйде өмір сүрді. Керейлер несториан сенімін ұстанды. Оларда жазба заң болмады, әдет заңына жүгінді. Керей заңы бойынша ата жауына сатылу ең ауыр қылмыс саналған. == Керей мемлекетінің құрылымы == Керей хандығын хан басқарған. Бұлар көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан. Елдегі әскерді ондық жүйесі бойынша бөлген. Он жауынгер ондықты құрды, жүз жүздікті,... Бұларда жазу бар еді. Ханның жарлықтары хатқа түсіп, ханның мөрімен бекітілген. Керейлер Орталық Азиядағы үстемдігі үшін наймандармен бәсекелесіп отырған. <ref>Керей мемлекеті https://alash.info/unit/386 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516083304/https://alash.info/unit/386 |date=2021-05-16 }}</ref> == Хандары == Керей мемлекетінің кезінде ірі де айбынды ел болғанына тарихта дәлел жеткілікті. Кейбір деректер бойынша Х ғасырда керейлер 200 мыңға жуық болған. [[Моңғол]] билігіне дейін Керейді Марғұзған, Құршақұз, Бұйрық, Гөр-хан, Уаң сияқты хандар билеген. Уаңның өз аты Торы (Тұғырыл).Ол өз кезі­н­де Қытайдың Алтын ұлысына татар тайпаларын жеңуге көмектескені үшін қытай әміршісінен Уаң хан (бір елдің ханы) лауазымын алған.<ref>Моңғолдың құпия шежіресі.ХІІ-ХІІІғасырлардағыкөшпелілер шежіресі. Ауд..Сұлтан­ияұлы.-Алматы:Өнер,1998,-71 бет.</ref> == Тұғырыл - ұлы хан == Маркуз Бұйрықтың немересі Кұржақұз Бұйрық хан өлген соң, ұрпақтары хан тағы үшін өзара көп қақтығысты. Керейлерді, бір жағынан, татар, тунгустар қыспаққа алса, екінші жағынан, Ерке қара тобын наймандар қолдады. [[Тоғрыл хан]] тобына («Тоғырыл» - өз аты, ал «уаң хан» немесе «ұлыс билеушісі» лауазымы – Тоғырылға шүршіт ханы Вангин Чинсан берген лауазым) Есугей батыр бастаған татарлар ішіндегі [[Бөржігін]] руының моңғол аталығы қол ұшын берді. Тарихта керейлердің дәуірлеген кезеңі – [[Уаң хан]] басқарған тұс. Батыс католтктеріне «шығыстан шыққан пірәдар Иоан» аңызы бойынша жеткен оның Уаң хан аты кезінде Батыс Еуропаны дүр сілкіндіргені белгілі. Керейлер мен моңғолдлар өзара ант су ішіскен түбегейлі достық қатынаста болды. Бұл қатынас Тоғырыл және Тэмужин тұсында одан әрі жалғасты. Уаң хан Тэмужинді өкіл ұлы санады. Тэмужин 1189 жылы өз әулетінің ханы сайлағанда оны алғаш қолдағандардың бірі осы Уаң хан болды. Тэмужиннің ар-намысын қорғау үшін 1179 жылы меркітке қарсы құрылған үштік одағын (Уаң хан, Жамуқа және Тэмужин) ұйымдастырушы да Уаң хан еді. Аталған жорыққа тек керейдің өзінен 20 мың қол атқа қонды. [[Керей]]лер Тэмужин бастаған топпен бірлесіп, 1198 жылы татарларды шапса, 1201 жылы Жамұқа бастаған Алақай бұлақ одағына соққы берді. Тэмужинемен бірлесіп, 1203 жылы наймандардың батыс қанатына шабуыл жасады. == Тұғырыл хан ұрпақтарының хандық құрған кезеңдері == * [[Тұғырыл хан]]ның немересі - хандық құрған мерзімі [[1220]]-[[1290]] жылдар. Өмір сүрген уақыты 1201- 1290 ж.ж. * Мамық хан, хандық құрған жыл- дары 1290-1315, өмір сүрген уақыты: 1240-1315 ж.ж. * Мардан Мамықұлы - 1315-1336 жылдар ара- лығы, өмір сүрген уақыты 1240-1315 ж.ж. * Хожа Марданұлы,(орыс дерегінде Ходжа Марович), хан билігіне келген мерзімі 1336-1354 жылдар, * Алшағыр Қағанұлы - 1354- 1375 ж.ж. * Алшағыр Қағанұлы - 1384-1393 ж.ж. * Шегір Алшағырұлы - 1393-1412 ж.ж. * Дәулетше Омарұлы - 1412-1420 ж.ж.<ref>Тұғырылхан. Тарихи деректер жинағы - Алматы: «Раіііга Рге88», 2019 - 544 бет. ISBN 978-601-06-6031-1</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Керей мемлекеті]] [[Санат:Керей]] fnzd92ptznt0quaqzj6lvhpa2nshqn3 3589541 3589540 2026-04-22T01:39:46Z Sagzhan 29953 /* Тұғырыл хан ұрпақтарының хандық құрған кезеңдері */ 3589541 wikitext text/x-wiki '''Керей хандар әулеті''' — Керей мемлекетін (Хандығы) билеген хандар, мемлекет басшылары. == Керей мемлекеті == Керей мемлекеті ХІІ ғасырда әскери билікке сүйенген ұлыс ел деңгейіне көтерілді. Аталған кезеңде Керей ұлысын Маркуз Бұйрық хан басқарды. Керей хандары алтыннан шатыр тігіп, алтындаған ер-тұрман сайлап, алтын кеседен ас-су ішкені жайлы ортағасырлық жазбаларда айқын жазылған. Тайпалар мыңдыққа, ішкі рулар жүздікке бөлініп, мыңдықты мыңбасылар, жүздікті жүзбасылар басқарады. Керей хандары мұрагерлік жолмен сайланды. Керей ұлысында айшықты шекара болмағанымен, орда тігер орны, қыс қыстауы, жаз жайлауы белгілі болған. Олар әйгілі Қарақорымды бас қала етті. Түндік, Цэцейдей, т.б. қалалар салды. Көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, киіз үйде өмір сүрді. Керейлер несториан сенімін ұстанды. Оларда жазба заң болмады, әдет заңына жүгінді. Керей заңы бойынша ата жауына сатылу ең ауыр қылмыс саналған. == Керей мемлекетінің құрылымы == Керей хандығын хан басқарған. Бұлар көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан. Елдегі әскерді ондық жүйесі бойынша бөлген. Он жауынгер ондықты құрды, жүз жүздікті,... Бұларда жазу бар еді. Ханның жарлықтары хатқа түсіп, ханның мөрімен бекітілген. Керейлер Орталық Азиядағы үстемдігі үшін наймандармен бәсекелесіп отырған. <ref>Керей мемлекеті https://alash.info/unit/386 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516083304/https://alash.info/unit/386 |date=2021-05-16 }}</ref> == Хандары == Керей мемлекетінің кезінде ірі де айбынды ел болғанына тарихта дәлел жеткілікті. Кейбір деректер бойынша Х ғасырда керейлер 200 мыңға жуық болған. [[Моңғол]] билігіне дейін Керейді Марғұзған, Құршақұз, Бұйрық, Гөр-хан, Уаң сияқты хандар билеген. Уаңның өз аты Торы (Тұғырыл).Ол өз кезі­н­де Қытайдың Алтын ұлысына татар тайпаларын жеңуге көмектескені үшін қытай әміршісінен Уаң хан (бір елдің ханы) лауазымын алған.<ref>Моңғолдың құпия шежіресі.ХІІ-ХІІІғасырлардағыкөшпелілер шежіресі. Ауд..Сұлтан­ияұлы.-Алматы:Өнер,1998,-71 бет.</ref> == Тұғырыл - ұлы хан == Маркуз Бұйрықтың немересі Кұржақұз Бұйрық хан өлген соң, ұрпақтары хан тағы үшін өзара көп қақтығысты. Керейлерді, бір жағынан, татар, тунгустар қыспаққа алса, екінші жағынан, Ерке қара тобын наймандар қолдады. [[Тоғрыл хан]] тобына («Тоғырыл» - өз аты, ал «уаң хан» немесе «ұлыс билеушісі» лауазымы – Тоғырылға шүршіт ханы Вангин Чинсан берген лауазым) Есугей батыр бастаған татарлар ішіндегі [[Бөржігін]] руының моңғол аталығы қол ұшын берді. Тарихта керейлердің дәуірлеген кезеңі – [[Уаң хан]] басқарған тұс. Батыс католтктеріне «шығыстан шыққан пірәдар Иоан» аңызы бойынша жеткен оның Уаң хан аты кезінде Батыс Еуропаны дүр сілкіндіргені белгілі. Керейлер мен моңғолдлар өзара ант су ішіскен түбегейлі достық қатынаста болды. Бұл қатынас Тоғырыл және Тэмужин тұсында одан әрі жалғасты. Уаң хан Тэмужинді өкіл ұлы санады. Тэмужин 1189 жылы өз әулетінің ханы сайлағанда оны алғаш қолдағандардың бірі осы Уаң хан болды. Тэмужиннің ар-намысын қорғау үшін 1179 жылы меркітке қарсы құрылған үштік одағын (Уаң хан, Жамуқа және Тэмужин) ұйымдастырушы да Уаң хан еді. Аталған жорыққа тек керейдің өзінен 20 мың қол атқа қонды. [[Керей]]лер Тэмужин бастаған топпен бірлесіп, 1198 жылы татарларды шапса, 1201 жылы Жамұқа бастаған Алақай бұлақ одағына соққы берді. Тэмужинемен бірлесіп, 1203 жылы наймандардың батыс қанатына шабуыл жасады. == Тұғырыл хан ұрпақтарының хандық құрған кезеңдері == * [[Тоғрыл хан]]ның немересі - хандық құрған мерзімі [[1220]]-[[1290]] жылдар. Өмір сүрген уақыты 1201- 1290 ж.ж. * Мамық хан, хандық құрған жыл- дары 1290-1315, өмір сүрген уақыты: 1240-1315 ж.ж. * Мардан Мамықұлы - 1315-1336 жылдар ара- лығы, өмір сүрген уақыты 1240-1315 ж.ж. * Хожа Марданұлы,(орыс дерегінде Ходжа Марович), хан билігіне келген мерзімі 1336-1354 жылдар, * Алшағыр Қағанұлы - 1354- 1375 ж.ж. * Алшағыр Қағанұлы - 1384-1393 ж.ж. * Шегір Алшағырұлы - 1393-1412 ж.ж. * Дәулетше Омарұлы - 1412-1420 ж.ж.<ref>Тұғырылхан. Тарихи деректер жинағы - Алматы: «Раіііга Рге88», 2019 - 544 бет. ISBN 978-601-06-6031-1</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Керей мемлекеті]] [[Санат:Керей]] qke6rr1miiyhw5dovrzw69sz0f9zrm5 0 633993 3589542 3571087 2026-04-22T01:41:17Z Sagzhan 29953 3589542 wikitext text/x-wiki {{Кәсіпкер |Есімі = Асылхан Игібаев |Шынайы есімі = Асылхан Жұмабайұлы Игібаев |Сурет = Asylhan.jpg |Ені = |Сурет тақырыбы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 09.06.1962 |Туған жері = Қызыл ұйым ауылы, {{туғанжері|Біржан сал ауданы{{!}}Еңбекшілдер ауданы|Біржан сал ауданында}}, [[Ақмола облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Компания 1 = «АSойл» компаниясы |Лауазымы 1 = Бас директор |Компания 2 = «ТUGURUL HAN - ON HAN» корпоративтік қоры |Лауазымы 2 = Президент |Компания 3 = |Лауазымы 3 = |Компания 4 = |Лауазымы 4 = |Білімі = Жоғары |Марапаттары = }} '''Асылхан Жұмабайұлы Игібаев''' ([[1962 жыл]]ы [[9 маусым]], [[Ақмола облысы]] [[Біржан сал ауданы|Еңбекшілдер ауданы]], Қызыл ұйым ауылы) — қазақстандық кәсіпкер, меценат және қоғам қайраткері. «АSойл» және «АТК Шыңғыс» компанияларының бас директоры және «Tugurul han – on han» корпоративтік қорының Қамқоршылар кеңесінің төрағасы.<ref>Асылхан Игібаев https://tugurulhan.kz/about/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207045227/https://tugurulhan.kz/about/ |date=2020-02-07 }}</ref> == Өмірбаяны == [[1962 жыл]]ы [[9 маусым]] күні [[Ақмола облысы]], Еңбекшілдер (қазіргі Біржан сал) ауданы, Қызыл ұйым ауылында дүниеге келген. Әкесі – Жұмабай Игібайұлы Искра совхозында бөлімше басқарушысы, шешесі – Мая Асылбекқызы [[Барақ Сұлтан]]ның ұрпағы. [[1979 жыл]]ы [[Еңбекшілдер ауданы]], "Казгородок" орта мектебін бітіріп, Совет әскері қатарына алынып, Краснояр өлкесі, [[Ужур]] қаласында отан алдындағы борышын орындап қайтады. Әскерден оралған соң, [[1983 жыл]]ы [[Қарағанды политехникалық институты]]на оқуға түседі. Институтты [[1988 жыл]]ы «Тау-кен инженері» мамандығы бойынша үздік дипломмен бітіріп шығады. Екінші жоғары білімін Е.А. Букетов атындағы [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің «Экономика және Заң» факультетінде тәмамдады. == Еңбек жолы == *[[1988]] – [[1993]] жж. «Шахтинская» шахтасының бөлімше бастығы, Қарағанды қаласы. *1993 – 2003 жж. «Қарағанды отын» АҚ Президенті, Қарағанды қ. *2003 – [[2009]] жж. «АТК Шыңғыс» компаниясының Бас [[директор]]ы, Қарағанды қ. *2006 – 2009 жж. «АSойл» ЖШС Бас директоры, Қарағанды қ. *2009 – [[2012]] жж. «Қазақстанның Ұлттық Агроөнеркәсіптік Палатасы» заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер Қауымдастығының Президенті, Астана қ. *2012 – [[2019]] жж. «[[Қазақстанның Ұлттық Агроөнеркәсіптік Палатасы]]» заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер Қауымдастығының орталық совет төрағасы, Астана қ. == Марапаттары == * Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент-мүшесі. 2008 жыл, Алматы қ. * «Адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудағы сіңірген еңбегі үшін» үшін орденінің иегері, 2019 жыл, Бельгия. * ҚР Мемлекет тарихы институтының алтын медаль иегері, 2020 жыл, Нұр-Сұлтан қ. * ҚР Тарих және Қоғамдық ғылымдар академиясының академигі, 2020 жыл, Нұр-Сұлтан қ. == Қоғамдық қызметі == * «Tugurul han – on han» корпоративтік қорының құрылтайшысы және Қамқоршылар кеңесінің төрағасы. Қордың басты мақсаты – отандық тарих ғылымының дамуына, қазақ руханияты мен мәдениетіне үлес қосу, мемлекеттік тілдің насихат аясын кеңейту, әлеуметтік және қоғамдық шараларға қатысып, меценаттық көмек көрсету<ref>https://jjtv.kz/kk/elordada-gylymi-tazhiribelik-konferentsiya-otti</ref>. * «Қазақстанның Ұлттық Агроөнеркәсіптік Палатасы» заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер Қауымдастығының Президенті. * Ш.Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының құрметті профессоры. == Қосымша мәліметтер == * Әскери атағы - запастағы [[лейтенант]]. * Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Тұғырыл хан]]. * Хоббиі - кітаптар оқу, аңға шығу, саяхат жасау.<ref>https://kapital.kz/economic/4125/pervym-vitse-prezidentom-natsional-noy-agropromyshlennoy-palaty-naznachen-valeriy-kostylev.html</ref><ref>Елдің қамын ер ойлар. https://arka-azhary.kz/?p=14665</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] mc6ywad43uj572a7p0jt1n51g5tuu6m 3589543 3589542 2026-04-22T01:41:41Z Sagzhan 29953 /* Қосымша мәліметтер */ 3589543 wikitext text/x-wiki {{Кәсіпкер |Есімі = Асылхан Игібаев |Шынайы есімі = Асылхан Жұмабайұлы Игібаев |Сурет = Asylhan.jpg |Ені = |Сурет тақырыбы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 09.06.1962 |Туған жері = Қызыл ұйым ауылы, {{туғанжері|Біржан сал ауданы{{!}}Еңбекшілдер ауданы|Біржан сал ауданында}}, [[Ақмола облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Компания 1 = «АSойл» компаниясы |Лауазымы 1 = Бас директор |Компания 2 = «ТUGURUL HAN - ON HAN» корпоративтік қоры |Лауазымы 2 = Президент |Компания 3 = |Лауазымы 3 = |Компания 4 = |Лауазымы 4 = |Білімі = Жоғары |Марапаттары = }} '''Асылхан Жұмабайұлы Игібаев''' ([[1962 жыл]]ы [[9 маусым]], [[Ақмола облысы]] [[Біржан сал ауданы|Еңбекшілдер ауданы]], Қызыл ұйым ауылы) — қазақстандық кәсіпкер, меценат және қоғам қайраткері. «АSойл» және «АТК Шыңғыс» компанияларының бас директоры және «Tugurul han – on han» корпоративтік қорының Қамқоршылар кеңесінің төрағасы.<ref>Асылхан Игібаев https://tugurulhan.kz/about/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207045227/https://tugurulhan.kz/about/ |date=2020-02-07 }}</ref> == Өмірбаяны == [[1962 жыл]]ы [[9 маусым]] күні [[Ақмола облысы]], Еңбекшілдер (қазіргі Біржан сал) ауданы, Қызыл ұйым ауылында дүниеге келген. Әкесі – Жұмабай Игібайұлы Искра совхозында бөлімше басқарушысы, шешесі – Мая Асылбекқызы [[Барақ Сұлтан]]ның ұрпағы. [[1979 жыл]]ы [[Еңбекшілдер ауданы]], "Казгородок" орта мектебін бітіріп, Совет әскері қатарына алынып, Краснояр өлкесі, [[Ужур]] қаласында отан алдындағы борышын орындап қайтады. Әскерден оралған соң, [[1983 жыл]]ы [[Қарағанды политехникалық институты]]на оқуға түседі. Институтты [[1988 жыл]]ы «Тау-кен инженері» мамандығы бойынша үздік дипломмен бітіріп шығады. Екінші жоғары білімін Е.А. Букетов атындағы [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің «Экономика және Заң» факультетінде тәмамдады. == Еңбек жолы == *[[1988]] – [[1993]] жж. «Шахтинская» шахтасының бөлімше бастығы, Қарағанды қаласы. *1993 – 2003 жж. «Қарағанды отын» АҚ Президенті, Қарағанды қ. *2003 – [[2009]] жж. «АТК Шыңғыс» компаниясының Бас [[директор]]ы, Қарағанды қ. *2006 – 2009 жж. «АSойл» ЖШС Бас директоры, Қарағанды қ. *2009 – [[2012]] жж. «Қазақстанның Ұлттық Агроөнеркәсіптік Палатасы» заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер Қауымдастығының Президенті, Астана қ. *2012 – [[2019]] жж. «[[Қазақстанның Ұлттық Агроөнеркәсіптік Палатасы]]» заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер Қауымдастығының орталық совет төрағасы, Астана қ. == Марапаттары == * Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент-мүшесі. 2008 жыл, Алматы қ. * «Адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудағы сіңірген еңбегі үшін» үшін орденінің иегері, 2019 жыл, Бельгия. * ҚР Мемлекет тарихы институтының алтын медаль иегері, 2020 жыл, Нұр-Сұлтан қ. * ҚР Тарих және Қоғамдық ғылымдар академиясының академигі, 2020 жыл, Нұр-Сұлтан қ. == Қоғамдық қызметі == * «Tugurul han – on han» корпоративтік қорының құрылтайшысы және Қамқоршылар кеңесінің төрағасы. Қордың басты мақсаты – отандық тарих ғылымының дамуына, қазақ руханияты мен мәдениетіне үлес қосу, мемлекеттік тілдің насихат аясын кеңейту, әлеуметтік және қоғамдық шараларға қатысып, меценаттық көмек көрсету<ref>https://jjtv.kz/kk/elordada-gylymi-tazhiribelik-konferentsiya-otti</ref>. * «Қазақстанның Ұлттық Агроөнеркәсіптік Палатасы» заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер Қауымдастығының Президенті. * Ш.Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының құрметті профессоры. == Қосымша мәліметтер == * Әскери атағы - запастағы [[лейтенант]]. * Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Тоғрыл хан]]. * Хоббиі - кітаптар оқу, аңға шығу, саяхат жасау.<ref>https://kapital.kz/economic/4125/pervym-vitse-prezidentom-natsional-noy-agropromyshlennoy-palaty-naznachen-valeriy-kostylev.html</ref><ref>Елдің қамын ер ойлар. https://arka-azhary.kz/?p=14665</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] 7hj52pw4flwujjto63ky99ziu5etf65 0 642724 3589460 3589137 2026-04-21T23:37:21Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Kshetunsky|Kshetunsky]] ([[User talk:Kshetunsky|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3486396 wikitext text/x-wiki '''Анталия әуежайы''' ( [[Әуе транспортының халықаралық қауымдастағы|IATA]] : '''AYT,''' [[Халықаралық азаматтық авиация ұйымы|ИКАО]] : '''LTAI),''' [[Түркия]]ның [[Анталия]] аймағына қызмет көрсететін халықаралық әуежай. Әуежай, әсіресе жаз кезінде Түркияның оңтүстік жағалауынан миллиондаған түркиялық және шетелдік туристерді қарсы алады. Халықаралық Әуежайлар Кеңесі ''(ACI)'' 2018 деректеріне сәйкес'','' <ref>{{Cite web|title=Top 30 European Airports 2018|url=https://www.aci-europe.org/component/downloads/downloads/5829.html|work=aci-europe.org|publisher=Airports Council International|accessdate=25 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125173936/https://www.aci-europe.org/component/downloads/downloads/5829.html|archivedate=25 Ocak 2020|language=İngilizce|date=6 Şubat 2019}}</ref> жолаушылар ұтқырлығын тұрғысынан [[Еуропа]]ның құрылымы, ең жанданған 14 әуежайлардың» бірі. Мемлекеттік әуежайлар басқармасы бас дирекциясы 2019 жылғы желтоқсанның аяғындағы, деректер бойынша <ref name="DHMİ">{{Cite web|title=Gelen-Giden Yolcu Trafiği (2019 Aralık sonu itibarıyla)|url=https://www.dhmi.gov.tr/Lists/IstatistikList/Attachments/367/YOLCU.pdf|work=dhmi.gov.tr|publisher=[[Devlet Hava Meydanları İşletmesi|DHMİ]]|accessdate=25 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125151306/https://www.dhmi.gov.tr/Lists/IstatistikList/Attachments/367/YOLCU.pdf|archivedate=25 Ocak 2020}}</ref> Стамбул әуежайынан кейін Түркияда екінші жүретін әуежай. == Тарих == Әуежай бастапқыда әскери мақсатта салынған. 1960 жылдан бастап [[Түрік Әуе Жолдары|Turkish Airlines авиакомпаниясы]] кіші салада және 300 шаршы метрлік терминал ғимаратында жоспарланған рейстерін [[Түрік Әуе Жолдары|орындай бастаған әуежай]] 1985 жылы халықаралық қозғалысқа ашылды.<ref name="Sabah">{{Cite web|title=Antalya Havaalanı|url=https://www.sabah.com.tr/akdeniz/2016/01/11/antalya-havaalani|work=sabah.com.tr|publisher=[[Sabah (gazete)|Sabah]]|accessdate=25 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125182137/https://www.sabah.com.tr/akdeniz/2016/01/11/antalya-havaalani|archivedate=25 Ocak 2020|date=11 Ocak 2016}}</ref> Ішкі және халықаралық туризмнің дамуымен қатар әуежайдың бірінші халықаралық терминалының құрылысы 1996 жылы шілдеде Bayındır Holding басталып, 1998 жылдың сәуірінде пайдалануға берілді.<ref name="İMO">{{Cite web|title=50. Yılda 50 Eser, Ulaştırma Yapıları|url=http://www.imo.org.tr/resimler/ekutuphane/pdf/16638_38_48.pdf|work=imo.org.tr|publisher=[[İnşaat Mühendisleri Odası]]|accessdate=26 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215203600/http://www.imo.org.tr/resimler/ekutuphane/pdf/16638_38_48.pdf|archivedate=15 Şubat 2020|date=20 Nisan 2007}}</ref> Бұл терминал Түркиядағы құрастыру-пайдалану-беру моделінің бірінші терминалы болып табылады. 1999 жылы, Fraport, халықаралық терминал операторы Bayindir 25 миллион еуро, айырбас акцияларының елу пайызы терминал операцияларды сатып алды <ref>{{Cite web|title=Antalya'da, ikinci havalimanı tartışması|url=https://v3.arkitera.com/v1/haberler/2002/04/19/antalya.htm|work=arkitera.com|publisher=Arkitera|accessdate=26 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215203114/https://v3.arkitera.com/v1/haberler/2002/04/19/antalya.htm|archivedate=15 Şubat 2020|date=19 Nisan 2002}}</ref> үшін 2006 жылдың сәуір айында қалған акцияларын өткізу гүлденіп сатып арқылы терминал бизнестің барлық болды.<ref>{{Cite web|title='Havalimanlarındaki bu işletme süreleriyle yabancılar zor gelir'|url=http://www.radikal.com.tr/ekonomi/havalimanlarindaki-bu-isletme-sureleriyle-yabancilar-zor-gelir-800258/|work=radikal.com.tr|publisher=[[Radikal (gazete)|Radikal]]|accessdate=26 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215202855/http://www.radikal.com.tr/ekonomi/havalimanlarindaki-bu-isletme-sureleriyle-yabancilar-zor-gelir-800258/|archivedate=15 Şubat 2020|date=13 Aralık 2006}}</ref> Өңірдің қарқынды дамып келе жатқан халықаралық жолаушылар тасымалын басқару үшін екінші халықаралық терминалдың құрылысы мен пайдалануға DHMI тендер өткізді, тендерді жеңіп алған «Челеби Холдинг - ИС Холдинг» консорциумы 2004 жылдың мамыр айында құрылысты бастады және терминал 2005 жылдың сәуірінде пайдалануға берілді.<ref name="İMO">{{Cite web|title=50. Yılda 50 Eser, Ulaştırma Yapıları|url=http://www.imo.org.tr/resimler/ekutuphane/pdf/16638_38_48.pdf|work=imo.org.tr|publisher=[[İnşaat Mühendisleri Odası]]|accessdate=26 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215203600/http://www.imo.org.tr/resimler/ekutuphane/pdf/16638_38_48.pdf|archivedate=15 Şubat 2020|date=20 Nisan 2007}}</ref> Челеби-ИС консорциумы терминалды 2009 жылдың қыркүйегіне дейін, келісімшарт мерзімі аяқталғанға дейін жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Çelebi Hava Servisi A.Ş. 30 Eylül 2009 Tarihinde Sona Eren 9 Aylık Ara Döneme Ait Yönetim Kurulu Faaliyet Raporu|url=https://www.kap.org.tr/tr/ek-indir/33E8343696D1023CE0530A4A622B5826|work=kap.org.tr|publisher=Kamuoyunu Aydınlatma Platformu|accessdate=26 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215203709/https://www.kap.org.tr/tr/ek-indir/33E8343696D1023CE0530A4A622B5826|archivedate=15 Şubat 2020}}</ref> Екі халықаралық терминал құрылыс инженерлер палатасына 50 жылда 50 жұмыс кірді . 2007 жылдың мамырында Fraport-IC консорциумы әуежайдың ішкі және бірінші халықаралық терминалдарын, VIP және CIP терминалдарын, ал екінші халықаралық терминалды 2009 жылдан бастап 2024 жылдың аяғына дейін пайдалану құқығына ие болды.<ref name="AYT-yeni">{{Cite web|title=Şirket|url=https://www.antalya-airport.aero/kurumsal/sirket|work=antalya-airport.aero|accessdate=26 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215203246/https://www.antalya-airport.aero/kurumsal/sirket|archivedate=15 Şubat 2020}}</ref> Бұл консорциум 100 миллион еуро көлеміндегі инвестициямен қолданыстағы ішкі терминалды жаңартты және жаңартылған терминал 2010 жылдың сәуірінде, құрылысы басталғаннан 11 ай өткен соң қызмет көрсете бастады.<ref>{{Cite web|title=Antalya Havalimanı 45 milyon kapasiteye ulaştı|url=https://www.haberturk.com/ekonomi/airport/haber/508776-antalya-havalimani-45-milyon-kapasiteye-ulasti|work=haberturk.com|publisher=[[Habertürk]]|accessdate=27 Ocak 2020|date=18 Nisan 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200217213400/https://www.haberturk.com/ekonomi/airport/haber/508776-antalya-havalimani-45-milyon-kapasiteye-ulasti|archivedate=17 Şubat 2020}}</ref> 2018 жылғы мамырда TAV әуежайлары Ичташ IC акцияларын сатып алу арқылы Fraport-қа тең серіктес болды. Әуежай Халықаралық әуежайлар кеңесі 2011 жылы «10-25 миллион жолаушы» санатындағы «Еуропадағы ең жақсы әуежай» сыйлығына лайық деп танылды.<ref>{{Cite web|title=ACI awards Turkey's Antalya airport as best airport in Europe|url=https://www.worldbulletin.net/economy/aci-awards-turkeys-antalya-airport-as-best-airport-in-europe-h76449.html|work=worldbulletin.net|publisher=World Bulletin|accessdate=25 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125185603/https://www.worldbulletin.net/economy/aci-awards-turkeys-antalya-airport-as-best-airport-in-europe-h76449.html|archivedate=26 Ocak 2020|language=İngilizce|date=19 Temmuz 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Türkiye'nin en yoğun ikinci havalimanı Antalya'da|url=https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/turkiyenin-en-yogun-ikinci-havalimani-antalyada/31747|work=aa.com.tr|publisher=[[Anadolu Ajansı]]|accessdate=25 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125185940/https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/turkiyenin-en-yogun-ikinci-havalimani-antalyada/31747|archivedate=26 Ocak 2020|date=28 Haziran 2015}}</ref> == Әуекомпаниялар және ұшу бағыттары == {{Әуежай бағыттары |3rdcoltitle = Terminal <!-- --> | {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]<ref>{{cite web|title=Air Astana - Timetable|url=http://airastana.com/Portals/2/Timetable/Summer2015.pdf|accessdate=2016-07-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150513042130/http://airastana.com/portals/2/Timetable/Summer2015.pdf|archivedate=2015-05-13|deadlink=yes}}</ref> | '''Жазғы:''' [[Алматы әуежайы|Алматы]], [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Нұр-Сұлтан]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Түркия}} [[Atlasglobal]] | [[Ататюрк (әуежай)|Стамбул (Ататюрк)]], [[Трабзон (әуежай)|Трабзон]]<ref>{{cite web|url=http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/267274/atlasglobal-adds-new-domestic-routes-in-s16/|title=AtlasGlobal Adds New Domestic Routes in S16|publisher=routesonline|accessdate=3 June 2016|language=en}}</ref>, [[Эрбиль (әуежай)|Эрбиль]], [[Эрджан (әуежай)|Эрджан]] | D <!-- --> | {{flagicon|Аустрия}} [[Austrian Airlines]] | [[Вена (әуежай)|Вена]]<ref>[http://www.starallianceemployees.com/no_cache/news/latest-news/news-details/article/tyrolean-to-merge-with-austrian-airlines-next-spring.html?tx_ttnews5BbackPid%5D=28 Tyrolean Airways to merge with Austrian Airlines]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | 2 <!-- --> | {{flagicon|Әзірбайжан}} [[Azerbaijan Airlines]]| [[Баку (әуежай)|Баку]]<ref name=AZALtoTurkResortS16>{{cite news|title=AZAL announces a new program of flights to popular Turkish resort cities|url=http://abc.az/eng/news_26_01_2016_93719.html|accessdate=26 January 2016|publisher=ABC.az|date=26 January 2016|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201162712/http://abc.az/eng/news_26_01_2016_93719.html|archivedate=2016-02-01}}</ref><br>'''Жазғы:''' [[Гәнжә (әуежай)|Гәнжә]]<ref name=AzAlSeasonS14>{{cite news|last=L|first=J|title=Azerbaijan Airlines Adds New Seasonal Routes to Tivat / Antalya in S14|url=http://airlineroute.net/2014/04/23/j2-tivayt-s14/|accessdate=23 April 2014|newspaper=Airline Route|date=23 April 2014|language=en}}</ref> | 1 <!-- --> | {{flagicon|Түркия}} [[Borajet]] | [[Сабиха Гёкчен (әуежай)|Стамбул (Сабиха Гёкчен)]] | D <!-- --> | {{flagicon|Бельгия}} [[Brussels Airlines]] | '''Жазғы:''' [[Брюссель (әуежай)|Брюссель (Национальный)]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Германия}} [[Condor Flugdienst|Condor]] | [[Шёнефельд (әуежай)|Берлин (Шёнефельд)]], [[Ганновер (әуежай)|Ганновер]], [[Дюссельдорф (әуежай)|Дюссельдорф]], [[Мюнхен (әуежай)|Мюнхен]], [[Франкфурт-на-Майне (әуежай)|Франкфурт-на-Майне]], [[Штутгарт (әуежай)|Штутгарт]]<br>'''Жазғы:''' [[Гамбург (әуежай)|Гамбург]], [[Кёльн/Бонн (әуежай)|Кёльн/Бонн]], [[Падерборн/Липпштадт (әуежай)|Падерборн/Липпштадт]], [[Лейпциг/Галле (әуежай)|Лейпциг/Галле]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Түркия}} [[Corendon Airlines]] | [[Тегель (әуежай)|Амстердам]], [[Тегель (әуежай)|Берлин (Тегель)]], [[Дортмунд (әуежай)|Дортмунд]], [[Дрезден (әуежай)|Дрезден]], [[Дюссельдорф (әуежай)|Дюссельдорф]], [[Гамбург (әуежай)|Гамбург]], [[Ганновер (әуежай)|Ганновер]], [[Лейпциг/Галле (әуежай)|Лейпциг/Галле]], [[Манчестер (әуежай)|Манчестер]], [[Мюнхен (әуежай)|Мюнхен]], [[Нюрнберг (әуежай)|Нюрнберг]], [[Франкфурт-на-Майне (әуежай)|Франкфурт-на-Майне]], [[Штутгарт (әуежай)|Штутгарт]], [[Эйндховен (әуежай)|Эйндховен]], [[Эрфурт/Ваймер (әуежай)|Эрфурт/Ваймер]]<br>'''Жазғы:''' [[Братислава (әуежай)|Братислава]], [[Бремен (әуежай)|Бремен]], [[Брюссель (әуежай)|Брюссель (Национальный)]], [[Вена (әуежай)|Вена]], [[Гронинген (әуежай)|Гронинген]], [[Карачи (әуежай)|Карачи]], [[Маастрихт/Аахен (әуежай)|Маастрихт/Ахен]], [[Мемминген (әуежай)|Мемминген]] (с 5 августа 2016), [[Мюнстер/Оснабрюк (әуежай)|Мюнстер/Оснабрюк]], [[Тебриз (әуежай)|Тебриз]], [[Имам Хомейни (әуежай)|Тегеран (Имам Хомейни)]], [[Тирана (әуежай)|Тирана]], [[Цюрих (әуежай)|Цюрих]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Нидерланд}} [[Corendon Dutch Airlines]] | [[Амстердам (әуежай)|Амстердам]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[easyJet]] | '''Жазғы:''' [[Гатвик (әуежай)|Лондон (Гатвик)]], [[Лутон (әуежай)|Лондон (Лутон)]]<ref>{{cite web|url=http://support.easyjet.com/case-5336|title=New and dropped routes|publisher=EasyJet|accessdate=1 December 2014|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150309224102/http://support.easyjet.com/case-5336|archivedate=2015-03-09}}</ref>, [[Манчестер (әуежай)|Манчестер]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Швейцария}} [[easyJet Switzerland]] | '''Жазғы:''' [[Базель/Мюлуз (әуежай)|Базель/Мюлуз]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Швейцария}} [[Edelweiss Air]]| [[Цюрих (әуежай)|Цюрих]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Польша}} [[Enter Air]] | [[Шопен (әуежай)|Варшава (Шопен)]], [[Вроцлав (әуежай)|Вроцлав]], [[Катовице (әуежай)|Катовице]], [[Познань (әуежай)|Познань]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Финляндия}} [[Finnair]] | '''Жазғы:''' [[Хельсинки (әуежай)|Хельсинки]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Түркия}} [[Freebird Airlines]] | '''Жазғы:''' [[Бирмингем (әуежай)|Бирмингем]], [[Тронхейм (әуежай)|Тронхейм]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Германия}} [[Germania]]<ref>{{cite web|url=http://www.flygermania.de/download/file/Flugplaene/Flugplan.pdf|title=Germania Flight Schedule / 30.12.2014 - 01.11.2015|format=PDF|publisher=Germania|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006065508/http://www.flygermania.de/download/file/Flugplaene/Flugplan.pdf|archivedate=2014-10-06}}</ref> | [[Шёнефельд (әуежай)|Берлин (Шёнефельд)]], [[Бремен (әуежай)|Бремен]], [[Мюнстер/Оснабрюк (әуежай)|Мюнстер/Оснабрюк]],<ref>{{cite web|url=http://airlineroute.net/2014/09/22/st-fmo-s15/|title=Germania Adds New Muenster Service from May 2015|publisher=Airline Route|accessdate=22 September 2014|language=en}}</ref> [[Нюрнберг (әуежай)|Нюрнберг]], [[Росток (әуежай)|Росток]], [[Эрфурт/Ваймер (әуежай)|Эрфурт/Ваймер]]<br>'''Жазғы:''' [[Кассель (әуежай)|Кассель]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Германия}} [[Germanwings]] | '''Жазғы:''' [[Тегель (әуежай)|Берлин (Тегель)]], [[Гамбург (әуежай)|Гамбург]], [[Ганновер (әуежай)|Ганновер]], [[Кёльн/Бонн (әуежай)|Кёльн/Бонн]], [[Штутгарт (әуежай)|Штутгарт]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Швейцария}} [[Helvetic Airways]] | '''Жазғы:''' [[Берн (әуежай)|Берн]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Швейцария}} [[HolidayJet]]<br>{{nowrap|орындайды {{flagicon|Швейцария}} [[Germania Flug]]}} | [[Цюрих (әуежай)|Цюрих]]<ref>{{cite web|url=http://www.holidayjet.ch/de/flugplan/|title=HolidayJet|publisher=|language=en}}</ref> | 1 <!-- --> | {{flagicon|Ирак}} [[Iraqi Airways]] | [[Сулеймания (әуежай)|Сулеймания]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Ұлыбритания}} [[Jet2.com]] | [[Лидс/Брадфорд (әуежай)|Лидс/Брадфорд]]<br>'''Жазғы:''' [[Восточный Мидландс (әуежай)|Восточный Мидландс]], [[Глазго (әуежай)|Глазго (Международный)]], [[Манчестер (әуежай)|Манчестер]], [[Ньюкасл-апон-Тайн (әуежай)|Ньюкасл-апон-Тайн]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Бельгия}} [[Jetairfly]]<ref name="Jetairfly Flight Plan">{{cite web|url=http://www.jetairfly.com/en/flightplan|title=Jetairfly Flight Plan|publisher=Jetairfly|language=en}}</ref>| [[Брюссель (әуежай)|Брюссель (Национальный)]]<br>'''Жазғы:''' [[Льеж (әуежай)|Льеж]], [[Остенде/Брюгге (әуежай)|Остенде/Брюгге]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Германия}} [[Lufthansa]] | '''Жазғы:''' [[Мюнхен (әуежай)|Мюнхен]], [[Франкфурт-на-Майне (әуежай)|Франкфурт-на-Майне]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Люксембург}} [[Luxair]] | [[Люксембург (әуежай)|Люксембург]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Иран}} [[Meraj Airlines]] | '''Жазғы:''' [[Имам Хомейни (әуежай)|Тегеран (Имам Хомейни)]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Норвегия}} [[Norwegian Air Shuttle]] | [[Берген (әуежай)|Берген]], [[Гардермуэн (әуежай)|Осло (Гардермуэн)]]<br>'''Жазғы:''' [[Саннефьорд (әуежай)|Саннефьорд]], [[Тронхейм (әуежай)|Тронхейм]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Түркия}} [[Onur Air]] | [[Шереметьево (әуежай)|Москва (Шереметьево)]], [[Ататюрк (әуежай)|Стамбул (Ататюрк)]], [[Нальчик (әуежай)|Нальчик]] <br>'''Жазғы:''' [[Батман (әуежай)|Батман]], [[Малатья (әуежай)|Малатья]], [[Сивас (әуежай)|Сивас]], [[Тирана (әуежай)|Тирана]], [[Эрзинджан (әуежай)|Эрзинджан]], [[Курумоч (әуежай)|Самара]] | D <!-- --> | {{flagicon|Түркия}} [[Pegasus Airlines]] |[[Амстердам (әуежай)|Амстердам]], [[Вена (әуежай)|Вена]], [[Женева (әуежай)|Женева]], [[Каструп (әуежай)|Копенгаген (Каструп)]], [[Эрджан (әуежай)|Эрджан]]<br>'''Жазғы:''' [[Биллунн (әуежай)|Биллунн]], [[Дюссельдорф (әуежай)|Дюссельдорф]], [[Glasgow (әуежай)|Глазго (Международный)]], [[Краснодар (әуежай)|Краснодар]]<ref>{{cite news|title=Pegasus Airlines Adds Antalya - Krasnodar Service in S16|url=http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/267340/pegasus-airlines-adds-antalya-krasnodar-service-in-s16/|accessdate=7 June 2016|publisher=Airlineroute|date=7 June 2016|language=en}}</ref>, [[Гатвик (әуежай)|Лондон (Гатвик)]], [[Манчестер (әуежай)|Манчестер]], [[Норидж (әуежай)|Норидж]], [[Тирана (әуежай)|Тирана]], [[Штутгарт (әуежай)|Штутгарт]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Түркия}} [[Pegasus Airlines]] | [[Адана (әуежай)|Адана]], [[Измир (әуежай)|Измир]], [[Кайсери (әуежай)|Кайсери]], [[Сабиха Гёкчен (әуежай)|Стамбул (Сабиха Гёкчен)]], [[Трабзон (әуежай)|Трабзон]], [[Хатай (әуежай)|Хатай]], [[Элязыг (әуежай)|Элязыг]]<br>'''Жазғы:''' [[Диярбакыр (әуежай)|Диярбакыр]] | D <!-- --> | {{flagicon|Дания}} [[Primera Air]] | '''Жазғы:''' [[Биллунн (әуежай)|Биллунн]], [[Ландветтер (әуежай)|Гетеборг (Ландветтер)]], [[Каструп (әуежай)|Копенгаген (Каструп)]], [[Мальмё (әуежай)|Мальмё]], [[Ольборг (әуежай)|Ольборг]], [[Гардермуэн (әуежай)|Осло (Гардурмуэн)]], [[Арланда (әуежай)|Стокгольм (Арланда)]], [[Хельсинки (әуежай)|Хельсинки]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Чехия}} [[SmartWings]]<br>{{nowrap|орындайды {{flagicon|Чехия}} [[Travel Service]]}}<ref>{{cite web|url=http://www.smartwings.com/en/about-smartwings/contact/|title=SmartWings Contact|publisher=smartwings.com|language=en}}</ref> | '''Жазғы:''' [[Брно (әуежай)|Брно]], [[Острава (әуежай)|Острава]], [[Прага (әуежай)|Прага]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Түркия}} [[SunExpress]] | '''Жазғы:''' [[Амстердам (әуежай)|Амстердам]], [[Вааса (әуежай)|Вааса]], [[Вена (әуежай)|Вена]], [[Гамбург (әуежай)|Гамбург]], [[Ганновер (әуежай)|Ганновер]], [[Грац (әуежай)|Грац]], [[Дортмунд (әуежай)|Дортмунд]], [[Дрезден (әуежай)|Дрезден]], [[Дюссельдорф (әуежай)|Дюссельдорф]], [[Зальцбург (әуежай)|Зальцбург]], [[Карлсруэ/Баден-Баден (әуежай)|Карлсруэ/Баден-Баден]], [[Лейпциг/Галле (әуежай)|Лейпциг/Галле]], [[Люксембург (әуежай)|Люксембург]], [[Оулу (әуежай)|Оулу]], [[Падерборн/Липпштадт (әуежай)|Падерборн/Липпштадт]], [[Саарбрюккен (әуежай)|Саарбрюккен]], [[Скопье (әуежай)|Скопье]], [[Страсбург (әуежай)|Страсбург]]<ref>{{cite web|url=http://www.anna.aero/2015/05/01/sunexpress-starts-new-route-trio-france-italy/|title=SunExpress starts new route trio in France and Italy|work=anna.aero|accessdate=2 June 2015|language=en}}</ref>, [[Тирана (әуежай)|Тирана]], [[Штутгарт (әуежай)|Штутгарт]], [[Франкфурт-на-Майне (әуежай)|Франкфурт-на-Майне]], [[Фридрихсхафен (әуежай)|Фридрихсхафен]], [[Цюрих (әуежай)|Цюрих]], [[Эрфурт/Ваймер (әуежай)|Эрфурт/Ваймер]] | 1 <!-- --> | {{flagicon|Түркия}} [[SunExpress]] | [[Адана (әуежай)|Адана]], [[Ван (әуежай)|Ван]], [[Газиантеп (әуежай)|Газиантеп]], [[Ганновер (әуежай)|Ганновер]], [[Диярбакыр (әуежай)|Диярбакыр]], [[Измир (әуежай)|Измир]], [[Кайсери (әуежай)|Кайсери]], [[Люксембург (әуежай)|Люксембург]], [[Нюрнберг (әуежай)|Нюрнберг]], [[Сабиха Гёкчен (әуежай)|Стамбул (Сабиха Гёкчен)]], [[Трабзон (әуежай)|Трабзон]] | D <!-- --> | {{flagicon|Германия}} [[SunExpress Deutschland]] | [[Дюссельдорф (әуежай)|Дюссельдорф]], [[Кёльн/Бонн (әуежай)|Кёльн/Бонн]], [[Мюнхен (әуежай)|Мюнхен]], [[Нюрнберг (әуежай)|Нюрнберг]], [[Франкфурт-на-Майне (әуежай)|Франкфурт-на-Майне]], [[Штутгарт (әуежай)|Штутгарт]]<br>'''Жазғы:''' [[Лейпциг/Галле (әуежай)|Лейпциг/Галле]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Нидерланд}} [[Transavia]] | [[Амстердам (әуежай)|Амстердам]]<br>'''Жазғы:''' [[Гронинген (әуежай)|Гронинген]], [[Роттердам/Гаага (әуежай)|Роттердам/Гаага]], [[Эйдховен (әуежай)|Эйдховен]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Франция}} [[Transavia France]] | [[Орли (әуежай)|Париж (Орли)]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Нидерланд}} {{nowrap|[[TUI Airlines Netherlands]]}} | [[Амстердам (әуежай)|Амстердам]]<br>'''Жазғы:''' [[Гронинген (әуежай)|Гронинген]], [[Эйдховен (әуежай)|Эйдховен]] | 2 <!-- --> | {{flagicon|Түркия}} [[Turkish Airlines]]| [[Воронеж (әуежай)|Воронеж]], [[Внуково (әуежай)|Москва (Внуково)]]<br>'''Жазғы:''' [[Багдад (әуежай)|Багдад]], [[Бостон (әуежай)|Бостон]], [[Вена (әуежай)|Вена]], [[Гамбург (әуежай)|Гамбург]], [[Кишинёв (әуежай)|Кишинёв]], [[Кеннеди (әуежай)|Нью-Йорк (Кеннеди)]], [[Штутгарт (әуежай)|Штутгарт]], [[Эрбиль (әуежай)|Эрбиль]], [[Эль-Кувейт (әуежай)|Эль-Кувейт]]<ref>{{cite web|url=http://airlineroute.net/2015/05/12/tk-kwi-jul15/|title=Turkish Airlines Adds New Turkey - Kuwait Routes Jun - Oct 2015|publisher=Airlineroute.net|date=12 May 2015|accessdate=12 May 2015|language=en}}</ref> | 1 <!-- --> | {{flagicon|Түркия}} [[Turkish Airlines]] | [[Ататюрк (әуежай)|Стамбул (Ататюрк)]], [[Сабиха Гёкчен (әуежай)|Стамбул (Сабиха Гёкчен)]] | D <!-- --> | {{flagicon|Түркия}} [[Turkish Airlines]]<br>{{nowrap|орындайды {{flagicon|Түркия}} [[AnadoluJet]]}}| [[Анкара (әуежай)|Анкара]], [[Бодрум (әуежай)|Бодрум]]<ref>{{cite web|title=AnadoluJet Adds New Antalya Routes from July 2016|url=http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/267747/anadolujet-adds-new-antalya-routes-from-july-2016/|date=5 July 2016|publisher=routesonline.com|accessdate=2016-07-18|language=en}}</ref>, [[Бурса (әуежай)|Бурса]], [[Невшехир (әуежай)|Невшехир]], [[Орду/Гиресун (әуежай)|Орду/Гиресун]], [[Эрзурум (әуежай)|Эрзурум]]| D <!-- --> | {{flagicon|Ресей}} [[Аэрофлот]] | [[Шереметьево (әуежай)|Мәскеу (Шереметьево)]] | 2 }} === Рейстер жабылды === {{Әуежай бағыттары|[[Atlasglobal]]|[[Стамбул әуежайы|Стамбул]]}} === Болдырылған рейстер === {{Әуежай бағыттары|[[Onur Air]]|[[Сакирпаса әуежайы|Адана]], [[Измир Аднан Мендерес әуежайы|Измир]]}} == Жүк == {| class="wikitable sortable" |+ ! Әуе жолдары ! |- | Turkish Airlines | Ыстамбұл |} == Статистика == {{Col-begin}} {{Col-2}} </center> {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |+ '''Анталия әуежайын пайдаланатын жолаушылар саны'''<ref name="TÜİK">{{web kaynağı |başlık=İBSS'ye göre hava meydanlarında iniş-kalkış yapan uçak sayısı ile iç ve dış hatlarda taşıma, 2004-2018 |url=http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=379 |website=tuik.gov.tr |yayıncı=[[Türkiye İstatistik Kurumu]] |erişimtarihi=25 Ocak 2020 |arşivURL=https://web.archive.org/web/20200125122324/http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=379 |arşivtarihi=25 Ocak 2020 |tarih=20 Eylül 2019 |ölüurl=no }}</ref> |- bgcolor=lightgrey ! Жыл ! Ішкі желі ! Өзгерту (%) ! Халықаралық желі ! Өзгерту (%) ! Барлығы ! Өзгерту (%) |- | 2019<ref group="not" name="not">2019 Aralık sonu verilerine göre (kesin olmayan).</ref><ref name="DHMİ" /> | 7.078.219 | {{Құлдырау}} %6,57 | 28.635.987 | {{Өсім}} %18,68 | 35.714.206 | {{Өсім}} %12,65 |- | 2018 | 7.575.871 | {{Өсім}} %2,05 | 24.127.993 | {{Өсім}} %30,78 | 31.703.864 | {{Өсім}} %22,54 |- | 2017 | 7.423.766 | {{Өсім}} %5,33 | 18.448.685 | {{Өсім}} %57,41 | 25.872.451 | {{Өсім}} %37,85 |- | 2016 | 7.048.239 | {{Өсім}} %2,05 | 11.720.296 | {{Құлдырау}} %43,82 | 18.768.535 | {{Құлдырау}} %32,41 |- | 2015 | 6.906.364 | {{Өсім}} %10,84 | 20.863.040 | {{Құлдырау}} %5,48 | 27.769.404 | {{Құлдырау}} %1,89 |- | 2014 | 6.230.885 | {{Өсім}} %12,75 | 22.072.307 | {{Өсім}} %2,70 | 28.303.192 | {{Өсім}} %4,75 |- | 2013 | 5.526.485 | {{Өсім}} %11,80 | 21.492.138 | {{Өсім}} %6,65 | 27.018.623 | {{Өсім}} %7,66 |- | 2012 | 4.943.308 | {{Өсім}} %9,45 | 20.152.836 | {{Құлдырау}} %1,75 | 25.096.144 | {{Өсім}} %0,27 |- | 2011 | 4.516.485 | {{Өсім}} %22,26 | 20.511.172 | {{Өсім}} %11,97 | 25.027.657 | {{Өсім}} %13,69 |- | 2010 | 3.694.085 | {{Өсім}} %17,83 | 18.318.942 | {{Өсім}} %20,44 | 22.013.027 | {{Өсім}} %19,99 |- | 2009 | 3.135.139 | {{Өсім}} %22,56 | 15.210.554 | {{Құлдырау}} %6,11 | 18.345.693 | {{Құлдырау}} %2,36 |- | 2008 | 2.588.054 | {{Өсім}} %1,48 | 16.201.203 | {{Өсім}} %6,87 | 18.789.257 | {{Өсім}} %6,09 |- | 2007 | 2.550.396 | {{Өсім}} %5,97 | 15.159.989 | {{Өсім}} %23,90 | 17.710.385 | {{Өсім}} %20,96 |- | 2006 | 2.406.626 | {{Өсім}} %49,60 | 12.235.417 | {{Құлдырау}} %14,17 | 14.642.043 | {{Құлдырау}} %7,71 |- | 2005 | 1.608.749 | {{Өсім}} %47,21 | 14.256.114 | {{Өсім}} %13,48 | 15.864.863 | {{Өсім}} %16,17 |- | 2004 | 1.092.858 | {{Белгісіз}} | 12.563.195 | {{Белгісіз}} | 13.656.053 | {{Белгісіз}} |} </center> {{Col-2}} {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |+ '''Жылмен тасымалданатын жүк (тонна)'''<ref name="TÜİK" /> |- bgcolor=lightgrey ! Жыл ! Ішкі желі ! Өзгерту (%) ! Халықаралық желі ! Өзгерту (%) ! Барлығы ! Өзгерту (%) |- | 2019<ref group="not" name="not"></ref><ref>{{web kaynağı |başlık=Yük Trafiği (2019 Aralık sonu itibarıyla) |url=https://www.dhmi.gov.tr/Lists/IstatistikList/Attachments/367/Y%C3%9CK.pdf |website=dhmi.gov.tr |yayıncı=[[Devlet Hava Meydanları İşletmesi|DHMİ]] |erişimtarihi=26 Ocak 2020 |arşivURL=https://web.archive.org/web/20200217213120/https://www.dhmi.gov.tr/Lists/IstatistikList/Attachments/367/Y%C3%9CK.pdf |arşivtarihi=17 Şubat 2020 |ölüurl=no }}</ref> | 66.070 | {{Өсім}} %2,32 | 359.965 | {{Өсім}} %18,35 | 426.035 | {{Өсім}} %15,54 |- | 2018 | 64.570 | {{Құлдырау}} %0,93 | 304.160 | {{Өсім}} %31,85 | 368.730 | {{Өсім}} %24,63 |- |- | 2017 | 65.176 | {{Өсім}} %4,41 | 230.678 | {{Өсім}} %38,72 | 295.854 | {{Өсім}} %29,35 |- |- | 2016 | 62.423 | {{Құлдырау}} %2,78 | 166.294 | {{Құлдырау}} %41,38 | 228.717 | {{Құлдырау}} %34,26 |- |- | 2015 | 64.211 | {{Өсім}} %6,29 | 283.684 | {{Құлдырау}} %5,80 | 347.895 | {{Құлдырау}} %3,78 |- |- | 2014 | 60.413 | {{Өсім}} %10,34 | 301.135 | {{Өсім}} %3,64 | 361.548 | {{Өсім}} %4,70 |- |- | 2013 | 54.754 | {{Өсім}} %12,33 | 290.553 | {{Өсім}} %5,04 | 345.307 | {{Өсім}} %6,13 |- |- | 2012 | 48.743 | {{Құлдырау}} %49,61 | 276.619 | {{Құлдырау}} %32,83 | 325.362 | {{Құлдырау}} %36,02 |- |- | 2011 | 96.733 | {{Өсім}} %23,49 | 411.807 | {{Өсім}} %11,56 | 508.540 | {{Өсім}} %13,65 |- |- | 2010 | 78.333 | {{Өсім}} %0,81 | 369.147 | {{Өсім}} %20,40 | 447.480 | {{Өсім}} %16,44 |- | 2009 | 77.705 | {{Өсім}} %39,62 | 306.610 | {{Құлдырау}} %5,57 | 384.315 | {{Өсім}} %1,04 |- | 2008 | 55.653 | {{Өсім}} %3,15 | 324.707 | {{Өсім}} %5,98 | 380.360 | {{Өсім}} %5,55 |- | 2007 | 53.952 | {{Өсім}} %4,23 | 306.394 | {{Өсім}} %23,83 | 360.346 | {{Өсім}} %20,44 |- | 2006 | 51.764 | {{Өсім}} %48,19 | 247.433 | {{Құлдырау}} %13,73 | 299.197 | {{Құлдырау}} %7,00 |- | 2005 | 34.931 | {{Өсім}} %40,89 | 286.801 | {{Өсім}} %13,09 | 321.732 | {{Өсім}} %15,56 |- | 2004 | 24.793 | {{Белгісіз}} | 253.612 | {{Белгісіз}} | 278.405 | {{Белгісіз}} |} </center> {{Col-end}} ===== Ескертпелер ===== * 2000 ж. - халықаралық терминалда жолаушылардың жалпы саны бойынша алғаш рет 9 млн.<ref name="aytport">{{Cite web|title=Antalya Airport International Terminal|url=http://web.archive.org/web/20070202135301/http://www.aytport.com/content/en/term/hist.htm|work=aytport.com (Arşivlenmiş)|accessdate=25 Ocak 2020|date=2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200222141327/http://web.archive.org/web/20070202135301/http://www.aytport.com/content/en/term/hist.htm|archivedate=22 Şubat 2020}}</ref> * 2003 ж. - бірінші рет халықаралық терминалда жолаушылардың жалпы саны бойынша 10 млн. * DHMI Анталия әуежайының мәліметтері бойынша 2019 жылдың желтоқсан айының соңында Түркия халықаралық әуежайлардың шамамен 26% халықаралық жолаушыларды қабылдады.<ref name="DHMİ">{{Cite web|title=Gelen-Giden Yolcu Trafiği (2019 Aralık sonu itibarıyla)|url=https://www.dhmi.gov.tr/Lists/IstatistikList/Attachments/367/YOLCU.pdf|work=dhmi.gov.tr|publisher=[[Devlet Hava Meydanları İşletmesi|DHMİ]]|accessdate=25 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125151306/https://www.dhmi.gov.tr/Lists/IstatistikList/Attachments/367/YOLCU.pdf|archivedate=25 Ocak 2020}}</ref> {{Multiple image|left|Antalyahavalimanı3.JPG|222|Antalyahavalimanı2.JPG|222|Antalya Flughafen.JPG|222|}} == Көлік <ref>http://www.havas.com.tr/tr/Hizmetlerimiz/OtobusHizmetleriVeOtopark/OtobusServisNoktalari/Pages/Antalya.aspx</ref><ref>https://www.antalya-airport.aero/yolcu-ve-ziyaretciler/ulasim-ve-otopark/otobusler-ve-toplu-tasima</ref><ref>https://www.antalya-airport.aero/ulasimharitasi/index.html</ref> == {| class="wikitable" ! Желі ! Бағыттар ! Төлемақы |- ! 600 ! Анталия автобус терминалы ! |- ! 800 ! Лара ! |- ! <span style="background-color:#3D3938; color:white;">Хаваш</span> ! Қала орталығы ! 13.00 лира |} {| class="wikitable" ! Желі ! Бағыттар |- ! Трамвай ! Жеңімпаз |} === Сыртқы сілтемелер === * [http://www.havas.com.tr/tr/Hizmetlerimiz/OtobusHizmetleriVeOtopark/OtobusServisNoktalari/Pages/Antalya.aspx Havaş веб-сайты] == Орналасу қызметтері == {| class="wikitable" |+ ! Компания ! Әуе жолдары |- ! TGS ! [[Түрік Әуе Жолдары|Turkish Airlines]], AnadoluJet, SunExpress |- ! Хаваш <ref name=":0">https://www.havas.com.tr/tr/Hizmetlerimiz/YerHizmetleri/HizmetNoktalari/Pages/Antalya.aspx{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! Pegasus |- ! Челеби ! Onur Air |} * [https://www.tgs.aero/ ТГС веб-сайты] * [http://www.havas.com.tr/tr/Hizmetlerimiz/YerHizmetleri/HizmetNoktalari/Pages/Antalya.aspx Хаваш веб-сайты] * [https://www.celebiaviation.com/tr Челеби веб сайты] == Жазатайым оқиғалар мен оқиғалар == * 9 қараша 2002 ж. - [[Ан-26|Антонов Ан-26]] жүк кемесі Ресейдің Тюмень әуе жолымен [[Мысыр|Египеттің]] Хургада әуежайынан ұшып-қону жолағына дейін Анталия әуежайына сағат 19-да қону үшін 300-ден 400 метр қашықтықта тұр.<ref>{{Cite web|title=Antalya'da Rus uçağı düştü|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/antalyada-rus-ucagi-dustu-108657|work=hurriyet.com.tr|publisher=[[Hürriyet (gazete)|Hürriyet]]|accessdate=27 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215203931/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/antalyada-rus-ucagi-dustu-108657|archivedate=15 Şubat 2020|date=9 Kasım 2002}}</ref> ол электр сымдарын қосып құлады. Апат салдарынан 20 адам жарақат алды.<ref>{{Cite news|url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kazayı soruşturacak Türk uzmanlar da Rus yapımı uçakla Irak'a gitti|url=http://www.gazetevatan.com/kazayi-sorusturacak-turk-uzmanlar-da-rus-yapimi-ucakla-irak-a-gitti-102624-gundem/|work=gazetevatan.com|publisher=[[Vatan (gazete)|Vatan]]|accessdate=27 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215204117/http://www.gazetevatan.com/kazayi-sorusturacak-turk-uzmanlar-da-rus-yapimi-ucakla-irak-a-gitti-102624-gundem/|archivedate=15 Şubat 2020|date=10 Ocak 2007}}</ref> * 26 қаңтар 2019 ж. - Ауа-райының қолайсыздығынан сағат 11-де пайда болған [[Торнадо|дауылдан]] әуежайдағы тіректерді қиратты,<ref name="Hürriyet">{{Cite web|title=Son dakika: Antalya Havalimanı'nda hortum faciası... Antalya Valisi: Zaruri olmadıkça dışarı çıkmayın|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/antalyada-denizde-cikan-hortum-goruntulendi-41095273|work=hurriyet.com.tr|publisher=[[Hürriyet (gazete)|Hürriyet]]|accessdate=26 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215204252/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/antalyada-denizde-cikan-hortum-goruntulendi-41095273|archivedate=15 Şubat 2020|date=26 Ocak 2019}}</ref> әуежай перронындағы екі ұшаққа және полиция тікұшағына ішінара зақым келтірді; Екі автобус, бір микроавтобус және екі баспалдақ құлады. Анталия губернаторы Мунир Каралоғлу оқиғадан 12 адам жарақат алғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|title=Antalya'da şiddetli yağış ve hortum nedeniyle zor anlar yaşanıyor|url=https://www.aa.com.tr/tr/gunun-basliklari/antalyada-siddetli-yagis-ve-hortum-nedeniyle-zor-anlar-yasaniyor/1375391|work=aa.com.tr|publisher=[[Anadolu Ajansı]]|accessdate=26 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215204432/https://www.aa.com.tr/tr/gunun-basliklari/antalyada-siddetli-yagis-ve-hortum-nedeniyle-zor-anlar-yasaniyor/1375391|archivedate=15 Şubat 2020|date=26 Ocak 2019}}</ref><ref>{{Cite web|title=Antalya Havalimanı'nda hortum: 12 yaralı|url=https://www.trthaber.com/haber/turkiye/antalya-havalimaninda-hortum-12-yarali-402605.html|work=trthaber.com|publisher=[[TRT Haber]]|accessdate=26 Ocak 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215204607/https://www.trthaber.com/haber/turkiye/antalya-havalimaninda-hortum-12-yarali-402605.html|archivedate=15 Şubat 2020|date=26 Ocak 2019}}</ref> == Суреттер == <gallery> Сурет:Antalyahavalimanı2.JPG Сурет:Antalyahavalimanı1.JPG|Интерьер көрінісі Сурет:Antalyan Airport Inside.jpg|Ішінде Сурет:Antalyahavalimanı3.JPG|Turkish Airlines Сурет:Antalya Havalimani.jpg Сурет:Antalya Havalimani - panoramio.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} ===== Ашулар ===== <references group="not" /> == Сілтемелер == * [http://www.antalya-airport.aero Анталия әуежайының '''ресми сайты''']{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://antalya.dhmi.gov.tr Анталия әуежайы '''(DHMİ)''']{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Әуежайлар]] [[Санат:Түркия әуежайлары]] 8i0so9xzf6zixfptu5s0t0njnylly9i 0 665615 3589675 3555743 2026-04-22T11:33:30Z ~2026-23838-12 180209 3589675 wikitext text/x-wiki {{Теннисші |Есімі = Елена Рыбакина |Шынайы есімі = |Суреті = Elena Rybakina (2025 DC Open) 11 (cropped).jpg |Ені = 330px |Сурет тақырыбы = Рыбакина, 2025 жыл |Туған күні = 17.06.1999 |Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} <small>(2018–)</small><br>{{байрақ|Ресей}} <small>(2013–2018)</small> |Тұрғылықты жері = |Бойы = 184 |Салмағы = |Мансабының басталуы = [[2016 жыл|2016]] |Мансабының аяқталуы = |Жұмыс қолы = оң |Бэкхенд = екіқолды |Бэкхенд2 = |Бапкері = Стефано Вуков |Ақшалай сыйлық = $12,667,965<ref name="WTA">[https://www.wtatennis.com/players/324166/name WTA сайтында]</ref> |Жеке нәтижелері = 390–162<ref name="WTA"/> |Жеке атақтары = 12 WTA, 4 ITF |Үздік рейтингісі = 3 (12 шілде 2023) |Қазіргі позициясы = |Аустралиядағы рейтингі = '''жеңіс''' (2026) |Франциядағы рейтингі = 1/4 финал (2021, 2024) |Уимблдондағы рейтингі = '''жеңіс''' (2022) |АҚШ-тағы рейтингі = 4-раунд (2025) |Жұп нәтижелері = 54–51<ref name="WTA"/> |Жұп атақтары = 4 ITF |Үздік жұп позициясы = 48 (18 қазан 2021) |Қазіргі жұп позициясы = |Аустралиядағы рейтингі 2 = 3-раунд (2023) |Франциядағы рейтингі 2 = 1/4 финал (2021) |Уимблдондағы рейтингі 2 = 1-раунд (2021) |АҚШ-тағы рейтингі 2 = 1-раунд (2019) |Медальдары = {{Достық ордені}}{{Барыс ордені}} |Ортаққор = Elena Rybakina |Соңғы жаңартулар = 2026 жылғы 2 ақпан }} [[Сурет:Elena Rybakina 2023 stamp of Kazakhstan.jpg|нобай|261px|2023 жылғы пошта маркасында Уимблдон табақшасын ұстаған Рыбакина]] '''Елена Андреевна Рыбакина''' ([[17 маусым]] [[1999 жыл]], [[Мәскеу]], [[Ресей]]) — қазақстандық кәсіпқой [[теннис]]ші. Бес жасынан бастап тенниспен айналысқан. 2022 жылы Елена Уимблдонда жеңіске жетіп, [[Үлкен дулыға турнирлері (теннис)|Үлкен дулыға]] турнирлерінің бірін бағындыра алған алғашқы қазақстандық теннисші болды. 2018 жылға дейін Рыбакина Ресей азаматы болды. == Мансабы == 2013 жылы қараша айында Всеволожскіде өткен жасөспірімдер тунниріне қатысты. Квалификациядан өтті де, бірінші айналымда Вера Лапкоға есе жііберді. 2014 жылдың наурызында ол Альметьевскідегі турнирде жеңімпаз болды; мамырда ол Түркияда жасөспірімдер арасындағы екі турнирде тұсаукере кездесулерін өткізді (''Enka ITF Junior Cup, Nazmi Bari Cup 2014''), ал маусым айында Мәскеуде өткен Озеров кубогында ол финалда Блинковадан ғана ұтылды - 1:6, 2:6. Қараша айында Новокузнецк қаласында өткен Siberian Open турнирінде ол жекелей жеңімпаз және жұптық финалист болды. 2015 жылы Озеров кубогында Рыбакина алтын алқадан дубль жасап, жекелей де, жұптық та сында жеңіске жетті. Сол жылдың қыркүйегінде ол ''Grand Slam'' турнирінде дебют жасады; жекелей сында екі жеңіске жетті, үшінші кездесуде венгриялық Фанни Соллардан ұтылды. 2016 жылдың ақпанында ол Қазанда Ельцин кубогында, наурызда - Хорватияда өткен турнирде, қыркүйекте Канаданың жасөспірімдер арасындағы ашық чемпионатында жұптық ойындарда жеңімпаз атанды. 2018 жылдан бастап [[Қазақстан]] атынан сынға түсіп жүр. 2019 жылдың шілдесінде Рыбакина теннистен Бухарест ашық чемпионатына қатысты, онда ол WTA бойынша бірінші титулын жеңіп алды. Финалда румындық Патрисия Мария Цигпен кездесті, турнирдің қожайыны матчта тек екі ойынға қатыса алды. Қорытынды есеп 6:2, 6:0. Елена бүкіл турнирде бірде-бір ұтылған жоқ. АҚШ ашық чемпионатында бірінші айналымда чехиялық Каролина Муховадан екі сетте ұтылды. 2020 жылдың күнтізбесінің басында Елена Рыбакина [[Шэньчжэнь|Шэньчжэньдегі]] турнирде ресейлік Екатерина Александровадан екі сетте жеңілді. [[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына]] қатысып, төртінші орын алды, жүлдеге іліне алмады. 2022 жылы әйелдер арасындағы [[Уимблдон жарысы]]ның жеңімпазы атанды. Финалда ол үш сетте әлемнің екінші ракеткасы Онс Жаберді жеңді.<ref>{{cite web|url=https://sputnik.kz/20220709/sensatsiya-rybakina-uimbldon-finaly-26030776.html|title=Сенсация: Рыбакина Уимблдон финалында тарихи жеңіске жетті|author=|date=9 шілде 2022|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}</ref> 2023 жылдың көктемінде WTA 1000 өткізген екі сайыста жеңіске жетіп,<ref>{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230521/rybakina-rimdegi-turnirde-zheniske-zhetti-35101724.html|title=Рыбакина Римдегі турнирде жеңіске жетті|author=|date=21 мамыр 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}</ref> әлемдік рейтингте 4-орынға көтерілді. Маусым айында Елена Рыбакина ресми түрде әлемнің 3-ракеткасы атанды.<ref>{{cite web|url=https://sputnik.kz/20230612/rybakina-resmi-turde-alemnin-ushinshi-raketkasy-atandy-35867492.html|title=Рыбакина ресми түрде әлемнің үшінші ракеткасы атанды|author=|date=12 маусым 2023|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында ол WTA 500 аясында [[Абу-Даби]] турнирінің финалында ресейлік Дарья Касаткинаны жеңді.<ref>{{cite web|url=https://sputnik.kz/20240212/elena-rybakina-abu-dabi-turnirinin-zhenimpazy-atandy--42223935.html|title=Елена Рыбакина Әбу-Даби турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=12 ақпан 2024|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}</ref> 2025 жылдың қазанында WTA 500 өткізген [[Нинбо]] турнирінде жеңімпаз атанды.<ref>{{cite web|url=https://sputnik.kz/20251019/elena-rybakina-wta-nyn-onynshy-titulyn-zhenip-aldy-58037597.html|title=Елена Рыбакина WTA-ның оныншы титулын жеңіп алды|author=|date=19 қазан 2025|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}</ref> Ал келесі айда [[Эр-Рияд]] турнирінің финалында бірінші ракетка [[Арина Сергеевна Соболенко|Арина Соболенкодан]] басым түсті. 2026 жылдың басында [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]] финалында тағы да белорус теннисшісі Соболенкомен кездесіп, оны үш сетте жеңді. Рыбакина осы турнирдің финалында екінші рет ойнады, бірақ 2023 жылы ол осы Соболенконы алға жіберген еді.<ref>{{cite web|url=https://sputnik.kz/20260131/elena-rybakina-australian-open-turnirinin-zhenimpazy-atandy-60831457.html|title=Елена Рыбакина Australian Open турнирінің жеңімпазы атанды|author=|date=31 қаңтар 2026|work=|publisher=''sputnik.kz''|accessdate=|lang=kk}}</ref> == WTA рейтингісінде == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Жылдар !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- | colspan="10" align="left" |'''Жеке''' |- | align="left" |Жоғарғы |606 |420 |175 |36 |17 |14 |12 | bgcolor="99ccff" |3 | bgcolor="EEE8AA" |4 |- | align="left" |Төменгі |964 |616 |454 |196 |36 |23 |23 |25 | bgcolor="EEE8AA" |4 |- style="background:#efefef;font-weight:bold" | align="left" |Соңында |616 |425 |191 |37 |19 |14 |22 | bgcolor="EEE8AA" |4 | |- | colspan="10" align="left" |Жұптық |- | align="left" |Жоғарғы |1140 |634 |468 |351 |344 |48 |48 |82 | |- | align="left" |Төменгі |1169 |1163 |994 |516 |517 |386 |455 |443 | |- style="background:#efefef;font-weight:bold" | align="left" |Соңында |1166 |682 |484 |516 |362 |49 |443 | | |} == WTA Турында тапқан ақшасы == {| cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="border:#aaa;solid:1px;border-collapse:collapse;text-align:center;" | width="90" |Жылдар | width="100" |Үлкен Шлем | width="100" |WTA | width="100" |Барлығы | width="120" |Ақша ($) | width="100" |№ |- |2015 |0 |0 |0 | align="right" |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2015.pdf 221] |2403 |- |2016 |0 |0 |0 | align="right" |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2016.pdf 2,712] |991 |- |2017 |0 |0 |0 | align="right" |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2017.pdf 15,841] |450 |- |2018 |0 |0 |0 | align="right" |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/PrizeMoney/prize_money_2018.pdf 64,386] | bgcolor="" |263 |- |2019 |0 |1 |1 | align="right" |[https://web.archive.org/web/20191212114021/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 355,606] |116 |- |2020 |0 |1 |1 | align="right" |[https://web.archive.org/web/20201120145432/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,022,234] |13 |- |2021 |0 |0 |0 | align="right" |[https://web.archive.org/web/20211207221322/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 1,280,541] |24 |- |2022 |1 |0 |1 | align="right" |[https://web.archive.org/web/20221115075936/http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 3,613,440] | bgcolor="eee8aa" |4 |- |2023 |0 |2 |2 | align="right" |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 5,493,437] | bgcolor="eee8aa" |5 |- |2024 |0 |2 |2 | align="right" |[https://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_YTD_Prize_Money.pdf 363,250] |16 |- style="font-weight:bold;" |Мансабында |1 |5 |6 | align="right" |[http://wtafiles.wtatennis.com/pdf/rankings/All_Career_Prize_Money.pdf 12,217,645] |52 |} == Турнирлерге қатысу тарихы == {| class="wikitable" |+ |- | align="center" style="background:#00ff00;" |Жеңімпаз||align="center" style="background:#D8BFD8;"|Финалист|| align="center" style="background:yellow;" |Жартылай финал|| align="center" style="background:#ffebcd;" |Ширек финал ||align="center" style="background:#afeeee;" | 4ші айналым || align="center" style="background:#afeeee;" | 3ші айналым || align="center" style="background:#afeeee;" | 2ші айналым ||align="center" style="background:#afeeee;" | 1ші айналым |Квалификация |} {|class=wikitable style=text-align:center |- !Турнир ![[2017 WTA Tour|2017]] ![[2018 WTA Tour|2018]] ![[2019 WTA Tour|2019]] ![[2020 WTA Tour|2020]] ![[2021 WTA Tour|2021]] ![[2022 WTA Tour|2022]] ![[2023 WTA Tour|2023]] ![[2024 WTA Tour|2024]] ! +/- ! Карьера бойынша +/- |- | colspan="11" style="text-align:left" |'''Үлкен Шлем''' |- |style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|AUS}} [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]] |К |К |bgcolor=f0f8ff|К1 |bgcolor=afeeee|3Р |bgcolor=afeeee|2Р |bgcolor=afeeee|2Р |bgcolor=thistle|Ф |bgcolor=afeeee|2Р |bgcolor=efefef|0 / 5 |bgcolor=efefef|11–5 |- |style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|FRA}} [[Теннистен Францияның ашық біріншілігі|Ролан Гаррос]] |К |К |bgcolor=afeeee|1Р |bgcolor=afeeee|2Р |bgcolor=ffebcd|1/4 |bgcolor=afeeee|3Р |bgcolor=afeeee|3Р | |bgcolor=efefef|0 / 5 |bgcolor=efefef|9–4 |- |style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|GBR}} [[Уимблдон жарысы|Уимблдон]] |К |К |bgcolor=f0f8ff|К3 |style=color:#767676|Ө |bgcolor=afeeee|4Р |bgcolor=lime|'''Ж''' |bgcolor=ffebcd|1/4 | |bgcolor=efefef|1 / 3 |bgcolor=efefef|14–2 |- |style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|USA}} [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]] |К | bgcolor="f0f8ff" |К2 |bgcolor=afeeee|1Р |bgcolor=afeeee|2Р |bgcolor=afeeee|3Р |bgcolor=afeeee|1Р |bgcolor=afeeee|3Р | |bgcolor=efefef|0 / 5 |bgcolor=efefef|4–5 |-style=background:#efefef;font-weight:bold |style=text-align:left;background:#efefef| +/- маусым бойынша |0–0 |0–0 |0–2 |4–3 |10–4 |10–3 |13–3 |1–1 |1 / 18 |38–16 |- | colspan="11" style="text-align:left" |'''Ұлттық''' |- |style=text-align:left;background:#efefef|[[Олимпиада ойындары|Олимпиада]] | colspan="4" style="color:#767676" |Өткізілмеді |bgcolor=yellow|1/2 |colspan=2 style="color:#767676"|Ө | |bgcolor=efefef|0 / 1 |bgcolor=efefef|4–2 |- | colspan="11" style="text-align:left" |'''WTA''' |- | style="text-align:left;background:#efefef" |'''WTA Финалы''' | colspan="3" style="color:#767676" |Өткізілмеді | style="color:#767676" |Ө | colspan="2" style="color:#767676" |DNQ | bgcolor="afeeee" |[[2023 WTA Finals – Singles|RR]] | | bgcolor="efefef" |0 / 1 | bgcolor="efefef" |1–2 |- | colspan="11" style="text-align:left" |'''Мастерс''' |- | style="text-align:left;background:#efefef" |{{ту|Катар}} [[Қатар]] | style="color:#767676" |Ө |К | style="color:#767676" |Ө | bgcolor="afeeee" |3Р | style="color:#767676" |Ө | bgcolor="afeeee" |1Р | style="color:#767676" |Ө | bgcolor="thistle" |Ф | bgcolor="efefef" |0 / 3 | bgcolor="efefef" |6–2 |- | style="text-align:left;background:#efefef" |{{ту|БАӘ}} [[Дубай]] |К | style="color:#767676" |Ө |К | style="color:#767676" |Ө | bgcolor="afeeee" |2Р | style="color:#767676" |Ө | bgcolor="afeeee" |3Р | bgcolor="ffebcd" |1/4 | bgcolor="efefef" |0 / 3 | bgcolor="efefef" |5–1 |- | style="text-align:left;background:#efefef" |{{flagicon|USA}} [[Индиан-Уэллc]] |К |К |К | style="color:#767676" |Ө | bgcolor="afeeee" |2Р | bgcolor="ffebcd" |1/4 | bgcolor="lime" |'''Ж''' | | bgcolor="efefef" |1 / 3 | bgcolor="efefef" |9–2 |- | style="text-align:left;background:#efefef" |{{flagicon|USA}} [[Майами]] |К |К |К | style="color:#767676" |Ө | bgcolor="afeeee" |3Р | bgcolor="afeeee" |3Р | bgcolor="thistle" |Ф | | bgcolor="efefef" |0 / 3 | bgcolor="efefef" |7–3 |- | style="text-align:left;background:#efefef" |{{ту|Испания}} [[Мадрид]] |К |К |К | style="color:#767676" |Ө | bgcolor="afeeee" |2Р | bgcolor="afeeee" |3Р | bgcolor="afeeee" |[[2023 Mutua Madrid Open – Women's singles|2R]] | | bgcolor="efefef" |0 / 3 | bgcolor="efefef" |3–3 |- | style="text-align:left;background:#efefef" |{{ту|Италия}} [[Рим]] |К |К |К | bgcolor="afeeee" |3Р |A | bgcolor="afeeee" |3Р | bgcolor="lime" |'''Ж''' | | bgcolor="efefef" |1 / 3 | bgcolor="efefef" |10–2 |- | style="text-align:left;background:#efefef" |{{ту|Канада}} [[Канада мастерс|Торонто/Монреаль]] |К |К |К | style="color:#767676" |Ө | bgcolor="afeeee" |1Р | bgcolor="afeeee" |2Р | bgcolor="yellow" |1/2 | | bgcolor="efefef" |0 / 3 | bgcolor="efefef" |4–3 |- | style="text-align:left;background:#efefef" |{{flagicon|USA}} [[Цинциннати]] |К |К | bgcolor="f0f8ff" |К1 | bgcolor="afeeee" |1Р | bgcolor="afeeee" |3Р | bgcolor="ffebcd" |1/4 | bgcolor="afeeee" |3Р | | bgcolor="efefef" |0 / 4 | bgcolor="efefef" |6–4 |- | style="text-align:left;background:#efefef" |{{ту|Мексика}} [[Гвадалахара]] | colspan="5" style="color:#767676" |Өткізілмеді | bgcolor="afeeee" |2Р |К | | bgcolor="efefef" |0 / 1 | bgcolor="efefef" |1–1 |- | style="text-align:left;background:#efefef" |{{ту|Қытай}} [[Чжэнчжоу]] |К |К | bgcolor="ffebcd" |1/4 | colspan="4" style="color:#767676" |Өткізілмеді | | bgcolor="efefef" |0 / 1 | bgcolor="efefef" |3–1 |- | style="text-align:left;background:#efefef" |{{ту|Қытай}} [[Бейжің]] |К |К |К | colspan="3" style="color:#767676" |Өткізілмеді | bgcolor="yellow" |1/2 | | bgcolor="efefef" |0 / 1 | bgcolor="efefef" |4–1 |- style="background:#efefef;font-weight:bold" | style="text-align:left;background:#efefef" | +/- маусым бойынша |0–0 |0–0 |3–1 |4–2 |5–6 |13–8 |27–5 |6–1 |2 / 28 |58–23 |- ! colspan="11" style="text-align:left" |Карьера бойынша |- style="font-weight:bold;background:#efefef" | |2017 |2018 |2019 |2020 |2021 |2022 |2023 |2024 |SR |W–L |- style="background:#efefef" ! style="text-align:left;background:#efefef" |Турнир |1 |2 |11 |12 |21 |23 |18 |5 | colspan="2" |'''Барлығы: 94''' |- style="font-weight:bold;background:#efefef" | style="text-align:left;background:#efefef" |Жеңіс |0 |0 |1 |1 |0 |1 |2 |2 | colspan="2" |'''Барлығы''': 8 |- style="font-weight:bold;background:#efefef" | style="text-align:left;background:#efefef" |Финалдар |0 |0 |2 |5 |0 |3 |4 |3 | colspan="2" |'''Барлығы''': 16 |- style="background:#efefef" | style="text-align:left;background:#efefef" |Хард |0–1 |2–1 |12–6 |22–7 |20–16 |23–14 |31–11 |17–3 |4 / 65 |127–59 |- style="background:#efefef" | style="text-align:left;background:#efefef" |Грунт |0–0 |1–1 |8–3 |7–3 |6–4 |9–5 |11–2 |0–0 |2 / 20 |42–18 |- style="background:#efefef" | style="text-align:left;background:#efefef" |Шөп |0–0 |0–0 |3–1 | style="color:#767676" |Ө |7–3 |8–2 |5–2 |0–0 |1 / 9 |23–8 |- style="font-weight:bold;background:#efefef" | style="text-align:left;background:#efefef" | +/- маусым бойынша |0–1 |3–2 |23–10 |29–10 |33–23 |40–21 |47–15 |17–3 |7 / 94 |192–85 |- style="background:#efefef" | style="text-align:left;background:#efefef" |Рейтинг |425 |191 |37 |19 |14 |22 | bgcolor="eee8aa" |4 | | colspan="2" |'''$11,056,395''' |} ===Жұптық=== {|class=wikitable style=text-align:center |- !Турнир ![[2017 WTA Tour|2017]] ![[2018 WTA Tour|2018]] ![[2019 WTA Tour|2019]] ![[2020 WTA Tour|2020]] ![[2021 WTA Tour|2021]] ![[2022 WTA Tour|2022]] ![[2023 WTA Tour|2023]] ![[2024 WTA Tour|2024]] ! +/- ! Карьера бойынша +/- |- | colspan="11" align="left" |'''Үлкен Шлем''' |- |style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|AUS}} [[Теннистен Аустралияның ашық біріншілігі|Australian Open]] |К |К |К |bgcolor=afeeee|2Р |bgcolor=afeeee|1Р |К |bgcolor=afeeee|3Р | |bgcolor=efefef|0 / 3 |bgcolor=efefef|3–3 |- |style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|FRA}} [[Теннистен Францияның ашық біріншілігі|Ролан Гаррос]] |К |К |К |bgcolor=afeeee|1Р |bgcolor=ffebcd|1/4 |bgcolor=afeeee|1Р |К | |bgcolor=efefef|0 / 3 |bgcolor=efefef|3–3 |- |style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|GBR}} [[Уимблдон жарысы|Уимблдон]] |К |К |К |style=color:#767676|Ө |bgcolor=afeeee|1Р |К |К | |bgcolor=efefef|0 / 1 |bgcolor=efefef|0–1 |- |style=text-align:left;background:#efefef| {{flagicon|USA}} [[Теннистен АҚШ-тың ашық біріншілігі|US Open]] |К |К |bgcolor=afeeee|1Р |К |К |К |К | |bgcolor=efefef|0 / 1 |bgcolor=efefef|0–1 |-style=background:#efefef;font-weight:bold |style=text-align:left| +/- маусым бойынша |0–0 |0–0 |0–1 |1–2 |3–3 |0–1 |2–1 | |0 / 8 |6–8 |- | colspan="11" align="left" |'''Мастерс''' |- |style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Катар}} [[Қатар]] |style=color:#767676|Ө |К |style=color:#767676|Ө |К |style=color:#767676|Ө |К |style=color:#767676|Ө | |bgcolor=efefef|0 / 0 |bgcolor=efefef|0–0 |- |style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|БАӘ}} [[Дубай]] |К |style=color:#767676|Ө |A |style=color:#767676|Ө |bgcolor=afeeee|1Р |style=color:#767676|Ө |bgcolor=afeeee|2Р | |bgcolor=efefef|0 / 2 |bgcolor=efefef|1–1 |- |style=text-align:left;background:#efefef|{{flagicon|USA}} [[Индиан-Уэллc]] |К |К |К | style="color:#767676" |Ө | bgcolor="thistle" |Ф | bgcolor="afeeee" |1Р | bgcolor="afeeee" |1Р | |bgcolor=efefef|0 / 3 |bgcolor=efefef|4–3 |- |style=text-align:left;background:#efefef|{{flagicon|USA}} [[Майами]] |К |К |К | style="color:#767676" |Ө | bgcolor="afeeee" |1Р | bgcolor="afeeee" |1Р |К | |bgcolor=efefef|0 / 2 |bgcolor=efefef|0–2 |- |style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Испания}} [[Мадрид]] |К |К |К | style="color:#767676" |Ө |К | bgcolor="afeeee" |1Р | bgcolor="afeeee" |2Р | |bgcolor=efefef|0 / 2 |bgcolor=efefef|1–1 |- |style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Италия}} [[Рим]] |К |К |К | bgcolor="afeeee" |1Р |К | bgcolor="afeeee" |2Р |К | |bgcolor=efefef|0 / 2 |bgcolor=efefef|1–1 |- |style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Канада}} [[Канада мастерс|Торонто/Монреаль]] |К |К |К | style="color:#767676" |Ө | bgcolor="yellow" |1/2 |К |К | |bgcolor=efefef|0 / 1 |bgcolor=efefef|3–1 |- |style=text-align:left;background:#efefef|{{flagicon|USA}} [[Цинциннати]] |К |К |К | bgcolor="afeeee" |1Р | bgcolor="afeeee" |2Р |К |К | |bgcolor=efefef|0 / 2 |bgcolor=efefef|1–2 |- |style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Қытай}} [[Чжэнчжоу]] |К |К |К | colspan="3" style="color:#767676" |Өткізілмеді | | |bgcolor=efefef|0 / 0 |bgcolor=efefef|0–0 |- |style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Қытай}} [[Бейжің]] |К |К |К | colspan="3" style="color:#767676" |Өткізілмеді | | |bgcolor=efefef|0 / 0 |bgcolor=efefef|0–0 |- |style=text-align:left;background:#efefef|{{ту|Мексика}} [[Гвадалахара]] | colspan="5" style="color:#767676" |Өткізілмеді |К | | |bgcolor=efefef|0 / 0 |bgcolor=efefef|0–0 |- ! colspan="11" align="left" | |- style="background:#efefef" | align="left" |'''Турнир''' |1 |3 |2 |5 |10 |7 |5 | | colspan="2" |'''Барлығы: 33''' |- style="font-weight:bold;background:#efefef" | align="left" |Жеңіс |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 | | colspan="2" |'''Барлығы''': 0 |- style="font-weight:bold;background:#efefef" | align="left" |Финалдар |0 |0 |0 |0 |1 |0 |1 | | colspan="2" |'''Барлығы''': 2 |- style="font-weight:bold;background:#efefef" | align="left" | +/- маусым бойынша |0–1 |0–3 |0–2 |1–5 |11–10 |1–7 |7–3 | |0 / 33 |20–31 |- style="background:#efefef" | align="left" |Рейтинг |682 |484 |516 |363 |49 |442 | | | colspan="2" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан теннисшілері]] [[Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының теннисшілері]] [[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]] gb4tkf00bm6wws3umucvlkatks02w8a 4 675070 3589585 3588890 2026-04-22T07:01:07Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3589585 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88060||2860||393||23673||189||54||4350||1453 |- |2||3||{{u|Kasymov}}||95244||75731||10991||226||3372||234||110||5788||738 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86272||80694||1349||2243||909||49||0||957||135 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84034||68898||1239||147||11309||15||0||1695||24 |- |5||4||{{u|Мағыпар}}||80567||75680||733||588||37||361||0||2880||37 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55503||30543||3585||368||5769||944||2229||4770||5178 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48070||39455||1747||102||628||17||9||4392||38 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38495||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||9||{{u|Ulan}}||30436||23972||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||19||{{u|AlefZet}}||25095||8820||3472||136||398||8||2176||838||844 |- |11||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18596||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |12||10||{{u|1nter pares}}||22598||21165||132||7||363||64||0||1257||118 |- |13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13879||4120||204||768||812||373||1111||1007 |- |14||11||{{u|Орел Карл}}||21258||20004||744||39||120||4||0||121||11 |- |15||20||{{u|Nurken}}||17477||8379||1286||38||6789||80||2||412||47 |- |16||17||{{u|Kaiyr}}||16942||11985||218||7||132||162||8||2485||355 |- |17||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16067||14052||411||16||1017||73||1||538||300 |- |18||13||{{u|Sagzhan}}||15887||14777||287||34||180||10||0||308||86 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13716||12969||207||1||183||2||0||215||42 |- |21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9855||1161||116||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14 |- |23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11049||6751||503||0||102||508||0||614||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||9981||7823||1218||37||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8335||5771||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8187||8093||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3613||482||327||177||626||0||1642||348 |- |29||34||{{u|Nurtenge}}||7898||5404||965||137||625||58||22||528||188 |- |30||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |31||35||{{u|TheNomadEditor}}||7669||5389||27||4||1778||166||0||158||44 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6913||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||31||{{u|Ashina}}||7321||5816||189||80||63||88||3||384||320 |- |34||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |35||29||{{u|SSE}}||6974||6256||254||109||0||1||0||126||23 |- |36||37||{{u|TalgatSnow}}||6934||4916||437||100||718||0||64||87||66 |- |37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||30||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||188||9||1||0||10||7 |- |42||36||{{u|Zhaksilik}}||6101||5046||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||33||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4750||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||87||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||47||{{u|Coffee86}}||4321||3798||4||0||11||7||0||398||5 |- |50||63||{{u|Madi Dos}}||4161||2876||188||63||33||24||0||592||102 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3575||3077||394||2||161||205||8||285||138 |- |55||50||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3398||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |57||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |58||52||{{u|Makenzis}}||3329||3272||5||0||0||0||0||46||5 |- |59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2990||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0 |- |66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |67||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |68||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6 |- |69||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |70||76||{{u|ShadZ01}}||2806||2245||304||52||105||0||0||4||0 |- |71||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |73||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |74||77||{{u|Магпар}}||2680||2218||91||88||13||11||0||183||30 |- |75||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |76||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |77||72||{{u|Сәуір 1}}||2473||2368||24||11||2||0||0||30||0 |- |78||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |79||75||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |80||87||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |82||90||{{u|MuratbekErkebulan}}||2433||1662||220||0||71||18||0||347||4 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1326||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1898||103||22||34||4||0||97||35 |- |85||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75 |- |86||96||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |87||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |88||84||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |89||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2077||0||0||0||0||0||0||0 |- |90||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |91||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1104||132||43||47||101||0||580||48 |- |92||88||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1721||94||0||243||0||0||37||5 |- |93||89||{{u|Rasulbek Adil}}||2030||1670||126||0||13||1||0||154||34 |- |94||82||{{u|Unknown Alash}}||1980||1919||1||0||0||0||0||0||0 |- |95||85||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |96||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |97||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |98||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |99||86||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |100||94||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1519||8||0||86||1||0||42||29 |- |101||98||{{u|RaiymbekZh}}||1761||1479||6||0||13||0||0||71||70 |- |102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||95||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1597||1339||1||0||101||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1367||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1519||1333||0||0||7||0||0||118||8 |- |109||97||{{u|Gliwi}}||1502||1496||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1098||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||830||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||142||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||766||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1046||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |128||120||{{u|Ziv}}||1137||1066||58||0||0||2||0||9||2 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||119||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1096||919||2||0||0||80||0||37||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||193||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||148||{{u|Wikuiser}}||995||704||139||0||62||0||43||18||3 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||146||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||188||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||175||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||145||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||683||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||169||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||147||{{u|Ташметов шахрух}}||743||721||0||0||0||0||0||5||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||144||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||173||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||156||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||167||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |181||166||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |182||158||{{u|Epoxa-HH}}||663||651||0||0||5||0||0||10||1 |- |183||157||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||659||652||0||1||0||0||0||5||0 |- |184||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |185||191||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |186||189||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |187||172||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |188||174||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |189||168||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |191||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |192||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||4||0||152||13 |- |193||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |194||195||{{u|Aseke16}}||616||524||25||0||7||1||0||17||12 |- |195||178||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |196||185||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1 |- |197||171||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |198||177||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |199||181||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||170||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |201||179||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |203||183||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |204||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6 |- |205||187||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |206||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |207||192||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |209||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |210||180||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||469||0||0||5||0||0||33||2 |- |212||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||196||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||553||524||9||0||0||0||0||1||0 |- |214||186||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |215||190||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |219||194||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |220||182||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1 |- |222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |223||184||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 0x4s7na55icc5oq4ttrtytlv7ygfozu 4 675089 3589665 3589116 2026-04-22T11:00:21Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3589665 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515637||380114||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131245||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131785||127444||565||15||62||17||10||2859||788 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119565||112799||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||112738||1||0||0||0||0||0||112737||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105854||88198||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||86999||86999||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79342||79327||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50478||50185||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43054||41964||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26593||22819||42||0||3648||2||0||60||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14480||13499||426||1||0||83||0||389||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13743||13243||240||4||8||22||0||171||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9129||9129||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7927||5404||965||137||625||40||22||528||188 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5305||5305||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3257||3254||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1555||1536||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||54||{{u|YiFeiBot}}||1359||1192||69||0||83||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1122||1047||28||2||4||6||0||29||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||87||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||280||148||2||0||2||0||0||108||14 |-style="background-color:#ccf" |90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |- |93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0 |- |94||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |95||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |96||88||{{u|KiranBOT}}||152||150||0||0||0||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] hoz9csoym9q5m5l6rr23ad7r029yt2z 4 675116 3589199 3588590 2026-04-21T13:07:14Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3589199 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107917||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8245||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7818||950||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7298||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3137||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2471||41||0||54||33||546||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2255||102||12||198||86||0||56||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2188||97||3||165||0||107||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||484||50||139||16||112||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1344||157||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78 |- |15||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |16||{{u|Орел Карл}}||1277||308||1||303||80||24||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||630||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||463||57||1270||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |27||{{u|Nurkhan}}||940||101||14||343||4||25||0||1||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||879||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||845||38||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||545||1632||168||18||7588||188||0||1||11 |- |45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||523||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |49||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |50||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |51||{{u|1nter pares}}||506||295||0||2||218||3||0||0||4 |- |52||{{u|Nurken}}||491||460||3||630||4636||29||0||1||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |60||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |61||{{u|Sagzhan}}||419||74||1||14||133||28||0||0||0 |- |62||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |63||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |64||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |65||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |66||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |67||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |68||{{u|TheNomadEditor}}||373||35||0||0||1504||2||0||0||0 |- |69||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Ashina}}||363||172||3||56||22||42||31||0||21 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |77||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |78||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |79||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |80||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |81||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Alphy Haydar}}||303||200||4||7||17||1||0||0||0 |- |83||{{u|TalgatSnow}}||300||129||3||97||335||55||0||15||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||173||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||320||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49 |- |120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||72||0||0||21 |- |127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |130||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |131||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |132||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|ShadZ01}}||161||22||0||32||81||40||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||155||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||362||306 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||140||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||120||32||3||128||188||59||1||5||2 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Yerkezhan Nis}}||112||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Zhuldyz}}||99||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Aiganym Moldagulova}}||92||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||91||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Dxz3817}}||89||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|TemirlanSarsen}}||86||0||0||2||26||52||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Aru Omarali}}||79||5||0||0||0||40||0||0||0 |- |271||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|Madi Dos}}||76||21||0||51||21||40||1||0||3 |- |279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kasymov}}||74||660||7||2970||522||92||0||38||4 |- |284||{{u|Xialuahan}}||74||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |297||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |298||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |299||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |301||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |306||{{u|Ташметов шахрух}}||65||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |309||{{u|RaiymbekZh}}||64||37||5||1||5||0||0||0||1 |- |310||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |314||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |316||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |317||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |318||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |321||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |323||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |324||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |330||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|MuratbekErkebulan}}||57||19||0||49||66||0||1||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |383||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |413||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |431||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||33||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|95.58.148.237}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||1||0||1 |- |482||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |485||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|NIS AdletAskerov}}||24||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |487||{{u|Rasulbek Adil}}||24||3||0||121||5||0||1||0||0 |- |488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |493||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1 |- |494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |516||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |527||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |528||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |540||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |543||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |544||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |545||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |556||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |559||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |561||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Jarnamaqaz}}||16||11||0||29||0||11||0||0||0 |- |569||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |571||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |575||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |576||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |583||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |585||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |593||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |599||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |601||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |605||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |625||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |637||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |639||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |640||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Жанна Ж}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |645||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |649||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |656||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |660||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |661||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|03ainura}}||9||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |674||{{u|Aizhan Mussina}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |681||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |682||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |684||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |685||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|TrueNomadEditor}}||9||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |690||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |703||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |710||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |715||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |727||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |735||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |736||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |738||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |740||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |749||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |752||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |763||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |776||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |778||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |786||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |792||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |804||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|Aldogarov}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |818||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |819||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |823||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |826||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |827||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |828||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |829||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |836||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |840||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |845||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |848||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |849||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |854||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |871||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |876||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |880||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |886||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |893||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |901||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Dakes123}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |903||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |915||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |919||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |925||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||5||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |929||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |930||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |940||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|С.Жания}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |949||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |950||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |972||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |980||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |988||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |991||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Digital Jetisu}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1001||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1004||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1012||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1019||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1033||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1040||{{u|Zhandos M}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1049||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Керимкулов Батыр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1074||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1075||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1077||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1078||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1081||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1087||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1088||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1091||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|95.56.102.239}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1119||{{u|Abayconvict}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1128||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1160||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1167||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1169||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1185||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1189||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1196||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Tuttiorchestra687}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Wikuiser}}||3||9||2||47||29||0||0||23||0 |- |1228||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1249||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1252||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Жомарт Ж}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1279||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1288||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|19642206g}}||2||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |1307||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1389||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1417||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1419||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1420||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1432||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1433||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1449||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1452||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1476||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1503||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1520||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1538||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1539||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1546||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1664||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1677||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1682||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1687||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||191||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 9riupwxvpp0ti3vso38sil4hnkyf8hc 0 676525 3589544 3393560 2026-04-22T01:42:24Z Sagzhan 29953 3589544 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Бек Берді батыр Жүкейұлы |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1690 |туған жері = [[Біржан сал ауданы]], [[Жөкей]] көлі жағасы |қайтыс болған күні = 1761 |қайтыс болған жері = [[Біржан сал ауданы]], [[Жөкей]] көлі жағасы |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = Қазақ хандығы |қызмет еткен жылдары = |атағы = [[Бек]] |әскер түрі = атты әскер |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = [[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі|1728]] |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Бек Берді батыр Жүкейұлы''' – [[Орта жүз]] ішінде [[Керей]]дің [[Тұрғақ]] руы Бүркүт тармағынан тарайды. Керей ханы [[Тоғрыл хан]]ның ұлы [[Тайбұға Ұлысы]]ның негізін қалаған [[Тайбұға|Тайбұға хан]]ның 17-ші ұрпағы.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://e-history.kz/kz/news/show/33322/|title=Бек Берді батыр Жүкейұлы|website=e-history.kz|access-date=2022-02-01}}</ref><ref>{{кітап |авторы = Жәди Шәкенұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = Тұрғақ шежіресі |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Ғ.Табулдин, Ж.Сәбитов |басылым = 1 |орны = Нұр-Сұлтан |баспасы = Өрнек |жыл = 2020 |томы = 1 |беттері = |барлық беті = 200 |сериясы = |isbn = 978-601-06-6031-1 |тиражы = 2000 }}</ref> Берді батыр [[Абылай хан|Абылай]] сұлтан, [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбет]] сұлтан, [[Ералы хан|Ералы]] сұлтандардың тұсында қолбасшы, дипломат (елші) болды. 1728 жылы Торғай даласында болған [[Бұланты шайқасы|шайқаста]] [[Жоңғарлар|жоңғарлар]]ға қарсы соғысқан. Жеңіске жеткен қазақ жасақтары оларды сол бетінде Іле өңіріне дейін тықсырып тастайды. Берді батыр туралы орыс деректерінде былай делінген: «1737 г. – Коменданту Орской крепости полковнику Б.Л. Останкову. Я, Абулмамбет-салтан, всемилостивой государыне челом бью, г-ну подполковнику Борису Лукичу челобитье. Какое с нами слово положено, в том и ныне стою; и какие присланы будут от е.и.в. ко мне указы, и те прислать з Бекбердеем. А е.и.в. состою в верности и по ея указам служить готов, и чтоб и к нам посланцы от вас были и посланы были без опасности. К подлинному переводу ахун Мансур Абдрахманов подписался по татарски».<ref>1. Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 годов. Сборник исторических документов в двух томах. Том І. Письма казахских правителей. 1675 - 1780 гг. / Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В. Ерофеева. Алматы: АО "АБДИ Компани", 2014. - 696 с. + вкл. 44 с.</ref> == Ұрпақтары == Шежіре бойынша Берді батырдан Баба, Тайшыбек, Ораз, Төртқара, Бесқара, Күбі, Жолдыбай, Жәпек тарайды.<ref>{{кітап |авторы = Жәди Шәкенұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = Тұрғақ шежіресі |сілтеме = |уикитека = |жауапты = Ғ.Табулдин, Ж.Сәбитов |басылым = 1 |орны = Нұр-Сұлтан |баспасы = Өрнек |жыл = 2020 |томы = 1 |беттері = |барлық беті = 200 |сериясы = |isbn = 978-601-06-6031-1 |тиражы = 2000 }}</ref> Ақмола облысы Көкшетау уезі ауыл кестесі, 1907 жылы [[Қотыркөл болысы]]нда Берді атасынан тараған Төртқарин Саржан Баймырзабұлақ ауылында, Бесқарин Қоймамбай Шоққызыл Баймырза ауылында, Сейтенов Жандос Жөкейкөл ауылында, Сарғазақов Жақан Бесағаш ауылында, Бабин Мұқан ІІ-ші Ұзынқарағай ауылында, Тәжібек (Тайшыбек) Жалмағамбет І-ші Ұзынқарағай ауылында тұрғандары туралы баяндалады.<ref>Ел мен жер, Көкшетау - Қызылжар - Омбы- Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы. [[Тортай Қазиұлы Сәдуақасов|Сәдуақас Тортай]]. Алматы: Дайк пресс, 2003. 566 бет+48 бет жапсырма ISBN 9965-699-06-2. </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == [[Санат:Қазақ батырлары]] huxh8eamt7cscnn7c95fjvy8uqzsvvr 2 681435 3589257 3568570 2026-04-21T15:20:09Z Daniyal.aidarov5 119690 3589257 wikitext text/x-wiki Менің есімім - '''Айдаров Даниял'''. Қазақша уикипедия қолданушысымын. == Қатысушы туралы == {| !{{Қатысушы:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} !{{Userbox|id=[[Сурет:Coat_of_arms_of_Almaty.svg|45px|none|tux]]|id-c=|info-c=lightblue|info=Бұл қатысушы [[Алматы]] қаласында тұрады.}} !{{User Wikipedian For|аты=Daniyal.aidarov5|жыл=2022|күн=24|ай=04}} ! |- |{{User kk}} |{{Userbox|id=[[Сурет:Назарбаев_Зияткерлік_мектептері.jpg|45px|none|tux]]|id-c=|info-c=lightblue|info=Бұл қатысушы Назарбаев Зияткерлік мектебінде оқиды.}} |{{Қатысушы:Box/Қатысушы Албан}} | |- |{{User ru-4}} | | | |- |{{User en-3}} | | | |- | | | | |- |{{Қатысушы:Box/Темекі шекпейді}} | | | |} == Мен бастаған мақалалар == # [[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] # [[Абдулла Жұмағұлұлы Ақаев]] # [[Жүсіп Ақбаев]] # [[Қабыш Бердалин]] # [[Махфузбек Серікбайұлы Ақаев]] # [[Айтақын Алпысбаев]] # [[Ақаев]] – айрық беті # [[Бақия Шалымбеков]] # [[Ахмет Алпысбаев]] # [[Шыңыраубай Тасин]] # [[Деляфруз Жүнісқызы Қияқова]] # [[Жұбанова]] – айрық беті # [[Шолпан Әбішева]] # [[Асхат Советханұлы Жұмабеков]] # [[Бақыт Исайынқызы Садықова]] # [[Елдос Тоқтарбай]] == Мен аударған мақалалар == # [[Диклофенак]] # [[Ұлттық пантеон]] # [[Кухня (телехикая)]] # [[Қазақстан Президентінің Резиденциясы (Алматы)]] # [[Қазақстан астанасын Ақмолаға көшіру]] # [[Түрікменбашы (қала)]] # [[Хиросима]] # [[Хью Фалконер]] # [[Ненец тілі]] # [[Піскем (өзен)]] # [[Молоссия]] # [[Гиппократтық әлпет]] # [[Болат Ілиясұлы Ғабитов-Жансүгіров]] # [[Екі капитан (фильм, 1956)]] # [[Географиядан халықаралық олимпиада (iGeo)]] # [[Луис Рено (заңгер)]] # [[Анатолий Федорович Шалов]] # [[Донкервоорт]] # [[Laufey]] # [[Yenlik]] # [[Уәлиде сұлтан]] == Мен ретке келтірген мақалалар == # [[I Дарий|І Дарий]] – уикилендірдім, сурет пен сақтарға жорығы туралы қостым. #[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|Санжар Сейітжафарұлы Асфендияров]] #[[Абылай хан]] #[[Маоизм]] – мақала ақпаратының денін толықтырдым. #[[Аққағаз Досжанова]] – мақалаға көптеп ақпарат пен дереккөздер қостым, суретін жүктедім #[[Безеу]] - сурет қостым, ақпаратты мүлде ауыстырдым. Дереккөздер қостым. #[[Жас Алаш (газет)]] — мақаланы уикипедия талаптарына сәйкес уикилендірдім. #[[Райымбек батыр]] == Бастауым/Аяқтауым қажет мақалалар == [[Әлмұхамед Көтібаров|Әлмұхамед Көтібарұлы]], [[Махфузбек Серікбайұлы Ақаев|Махфузбек Ақаев]], [[Жүніс Қияқов]], Гликемиялық жүктеме, [[Қытайдағы азамат соғысы]], [[Большой скачок]], [[Генри Киссинжер]], [[Амина Мәметова]], [[Бехистун жазбасы]], The Last Day of Pompeii, Жұлдыз Смағұлова, [[Ғұбайдолла Берді]] [[Маоизм]], [[марксизм-ленинизм]], [[сталинизм]], [[Конфуцишілдік]], [[Инокуляция]] [[Шопан]] Орден Октябрьской Революции [[Алтын жұлдыз]] Градиент концентрации Китайский фарфор Секвенирование Амплификация (молекулярная биология) [[Қаражан Үкібаев]] [[Рафиқа Бекенқызы Нұртазина]] [[Тың игеру]] d0j6611f3nx78fjxj7cum4fxjt3t42n 2 688241 3589599 3113297 2026-04-22T07:46:36Z A1thewikis 123484 Deleted userbox 3589599 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 693283 3589507 3109573 2026-04-21T23:58:44Z Kasymov 10777 Changed redirect target from [[Өзбекстанның экологиялық партиясы]] to [[Өзбекстан Экологиялық партиясы]] 3589507 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Өзбекстан Экологиялық партиясы]] 74bob905luz4kgtgt332k3hz4wdnd9i 0 700858 3589385 3360996 2026-04-21T22:26:05Z Nurken 111493 Nurken [[Роман Тарасович Ратушний]] бетін [[Роман Тарасович Ратушный]] бетіне жылжытты 3360996 wikitext text/x-wiki '''Роман Ратушный''' ({{lang-uk|Рома́н Тара́сович Ра́тушний; туған жылы [[5 шілде]] [[1997 жыл]], Украина, Киев - [[9 маусым]] [[2022 жыл]], Украина, Харьков облысы, Изюм ауданы, Сулиговка}}) — Украин қоғам қайраткері, журналист, әскери волонтер. [[Еуромайдан]] және орыс-украин соғысының қатысушысы. == Өмірбаяны == Роман Ратушный 1997 жылы 5 шілдеде Киевте «Ескі Киевті сақтаймыз» қоғамдық қозғалысының белсендісі Тарас Ратушныйдың және 2008 жылы украин әдебиетінің секс-символы екенін айтқан жазушы және ақын Светлана Поваляеваның отбасында дүниеге келген. Роман Ратушный заңгер мамандығын алды. 2018 жылы ол қоғамдық ұйымға айналған «Протасов Ярды қорғау» қоғамдық бастамасын басқарды. Роман басқа белсенділер сияқты Протасов Ярдағы жасыл аймақты сақтап, көпқабатты үйлердің салынуына жол бермеуді көздеген. 2020 жылы Киев қалалық кеңесі бұл аумаққа жасыл аймақ мәртебесін қайтарды. 2020 жылғы жергілікті сайлауда Роман Ратушный Киев қалалық кеңесінің депутаттығына «Удар» партиясынан үміткер болды, бірақ Виталий Кличконың партиясының мүшесі болмаған. Ратушный да одессалық белсенді [[Сергей Стерненко]]ны қолдау митингісінің қатысушысы болды. Ол президент кеңсесінің ғимаратына жанып тұрған алауды лақтырып, қасбетін бүлдірді деген күдікке ілінді.<ref>Киев попрощался с погибшим на войне с Россией активистом Романом Ратушным https://my.ua/news/cluster/2022-06-18-v-kieve-proshchaiutsia-s-ukrainskim-zashchitnikom-romanom-ratushnym/3dd58199-8bea-a94a-919b-402f9c750330</ref> == Жауынгерлік жолы == Ресейдің толыққанды шабуылдан кейін Ратушный Украина қорғаныс күштері қатарында ерікті болды. Ол алдымен [[Киев]]ті қорғады, кейін Сумы облысында әрекет етті, өлкенің елді мекендерін қорғауға қатысты. Сәуір айының басынан бастап Ратушный Харьков облысында, атап айтқанда Изюм ауданында Украина Қарулы Күштерінің «Холодный Яр» 93-ші жекеленген механикаландырылған бригадасының 2-ші мотоатқыштар батальонының барлау взводында шайқасты.<ref>Был рисковым и боролся за Украину: что известно о погибшем активисте Романе Ратушном https://24tv.ua/ru/byl-otchajannym-i-borolsja-za-ukrainu-chto-izvestno-o-pogibshem-aktiviste-romane-ratushnom_n2020626</ref> Роман кез келген жекпе-жекте әрқашан бірінші болды және ешқашан қорқыныш көрсетпеді. Ол өзінің соңғы шайқасында жауынгерлік топтың құрамында барлау патрульінде болып, 9 маусымда жауынгерлік тапсырманы орындау кезінде қаза тапты. 5 шілдеде Роман 25 жасқа толуы керек еді.<ref>Ему было всего 24 года и он всегда был смелым: в боях под Изюмом погиб известный активист Ратушный https://ua.vesti.news/onfvmpgtyodpdpebgtyodebvmtnyomnvptsrpeuiyanpn22061413060014.htm{{Deadlink|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Под Изюмом погиб общественный активист Роман Ратушный https://news.rovno.ua/post2733343 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230516114436/https://news.rovno.ua/post2733343 |date=2023-05-16 }}</ref><ref>Известный активист Роман Ратушный погиб на фронте https://glavnoe.in.ua/news/n357088385-izvestnyj-aktivist-roman-ratushnyj-pogib-na-fronte</ref><ref>На фронте погиб киевский активист Роман Ратушный https://ukranews.com/news/862861-na-fronte-pogib-kievskij-aktivist-roman-ratushnyj</ref> Ратушный өзінің достары мен әріптестері үшін үлгі болды: принципті, әдепті және билікті теріс пайдалануларға қарсы тұру арқылы өз елін өзгертуге бел байлады. Ол Украинаның азаматтық қоғамының өміршеңдігін бейнеледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Украина қоғам қайраткерлері]] 5yq11wjeqx669o9apo3bripsphqpc6o 3589388 3589385 2026-04-21T22:31:52Z Nurken 111493 3589388 wikitext text/x-wiki '''Роман Тарасович Ратушный''' ({{lang-uk|Роман Тарасович Ратушний}}; [[5 шілде]] [[1997]], [[Киев]] – [[9 маусым]] [[2022]], [[Сулиговка]], [[Изюм ауданы]], [[Харьков облысы]]) — украиналық қоғам қайраткері, журналист, [[Еуромайдан]] мен [[Орыс-украин соғысы]]на қатысқан әскери волонтёр. == Өмірбаяны == Ратушный 1997 жылғы 5 шілдеде [[Киев]]те «Ескі Киевті сақтаймыз» қоғамдық қозғалысының белсендісі Тарас Ратушныйдың және 2008 жылы украин әдебиетінің секс-символы айтылған жазушы және ақын Светлана Поваляеваның отбасында дүниеге келген. Ратушный заңгер мамандығын алды. 2018 жылы ол қоғамдық ұйымға айналған «[[Протасов яр]]ды қорғау» қоғамдық бастамасын басқарды. Роман басқа белсенділер сияқты Протасов Ярдағы жасыл аймақты сақтап, көпқабатты үйлердің салынуына жол бермеуді көздеген. 2020 жылы Киев қалалық кеңесі бұл аумаққа жасыл аймақ мәртебесін қайтарды. 2020 жылғы жергілікті сайлауда Роман Ратушный Киев қалалық кеңесінің депутаттығына «[[Удар]]» партиясынан үміткер болды, бірақ [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]]ның партиясының мүшесі болмаған. Ратушный да одессалық белсенді [[Сергей Вячеславович Стерненко|Сергей Стерненко]]ны қолдау митингісінің қатысушысы болды. Ол президент кеңсесінің ғимаратына жанып тұрған алауды лақтырып, қасбетін бүлдірді деген күдікке ілінді.<ref>[https://my.ua/news/cluster/2022-06-18-v-kieve-proshchaiutsia-s-ukrainskim-zashchitnikom-romanom-ratushnym/3dd58199-8bea-a94a-919b-402f9c750330 Киев попрощался с погибшим на войне с Россией активистом Романом Ратушным]</ref> == Жауынгерлік жолы == [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің толыққанды шабуылы]]нан кейін Ратушный [[Украина Қарулы күштері]] қатарында ерікті болды. Ол алдымен [[Киев]]ті қорғады, кейін [[Сумы облысы]]нда әрекет етті, өлкенің елді мекендерін қорғауға қатысты. Сәуір айының басынан бастап Ратушный [[Харьков облысы]]нда, атап айтқанда [[Изюм ауданы]]нда Украина Қарулы Күштерінің «Холодный Яр» 93-жекеленген механикаландырылған бригадасының 2-мотоатқыштар батальонының барлау взводында шайқасты.<ref>[https://24tv.ua/ru/byl-otchajannym-i-borolsja-za-ukrainu-chto-izvestno-o-pogibshem-aktiviste-romane-ratushnom_n2020626 Был рисковым и боролся за Украину: что известно о погибшем активисте Романе Ратушном]</ref> Роман кез келген жекпе-жекте әрқашан бірінші болды және ешқашан қорқыныш көрсетпеді. Ол өзінің соңғы шайқасында жауынгерлік топтың құрамында барлау патрульінде болып, 9 маусымда жауынгерлік тапсырманы орындау кезінде қаза тапты. 5 шілдеде Роман 25 жасқа толуы керек еді.<ref>Ему было всего 24 года и он всегда был смелым: в боях под Изюмом погиб известный активист Ратушный https://ua.vesti.news/onfvmpgtyodpdpebgtyodebvmtnyomnvptsrpeuiyanpn22061413060014.htm{{Deadlink|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Под Изюмом погиб общественный активист Роман Ратушный https://news.rovno.ua/post2733343 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230516114436/https://news.rovno.ua/post2733343 |date=2023-05-16 }}</ref><ref>Известный активист Роман Ратушный погиб на фронте https://glavnoe.in.ua/news/n357088385-izvestnyj-aktivist-roman-ratushnyj-pogib-na-fronte</ref><ref>На фронте погиб киевский активист Роман Ратушный https://ukranews.com/news/862861-na-fronte-pogib-kievskij-aktivist-roman-ratushnyj</ref> Ратушный өзінің достары мен әріптестері үшін үлгі болды: принципті, әдепті және билікті теріс пайдалануларға қарсы тұру арқылы өз елін өзгертуге бел байлады. Ол Украинаның азаматтық қоғамының өміршеңдігін бейнеледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Ратушный, Роман Тарасович}} [[Санат:Украина қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Украина журналистері]] [[Санат:Украина әскерилері]] [[Санат:Ресейдің басып кіруінен Украина қорғанысы қатысушылары (2022)]] 2ftxw0pixc1s92uyxyqyyhz8say56un 0 703646 3589628 3176282 2026-04-22T09:28:39Z Смағзам Жансұлу 140489 3589628 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Луба |төл атауы = балуба |сурет = StoryoftheCongoFreeState 144b.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 11 млн. |аймақ = {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[луба тілі]] |діні = [[католицизм]], [[суннизм]], дәстүрлі нанымдар |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Луба''' (''балуба'') — банту тобының, [[Конго Демократиялық Республикасы]]ның ең үлкен халқы.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2149372</ref> Жалпы саны шамамен 11 млн.адамды құрайды.<ref>Луба https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/309858 </ref> == Тілі == Тілі — [[луба тілі]]. [[Диалект]]ілері: чилуба, или касаи, лулуа, кисиланге.<ref>ЭНЦИКЛОПЕДИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ https://sanstv.ru/dict/%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0</ref> == Діні == Сенушілердің діни байланысы: [[Католицизм|католиктер]], [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], дәстүрлі нанымдар.<ref>Современная энциклопедия Луба https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/202622-luba/</ref> == Кәсібі == Дәстүрлі кәсіптері: қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (жүгері, тары, жеміс-жидек, көкөніс, маниок, ямс), аңшылық және [[терушілік]], қолөнерден (металлургия, ұсталық, тоқымашылық, тоқу, керамика, ағаш ою). Халық тау-кен және өңдеу өнеркәсібінде жұмыс істейді.<ref>Народы и культуры Луба </ref> == Өмір салты == Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізі – ауыл қауымы. Матрилиндік рулық құрылым сақталған. Отбасы шағын, көп әйел алушылық (дворяндар арасында), [[әмеңгерлік]] кездеседі. Тұрмысқа шыққан әйелдер еркіндікке және ажырасуға құқылы. Алмасу некелеріне артықшылық беріледі. Әкелік құқыққа байланысты нормалар (мұрагерлік, некені өтеу және т.б. ережелері) таралуда. Дәстүрлі тұрғын үйлері – сырықтар мен бұтақтардан өрілген, төбесі пальма бұтақтарымен жабылған конустық пішінді дөңгелек үйлер. Дәстүрлі киімдері – тігілмеген белдемше – еуропалық және конголық (ерлер үшін кең жейделер және әйелдер үшін ұзын түрлі-түсті көйлектер) киімдермен ауыстырылады. Лубада бай фольклор (негізгі жанр — жануарлар туралы ертегілер) және құпия қоғамдар сақтайтын тарихи дәстүр бар. Музыкалық және би мәдениеті дамыған. Негізгі музыкалық аспаптар — барабандар және маримба (пернетақта).<ref>народы мира / Луба http://www.etnolog.ru/people.php?id=LUBA</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Конго Демократиялық Республикасы]] kqm5swtjlixflel9o78n4wa5y3ajpp3 0 704231 3589508 3179083 2026-04-21T23:59:30Z Kasymov 10777 Changed redirect target from [[Роман Тарасович Ратушний]] to [[Роман Тарасович Ратушный]] 3589508 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Роман Тарасович Ратушный]] idbdotrnw97rs1xcnreh16wgalmrons 0 706137 3589382 3306547 2026-04-21T21:50:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3589382 wikitext text/x-wiki '''«Жауқазын гүл»''' — [[Бейбіт Мұсаев]] орындайтын ән. Сөзін [[Ерлан Жүніс]], әнін [[Шынберген Сүлейменов]] жазған.<ref>[https://itube.kaztrk.kz/kz/videos/41873/beybit-musaev-men-qazaqpyn-mega-jobasy-ulttyq-onerdin-nagyz-nasihattaushysy/ Бейбіт Мұсаев: «Men qazaqpyn» мега-жобасы ұлттық өнердің нағыз насихаттаушысы]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{youtube|63GCenJTGh4|Жауқазын гүл (2017)}} [[Санат:Алфавит бойынша әндер]] 8tw84fohtse1nbsqpfo9avesyda3idy 0 713625 3589593 3585059 2026-04-22T07:28:51Z CommonsDelinker 165 «[[:File:The_Boys_TV_series_logo.png|The_Boys_TV_series_logo.png]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Masur|Masur]] [[commons:File:The_Boys_TV_series_logo.png|жойған]], себебі: [[:c:COM:DW|Derivative work]] of non-free conte 3589593 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = Жігіттер | Шынайы атауы = {{lang-en|The Boys}} | суреті = | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = суперқаһармандық<br />фантастика<br />атыс-шабыс<br />қара комедия | формат = веб сериал | авторы = [[Эрик Крипке]] | желісі = «Жігіттер» комиксіне негізделген | өндіріс = | рөлдерде = Карл Урбан<br />Джек Куэйд<br />Энтони Старр<br />Эрин Мориарти<br />Доминик Макеллиготт<br />Джесси Т. Ашер<br />Лаз Алонсо<br />Чейс Кроуфорд<br />Томер Капон<br />Карен Фукухара<br />Натан Митчелл<br />Элизабет Шу<br />Колби Минифи<br />Ая Кэш<br />Клаудия Думит<br />Дженсен Эклс | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = Кристофер Леннерц | мемлекет = {{USA}} | тілі = ағылшын | маусымдар = 5 | сериялар саны = 35 | сериялардың тізімі = | атқарушы продюсері = Эрик Крипке <br />Сет Роген<br />Эван Голдберг<br />Джеймс Уивер<br />Нил Х. Мориц<br />Павун Шетти<br />Ори Мармур<br />Дэн Трахтенберг<br />Кен Ф. Левин<br />Джейсон Неттер | продюсері = Хартли Горенстейн | режиссёрі = Эрик Крипке | операторы = Джефф Каттер<br />Эванс Браун<br />Джереми Беннинг<br />Дилан Маклеод | сценарист = | түсірілім орны = Торонто | ұзақтығы = 55-68 мин. | студия = Sony Pictures Television<br />Amazon Studios<br />Kripke Enterprises<br />Point Grey Pictures<br />Original Film<br />Kickstart Entertainment<br />KFL Nightsky Productions | статусы = түсірілуде | телеарна = Amazon Prime Video | бейне форматы = | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 26 шілде 2019 - қазір | соңғы рет көрсетілді = | алдыңғы = | келесі = V буыны | байланысты = | imdb_id = 1190634 | tv_com_id = | сайт = https://www.amazon.com/dp/B07QQQ52B3 }} '''«Жігіттер»''' ({{Lang-en|The Boys}}) — [[Эрик Крипке]]нің Amazon Prime ағындық платформасына арнап жасаған американдық [[Суперқаһармандар|суперқаһармандық]]<nowiki/> веб сериалы. Гарт Енгис пен Дарик Робертсон әуелде [[DC Comics]] кейіннен {{Аударылмаған 5|Dynamite Entertainment|||Dynamite Entertainment}} баспаларына арнаған «Жігіттер» комикс серияларына негізделген сериал. Сериал өздерінің суперкүштерін асыра қолданып жүрген суперқаһармандармен күресетін кек алушылар командасы туралы баяндайды. Карл Урбан, Джек Куэйд, Лаз Алонсо, Томер Капон және Карен Фукухара өз кезегінде сол «Жігіттер» командасы мүшелерінің рөлін орындайды. Энтони Старр, Эрин Мориарти, Доминик Макеллиготт, Чейз Кроуфорд, Джесси Т. және Натан Митчелл «Жеті» деп аталатын элиталық топ мүшелерін сомдайды. Олар Vought International корпорациясының суперқаһармандары, сырт көзге [[Асыл тұқымды мал|асыл текті]] мейірбан болып көрінгенімен, шын мәнінде нағыз жауыздар, маньяктар, психопаттар. Олар ешқандай жауапкершіліксіз жасырын түрде қорқынышты әрекеттерді жасауға бейім. Бірінші маусым 2019 жылы 26 шілдеде шықты. Екінші маусым шықпай жатып сериал үшінші маусымға ұзартылды, оның премьерасы 2022 жылдың 3 маусымында орын алды. 2022 жылдың маусымында төртінші маусымның болатыны жарияланды. Сериал өзінің сценарийі, сюжеті, юморы және Урбан мен Старрдың актерлік ойыны үшін сыншылардың мойындауына ие болды. Екі [[спин-офф]]қа 2020 жылдың қыркүйегінде және 2021 жылдың желтоқсанында тапсырыс берілді. 2022 жылдың 4 наурызында олардың біріншісі «Жігіттер: Жындылар» анимациялық антологиясының премьерасы өтті, ал «V буыны» сериясының шығуы 2023 жылға жоспарланған. == Кейіпкерлер == : <small>{{Colorbox|red}}= Маусымдағы басты рөл</small> : <small>{{Colorbox|yellow}}= Маусымдағы кішігірім рөл</small> : <small>{{Colorbox|orange}}= Маусымдағы қонақ рөлі</small> : <small>{{Colorbox|white}}= Көрінбейді</small> === Негізгі актерлік құрам === {| class="wikitable" border="1" ! rowspan="2" |Актер ! rowspan="2" | Кейіпкер ! colspan="6" | Маусымда көрінуі |- ! scope="col" style="width:20px;" | 1 ! scope="col" style="width:20px;" | 2 ! scope="col" style="width:20px;" | 3 ! scope="col" style="width:20px;" | 4 ! Барлығы |- |- | [[Карл Урбан]] | Уильям «Билли» қасапшы / қасапшы | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | | 24 |- | Джек Куэйд | Хью «Хьюи» Кэмпбелл | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | | 24 |- | Энтони Старр | Джон Гиллман / Отандық | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | | 24 |- | Эрин Мориарти | Энни қаңтар / Жұлдыз жарығы | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | | 24 |- | Доминик МакЭллиготт | Мэгги Шоу / Королева Мэйв | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 5 | style="background:white;" | | 21 |- | Джесси Т. Ашер | Реджи Франклин/Экспресс | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | | 24 |- | Лаз Алонсо | Марвин Т. Сүт / Ана сүті / ММ | style="background:red;" | 6 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | | 22 |- | [[Чейс Кроуфорд]] | Кевин Московиц / Су асты | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | | 24 |- | Томер Капон | Серж / Француз | style="background:red;" | 7 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | | 23 |- | Карен Фукухара | Кимико Мияширо / Әйел | style="background:red;" | 5 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | | 21 |- | rowspan="2" | Натан Митчелл | Ирвинг / Қара Нуар | style="background:red;" | 7 | style="background:red;" | 5 | style="background:red;" | 6 | style="background:white;" | | 18 |- | Қара Нуар II | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:red;" | | |- | Элизабет Шу | Мадлин Стилвелл | style="background:red;" | 8 | style="background:orange;" | 1 | style="background:white;" | | style="background:white;" | | 9 |- | Colby Minifie | Эшли Барретт | style="background:yellow;" | 5 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | 8 | style="background:red;" | | 21 |- | Ая Кэш | Клара Рейзергер / Бостандық / Стормфронт | style="background:white;" | | style="background:red;" | 8 | style="background:orange;" | 2 | style="background:white;" | | 10 |- | Клаудия Думит | Виктория «Вик» Ньюман / Надя | style="background:white;" | | style="background:yellow;" | 5 | style="background:red;" | 6 | style="background:red;" | | он бір |- | [[Дженсен Эклс|Дженсен Аклс]] | Бен/Солдат | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:red;" | 7 | style="background:orange;" | | 7 |- | Кэмерон Кроветти <ref>В 1 сезоне роль Райана Бутчера исполнил Паркер Корно</ref> | Райан Батчер | style="background:orange;" | 1 | style="background:yellow;" | 4 | style="background:yellow;" | 4 | style="background:red;" | | 9 |- | Сюзан Хэйворд | Сейдж әпке | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:red;" | | |- | Валери Керри | Отшашу | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:red;" | | |- | colspan="2" align="center" | '''Жалпы эпизодтар''' | '''8''' | '''8''' | '''8''' | '''8''' | '''32''' |} == Рөлдерде == * [[Карл Урбан]] '''Уильям «Билли» Бутчер/Қасапшы''' рөлінде, «Жігіттер» тобының жетекшісі және керемет күштерге ие барлық адамдарға сенбейтін бұрынғы SAS қызметкері. Әйелі Беккидің жоғалып кетуіне кінәлі деп есептейтін Хоумландерді ерекше жек көреді. * Джек Куейд '''Хью «Хьюи» Кэмпбелл''' рөлінде, сүйіктісінің жылдам суперқаһарманмен соқтығысуы кезінде қайтыс болғаннан кейін The Boys тобына қосылған жас жігіт. Жасақта ол электроника дүкенінде білімі мен жұмыс тәжірибесін пайдалана отырып, техник рөлін атқарады. Суперқаһармандарды бақылау федералды бюросының қызметкері. * Энтони Стар - Хоумландер '''(бейресми аудармаларда - Бекіткіш, Патриот)''', «Жетіліктің» жетекшісі, жер бетіндегі ең күшті суперқаһарман. Мейірбан батыр болып көрінгенімен, өзі қорғауға тиіс адамдардың жағдайына түкіргені бар, менмен және қатыгез адам. * Эрин Мориарти - '''Энни Январ /Старлайт (бейресми аудармаларда - Жұлдыз)''', жарық шығару қабілеті бар Жетіліктің мүшесі, діндар христиан. Қоғамға шын жүректен көмектескісі келетін санаулы суперқаһармандардың бірі. Жұлдыз жарығы оның мүшелерінің шынайы болмысын білгеннен кейін Жетіге деген көзқарасын өзгертеді. Ресми түрде жетіден шығып, символдық түрде костюмін тастап, Жігіттерге қосылады * Доминик Макели '''Мэгги Шоу / Патшайым Мэйв''' рөлінде, жетіліктің ең көне мүшелерінің бірі, керемет физикалық күш пен төзімділікке ие. Бір кездері ол бейкүнә адамдардың өмірін қорғауға тырысты, бірақ көңілі түсіп, [[Эмоционалды күйіну синдромы|күйіп қалу]] синдромымен ауырады. Ол солдатпен шайқаста қайтыс болды деп есептеледі, бірақ шын мәнінде ол аман қалып, Еленамен бірге Модестодағы фермаға кетті. * Джесси Т.Ашер – '''Реджи Франклин/Экспресс (бейресми аударғанда A-Train, Rocket, Arrow)''', жетіліктің мүшесі, адамнан тыс жылдамдыққа қабілетті. Жердегі ең жылдам адам атағын сақтап қалуға деген ұмтылыс оны V препаратына тәуелді етеді. * Лаз Алонсо '''Марвин Т. Сүт/ана сүті (MM)''' рөлінде, The Boys мүшесі, олардың операцияларын ұйымдастыруға және жоспарлауға жауапты. бұрынғы дәрігері. Оның адвокат әкесі Vought корпорациясын сотқа бермек болған жылдар бойы сәтсіз әрекеттен кейін қайтыс болды, ал оның атасы солдат солдат қатысқан жазатайым оқиғадан қайтыс болды. * [[Чейс Кроуфорд|Чейз Кроуфорд]] - '''Кевин Московиц / Су асты (бейресми аудармаларда - Тұңғиық, Тұңғиық, Тереңдік)''', теңіз жануарларымен тіл табыса алатын және су астында тыныс алатын Жетіліктің мүшесі. Ол топтың су кейіпкері ретіндегі таңбалауыш мәртебесіне және «пайдасыз» қабілеттеріне байланысты жетіліктің басқа мүшелерімен жек көреді. Паттон Осфальд сүңгуір қайықтың желбезектерін дыбыстайды. * Томер Капон '''Серж/Француз''' рөлінде, The Boys тобының мүшесі және әскери технология мен коммуникацияны жақсы білетін ззаңсыз қару сатушы . Өзінің қылмыскерлерін қорғау үшін иелікке қосылуға мәжбүр болғаннан кейін, ол Воутпен күресу арқылы бұрынғы қылмыстары үшін өтелуді іздейді. * Карен Фукухара - '''Кимико Мияширо / Әйел''', ұлдар тобының мылқау мүшесі, керемет күші мен қайта қалпына келу қабілеті. Өте қуатты террористерді құру бағдарламасының бөлігі ретінде V есірткіні мәжбүрлеп алды; оны құтқарғаннан кейін The Boys тобына қосылады. * {{Аударылмаған 5|Митчелл, Натан|Натан Митчелл|en|Nathan Mitchell}} '''Ирвинг/Қара Нуар''' (1-3 маусым), адамнан тыс күш пен ептілікке ие "Жетіліктің" үнсіз мүшесі. Ол сыртқы түрін қара костюмнің артына жасырады. Фрици-Клеванс Дестин үшінші маусымда жас Ирвинг / Қара Нуардың рөлін сомдайды, ол солдаттың соққысынан кейін мылқау болып, мүсіні бұзылып, кейін оны орыс сарбаздарына тапсырды. 2022 жылдың шілдесінде Ирвингтің [[Ұлдар (3 маусым)|үшінші маусымның]] финалында қайтыс болуынан кейін [[Крипке, Эрик|Эрик Крипке]] Митчелл серияның төртінші маусымында Қара Нуардың басқа нұсқасын ойнайтынын растады, ол оны «мүлдем жаңа» және «шынымен қызықты және көңілді кейіпкер» деп сипаттады. " <ref name="New Noir">{{Cite web|last=Romano|first=Nick|title=''The Boys'' boss says this star will play 'a whole new character' in season 4 after that intense finale|url=https://ew.com/tv/black-noir-nathan-mitchell-recast-the-boys-season-4|work=[[Entertainment Weekly]]|date=8 July 2022|accessdate=22 July 2022|archivedate=2022-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220720020526/https://ew.com/tv/black-noir-nathan-mitchell-recast-the-boys-season-4/|deadlink=no}}</ref> * Элизабет Шу '''Мадлин Стилвелл''' рөлінде (1 маусым; қонақтық рөл - 2 маусым), Vought International компаниясының харизматикалық және ынталы вице-президенті. Отандық өлтірді, бірақ оның өліміне кінә әділетсіз түрде қасапшыға жүктелді. * {{Аударылмаған 5|Минифи, Колби|Колби Минифи|en|Colby Minifie}} '''Эшли Барретт''' (2-маусым - қазіргі уақытта; қайталанатын рөл - 1 маусым), Vought International үшін публицист, кейін Стилвелл мен Стэн Эдгардың мұрагері. * Ая Кеш - '''Clara Reisinger / Liberty / StormFront (бейресми аудармаларда - Stormfront, Thunderstorm)''' (2 маусым; қонақтық рөл - 3 маусым), V дәрі-дәрмектің бірінші алушысы және бірнеше күшті күштерге ие «Жетіліктің» мүшесі. электрокинез. Бұрынғы нацистік және ақ үстемшіл . Фредерик Войттың жесірі, аттас компанияның негізін қалаушы. * {{Аударылмаған 5|Думит, Клаудия|Клаудия Думит||Claudia Doumit}} '''Виктория «Вик» Ньюман / Надя''' (3 маусым; қайталанатын рөл - 2 маусым), жас конгрессмен, суперқаһармандарды бақылау федералды бюросының басшысы, Воутқа ашық түрде қарсы тұратын Америка Құрама Штаттарының вице-президенті лауазымына үміткер; бұл шын мәнінде Воуттың қарсыластарын өлтіру үшін өз өкілеттіктерін жасырын пайдаланатын суперқаһарман. * [[Дженсен Эклс|Дженсен Аклс]] '''Бен/Солдат (бейресми түрде солдат деп аударылған)''' (3 маусым), [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Фредерик Войт жасаған адамдық күші мен жылдамдығы аңызға айналған суперқаһарман. Оны [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи-қабақ соғыс]] кезінде орыстар өлтірді деп есептеді, бірақ шын мәнінде Қара Нуар мен Скарлет графиня оны Кеңес Одағына тапсырды, онда ол бірнеше ондаған жылдар бойы ұсталды. Ол Отангердің биологиялық әкесі. ЦРУ бақылауындағы жасырын уақытша ұстау изоляторына орналастырылды. == Эпизодтар тізімі == {{Series overview|released=y|color1=#380000|link1=#1 сезон (2019)|episodes1=8|start1={{Start date|2019|7|26|df=y}}|end1=start|color2=#9A0607|link2=#2 сезон (2020)|episodes2=8|start2={{Start date|2020|9|4|df=y}}|end2={{End date|2020|10|9|df=y}}|color3=#fec724|link3=#3 сезон (2022)|episodes3=8|start3={{Start date|2022|6|3|df=y}}|end3={{End date|2022|7|8|df=y}}|color4=#2C612C|link4=#4 сезон|episodes4=8<ref name="S4FinaleFilming">{{cite web | url=https://bleedingcool.com/tv/the-boys-eric-kripke-confirms-season-4-finale-filming-underway/ | title=The Boys: Eric Kripke Confirms Season 4 Finale Filming Underway | date=2023-02-12 }}</ref>|start4=TBA|end4=TBA}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]] [[Санат:Комикстерді экранизациялау]] [[Санат:АҚШ телесериалдары]] iqltt13kdjscufzesfd5c4d66d4tq81 0 716330 3589545 3230213 2026-04-22T01:43:29Z Sagzhan 29953 3589545 wikitext text/x-wiki '''Дай Шешен''', '''Дай ноян''' ({{Lang-mn|Дэй Сэцэн}}) - [[XII ғасыр|12 ғасырдың]] ортасы - [[XIII ғасыр|13 ғасырдың]] басындағы [[Қоңырат|қоңыраттардың]] көсемі. Оның қызы [[Бөрте]] [[Шыңғыс хан|Темүжін-Шыңғыс ханның]] бәйбішесі болды және одан туған балалары мен олардың ұрпақтары ғана [[Моңғол империясы|Моңғол империясындағы]] ең жоғарғы билікті иемденіп, [[Шыңғыс хан әулеті|шыңғысидтер]] рулық атағын иелене алатын. == Аты және шығу тегі == ''«Шешен»'' эпитеті «дана» деп аударылады <ref name="gumilev">[[Гумилёв, Лев Николаевич|''Гумилёв Л. Н''.]] [http://gumilevica.kulichki.com/articles/Article78.htm%7C Монголы и меркиты в XII веке]{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}//Ученые записки Тартуского гос. ун-та, 1977. — N 416: Studia orlentalla et Antiqua: П. — C. 74—116.</ref>; «[[Моңғолдың құпия шежіресі]]не» сәйкес, бұл лақап есімді Шыңғыс ханның арғы атасы Тұмбинай мен [[маңғыттар]]дың билеушісі Хуилдар алған. [[Жамұқа]] да осы лақап атпен аталады – ол Темүжіннің алдымен анда досы, кейін моңғол тайпаларын біріктірудегі басты қарсыласы болды. [[Рашид әд-Дин|Рашид ад-Диннің]] айтуынша, Дай Шешеннің үш баласы болған: ұлдары Алшы мен Хуку және қызы Бөрте. Дай Шешеннің інісі Дәритайдың (Шыңғыс ханның ағасы Дәрітай отчигинмен шатастырмау керек) ұлдары Қата (Қатай), Буюр (Бұқыр), Такудар және Джуйкур (Шүңгір) және олардың кейбір ұрпақтары Моңғол империясының хандары [[Үгедей хан]], [[Мөңке хан|Меңгу]] және [[Құбылай хан|Құбылайға]] күйеу бала болды. Құбылайдың жұбайлары Шәби мен Нәмби де Дай Шешеннің әулетінен шыққан. == Өмірбаяны == «Моңғолдардың құпия тарихында» Темүжін тоғыз жасында әкесі [[Есугей баһадүр|Есугей]] қоңырат тайпасының олхонут тармағынан (үлкен әйелі [[Өелүн]] шыққан) қалыңдық іздеуге кетеді. Жолда кездейсоқ кездескен Дай Шешен он жасар қызы Бөртеге Темүжінге үйлендіруді ұсынады. «Жылнамалар жинағында» келтірілген әңгімелердің біріне сәйкес «Құпия шежіреден» айырмашылығы, Дай Шешен Темучин мен Бөртенің қосылғанын қаламаған, бірақ Алшының күш-жігерінің арқасында неке орын алды. Қалай болғанда да, Есугей қызды ұнатып, ұлын Дай Шешенге қалдырады. Бірақ татарлар қайтар жолда Есугейді улап, ол өлер алдында өзінің [[Нөкер|нөкерлерінің]] бірі Меңліктен қоңыраттарға барып, Темучинді үйіне алып кетуді сұрайды. Кейін Темүжін есейгенде өзі сөз байласқан Бөртеге үйленеді. Бөртенің жасауы — Темүжін кейін [[Керейт хандығы|Керей]] ханы [[Тоғрыл хан|Тұғырылға]] сыйға тартқан сәнді бұлғын ішік, Темүжіннің ықпалды ханның қолдауына ие болуына түрткі болды. «Жылнамалар жинағындағы» тағы бір әңгімеге сәйкес, [[1201 жыл|1201]] жылы Жамұханың төңірегіне бірігіп, оны гүрхан деп жариялағаннан кейін бағынышты тайпалар ([[Қатаған|хатегиндер]], салжұттар, дүрбендер, үнгіраттар және татарлар) Темучинге қарсы тұруға бел буады. Алайда Дай Шешен оған алдағы жорық туралы ескертіп, Бұйр Нор көлі маңындағы шайқаста Темучин мен Тұғырылдың біріккен әскері Жамұханың коалициясын талқандады. == Мәдениетте == Дай Шешен И. К. Калашниковтың «Қатігез дәуір» (1978) романындағы кейіпкер болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Лубсан Данзан. Алтан Тобчи. Золотое сказание. / перевод Н. П. Шастиной / Г. Н. Румянцев. — М.: Наука, 1973. — 440 с. * Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. / Перевод С. А. Козина. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1941. * Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1. * Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2. * {{Мақала|isbn=5-17-027916-7}} * Груссе Рене. Чингисхан: Покоритель Вселенной. — М.: Молодая гвардия, 2008. — <nowiki>ISBN 978-5-235-03133-3</nowiki>. * Кычанов Е. И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир. Чингис-хан: личность и эпоха. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 1995. — С. 26, 27, 69, 116, 117. — 274 с. — 20 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-02-017390-8</nowiki>. * Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — <nowiki>ISBN 5-17-035804-0</nowiki>. * История Казахстана в китайских источниках = Қазақстан тарихы туралы қытай деректемерелi. — Алматы: Дайк-Пресс, 2006. — Vol. 5. — P. 140. — 259 p. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 9965-798-61-3</nowiki>. [[Санат:Шыңғыс хан]] [[Санат:Моңғол хандары]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:XIII ғасырда қайтыс болғандар]] [[Санат:XII ғасырда туғандар]] fwdzgld58h7fc83ppy5renqjuxnttol 0 719255 3589674 3517287 2026-04-22T11:32:26Z Rasulbek Adil 176232 3589674 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс | conflict = Орыс-украин соғысы | partof = [[Посткеңестік қақтығыстар]] | date = [[20 ақпан]] [[2014 жыл]] - қазіргі уақыт | territory = [[Қырым аннексиясы]] <br> ДХР және ЛХР тәуелсіздігін жариялау және оларды Ресейдің қолдауы <br> [[Донбастағы соғыс]]<br> Ресей-Украина дағдарысы (2021-2022) <br> Ресейдің ДХР мен ЛХР-ді мойындауы <br> [[Украинаның басып алынған аумақтарының аннексиясы (2022)|Украинаның басып алынған аумақтарының аннексиясы]]<br> [[Ресей басып алған Украина территориялары|Ресей оккупациясы]] | status = | combatant1 = '''{{Байрақ|Украина}}''' <br> 2022 жылдан бастап Украинаға көмек көрсететін елдер туралы ақпаратты Украинаға әскери Көмек бөлімінен қараңыз | combatant2 = '''{{Байрақ|Ресей}}''' * {{Байрақ|ДХР}} * {{Байрақ|ЛХР}}| commander1 = '''{{Байрақ|Украина}}''' {{plainlist| * [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]<br/>(2019–қазіргі уақыт) * [[Петро Олексійович Порошенко|Петро Порошенко]]<br/>(2014–2019) * Александр Турчинов<br />(2014) * Андрей Загороднюк<br />(2019–2020) * Степан Полторак<br />(2014–2019) * Валерий Гелетей<br />(2014) * Игорь Тенюх<br />(2014) * Валерий Залужный<br />(2021–қазіргі уақыт) * Руслан Хомчaк<br />(2019–2021) * Арсен Аваков<br />(2014–2021) }} | commander2 = '''{{Байрақ|Ресей}}''' {{plainlist| * [[Владимир Путин]] * [[Сергей Күжүгетұлы Шойгу|Сергей Шойгу]] * Валерий Герасимов * [[Евгений Викторович Пригожин|Евгений Пригожин]]<br />(2014–2023) * Александр Захарченко<br />(2014–2018) * Денис Пушилин<br />(2018–қазіргі уақыт) * Павел Губарев<br />(2014) * Игорь Гиркин<br />(2014) * Леонид Пасечник<br />(2017–қазіргі уақыт) * Игорь Плотницкий<br />(2014–2017) * Валерий Болотов<br />(2014) }} |орын=[[Украина]], [[Ресей]], [[Қара теңіз]]|себебі=[[Еуромайдан|Украинаның Еуропалық және еуроатлантикалық интеграцияға деген ұмтылысы]], Ресейлік империализм|casus=[[Еуромайдан|Украинаның Еуропалық және еуроатлантикалық интеграцияға деген ұмтылысы]], Ресейлік империализм|шығындар2=* ''Ресей, ДХР, ЛХР:'' ~40305 қаза тапты<ref>{{Cite news |title=Defence Minister Says 5,937 Russian Soldiers Killed In Ukraine |work=[[Associated Press]] |url=https://www.barrons.com/news/defence-minister-says-5-937-russian-soldiers-killed-in-ukraine-01663743607?refsec=topics_afp-news |access-date=21 September 2022 |accessdate=2022-09-23 |archivedate=2022-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922132853/https://www.barrons.com/news/defence-minister-says-5-937-russian-soldiers-killed-in-ukraine-01663743607?refsec=topics_afp-news }}</ref><ref>[https://poternet.site/statistic Статистика] {{Wayback|url=https://poternet.site/statistic |date=20230812140548 }} // Потерь.НЕТ</ref> (2014 жылғы 20 ақпаннан 2023 жылғы 1 қарашаға дейін атаулы түрде расталған шығындар)<br> 5300-ден астам тұтқын<ref>{{Cite web |url=https://www.aa.com.tr/en/russia-ukraine-war/ukraine-holding-562-russian-prisoners-of-war/2540425 |title=Ukraine holding 562 Russian prisoners of war |access-date=2022-04-30 |archive-date=2022-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320062112/https://www.aa.com.tr/en/russia-ukraine-war/ukraine-holding-562-russian-prisoners-of-war/2540425 |deadlink=no }}</ref><ref name="автоссылка4">{{Cite web |url=https://ukraine.un.org/sites/default/files/2022-02/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2031%20December%202021%20(rev%2027%20January%202022)%20corr%20EN_0.pdf |title="Conflict-related civilian casualties in Ukraine" (PDF). OHCHR. 27 January 2022. Retrieved 27 January 2022. |access-date=2022-04-28 |archive-date=2022-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220421134529/http://ukraine.un.org/sites/default/files/2022-02/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2031%20December%202021%20(rev%2027%20January%202022)%20corr%20EN_0.pdf |deadlink=no }}</ref><ref name="автоссылка2">{{cite web|url=http://en.molbuk.ua/podii-na-pivdennomu-shodi/88050-boyovyky-utrymuyut-u-poloni-180-ukrayinskykh-viyskovosluzhbovciv.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402103942/http://en.molbuk.ua/podii-na-pivdennomu-shodi/88050-boyovyky-utrymuyut-u-poloni-180-ukrayinskykh-viyskovosluzhbovciv.html|url-status=dead|archive-date=2 April 2015|title=Militants held in captivity 180 Ukrainian servicemen|work=Ukraine News: Information portal newspaper "Young Bukovynets"|date=16 March 2015|access-date=14 August 2016}}</ref><ref name="автоссылка3">{{cite web|url=http://tass.ru/en/world/894067|title=Ukraine frees two prisoners — DPR ombudsman|date=12 August 2016|access-date=12 August 2016|archive-date=17 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917121957/http://tass.ru/en/world/894067|url-status=live}}</ref><br> 100-ден астам танк<ref>[https://web.archive.org/web/20160614013726/http://www.iiss.org/en/publications/military%20balance/issues/the-military-balance-2016-d6c9 The Military Balance 2016]</ref> (2016 жылғы ақпандағы жағдай бойынша)<br> 1,5 - 2 мың БМП<ref>{{Cite web |url=http://24tv.ua/stalo_vidomo_skilki__viyskovoyi_tehniki_rosiya_vtratila_na_donbasi_n690212 |title=Стало відомо, скільки військової техніки Росія втратила на Донбасі. 27.05.2016, 22:03 |accessdate=27.05.2016 |archive-date=28.05.2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528150039/http://24tv.ua/stalo_vidomo_skilki__viyskovoyi_tehniki_rosiya_vtratila_na_donbasi_n690212 }}</ref> (2016 жылғы мамырдағы жағдай бойынша)<br>|шығындар1=* ''Украина:'' 14 567 қайтыс болды<ref>{{cite web |title=Чому ми досі нічого не знаємо про втрати української армії у війні |url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-60632408 |website=BBC |accessdate=10 березня 2022 |date=9 березня 2022 |archive-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309173631/https://www.bbc.com/ukrainian/features-60632408 |deadlink=no }}</ref> (2014 жылдың 18 наурызынан 2023 жылдың 30 қазанына дейін" Украина үшін қаза тапқандарды еске алу кітабының " аттас расталған деректері)<br> 9 700–10 700 жарақат алды<br> * 2768 тұтқындалды<ref>{{cite web|url=https://en.molbuk.ua/podii-na-pivdennomu-shodi/88050-boyovyky-utrymuyut-u-poloni-180-ukrayinskykh-viyskovosluzhbovciv.html|title=Militants held in captivity 180 Ukrainian servicemen|access-date=16 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402103942/https://en.molbuk.ua/podii-na-pivdennomu-shodi/88050-boyovyky-utrymuyut-u-poloni-180-ukrayinskykh-viyskovosluzhbovciv.html|archive-date=2 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|author=Isaac Webb|url=https://www.themoscowtimes.com/2015/04/22/an-eye-for-an-eye-ukraines-pow-problem-a46006|title=An Eye for an Eye: Ukraine's POW Problem|url-status=live|work=[[The Moscow Times]]|date=22 April 2015|access-date=25 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518104331/https://themoscowtimes.com/opinion/opinion/article/an-eye-for-an-eye-ukraines-pow-problem/519579.html|archive-date=18 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://zik.ua/en/news/2015/05/02/donbas_rebels_still_hold_300_ukraine_army_servicemen_and_civilians_prisoners_586256|title=Donbas rebels still hold 300 Ukraine army servicemen and civilians prisoners|work=zik.ua|date=2 May 2015|access-date=2022-04-09|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126160444/https://zik.ua/en/news/2015/05/02/donbas_rebels_still_hold_300_ukraine_army_servicemen_and_civilians_prisoners_586256|deadlink=no}}</ref> * 9268 Қырымды аннексиялау кезінде Ресей Федерациясының жағына өтті<ref>{{cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/ukraine/personnel.htm|title=Ukrainian Military Personnel|first=John|last=Pike|website=www.globalsecurity.org|access-date=2022-04-09|archive-date=2021-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227173810/https://www.globalsecurity.org/military/world/ukraine/personnel.htm|deadlink=no}}</ref> * 300 танкілер<ref>{{cite web|url=https://www.depo.ua/rus/war/chomu-modernizaciya-tankiv-t-64-prinositsya-v-zhertvu-oplotam-20180517775415|title=В жертву "Оплотам": Почему тормозит модернизация Т-64|website=www.depo.ua|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203012222/https://www.depo.ua/rus/war/chomu-modernizaciya-tankiv-t-64-prinositsya-v-zhertvu-oplotam-20180517775415|deadlink=no}}</ref> * 38-ден астам тікұшақ (2022 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша)<ref>{{Cite web |url=http://zik.ua/news/2017/02/15/minoborony_pryhovuie_realnu_kilkist_aviakatastrof_v_zoni_ato__eksklyuzyv_1044081 |title=Міноборони приховує реальну кількість авіакатастроф в зоні АТО, — ексклюзив ZIKу. 15.02.2017, 13:17 |accessdate=15.02.2017 |archive-date=15.02.2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215124524/http://zik.ua/news/2017/02/15/minoborony_pryhovuie_realnu_kilkist_aviakatastrof_v_zoni_ato__eksklyuzyv_1044081 }}</ref> * 70-тен астам ұшақ (2023 жылғы наурыздағы жағдай бойынша)<ref>{{cite web|url=http://www.militaryparitet.com/ttp/data/ic_ttp/7092/|title=ПРЕДСТАВИТЕЛЬ ВВС УКРАИНЫ РАССКАЗАЛ В ЛОНДОНЕ О ПОТЕРЯХ И ПЕРСПЕКТИВАХ ВОЕННОЙ АВИАЦИИ СТРАНЫ|language=ru|date=20 November 2014|access-date=2023-03-05|archive-date=2020-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111190851/http://www.militaryparitet.com/ttp/data/ic_ttp/7092/|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web |last=Pocock |first=Chris |date=24 November 2014 |title=Ukraine Has Lost 22 Aircraft to Rebel Forces |url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2014-11-26/ukraine-has-lost-22-aircraft-rebel-forces |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316030653/https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2014-11-26/ukraine-has-lost-22-aircraft-rebel-forces |archive-date=16 March 2022 |work=ainonline.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.slovoidilo.ua/articles/7971/2015-03-01/poteri-ukrainskoj-voennoj-tehniki-infografika.html|title=Втрати української військової техніки (інфографіка)|language=uk|date=1 March 2015|access-date=2023-03-05|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416092514/https://www.slovoidilo.ua/articles/7971/2015-03-01/poteri-ukrainskoj-voennoj-tehniki-infografika.html|deadlink=no}}</ref>|image={{Фотомонтаж | photo1a = | photo1b = Moscow Annexation Ceremony (free image).png | photo2a = Kyiv after Russian shelling, 2022-10-10 (073).webp | photo2b = A Russia-backed rebel armored fighting vehicles convoy near Donetsk, Eastern Ukraine, May 30, 2015.jpg | photo3a = 2014-03-09 - Perevalne military base - 0162.JPG | photo3b = Russian bombing of Mariupol.jpg | size = 300 | spacing = 2/2/2 | color = transparent | border=infobox }}|caption='''Жоғарыдан солға сағат тілімен ''':<br /> 2022 жылғы Харьков қарсы шабуылы кезіндегі украин танктері; Мәскеуде Ресей тағайындаған шенеуніктер Украинаның төрт аймағын қосуды ратификациялады; Донбасс соғысы кезінде Ресей қолдаған күштер; Мариупольді қоршау кезінде ресейлік бомбалау; Қырымға басып кіру кезінде орыс сарбаздары; Киевке ресейлік зымыран соққыларының салдарынан бейбіт тұрғындар қаза тапты|сурет атауы=}}'''Орыс-украин соғысы'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l9KMDwAAQBAJ&q=timothy+snyder+road+to+unfreedom|title=The Road to Unfreedom: Russia, Europe, America|last=Snyder|first=Timothy|publisher=Tim Duggan Books|year=2018|isbn=978-0-525-57447-7|location=New York|page=197|quote=Almost everyone lost the Russo-Ukrainian war: Russia, Ukraine, the EU, the United States. The only winner was China.}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=l9KMDwAAQBAJ&q=timothy+snyder+road+to+unfreedom|date=20211225120550}}; {{Cite journal|last=Mulford|first=Joshua P.|date=2016|title=Non-State Actors in the Russo-Ukrainian War|journal=Connections|volume=15|issue=2|pages=89–107|issn=1812-1098|jstor=26326442|doi=10.11610/Connections.15.2.07|doi-access=free}}; {{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=MhspDwAAQBAJ&q=%22Russo-Ukrainian+war%22&pg=PA134|title=Multicultural Societies and their Threats: Real, Hybrid and Media Wars in Eastern and South-Eastern Europe|last1=Shevko|first1=Demian|last2=Khrul|first2=Kristina|publisher=LIT Verlag Münster|year=2017|isbn=978-3-643-90825-4|editor-last=Gutsul|editor-first=Nazarii|location=Zürich|page=100|chapter=Why the Conflict Between Russia and Ukraine Is a Hybrid Aggression Against the West and Nothing Else|editor-last2=Khrul|editor-first2=Kristina}}</ref> ({{lang-uk|російсько-українська війна}}, {{Lang-ru|Российско-украинская война}}) — [[Ресей]] (және кейіннен оған қосылған [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]] мен [[Луганск Халық Республикасы|ЛХР]]) мен [[Украина]] арасындағы соғыс. Ресейдің Украинаға әскери араласуы 2014 жылдың ақпан-наурыз айларында Еуромайданның жеңісінен кейін, Ресей Қырым түбегін (Украинаның аймақтары — [[Қырым Автономиялық Республикасы|АР Қырым]] және Севастополь) басып алып, оны қосып алған кезде басталды. 2014 жылдың сәуірінде Донецк және Луганск облыстарындағы Украинаның жаңа үкіметіне қарсы наразылықтар қарулы қақтығыс кезеңіне өтті, онда Ресей өзін-өзі жариялаған ДХР мен ЛХР-ді, соның ішінде тікелей әскери араласуды қолдады және басқарды.<ref name="новые суды">{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/prigovor-po-delu-mh17-rossiu-zdut-novye-sudy/a-63804854|title=Приговор по делу MH17: Россию ждут новые суды|website=[[Deutsche Welle]]|date=2022-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20221209234020/https://www.dw.com/ru/prigovor-po-delu-mh17-rossiu-zdut-novye-sudy/a-63804854|archive-date=2022-12-09|access-date=2022-12-10|deadlink=no}}</ref> 2022 жылдың 24 ақпанында толық шапқыншылыққа дейін Донбасста соғыс қимылдары локализацияланды. 2014-2021 жылдар аралығында Украинаның шығысындағы соғыс 4200 украин әскерінің, 5800 Ресей Федерациясының әскери күштерінің және олардың Украинаның шығысындағы прокси-күштерінің өмірін қиды (CSIS 2022 жылғы толық шабуыл басталғанға дейін 6-7 мың адам қаза тапты) және 13200-13400 адам қаза тапты, сондай-ақ 29600-33600 адам жараланды және екі жақтан да азаматтық.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.bbc.com/russian/live/news-64666798|title=Война в Украине: тяжелые бои под Бахмутом; США призывают Китай не поставлять оружие России - Новости на русском языке|website=BBC News Русская служба|access-date=2023-03-01|quote=По оценке CSIS, общие потери россиян в Украине убитыми и ранеными составляют 200-250 тысяч человек. Из них погибших – 60-70 тысяч, включая не только регулярные войска, но также наемников ЧВК “Вагнер”, сотрудников российских спецслужб и ополченцев самопровозглашенных ДНР и ЛНР.|archive-date=2023-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230301004914/https://www.bbc.com/russian/live/news-64666798|deadlink=no}}</ref> 2021 жылдың сәуірінен бастап Ресей мен Украина арасындағы қарым-қатынаста Ресейдің Украина шекарасында болуының артуына байланысты үлкен дағдарыс басталды, бұл толыққанды соғыс мүмкіндігі туралы айтты. Осындай мәлімдемелерге қарамастан, Ресей үкіметі Украина аумағына басып кіруді дайындаудан бірнеше рет бас тартты.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/putin-vral-chto-vojny-s-ukrainoj-ne-budet-hronologija-obmana/a-60904218|title=Путин врал, что войны с Украиной не будет. Хронология обмана президента РФ|author=Коваль И.|website=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225050843/https://www.dw.com/ru/putin-vral-chto-vojny-s-ukrainoj-ne-budet-hronologija-obmana/a-60904218|archive-date=2022-02-25|date=2022-02-24|deadlink=no}}</ref> 2022 жылдың ақпанында дағдарыс шиеленісіп, жағдайды шешуге бағытталған дипломатиялық әрекеттер нәтижесіз аяқталды. 21 ақпанда Ресей өзінің бақылауындағы ЛХР мен ДХР-дің тәуелсіздігін мойындады, 22 ақпанда олар бақылайтын аумаққа ресми түрде әскерлер енгізді, ал 24 ақпанда Украинаға толық басып кіруді бастады.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220221/priznanie-1774187776.html|access-date=2022-02-21|website=РИА новости|title=Владимир Путин подписал указ о признании ЛНР и ДНР|archive-date=2022-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221194607/https://ria.ru/20220221/priznanie-1774187776.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite news|last=Parekh|first=Marcus|date=2022-02-22|title=Russia-Ukraine latest news: Kremlin dismisses threat of sanctions, saying 'we are used to it'|language=en|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/22/russia-invasion-ukraine-war-putin-crisis-latest-news2/|access-date=2022-02-22|issn=0307-1235|accessdate=2022-03-12|archivedate=2022-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220222171100/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/22/russia-invasion-ukraine-war-putin-crisis-latest-news2/}}</ref><ref>{{Cite web|last=Taylor|first=Chloe|date=2022-02-22|title='Invasion of Ukraine has begun,' UK minister says, as Putin orders troops into breakaway regions|url=https://www.cnbc.com/2022/02/22/putin-orders-troops-into-eastern-ukraine-invasion-of-ukraine-has-begun-javid-says.html|access-date=2022-02-22|website=CNBC|language=en|archive-date=2022-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224153852/https://www.cnbc.com/2022/02/22/putin-orders-troops-into-eastern-ukraine-invasion-of-ukraine-has-begun-javid-says.html|deadlink=no}}</ref> Қақтығыс барысында әртүрлі елдердің халықаралық медиасы мен саясаттанушылары не болып жатқанын Ресейдің Украинаға қарсы соғысы деп сипаттады. Ресей 2022 жылдың ақпанына дейін өзінің тұрақты әскерлерін Донбасста қолданудан бірнеше рет бас тартты және осы уақытқа дейін Донбасстағы қақтығыс ішкі сипатта болды деп мәлімдеді.<ref>Elizabeth A. Wood, William E. Pomeranz, E. Wayne Merry, Maxim Trudolyubov. Roots of Russia’s War in Ukraine. — Columbia University Press, 2015. — 144 pp.</ref><ref>[[Марк Галеотти|Mark Galeotti]]. Armies of Russia’s War in Ukraine. — Bloomsbury Publishing, 2019. — 64 pp.</ref><ref>Paul D’Anieri. Ukraine and Russia: From Civilied Divorce to Uncivil War. — Cambridge University Press, 2019. — 282 p.</ref> == Алғышарттары == {{Main|Ресей-Украина қатынастары}} === Тәуелсіз Украина және қызғылт-сары революция === 1991 жылы Кеңес Одағы (КСРО) ыдырағаннан кейін Украина мен Ресей тығыз байланыста болды. 1994 жылы Украина ядролық қаруды таратпау туралы шартқа ядролық қаруы жоқ мемлекет ретінде қосылуға келісті. Украинада бұрынғы кеңестік ядролық қару алынып, бөлшектелді. Өз кезегінде Ресей, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттары Будапешттегі қауіпсіздік кепілдігі туралы меморандум аясында Украинаның аумақтық тұтастығы мен саяси тәуелсіздігін сақтауға келісті. 1999 жылы Ресей еуропалық қауіпсіздік Хартиясына қол қойған Тараптардың бірі болды, ол "әрбір қатысушы мемлекеттің қауіпсіздік тетіктерін, соның ішінде одақтас келісімдерді таңдауда немесе өзгертуде еркін болу құқығын растады."<ref>{{cite web|date=19 November 1999|title=Istanbul Document 1999|url=https://www.osce.org/node/39569|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/https://www.osce.org/node/39569|archive-date=1 June 2014|access-date=21 July 2015|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe}}</ref> КСРО ыдырағаннан кейінгі жылдары бірнеше бұрынғы Шығыс блок елдері НАТО-ға қосылды, ішінара Ресеймен байланысты аймақтық қауіпсіздік қатерлеріне жауап ретінде, мысалы, 1993 жылғы Ресейдегі Конституциялық дағдарыс, Абхазия соғысы (1992-1993) және бірінші шешен соғысы (1994-1996). Путин Батыс державалары бірде-бір Шығыс Еуропа елінің қосылуына жол бермеу туралы уәделерін бұзды деп мәлімдеді.<ref name="Wiegrefe 2022">{{Cite news|last=Wiegrefe|first=Klaus|date=15 February 2022|title=NATO's Eastward Expansion: Is Vladimir Putin Right?|work=[[Der Spiegel]]|url=https://www.spiegel.de/international/world/nato-s-eastward-expansion-is-vladimir-putin-right-a-bf318d2c-7aeb-4b59-8d5f-1d8c94e1964d|access-date=28 February 2022|issn=2195-1349}}</ref><ref>{{cite web|last=Hall|first=Gavin E. L.|date=14 February 2022|title=Ukraine: the history behind Russia's claim that Nato promised not to expand to the east|url=https://theconversation.com/ukraine-the-history-behind-russias-claim-that-nato-promised-not-to-expand-to-the-east-177085|access-date=14 March 2022|website=[[The Conversation (website)|The Conversation]]}}</ref><ref>[https://www.lawfareblog.com/revisiting-ukraines-nuclear-past-will-not-help-secure-its-future Revisiting Ukraine's Nuclear Past Will Not Help Secure Its Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220413143627/https://www.lawfareblog.com/revisiting-ukraines-nuclear-past-will-not-help-secure-its-future |date=2022-04-13 }}, Mariana Budjeryn, Lawfare. 21 May 2021</ref> [[Сурет:Morning_first_day_of_Orange_Revolution.jpg|солға|нобай|Қызғылт сары революция кезінде Киевтегі Тәуелсіздік алаңында наразылық білдірушілер, 2004 ж. қараша]] 2004 жылы Украинадағы президенттік сайлау қайшылықты болды. Сайлау науқаны кезінде оппозиция кандидаты Виктор Ющенко TCDD диоксинімен уланған; кейінірек ол Ресейді қатысы бар деп айыптады. Қараша айында Премьер-министр Виктор Янукович сайлауды бақылаушылардың дауыс беру нәтижелерін бұрмалағаны үшін айыптағанына қарамастан жеңімпаз деп танылды. Апельсин революциясы деп аталатын екі айлық кезеңде ірі бейбіт наразылықтар оның нәтижесіне сәтті қарсы шықты. Украинаның Жоғарғы Соты сайлауда кеңінен бұрмаланғандықтан бастапқы нәтижені жойғаннан кейін, Ющенконы президент ретінде және Юлия Тимошенконы премьер-министр ретінде билікке алып келген және Януковичті оппозицияда қалдырған қайта тур өтті.<ref>{{cite web|date=15 January 2008|title=Ukraine-Independent Ukraine|url=https://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/https://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine|archive-date=15 January 2008|access-date=14 January 2008|website=Encyclopædia Britannica Online|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> Апельсин революциясы көбінесе 21 ғасырдың басындағы басқа наразылық қозғалыстарымен біріктіріледі, әсіресе бұрынғы КСРО-да түрлі-түсті революциялар деп аталады. Энтони Кордесманның айтуынша, Ресей әскери офицерлері АҚШ пен Еуропа мемлекеттерінің көрші елдерді тұрақсыздандыру және Ресейдің ұлттық қауіпсіздігін бұзу әрекеттері сияқты түрлі-түсті революцияларды қарастырған. Ресей президенті Владимир Путин 2011-2013 жылдардағы ресейлік наразылықтарды ұйымдастырушыларды Ющенконың бұрынғы кеңесшілері деп айыптады және наразылықтарды қызғылт сары революцияны Ресейге көшіру әрекеті деп сипаттады. Осы кезеңде Путинді қолдайтын митингілер "қызғылт сарыға қарсы наразылықтар" деп аталды.<ref>{{Cite news|date=4 February 2012|script-title=ru:Антиоранжевый митинг проходит на Поклонной горе|title=|language=ru|trans-title=Anti-orange rally takes place on Poklonnaya Hill|agency=RIA Novosti|url=https://ria.ru/20120204/556495673.html|access-date=4 March 2022}}</ref> 2008 жылғы Бухарест саммитінде Украина мен Грузия НАТО-ға кіруге тырысты. НАТО мүшелерінің реакциясы екіге бөлінді; Батыс Еуропа елдері Ресеймен қарама-қайшылықты болдырмау үшін мүшелік іс-қимыл жоспарларын (PDF) ұсынуға қарсы болды, ал АҚШ президенті Джордж Буш оларды қабылдауды талап етті. НАТО, сайып келгенде, Украина мен Грузияға карталар беруден бас тартты, бірақ сонымен бірге "бұл елдер бір сәтте НАТО-ға мүше болады"деп келіскен мәлімдеме жариялады. Путин Грузия мен Украинаның НАТО-ға кіру туралы өтініштерімен қатты келіспейтіндігін білдірді. 2022 жылдың қаңтарына қарай Украинаның НАТО-ға кіру мүмкіндігі алыс болды.<ref>{{Cite news|last1=Wong|first1=Edward|last2=Jakes|first2=Lara|date=13 January 2022|title=NATO Won't Let Ukraine Join Soon. Here's Why.|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2022/01/13/us/politics/nato-ukraine.html|access-date=12 March 2022}}</ref> 2009 жылы Янукович 2010 жылғы президенттік сайлауда Украина президентіне қайта үміткер болу ниетін жариялады, ол кейіннен жеңіске жетті. 2013 жылдың қарашасында Януковичтің Украина мен ЕО арасындағы Қауымдастық туралы келісімге қол қоймау туралы кенеттен шешіміне жауап ретінде Еуропалық Одақ (ЕО) жақтастарының жаппай наразылықтарының толқыны басталды, оның орнына Ресеймен және Еуразиялық экономикалық одақпен тығыз байланысты таңдады. 2013 жылдың 22 ақпанында Украина парламенті ЕО-мен келісімді қайта қарауды басым дауыспен мақұлдады, содан кейін Ресей Украинаға Санкциялар қаупін пайдаланып оны қабылдамауға қысым жасады, ал Кремльдің кеңесшісі Сергей Глазьев келісімге қол қойылған жағдайда Ресей Украинаның мемлекет мәртебесіне кепілдік бере алмайтынын айтты.<ref>{{Cite book|title=The European Union in Crisis|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|editor1-last=Dinan|editor1-first=Desmond|pages=3, 274|editor2-last=Nugent|editor2-first=Neil}}</ref><ref>{{Cite news|last=Walker|first=Shaun|date=22 September 2013|title=Ukraine's EU trade deal will be catastrophic, says Russia|language=en-GB|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2013/sep/22/ukraine-european-union-trade-russia|access-date=12 September 2023|issn=0261-3077}}</ref> === Евромайдан, Намыс төңкерісі және ресейшіл тәртіпсіздіктер === {{Main|Еуромайдан|Украин төңкерісі (2014)}}Евромайдан қозғалысы аясында бірнеше айлық наразылықтардан кейін 2014 жылдың 21 ақпанында Янукович пен парламенттік оппозиция жетекшілері мерзімінен бұрын сайлау өткізуді көздейтін бітімгершілік келісімге қол қойды. Келесі күні Янукович импичмент бойынша дауыс беру қарсаңында Астанадан қашып кетті, бұл оның президенттік өкілеттігін алып тастады.<ref name="interfax1">{{Cite news|date=24 February 2014|title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25|work=[[Interfax-Ukraine]]|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html|access-date=25 February 2015}}</ref><ref name="Aljz01">{{cite news|date=22 February 2014|title=Ukraine President Yanukovich impeached|url=https://www.aljazeera.com/news/europe/2014/02/ukraine-parliament-ousts-president-yanukovich-2014222152035601620.html|access-date=25 February 2015|publisher=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}</ref><ref name="RadioFreeEurope">{{cite web|last=Sindelar|first=Daisy|date=23 February 2014|title=Was Yanukovych's Ouster Constitutional?|url=https://www.rferl.org/content/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html|access-date=25 February 2014|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]}}</ref><ref name="huffingtonpost1">{{Cite news|last=Feffer|first=John|date=14 March 2014|title=Who Are These 'People,' Anyway?|work=[[The Huffington Post]]|url=https://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html|access-date=17 March 2014}}</ref> 23 ақпанда Рада орыс тіліне ресми мәртебе берген 2012 жылғы заңның күшін жою туралы заң жобасын қабылдады. Заң жобасы қабылданбады; дегенмен, бұл ұсыныс Украинаның орыс тілді аймақтарында ресейлік бұқаралық ақпарат құралдарының этникалық орыс халқына жақын арада қауіп төніп тұрғаны туралы хабарламаларымен күшейтілген реакция тудырды.<ref name="2014Lessons">{{Cite book|last=Kofman|first=Michael|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf|title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine.|publisher=[[RAND Corporation]]|year=2017|isbn=978-0-8330-9617-3|location=Santa Monica|oclc=990544142|quote=By March 26, the annexation was essentially complete, and Russia began returning seized military hardware to Ukraine.}}</ref> 27 ақпанда Уақытша үкімет құрылып, мерзімінен бұрын президенттік сайлау тағайындалды. Келесі күні Янукович Ресейде қайта пайда болды және баспасөз мәслихатында Ресей Қырымда өзінің ашық әскери науқанын бастаған сәтте Украина президентінің міндетін атқарушы болып қала беретінін мәлімдеді. Украинаның орыс тілді шығыс аймақтарының басшылары Януковичке деген адалдығын мәлімдеді, Бұл 2014 жылы Украинадағы ресейшіл тәртіпсіздіктерге себеп болды. === Қырымдағы Ресей әскери базалары === Қақтығыстың басында Ресейдің Қара теңіз флотында Қырым түбегіндегі Севастополь, Кача, Гвардейское, Симферополь ауданы, Сарыч және басқалары сияқты бірнеше жерлерде шамамен 12000 әскер болды. 2005 жылы Ялта маңындағы сарыч мүйісіндегі Маяк пен басқа да маяктарды бақылау туралы дау туды. Ресейдің қатысуы Украинамен негіздеу және транзит туралы келісіммен рұқсат етілді. Келісімдерге сәйкес Қырымдағы Ресей әскери күштерінің саны ең көп дегенде 25000 әскермен шектелді; олардан: Украинаның егемендігін құрметтеу, оның заңнамасын сақтау, елдің ішкі істеріне араласпау және халықаралық шекарадан өту кезінде өздерінің "әскери жеке куәліктерін" көрсету талап етілді. Қақтығыстың басында келісімге сәйкес әскерлер санының едәуір шектелуі Ресейге қауіпсіздік мәселелерін ескере отырып, өзінің әскери қатысуын едәуір күшейтуге, Қырымда операция жасау үшін арнайы күштер мен басқа да қажетті құралдарды орналастыруға мүмкіндік берді.<ref name="2014Lessons" /> 1997 жылы қол қойылған КСРО-ның Қара теңіз флотын бөлу туралы алғашқы келісімге сәйкес, Ресейге 2017 жылға дейін Қырымда өзінің әскери базаларын құруға рұқсат етілді, содан кейін ол барлық әскери бөлімдерді, соның ішінде Қара теңіз флотының бір бөлігін Қырым Автономиялық Республикасы мен Севастопольден эвакуациялайды. 2010 жылдың 21 сәуірінде Украинаның бұрынғы президенті Виктор Янукович 2009 жылғы Ресей–Украина газ дауын шешу үшін Харьков пактісі деп аталатын жаңа келісімге қол қойды; ол ұзарту мүмкіндігімен 2042 жылға дейін ұзартылды.<ref>{{cite web|script-title=uk:Янукович віддав крим російському флоту ще на 25 років|title=|trans-title=|url=https://www.pravda.com.ua/news/2010/04/21/4950590/|access-date=3 February 2022|website=[[Ukrainska Pravda]]|language=uk}}</ref> === Заңдылық және соғыс жариялау === Жалғасып жатқан Ресей-Украина соғысында ешқандай ресми соғыс жарияланбады. Путин 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіргенін жариялаған кезде, ол ресми соғыс жариялауды айналып өтіп, "арнайы әскери операцияны" бастайтынын мәлімдеді. Алайда бұл мәлімдемені Украина үкіметі соғыс жариялау ретінде қарастырды және көптеген халықаралық жаңалықтар көздері хабарлады. Украина парламенті Украинадағы әскери әрекеттеріне байланысты Ресейді "террористік мемлекет" деп атағанымен, ол оның атынан ресми соғыс жариялаған жоқ.<ref>[https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3457746-vr-recognizes-russia-as-terrorist-state-bans-military-symbols-z-and-v.html Verkhovna Rada recognized Russia as a terrorist state], ukrinform.net, 15 April 2022</ref> Ресейдің Украинаға басып кіруі халықаралық құқықты бұзды (соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы).{{refn|Attributed to multiple references:<ref name="Wuerth_2022"> {{Cite news |last=Wuerth |first=Ingrid |date=22 February 2022 |title=International Law and the Russian Invasion of Ukraine |work=Lawfare|url=https://www.lawfareblog.com/international-law-and-russian-invasion-ukraine |access-date=10 March 2022 |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309055817/https://www.lawfareblog.com/international-law-and-russian-invasion-ukraine |url-status=live}}</ref> <ref name="Bellinger_2022"> {{Cite news |last=Bellinger III |first=John B. |date=28 February 2022|title=How Russia's Invasion of Ukraine Violates International Law |work=[[Council on Foreign Relations]] |url=https://www.cfr.org/article/how-russias-invasion-ukraine-violates-international-law |access-date=10 March 2022 |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309032827/https://www.cfr.org/article/how-russias-invasion-ukraine-violates-international-law |url-status=live}}</ref> <ref name="Hannum_2022"> {{Cite news |last=Hannum |first=Hurst |title=International law says Putin's war against Ukraine is illegal. Does that matter? |work=[[The Conversation (website)|The Conversation]] |url=https://theconversation.com/international-law-says-putins-war-against-ukraine-is-illegal-does-that-matter-177438 |access-date=8 March 2022 |archive-date=7 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307133110/https://theconversation.com/international-law-says-putins-war-against-ukraine-is-illegal-does-that-matter-177438 |url-status=live}}</ref> <ref name="Neal_2022"> {{Cite news |last=Neal |first=Jeff |others=Interviewees: Blum, Gabriella & Modirzadeh, Naz |date=2 March 2022 |title=The Ukraine conflict and international law |work=[[Harvard Law Today]] |url=https://today.law.harvard.edu/the-ukraine-conflict-and-international-law/ |access-date=10 March 2022 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305184932/https://today.law.harvard.edu/the-ukraine-conflict-and-international-law/ |url-status=live}}</ref> <ref name="Weiner_2022"> {{Cite news |last=Weiner |first=Allen S. |others=Q&A with Driscoll, Sharon |date=24 February 2022 |title=Stanford's Allen Weiner on the Russian Invasion of Ukraine |work=Stanford Law School Blogs |url=https://law.stanford.edu/2022/02/24/stanfords-allen-weiner-on-the-russian-invasion-of-ukraine/ |access-date=8 March 2022 |archive-date=8 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308064954/https://law.stanford.edu/2022/02/24/stanfords-allen-weiner-on-the-russian-invasion-of-ukraine/ |url-status=live}}</ref> <ref name="Dworkin_2022"> {{Cite web |last=Dworkin |first=Anthony |date=25 February 2022 |title=International law and the invasion of Ukraine |url=https://ecfr.eu/article/international-law-and-the-invasion-of-ukraine/ |website=European Council on Foreign Relations |access-date=10 March 2022 |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309130015/https://ecfr.eu/article/international-law-and-the-invasion-of-ukraine/ |url-status=live}}</ref> <ref name="Wilmhurst_2022">{{Cite web |last=Wilmhurst |first=Elizabeth |date=24 February 2022 |title=Ukraine: Debunking Russia's legal justifications |url=https://www.chathamhouse.org/2022/02/ukraine-debunking-russias-legal-justifications |website=[[Chatham House]] |access-date=2022-03-10 |archive-date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301163745/https://www.chathamhouse.org/2022/02/ukraine-debunking-russias-legal-justifications |url-status=live}}</ref>}}<ref>{{Cite news|last1=Ranjan|first1=Prabhash|last2=Anil|first2=Achyuth|date=1 March 2022|title=Debunking Russia's international law justifications|work=[[The Hindu]]|url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/debunking-russias-international-law-justifications/article65094642.ece}}</ref><ref>{{Cite news|last=Troconis|first=Jesus Eduardo|date=24 February 2022|title=Rusia está fuera de la ley internacional|work=Cambio16|url=https://www.cambio16.com/rusia-esta-fuera-de-la-ley-internacional/}}</ref><ref>{{Cite news|last=Gross|first=Judah Ari|date=27 February 2022|title=Israeli legal experts condemn Ukraine invasion, say it's illegal under international law|work=[[Times of Israel]]|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-legal-experts-condemn-ukraine-invasion-say-its-illegal-under-international-law/}}</ref> Шапқыншылық сонымен қатар кейбір елдердің халықаралық қылмыстық заңдары мен ішкі Қылмыстық кодекстеріне, соның ішінде Украина мен Ресейдің кодекстеріне сәйкес агрессия қылмысы деп аталды, дегенмен бұл заңдарға сәйкес қудалауға іс жүргізу кедергілері бар.<ref name=":02">{{cite web|date=10 March 2022|title=Mechanisms for Criminal Prosecution of Russia's Aggression Against Ukraine|url=https://www.justsecurity.org/80626/mechanisms-for-criminal-prosecution-of-russias-aggression-against-ukraine/|access-date=14 March 2022|publisher=[[Just Security]]}}</ref><ref name=":12">{{Cite news|last=Colangelo|first=Anthony J.|date=4 March 2022|title=Putin can be prosecuted for crimes of aggression – but likely not any time soon|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|url=https://thehill.com/opinion/international/596894-putin-can-be-prosecuted-for-crimes-of-aggression-but-likely-not-any}}</ref> == Тарихы == === Ресейдің Қырымды қосып алуы (2014) === {{Негізгі мақала|Қырым аннексиясы}} [[Сурет:RU_and_UA_forces,_2014.02_(February)_-_EN_01.png|нобай|2014 жылдың ақпан–наурыз айларында Украинаның шығыс шекарасында Ресейдің әскери күшін арттыру]] [[Сурет:2014_Крим.PNG|нобай|2014 жылдың ақпан–наурыз айларында Ресейдің Қырымды басып алуы кезінде Украина Қарулы Күштерінің әскери бөлімдерін қоршау]] [[Сурет:2014-03-09_-_Perevalne_military_base_-_0203.JPG|нобай|Ресей әскерлері Украинаның әскери базасын асуда жауып тастайды]] 2014 жылдың 20 ақпанында Ресей Қырымды аннексиялауды бастады. 22 және 23 ақпанда, Янукович құлатылғаннан кейін бірден биліктің салыстырмалы вакуумы жағдайында Ресей әскерлері мен арнайы бөлімшелері Новороссийск арқылы Қырымға қарай жылжи бастады. 27 ақпанда Ресей әскерлері Қырым түбегіне шабуыл жасай бастады. Олар стратегиялық позицияларды иемденіп, Ресей туын көтеріп, Қырым Парламентін басып алды. Бақылау-өткізу пункттері Қырым түбегін Украинаның қалған бөлігінен оқшаулап, аумақ бойынша қозғалысты шектеді.<ref>{{Cite news|last=Birnbaum|first=Michael|date=15 March 2015|title=Putin Details Crimea Takeover Before First Anniversary|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/putin-was-surprised-at-how-easily-russia-took-control-of-crimea/2015/03/15/94b7c82e-c9c1-11e4-bea5-b893e7ac3fb3_story.html|access-date=11 June 2015}}</ref><ref>{{Cite news|last=Mackinnon|first=Mark|date=26 February 2014|title=Globe in Ukraine: Russian-backed fighters restrict access to Crimean city|publisher=[[The Globe & Mail]]|location=Toronto|url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/crimean-region-could-be-ukraines-newest-flashpoint/article17130654/|access-date=2 March 2014}}</ref><ref>{{Cite news|date=26 February 2014|title=Russia flexes military muscle as tensions rise in Ukraine's Crimea|publisher=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2014/02/26/world/europe/ukraine-politics|access-date=2 March 2014|quote=A CNN team in the area encountered more than one pro-Russian militia checkpoint on the road from Sevastopol to Simferopol.}}</ref><ref>{{cite news|date=26 February 2014|title=Checkpoints put at all entrances to Sevastopol|url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine/checkpoints-put-at-all-entrances-to-sevastopol-337655.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226134847/https://www.kyivpost.com/content/ukraine/checkpoints-put-at-all-entrances-to-sevastopol-337655.html|archive-date=26 February 2014|access-date=23 April 2014|publisher=[[Kyiv Post]]|quote=Checkpoints were put up at all entrances to Sevastopol last night and the borders to the city are guarded by groups of people, police units, and traffic police.}}</ref> Келесі күндері ресейлік сарбаздар негізгі әуежайлар мен байланыс орталығын басып алды. Ресейлік кибершабуылдар Украина Үкіметімен, бұқаралық ақпарат құралдарымен және әлеуметтік желілермен байланысты веб-сайттардың жабылуына әкелді. Кибершабуылдар Ресейге украин шенеуніктері мен парламент мүшелерінің ұялы телефондарына қол жеткізуге мүмкіндік берді, бұл байланысты одан әрі бұзды.<ref name="jw">{{Cite book|last=Jen Weedon, FireEye|url=https://ccdcoe.org/multimedia/cyber-war-perspective-russian-aggression-against-ukraine.html|title=Cyber War in Perspective: Russian Aggression against Ukraine|date=2015|publisher=NATO CCD COE Publications|isbn=978-9949-9544-5-2|editor-last=Geers|editor-first=Kenneth|location=Tallinn|chapter=Beyond 'Cyber War': Russia's Use of Strategic Cyber Espionage and Information Operations in Ukraine|access-date=10 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816132103/https://ccdcoe.org/multimedia/cyber-war-perspective-russian-aggression-against-ukraine.html|archive-date=16 August 2016}}</ref> 1 наурызда Ресей заң шығарушы органы Қарулы Күштерді қолдануды мақұлдады, нәтижесінде түбекке Ресей әскерлері мен әскери техникалар келді. Келесі күндері Украинаның қалған әскери базалары мен құрылыстары қоршауға алынып, қоршауға алынды, соның ішінде оңтүстік теңіз базасы. 18 наурызда Ресей түбекті ресми түрде аннексиялағаннан кейін Украинаның әскери базалары мен кемелеріне Ресей әскерлері шабуыл жасады. 24 наурызда Украина әскерлерге кетуді бұйырды; 30 наурызға қарай барлық украин әскерлері түбектен кетті. 15 Сәуірде Украина парламенті Қырымды Ресей уақытша басып алған аумақ деп жариялады. Аннексиядан кейін Ресей үкіметі аймақтағы әскери қатысуын арттырып, ядролық қауіп-қатерге душар болды. Путин Қырымда Ресейдің әскери жедел тобы құрылатынын мәлімдеді. Қараша айында НАТО Ресей Қырымда ядролық қаруды орналастырады деп ойлады. Қырымды қосқаннан кейін НАТО ның кейбір мүшелері украин армиясын дайындайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/opinions_209039.htm|title=Doorstep statement|quote=NATO Allies have provided training to Ukrainian forces since 2014. In particular, the United States, the United Kingdom and Canada, have conducted significant training in Ukraine since the illegal annexation of Crimea, but also some EU NATO members have been part of these efforts.}}</ref> === Донбасстағы соғыс (2014-2015) === {{Негізгі мақала|Донбастағы соғыс}} [[Сурет:RU_and_UA_forces,_2014.03_(March)_-_EN_01.png|нобай|Украин әскерлері ресейлік маневрлерге жауап ретінде орналастырылуда. 2014 жылдың наурыз айының басы.]] ==== Ресейшіл тәртіпсіздіктер ==== 2014 жылдың ақпан айының соңынан бастап Украинаның шығыс және оңтүстік аймақтарының ірі қалаларында ресейшіл және үкіметке қарсы топтардың демонстрациялары өтті. Украинаның оңтүстігі мен шығысындағы алғашқы наразылықтар негізінен жергілікті тұрғындардың жаңа Украина Үкіметіне наразылығының көрінісі болды. Ресейдің осы кезеңге қатысуы демонстрацияларды қолдайтын мәлімдемелермен шектелді. Алайда Ресей мұны Украинаға қарсы келісілген саяси және әскери жорықты бастау арқылы пайдаланды. Путин Донбассты "Новороссияның" бір бөлігі деп атаған кезде сепаратистерге заңдылық берді және бұл аймақтың Украинаның бір бөлігі болғанына таң қалды.<ref>{{Cite journal|last=Freedman|first=Lawrence|date=2 November 2014|title=Ukraine and the Art of Limited War|journal=Survival|language=en|volume=56|issue=6|page=13|doi=10.1080/00396338.2014.985432|issn=0039-6338|s2cid=154981360}}</ref> Наурыз айының соңында Ресей Украинаның шығыс шекарасына жақын әскерлерді тартуды жалғастырды, сәуір айына дейін 30-40 000 әскерге жетті. Бұл орналастыру Украинаның жауаптарын күшейту және бұзу қаупі үшін қолданылды. Бұл қауіп Украинаны қақтығыс аймағына емес, өз шекараларына күш салуға мәжбүр етті.<ref name="2014Lessons" /> Украина билігі ресейшіл наразылықтарды басып, наурыз айының басында жергілікті сепаратистік көшбасшыларды тұтқындады. Бұл көшбасшыларды ресейлік барлау қызметтерімен байланысы бар және ресейлік бизнестегі мүдделері бар адамдар алмастырды. 2014 жылдың сәуіріне қарай Ресей азаматтары Ресейден келген еріктілер мен техниктердің, соның ішінде шешен және казак содырларының қолдауымен сепаратистік қозғалысты бақылауға алды. Донецк Халық Республикасының (КХДР) қолбасшысы Игорь Гиркиннің айтуынша, сәуір айында бұл қолдау болмаса, қозғалыс Харьков пен Одессадағыдай ыдырайтын еді. Сепаратистік топтар мамыр айында Украина немесе БҰҰ-ға мүше басқа мемлекет мойындамаған даулы референдумдар өткізді.<ref name="referendum-rebels">{{Cite news|date=12 May 2014|title=Rebels appeal to join Russia after east Ukraine referendum|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-idUSBREA400LI20140512}}</ref> ==== Қарулы қақтығыс ==== [[Сурет:RU_and_UA_forces,_2014.04_(April)_-_EN_01.png|нобай|Украинаның 12 сәуірде Славянскіні басып алғаннан кейін Донбасстағы Ресейдің әрекеттеріне реакциясы. 2014 жылғы сәуір-мамыр.]] Сәуірде Украинаның шығысында Ресей қолдаған сепаратистік күштер мен Украина арасында қарулы қақтығыс басталды. Сепаратистер Донецк және Луганск халық Республикаларын жариялады. 6 сәуірден бастап содырлар көптеген қалалардағы үкіметтік ғимараттарды басып алып, Ресеймен шекара өткелдерін, көлік тораптарын, хабар тарату орталығын және басқа да стратегиялық инфрақұрылымды бақылауға алды. 12 сәуірде бірнеше қарулы топтар Славянск, Краматорск қалаларын басып алды, содан кейін келесі күндері Горловка, Дружковка. Оларды отставкадағы Ресей полковнигі Игорь Гиркин және подполковник Игорь Безлер сияқты адамдар басқарды. Сепаратистердің аумақтық бақылауының кеңеюіне тап болған Украинаның уақытша үкіметі 15 Сәуірде "терроризмге қарсы операцияны" (АТО) бастады; дегенмен, украин күштері нашар дайындалған және нашар орналастырылған және операция тез тоқтап қалды.<ref name="IrregularArmy">{{Cite book|last=Holcomb|first=Franklin|url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISW%20Separatist%20ORBAT%20Holcomb%202017_Final.pdf|title=The Kremlin's Irregular Army|publisher=Institute for the Study of War|year=2017}}</ref> Сәуір айының соңына қарай Украина Донецк және Луганск облыстарын бақылауды жоғалтқанын мәлімдеді. Ол Ресейдің ықтимал шапқыншылығына қарсы "толық жауынгерлік дайындықта" екенін мәлімдеді және өзінің қарулы күштеріне шақыруды қалпына келтірді. Мамыр айында украиналық науқан Украинадағы ұлттық жұмылдыру аяқталғаннан кейін қарулы күштерді шешуші шабуылға дайындау үшін АТО аймағының айналасындағы негізгі позицияларды бекіту арқылы сепаратистерді ұстауға бағытталған. Сепаратистер мен Украина Үкіметі арасындағы қақтығыс күшейген сайын, мамыр айында Ресей жалған ақпарат тактикасын, тұрақты емес содырларды, тұрақты орыс әскерлерін және әдеттегі әскери қолдауды біріктіретін "гибридті тәсілді" қолдана бастады. Донецк әуежайы үшін алғашқы шайқас Украинадағы президенттік сайлаудан кейін өтті. Бұл қақтығыстың бетбұрыс кезеңін белгіледі; бұл сепаратистер мен Украина Үкіметі арасындағы алғашқы шайқас болды, оған көптеген ресейлік "еріктілер"қатысты. Украинаның мәліметтері бойынша, 2014 жылдың жазында қақтығыс кезінде Ресей әскерилендірілген күштері жауынгерлердің 15%-дан 80%-на дейін құрады. Маусым айынан бастап Ресейден қару-жарақ, бронды машиналар мен оқ-дәрілер жеткізілді.<ref name="LoshkariovSushentsov2016">{{Cite journal|last1=Loshkariov|first1=Ivan D.|last2=Sushentsov|first2=Andrey A.|date=2 January 2016|title=Radicalization of Russians in Ukraine: from 'accidental' diaspora to rebel movement|journal=Southeast European and Black Sea Studies|publisher=Informa UK Limited|volume=16|issue=1|pages=71–90|doi=10.1080/14683857.2016.1149349|issn=1468-3857|s2cid=147321629}}</ref><ref name="de98">{{Cite report|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf|title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine|last1=Kofman|first1=Michael|last2=Migacheva|first2=Katya|publisher=[[RAND Corporation]]|location=Santa Monica|page=43|last3=Nichiporuk|first3=Brian|last4=Radin|first4=Andrew|last5=Tkacheva|first5=Olesya|last6=Oberholtzer|first6=Jenny|year=2017}}</ref><ref name="REUeuada">{{Cite news|date=27 July 2014|title=Pushing locals aside, Russians take top rebel posts in east Ukraine|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-rebels-insight-idUSKBN0FW07020140727|access-date=27 July 2014}}</ref> 2014 жылдың 17 шілдесінде Ресейдің бақылауындағы күштер Украинаның шығысында ұшып бара жатқанда Malaysia Airlines 17 рейсінің жолаушылар ұшағын атып түсірді. Тергеу және денелерді қалпына келтіру конфликт қимылдары жалғасқан кезде қақтығыс аймағында басталды.<ref name="APBodies">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/videos/news/nation/2014/07/19/12883715/|title=Raw: Crews begin moving bodies at jet crash site|agency=[[Associated Press]]|date=19 July 2014|newspaper=[[USA Today]]|access-date=19 July 2014}}</ref><ref name="SMHBodies">{{cite news|url=https://www.smh.com.au/world/mh17-unknown-groups-use-body-bags-20140719-3c8dl.html|title=MH17: 'Unknown groups' use body bags|last1=Miller|first1=Nick|date=19 July 2014|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|access-date=19 July 2014}}</ref><ref name="GuardianBodies">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/19/mh17-armed-rebels-chaos-corpses-ukraine|title=MH17: armed rebels fuel chaos as rotting corpses pile up on the roadside|last1=Grytsenko|first1=Oksana|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=19 July 2014}}</ref> Шілде айының соңына қарай украин әскерлері Донецкті оқшаулап, Ресей-Украина шекарасын бақылауды қалпына келтіруге тырысып, олардың арасындағы жеткізу жолдарын жабу үшін қалаларға басып кірді. 28 шілдеге қарай савур қабірінің стратегиялық биіктігі маңызды теміржол торабы Дебальцево қаласымен бірге Украинаның бақылауында болды. Украин әскерлерінің бұл жедел жетістіктері ДХР мен ЛХР-дің мемлекеттік құрылымдарының болуына қауіп төндірді, бұл шілденің ортасынан бастап украин әскерлеріне қарсы өз территориясында Ресейдің трансшекаралық бомбалауын тудырды.<ref>{{Cite web|url=https://rusi.org/explore-our-research/publications/briefing-papers/russian-forces-ukraine|title=Russian Forces in Ukraine|first=Igor|last=Sutyagin|date=March 2015|website=[[Royal United Services Institute]]|access-date=18 August 2019|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111112810/https://rusi.org/sites/default/files/201503_bp_russian_forces_in_ukraine.pdf|url-status=dead}}</ref> ==== Ресейдің 2014 жылғы тамыздағы шапқыншылығы ==== [[Сурет:War_in_donbass.svg|нобай|2014 жылдың маусым–тамыз айларындағы прогресс картасы]] "Жаңаресей" туының астында біріккен сепаратистердің бірқатар әскери жеңілістері мен сәтсіздіктерінен кейін Ресей 2014 жылдың тамыз айының ортасында шекара арқылы жүк көліктерінен "гуманитарлық конвой" деп атаған нәрсені жіберді. Украина бұл қадамды "тікелей шабуыл"деп атады. Украинаның Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс кеңесі қараша айында автоколондар күн сайын дерлік келетінін (30 қарашада 9 автоколонға дейін) және олардың мазмұны негізінен қару-жарақ пен оқ-дәрілер екенін хабарлады. Мылтықшылар тамыз айының басында Донбасс Әскерден "демалыста" жүрген ресейлік әскери қызметшілерге келе бастады деп мәлімдеді.<ref>{{cite news|last=Dolgov|first=Anna|date=21 November 2014|title=Russia's Igor Strelkov: I Am Responsible for War in Eastern Ukraine|url=https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598|access-date=11 April 2015|work=[[The Moscow Times]]}}</ref> 2014 жылдың тамызына қарай Украинаның "терроризмге қарсы операциясы" ресейшіл күштердің бақылауындағы аумақты қысқартты және шекараға жақындады. Игорь Гиркин Ресейді әскери араласуға шақырды және сәтсіздіктерге оның тұрақты емес Күштерінің жауынгерлік тәжірибесіздігі, сондай-ақ жергілікті тұрғындар арасында жалдау қиындықтары себеп болды деп мәлімдеді. Ол: "президент Владимир Путин Новороссия деп атаған территориядағы бұл соғыста жеңіліс Кремль мен Президенттің билігіне қауіп төндіреді",-деді..<ref name="The Daily Beast">{{Cite news|date=25 July 2014|title=Putin's Number One Gunman in Ukraine Warns Him of Possible Defeat|work=[[The Daily Beast]]|url=https://www.thedailybeast.com/articles/2014/07/25/putin-s-number-one-gunman-in-ukraine-warns-him-of-possible-defeat.html|access-date=2 August 2014|first=Anna|last=Nemtsova}}</ref> Жағдайдың нашарлауына жауап ретінде Ресей өзінің гибридтік тәсілінен бас тартып, 2014 жылдың 25 тамызында әдеттегі шабуылын бастады. Келесі күні Ресей Қорғаныс министрлігі бұл сарбаздар шекарадан "кездейсоқ"өтті деп мәлімдеді. Николай Митрохиннің бағалауы бойынша, 2014 жылдың тамыз айының ортасына қарай Донбасстағы Иловайс шайқасы кезінде сепаратистер жағында 20 000-нан 25 000-ға дейін әскери қызметші соғысқан және тек 40-45%-ы "жергілікті тұрғындар"болған..<ref name="wil2">{{Cite journal|last=Wilson|first=Andrew|date=20 April 2016|title=The Donbas in 2014: Explaining Civil Conflict Perhaps, but not Civil War|journal=[[Europe-Asia Studies]]|language=en|volume=68|issue=4|page=649|doi=10.1080/09668136.2016.1176994|issn=0966-8136|s2cid=148334453}}</ref> [[Сурет:2014-08-26._«Сичь»_отправляется_на_войну_035.JPG|нобай|Киев тұрғындары "Сич" батальонының еріктілерімен 2014 жылғы 26 тамызда]] Ресей парламентінің жоғарғы палатасының спикері мен Ресейдің мемлекеттік телеарналары ресейлік сарбаздардың Украинаға кіргенін мойындады, бірақ оларды "еріктілер"деп атады. Ресейдегі оппозициялық басылым "жаңа газеттің" тілшісі Ресей әскери басшылығы сарбаздарға 2014 жылдың жазының басында Украинада өкілеттіктерін тастап, соғысқаны үшін ақша төледі, содан кейін Украинаға сарбаздарға бұйрық бере бастады деп мәлімдеді. Ресейдің оппозициялық депутаты Лев Шлосберг осыған ұқсас мәлімдемелер жасады, дегенмен ол өз елінің содырлары ДХР мен ЛХР бөлімшелері ретінде жасырылған "тұрақты орыс әскерлері" деп мәлімдеді.<ref name="ShlosbergSoldiers">{{Cite news|last=Warketin|first=Alexander|date=29 August 2014|title=Disowned and forgotten: Russian soldiers in Ukraine|agency=[[Deutsche Welle]]|url=https://www.dw.de/disowned-and-forgotten-russian-soldiers-in-ukraine/a-17888902|access-date=6 September 2014|archive-date=5 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505183627/http://www.dw.de/disowned-and-forgotten-russian-soldiers-in-ukraine/a-17888902|url-status=dead}}</ref> 2014 жылдың қыркүйек айының басында Ресейдің мемлекеттік телеарналары Украинада қаза тапқан ресейлік сарбаздарды жерлеу туралы хабарлады, бірақ оларды "Орыс әлемі" үшін күресетін "еріктілер"деп атады. "Единая Россияның" жетекші саясаткері Валентина Матвиенко "біздің бауырлас елде" соғысып жатқан "еріктілерді"мақтады. Ресейдің мемлекеттік теледидары алғаш рет Украинадағы шайқаста қаза тапқан сарбаздың жерлеу рәсімін көрсетті.<ref>{{Cite news|date=5 September 2014|title=Russian TV shows funeral of soldier killed 'on leave' in Ukraine|work=[[The Guardian]]|agency=[[Agence France-Presse]]|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/05/russia-tv-funeral-soldier-killed-ukraine-on-leave|access-date=17 November 2020|issn=0261-3077}}</ref> ==== Минск келісімдері ==== {{Main|Минск келісімдері|}} [[Сурет:Minsk_Protocol.svg|нобай|2014 жылғы 5 қыркүйектегі Минск хаттамасында белгіленген бақылау желісі мен буферлік аймақтың картасы]] 3 қыркүйекте Порошенко Путин екеуі "үнемі атысты тоқтату"туралы келісімге келгенін мәлімдеді. Ресей мұны жоққа шығарып, оның жанжалдың тарапы екенін жоққа шығарып, "олар тек қақтығысты қалай шешуге болатынын талқылады"деп қосты. Содан кейін Порошенко өз сөзінен бас тартты. 5 қыркүйекте Ресейдің ЕҚЫҰ-дағы Тұрақты өкілі Андрей Келин ресейшіл сепаратистердің Мариупольді "босатқысы келетіні" табиғи нәрсе екенін айтты. Украиналық қауіпсіздік күштері бұл аймақта ресейлік барлау топтары байқалғанын айтты. Келин: "онда еріктілер болуы мүмкін."2014 жылдың 4 қыркүйегінде НАТО офицері Украинада бірнеше мың тұрақты орыс әскері жұмыс істейтінін айтты.<ref>{{Cite news|last=Croft|first=Adrian|date=4 September 2014|title=Russia has 'several thousand' combat troops in Ukraine: NATO officer|work=[[Reuters]]|editor-last=Faulconbridge|editor-first=Guy|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-russia-nato-idUSKBN0GZ19E20140904|access-date=17 November 2020}}</ref> 2014 жылдың 5 қыркүйегінде Минск атысты тоқтату туралы хаттамасына сәйкес Украина мен Донецк және Луганск облыстарының сепаратистердің бақылауындағы бөліктері арасында демаркациялық сызық жүргізілді. ==== 2014 жылдың соңы және Минск келісімі II ==== [[Сурет:2015-05-07._Репетиция_парада_Победы_в_Донецке_175.jpg|нобай|2015 жылдың мамырында Донецктегі ресейшіл көтерілісшілер. Украина Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистік республикаларды террористік ұйымдар деп жариялады.<ref>{{Cite news|date=27 January 2015|title=Pro-Russian rebels officially labelled terrorists by Ukraine government|work=[[CBC News]]|url=https://www.cbc.ca/news/world/pro-russian-rebels-officially-labelled-terrorists-by-ukraine-government-1.2933845}}</ref>]] 2015 жылдың қаңтарында Донецк, Луганск және Мариуполь үш действий майданын ұсынды. Порошенко 21 қаңтарда 2000-нан астам қосымша ресейлік әскери қызметшілер, 200 танктер мен бронетранспортерлердің шекарадан өткені туралы хабарлар аясында қауіпті шиеленісті сипаттады. Ол өзінің алаңдаушылығына байланысты Дүниежүзілік экономикалық форумға сапарын қысқартты.<ref>{{Cite news|first=Francine|last=Lacqua|date=21 January 2015|title=Ukraine Talks Start as Poroshenko Warns of an Escalation|work=[[Bloomberg News]]|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-21/ukraine-s-poroshenko-sees-grave-danger-of-escalating-violence|access-date=11 April 2015}}</ref> "Минск II" деп аталатын қақтығысты тоқтату шараларының жаңа пакеті 2015 жылдың 15 ақпанында келісілді. 18 ақпанда украин әскерлері 2022 жылға дейін Донбасстағы соғыстың соңғы қарқынды шайқасы кезінде Дебальцеводан шегінді. 2015 жылдың қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі басқармасы жанжалда 8000 адам қаза тапты деп есептеді.<ref>{{cite web|title=UN News – Close to 8,000 people killed in eastern Ukraine, says UN human rights report|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=51819#.VfB9txUveUk|access-date=9 September 2015|website=UN News Service Section}}</ref> === Қақтығыс сызығының тұрақталуы (2015–2021) === Минск келісімдерінен кейін соғыс аумақтық бақылаудағы аздаған өзгерістермен келісілген байланыс сызығының айналасындағы статикалық позициялық соғысқа айналды. Қақтығыс артиллериялық дуэльдермен, арнайы күштердің операцияларымен және траншеялық соғыспен ерекшеленді. Жауынгерлік іс-қимылдар айтарлықтай уақыт аралығында ешқашан тоқтаған жоқ, бірақ бірнеше рет атысты тоқтату әрекеттеріне қарамастан төмен деңгейде жалғасты. Дебальцево құлағаннан кейін бірнеше ай ішінде байланыс сызығы бойында кішігірім қақтығыстар жалғасты, бірақ аумақтық өзгерістер болған жоқ. Екі тарап та траншеялар, бункерлер мен туннельдер желілерін құрып, қақтығысты статикалық позициялық соғысқа айналдыра отырып, өз позицияларын нығайта бастады. Кейбіреулер салыстырмалы түрде статикалық қақтығысты "мұздатылған" деп атады, бірақ Ресей бұған ешқашан қол жеткізген жоқ, өйткеніевые ешқашан тоқтаған жоқ. 2014-2022 жылдар аралығында атысты тоқтату туралы 29 келісім жасалды, олардың әрқайсысы белгісіз мерзімге күшінде қалуға келісілді. Алайда олардың ешқайсысы екі аптадан аспады.<ref name="7265424Donbass">{{cite news|language=uk|url=https://www.pravda.com.ua/articles/2020/09/7/7265424/|script-title=uk:Місяць ''тиші'' на Донбасі. Що відбувається на фронті|trans-title=The longest truce in Donbas. Does it really exist|work=[[Ukrayinska Pravda]]|date=7 September 2020}}</ref> АҚШ пен халықаралық шенеуніктер Украинаның шығысында, соның ішінде Дебальцево аймағында Ресей әскери күштерінің белсенді қатысуы туралы хабарлауды жалғастырды. 2015 жылы ресейлік сепаратистік күштер шамамен 36000 Әскерден тұрды (34000 украиналықпен салыстырғанда), оның 8500-10000-ы ресейлік сарбаздар болды. Сонымен қатар, бұл аймақта ГРУ-дің 1000-ға жуық әскери қызметкері жұмыс істеді. 2015 жылғы тағы бір болжам бойынша, украин әскерлері орыстардан 40 000-20 000 адамға артық болды. 2017 жылы орта есеппен бір украиналық сарбаз үш күн сайын шайқаста қаза тапты, бұл аймақта 6000 ресейлік әскер мен 40 000 сепаратист болған деп есептеледі.<ref>{{Cite news|date=11 September 2017|title=Kyiv says there are about 6,000 Russian soldiers, 40,000 separatists in Donbas|work=[[Kyiv Post]]|url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/kyiv-says-6000-russian-soldiers-40000-separatists-donbas.html|access-date=16 November 2017}}</ref><ref>{{Cite news|last=Miller|first=Christopher|date=30 January 2017|title=Anxious Ukraine Risks Escalation In 'Creeping Offensive'|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-russia-creeping-offensive-escalation-fighting/28268104.html|access-date=27 April 2018}}</ref> [[Сурет:2015-05-09._День_Победы_в_Донецке_067.jpg|нобай|[[Донбастағы соғыс]] құрбандары]] Ресейлік сарбаздардың өлімі мен жаралану жағдайлары жергілікті ресейлік БАҚ-та талқыланды. Донбассты жалдау ардагерлер мен әскерилендірілген ұйымдар арқылы ашық түрде жүзеге асырылды. Осындай ұйымдардың бірінің жетекшісі Владимир Ефимов бұл процестің ауылдық жерлерде қалай жұмыс істейтінін түсіндірді. Ұйым негізінен армия ардагерлерін, сонымен қатар полиция, өрт сөндірушілер және т. б. әскери тәжірибемен. Бір еріктіні жабдықтау құны 350 000 рубльге (шамамен 6500 доллар) және айына 60 000-нан 240 000 рубльге дейінгі жалақыға бағаланды. Әскерге шақырылушылар қақтығыс аймағына келгеннен кейін ғана қару алды. Көбінесе ресейлік әскери қызметшілер Қызыл Крест қызметкерлерінің кейпінде жүрді. Мәскеудегі Ресей Қызыл Крестінің басшысы Игорь Трунов бұл автоколондарды гуманитарлық көмек жеткізуді қиындатады деп айыптады. Ресей ЕҚЫҰ ға өз миссиясын екі шекара өткелінен тыс кеңейтуге рұқсат беруден бас тартты.<ref name="DW150624">{{Cite news|last=Theise|first=Eugen|date=24 June 2015|title=OSCE caught in the crossfire of the Ukraine propaganda war|work=[[Deutsche Welle]]|url=https://www.dw.com/en/osce-caught-in-the-crossfire-of-the-ukraine-propaganda-war/a-18539289}}</ref> Еріктілерге Ресейдің жалдамалы заңдарынан аулақ болу үшін олардың қатысуы "гуманитарлық көмек ұсынумен" шектелетіні туралы құжат берілді. Ресейдің жалдамалылыққа қарсы заңнамасы жалдамалыны "Ресей Федерациясының мүдделеріне қайшы келетін мақсаттармен [бо қимылдарына] қатысатын" тұлға ретінде анықтайды..<ref name="RuamlKP">{{Cite news|last=Quinn|first=Allison|date=25 June 2015|title=Russia trolls world by saying it can not stop its citizens from fighting in Ukraine|url=https://www.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/russia-trolls-world-by-saying-it-cannot-stop-its-citizens-from-fighting-in-ukraine-392006.html|access-date=26 November 2020|website=[[Kyiv Post]]}}</ref> 2016 жылдың тамызында Украинаның SBU барлау қызметі Сергей Глазьевтің (Ресей президентінің кеңесшісі), Константин Затулиннің және басқалардың 2014 жылы ұсталған телефон қоңырауларын жариялады, онда олар Украинаның шығысындағы ресейшіл белсенділерді жасырын қаржыландыруды, әкімшілік ғимараттарды басып алуды және қақтығыс тудырған басқа әрекеттерді талқылады. 2014 жылдың ақпан айында Глазьев әртүрлі ресейшіл партияларға жергілікті әкімшілік ғимараттарын қалай басып алу керектігі, одан кейін не істеу керек, талаптарды қалай тұжырымдау керектігі туралы тікелей нұсқаулар берді және Ресейдің қолдауына, соның ішінде "біздің жігіттерді жіберуге" уәде берді..<ref>{{Cite news|last=Whitmore|first=Brian|date=26 August 2016|title=Podcast: The Tale Of The Tape|work=RadioFreeEurope/RadioLiberty|url=https://www.rferl.org/content/podcast-the-tale-of-the-tape-power-vertical/27948424.html|access-date=29 August 2016}}</ref><ref>{{Cite news|last=Uapositon|date=29 August 2016|title=English translation of audio evidence of Putin's Adviser Glazyev and other Russian politicians involvement in war in Ukraine|work=Uaposition. Focus on Ukraine|url=https://uaposition.com/analysis-opinion/english-translation-audio-evidence-putins-adviser-glazyev-russian-politicians-involvement-war-ukraine/|access-date=29 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|last=Umland|first=Andreas|title=Glazyev Tapes: What Moscow's interference in Ukraine means for the Minsk Agreements|url=https://www.raamoprusland.nl/dossiers/oekraine/359-glazyev-tapes-what-moscow-s-interference-in-ukraine-means-for-the-minsk-agreements|access-date=26 April 2021|website=Raam op Rusland|date=25 November 2016|language=nl-nl}}</ref> [[Сурет:2016-05-09._День_Победы_в_Донецке_043.jpg|нобай|Ресей қолдаған сепаратистер 2016 жылдың мамырында]] ==== 2018 Керчь бұғазындағы оқиға ==== {{Main|Керчь бұғазындағы оқиға}} [[Сурет:Kerch_Strait_incident.png|нобай|Қара және Азов теңіздері арасындағы өткелге байланысты Керчь бұғазындағы оқиға]] Ресей 2014 жылы Керчь бұғазын нақты бақылауға алды. 2017 жылы Украина бұғазды пайдалану туралы төрелік сотқа жүгінді. 2018 жылға қарай Ресей бұғаз арқылы өтетін көпір салды, ол арқылы өтетін кемелердің көлемін шектеді, жаңа ережелер енгізді және украин кемелерін бірнеше рет ұстады. 2018 жылдың 25 қарашасында Одессадан Мариупольге барған үш украиндық қайықты Ресей әскери кемелері басып алды; 24 украиндық теңізші ұсталды. Бір күннен кейін, 2018 жылдың 26 қарашасында Украина парламенті Украинаның жағалау аймақтарында және Ресеймен шекаралас аймақтарда әскери жағдайдың енгізілуін қолдады.<ref>{{Cite news|title=Kiev declares martial law after Russian seizure of Ukrainian ships in Black Sea|work=[[The Independent]]|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-ukraine-live-latest-update-martial-law-black-sea-ships-navy-crisis-a8651736.html|access-date=26 November 2018}}</ref> ==== 2019–2020 ==== [[Сурет:Putin,_Macron,_Merkel,_Zelensky_(2019-12-10)_01.jpg|нобай|Солдан оңға қарай: Ресей президенті Владимир Путин, Франция президенті Эммануэль Макрон, Германия канцлері Ангела Меркель және Украина президенті Владимир Зеленский Парижде, Францияда, желтоқсан 2019 ж]] 2019 жылы қақтығыс кезінде 110-нан астам украин әскері қаза тапты. 2019 жылдың мамырында Украинаның жаңадан сайланған президенті Владимир Зеленский Донбасстағы соғысты тоқтатуға уәде беріп, қызметке кірісті. 2019 жылдың желтоқсанында Украина мен ресейшіл сепаратистер әскери тұтқындармен алмасуды бастады. 2019 жылдың 29 желтоқсанында 200-ге жуық тұтқын алмасылды. Украина билігінің мәліметінше, 2020 жылы 50 украиндық сарбаз өлтірілген. 2019 жылдан бастап Ресей украиндықтарға 650 000-нан астам Ішкі Ресей төлқұжаттарын берді.<ref>{{Cite news|date=9 April 2021|title=Kremlin defends Russian military buildup on Ukraine border|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/09/kremlin-officials-say-russia-will-not-stand-aside-if-kyiv-launches-assault}}</ref><ref>{{Cite news|date=20 May 2021|title=Zelenskiy: Russian passports in Donbass are a step towards 'annexation'|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/ukraine-sees-russias-issuance-passports-eastern-ukraine-step-towards-annexation-2021-05-20/}}</ref> === Украинаның айналасында Ресейдің әскери күшін арттыру (2021-2022) === {{Main|2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруінің алғышарттары}}2021 жылдың наурызынан сәуіріне дейін Ресей шекараға жақын жерде әскери күштің үлкен өсуін бастады, содан кейін Ресей мен Беларуссияда 2021 жылдың қазаны мен 2022 жылдың ақпаны аралығында қайта құрылды. Осы уақыт ішінде Ресей үкіметі Украинаға шабуыл жасау жоспарлары бар екенін бірнеше рет жоққа шығарды.<ref name="denials">{{Cite news|last=Taylor|first=Adam|others=Photograph by [[Evgeniy Maloletka]] ([[Associated Press]])|date=24 February 2022|title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack|newspaper=[[The Washington Post]]|publisher=[[Nash Holdings]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/|url-status=live|url-access=subscription|access-date=26 February 2022|archive-url=https://archive.today/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/|archive-date=24 February 2022|issn=0190-8286|oclc=2269358|quote=On Sunday ... "There is no invasion. There is no such plans," Antonov said.}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 February 2022|title=Putin attacked Ukraine after insisting for months there was no plan to do so. Now he says there's no plan to take over.|work=[[CBS News]]|publisher=[[CBS]]|location=[[Kharkiv]]|publication-date=22 February 2022|url=https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-putin-invasion-after-denials-now-says-no-occupation-plan|url-status=live|access-date=26 February 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-putin-invasion-after-denials-now-says-no-occupation-plan|archive-date=27 February 2022}}</ref> 2021 жылдың желтоқсан айының басында Ресейдің теріске шығаруларынан кейін АҚШ Ресейдің басып кіру жоспарлары туралы, соның ішінде Ресей әскерлері мен шекараға жақын техниканы көрсететін спутниктік фотосуреттер туралы ақпарат жариялады. Барлау негізгі объектілер мен жойылатын немесе бейтараптандырылатын адамдардың ресейлік тізімі туралы хабарлады. АҚШ шапқыншылық жоспарларын дәл болжайтын көптеген есептер шығарды.<ref name="diditmatter">{{cite news|last=Merchant|first=Normaan|others=Photographs by Alexei Alexandrov and Alex Brandon (AP Photo)|date=25 February 2022|title=US intel predicted Russia's invasion plans. Did it matter?|work=[[Associated Press]]|location=[[Washington, D.C.]]|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-business-europe-8acc2106b95554429e93dfee5e253743|url-status=live|access-date=28 February 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-business-europe-8acc2106b95554429e93dfee5e253743|archive-date=1 March 2022}}</ref> ==== Ресейдің айыптаулары мен талаптары ==== {{Тағы қараңыз|Орыс ирредентизмі}} [[Сурет:Olga_Stefanishyna_held_press_conference_along_with_NATO_SG_Stoltenberg_about_possible_Russia_invasion.jpg|солға|нобай|Украина премьер-Министрінің орынбасары Ольга Стефанишина және НАТО Бас хатшысы Йенс Столтенберг 2022 жылдың 10 қаңтарында Ресейдің ықтимал шапқыншылығына қатысты конференцияда]] Путин Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер басып алған Украинадағы ынтымақтастық тарихына сілтеме жасай отырып және нацистік Германияның шынайы құрбандары еврейлер емес, орыс христиандары деген антисемиттік қастандық теориясын қайталай отырып, украин қоғамы мен Үкіметінде неонацизм басым деп жалған мәлімдеді. Украинада шынымен де оңшыл топтар бар, соның ішінде нео-нацистермен байланысты Азов батальоны мен Оңшыл сектор. Сарапшылар Путиннің Риторикасын өте асыра сілтеу деп сипаттады. Еврей болған Зеленский атасы кеңес армиясында нацистерге қарсы соғысқан деп мәлімдеді; Холокост кезінде оның отбасының үш мүшесі қаза тапты.<ref name="Li Allen Siemaszko">{{Cite news|last1=Li|first1=David K.|last2=Allen|first2=Jonathan|last3=Siemaszko|first3=Corky|date=24 February 2022|title=Putin using false 'Nazi' narrative to justify Russia's attack on Ukraine, experts say|work=[[NBC News]]|url=https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537|url-status=live|access-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025147/https://www.nbcnews.com/news/world/putin-claims-denazification-justify-russias-attack-ukraine-experts-say-rcna17537|archive-date=25 February 2022}}</ref> [[Сурет:Russian_forces_near_Ukraine,_2021-12-03_(crop).jpg|нобай|АҚШ барлауының бағалау картасы және 2021 жылғы 3 желтоқсандағы жағдай бойынша Ресей әскери күштерінің Украина шекарасына жақын қозғалысының суреттері. Ресей Украина шекарасынан шамамен 100-200 шақырым (62-124 миль) қашықтықта шамамен 70 000 әскер орналастырды деп есептеледі, бұл санды 175 000-ға дейін арттыруға болады. The Washington Post Жариялады.<ref name="wp-20211203">{{Cite news|last1=Harris|first1=Shane|last2=Sonne|first2=Paul|date=3 December 2021|title=Russia planning massive military offensive against Ukraine involving 175,000 troops, U.S. intelligence warns|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|access-date=12 January 2022}}</ref>]] Екінші өсу кезінде Ресей Украинаның НАТО-ға кіруіне тыйым салатын және НАТО-ның Шығыс Еуропа мүше мемлекеттеріндегі барлық қызметін тоқтататын шарт жасасуды талап етті. Бұл талаптар қабылданбады. Украинаның НАТО-ға кіруіне жол бермейтін Халықаралық келісім Солтүстік Атлантикалық одақтың "Ашық есік" саясатына және өзін-өзі анықтау принципіне қайшы келеді, дегенмен НАТО Украинаның кіру туралы өтініштерін қанағаттандыру үшін ешқандай күш жұмсамады. НАТО-ның Бас хатшысы Йенс Столтенберг Украинаның қосылуына қатысты "Ресейдің дауыс беру құқығы жоқ" және "Ресейдің көршілерін бақылауға тырысу үшін ықпал ету аймағын құруға құқығы жоқ"деп жауап берді. НАТО Ресеймен байланысты жақсартуды және Ресей әскерлерді Украина шекарасынан алыстатқанға дейін, бірақ Ресей әскерлерді шығарғанға дейін зымырандар мен әскери жаттығуларды орналастыруды талқылауды ұсынды.<ref>{{cite news|title=US offers no concessions in response to Russia on Ukraine|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-united-states-moscow-72856781c3b92640d03c5e954488ba90|work=[[Associated Press]]|date=26 January 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=NATO chief: "Russia has no right to establish a sphere of influence"|url=https://www.axios.com/nato-russia-ukraine-invasion-18619fd7-be80-4d37-86f8-fcebcb1fbe8a.html|work=[[Axios (website)|Axios]]|date=1 December 2021|access-date=17 December 2021|archive-date=14 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214172403/https://www.axios.com/nato-russia-ukraine-invasion-18619fd7-be80-4d37-86f8-fcebcb1fbe8a.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Coyer|first=Cassandre|date=25 February 2022|title=Why is Ukraine not in NATO and is it too late to join? Here's what experts, NATO say|work=[[The Miami Herald]]|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/world/article258774458.html|url-status=live|access-date=28 February 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.miamiherald.com/news/nation-world/world/article258774458.html|archive-date=1 March 2022}}</ref> ==== Толық ауқымды шабуыл алғышарттары ==== Донбасстағыевые 2022 жылдың 17 ақпанынан бастап айтарлықтай күшейе түсті. Украиндар мен ресейшіл сепаратистер бір-бірін шабуыл жасады деп айыптады. Донбасста Ресей бастаған содырлардың артиллериялық атыстары күрт өсті, оны Украина мен оның жақтастары Украина армиясын арандату немесе басып кіруге сылтау жасау әрекеті ретінде қарастырды.<ref>{{Cite news|last1=Khurshudyan|first1=Isabelle|last2=Hendrix|first2=Steve|date=19 February 2022|title=In Ukraine's war-weary east, intensifying shelling and battered homes signal attempts at provocation by Russia|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/19/ukraine-russia-war-donbas/|access-date=11 September 2022}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ponomarenko|first=Illia|author-link=Illia Ponomarenko|date=18 February 2022|title=47 shelling incidents leave 5 injured in Donbas|work=[[The Kyiv Independent]]|url=https://kyivindependent.com/national/over-40-shelling-incidents-leave-5-injured-in-donbas/|url-status=live|access-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217205001/https://kyivindependent.com/national/over-40-shelling-incidents-leave-5-injured-in-donbas/|archive-date=17 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|last=Volvach|first=Yaroslava|date=18 February 2022|title=How Russian proxy forces are attempting to provoke the Ukrainian army and are lying about a new Ukrainian offensive|url=https://english.nv.ua/nation/how-russian-proxies-are-attempting-to-provoke-the-ukrainian-army-lying-about-a-ukrainian-offensive-50218033.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218180147/https://english.nv.ua/nation/how-russian-proxies-are-attempting-to-provoke-the-ukrainian-army-lying-about-a-ukrainian-offensive-50218033.html|archive-date=18 February 2022|access-date=18 February 2022|publisher=NV.UA}}</ref> 18 ақпанда Донецк және Луганск халық республикалары өздерінің астаналарынан бейбіт тұрғындарды міндетті түрде шұғыл эвакуациялау туралы бұйрық шығарды, дегенмен бақылаушылар толық эвакуациялау бірнеше айға созылатынын атап өтті. Ресей үкіметі жалған ақпарат беру науқанын күшейтті: Ресейдің мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдары украин әскерлерінің Ресейге қалай шабуыл жасағанын көрсететін жалған бейнелерді (жалған жалаулар) сағат сайын дерлік насихаттайды. Көптеген жалған ақпараттық бейнелер әуесқой болды және дәлелдер Донбасстағы шабуылдар, жарылыстар мен эвакуацияларды Ресей сахналағанын көрсетті.<ref name="ViceDisinfo">{{cite web|last=Gilbert|first=David|date=21 February 2022|title=Russia's 'Idiotic' Disinformation Campaign Could Still Lead to War in Ukraine|url=https://www.vice.com/en/article/88gdj3/russia-disinformation-campaign-bombing-ukraine|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221194550/https://www.vice.com/en/article/88gdj3/russia-disinformation-campaign-bombing-ukraine|archive-date=21 February 2022|access-date=22 February 2022|publisher=[[Vice Media]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=Bellingcat Investigation Team|date=23 February 2022|title=Documenting and Debunking Dubious Footage from Ukraine's Frontlines|work=[[Bellingcat]]|url=https://www.bellingcat.com/news/2022/02/23/documenting-and-debunking-dubious-footage-from-ukraines-frontlines/|url-status=live|access-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204058/https://www.bellingcat.com/news/2022/02/23/documenting-and-debunking-dubious-footage-from-ukraines-frontlines/|archive-date=23 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=Harding|first1=Luke|last2=Roth|first2=Andrew|last3=Walker|first3=Shaun|date=21 February 2022|title='Dumb and lazy': the flawed films of Ukrainian 'attacks' made by Russia's 'fake factory'|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/21/dumb-and-lazy-the-flawed-films-of-ukrainian-attacks-made-by-russias-fake-factory|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221235946/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/21/dumb-and-lazy-the-flawed-films-of-ukrainian-attacks-made-by-russias-fake-factory|archive-date=21 February 2022|access-date=22 February 2022|work=[[The Guardian]]}}</ref> [[Сурет:Обращение_Президента_Российской_Федерации_2022-02-21.webm|thumbtime=00:03|нобай|Путиннің ұлтқа үндеуі 21 ақпан]] 21 ақпанда сағат 22:35-те (UTC+3) Путин Ресей үкіметі Донецк және Луганск халық республикаларын дипломатиялық жолмен мойындайтынын мәлімдеді. Сол күні кешке Путин Ресейдің "бітімгершілік миссиясы"деп атаған бөлігі ретінде Донбасс қаласына Ресей әскерлерін енгізу туралы бұйрық берді. 22 ақпанда Федерация Кеңесі Путинге Ресейден тыс жерлерде әскери күш қолдануға бірауыздан рұқсат берді. Бұған жауап ретінде Зеленский запастағы әскерге шақыру туралы бұйрық берді; келесі күні Украина парламенті бүкіл ел бойынша 30 күндік төтенше жағдай жариялады және барлық запастағы адамдарды жұмылдыру туралы бұйрық берді. Ресей Киевтегі елшілігін эвакуациялай бастады.<ref>{{cite news|last=Litvinova|first=Dasha|date=23 February 2022|title=Russia evacuates embassy in Ukraine as crisis escalates|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-moscow-kyiv-626a8c5ec22217bacb24ece60fac4fe1|url-status=live|access-date=23 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223102040/https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-moscow-kyiv-626a8c5ec22217bacb24ece60fac4fe1|archive-date=23 February 2022}}</ref> 23 ақпанға қараған түні Зеленский орыс тілінде сөз сөйлеп, Ресей азаматтарына соғыстың алдын алуға шақырды. Ол Ресейдің нео-нацистер туралы мәлімдемелерінен бас тартты және Донбассқа шабуыл жасауға ниеті жоқ екенін мәлімдеді. Кремльдің баспасөз хатшысы Дмитрий Песков 23 ақпанда Донецк пен Луганскідегі сепаратистік көшбасшылар Путинге украиналық атыс бейбіт тұрғындардың өліміне әкеліп соқтырды деп хат жіберіп, әскери қолдау сұрады деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|date=23 February 2022|title=Kremlin Says Ukraine Rebels Have Asked Russia for 'Help' Against Kyiv|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/23/kremlin-says-ukraine-rebels-have-asked-russia-for-help-against-kyiv-a76548|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.themoscowtimes.com/2022/02/23/kremlin-says-ukraine-rebels-have-asked-russia-for-help-against-kyiv-a76548|archive-date=27 February 2022|website=[[The Moscow Times]]}}</ref>[[Сурет:United Nations General Assembly resolution ES-11 L.1 vote.svg|нобай|Ресейдің Украинаға басып кіруін айыптайтын БҰҰ Бас Ассамблеясының es-11/1 қарары{{legend|#74C365|Қолдады}} {{legend|#ab4e52|Қарсы болды}} {{legend|#FADA5E|Қалыс қалды}} {{legend|#89CFF0|Қатыспады}}]] === Ресейдің Украинаға толыққанды басып кіруі (2022–қазіргі уақытқа дейін) === {{Тағы қараңыз|Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)}} [[Сурет:2022_Russian_Invasion_of_Ukraine_animated.gif|нобай|Ресейдің Украинаға басып кіруінің анимациялық картасы 2022 жылдың 5 желтоқсанына дейін]] Ресейдің Украинаға басып кіруі 2022 жылдың 24 ақпанында таңертең Путин Украинаны "демилитаризациялау және деназификациялау" бойынша "арнайы әскери операция" жариялаған кезде басталды. Бірнеше минуттан кейін бүкіл Украинада, соның ішінде Киевте зымырандар мен әуе шабуылдары болды, көп ұзамай бірнеше майданда кең ауқымды жер шабуылы болды. Зеленский елден кетуге тыйым салынған 18 бен 60 жас аралығындағы Украинаның барлық ер азаматтарының әскери жағдайы мен жалпы жұмылдырылуын жариялады.<ref>{{cite news|date=24 February 2022|title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/|url-status=live|access-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/|archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Interfax 2022">{{cite web|date=25 February 2022|title=Zelensky signs decree declaring general mobilization|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/801769.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225113724/https://en.interfax.com.ua/news/general/801769.html|archive-date=25 February 2022|access-date=25 February 2022|website=[[Interfax-Ukraine]]}}</ref> Ресейлік шабуылдар бастапқыда Беларуссиядан Солтүстік майданда Киев бағытында, Қырымнан Оңтүстік майданда және Луганск пен Донецктен оңтүстік-шығыс майданда және Харьков бағытында басталды. Солтүстік майданда, ауыр шығындар мен Киевтің айналасындағы украиндардың қатты қарсыласуы аясында Ресейдің наурыз айындағы шабуылы тоқтап, сәуірге қарай оның әскерлері шегінді. 8 сәуірде Ресей өз әскерлерін Украинаның оңтүстігі мен шығысында генерал Александр Дворниковтың қол астында орналастырды, ал солтүстіктен шығарылған кейбір бөлімшелер Донбасс қаласына көшірілді. 19 сәуірде Ресей Харьковтан Донецк пен Луганскке дейін созылған 500 шақырымдық (300 миль) майданға жаңа шабуыл жасады. 13 мамырға қарай Украинаның қарсы шабуылы Ресей әскерлерін Харьков маңында кері қайтарды. 20 мамырға қарай Мариуполь "Азовсталь" металлургиялық комбинатын ұзақ қоршаудан кейін Ресей әскерлерінің шабуылына ұшырады. Ресей әскерлері майдан шебінен алыс әскери және азаматтық нысандарды бомбалауды жалғастырды. Соғыс 1990 жылдардағы Югославия соғыстарынан бері Еуропадағы ең үлкен босқындар дағдарысы мен гуманитарлық дағдарысты тудырды; БҰҰ оны Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең жылдам дамып келе жатқан дағдарыс деп сипаттады. БҰҰ шапқыншылығының бірінші аптасында бір миллионнан астам босқын Украинадан кеткенін хабарлады; кейіннен 24 қыркүйекке қарай бұл сан 7 405 590-нан астам адамға дейін өсті, кейбір босқындардың оралуына байланысты сегіз миллионнан астамға қысқарды.<ref name="UNHCR-Ukraine">{{Cite web|date=<!--kept up-to-date-->|title=Situation Ukraine Refugee Situation|url=https://data2.unhcr.org/en/situations/ukraine|access-date=23 July 2022|website=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]}}</ref><ref name="auto4">{{Cite web|date=3 July 2022|title=Liz Truss mulls seizure of Russian assets in UK to give to Ukraine|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/03/liz-truss-mulls-seizure-of-russian-assets-in-uk-to-give-to-ukraine|access-date=4 July 2022|website=the Guardian}}</ref> [[Сурет:Συνάντηση_με_ΥΠΕΞ_Ουκρανίας_D._Kuleba_-_Επίσκεψη_σε_Μνημείο_πεσόντων_υπερασπιστών_Ουκρανίας_-_52439597854.jpg|нобай|2022 жылы Ресей-Украина соғысында қаза тапқан украин сарбаздары]] Украин әскерлері тамыз айында оңтүстікте және қыркүйекте солтүстік-шығыста қарсы шабуылдар бастады. 30 қыркүйекте Ресей Украинаның шапқыншылық кезінде ішінара жаулап алған төрт аймағын қосты. Бұл аннексияны жалпы әлем елдері мойындамады және айыптады. Путин әскери дайындықтан өткен 300 000 азаматты және әскерге шақыруға құқылы болуы мүмкін 25 миллионға жуық ресейліктерді әскери қызметке шақыруды бастайтынын жариялағаннан кейін, елден бір жақты билеттер дерлік немесе толығымен сатылды. Қыркүйек айында Украинаның солтүстік-шығыстағы шабуылы Харьков облысының көп бөлігін сәтті қайтарып алды. Оңтүстіктегі қарсы шабуыл кезінде Украина қараша айында Херсон қаласын қайтарып алды, ал Ресей әскерлері Днепрдің шығыс жағалауына шегінді.<ref>{{cite web|date=21 September 2022|title=Russians Are Fleeing the Threat of Conscription|url=https://reason.com/2022/09/21/russians-are-fleeing-the-threat-of-conscription/}}</ref><ref>{{cite news|date=21 September 2022|title=Russians rush for flights out amid partial reservist call-up|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2022/09/21/1124238235/russians-flights-out-reservist-call-up}}</ref> Шапқыншылықты халықаралық қауымдастық агрессивті соғыс деп айыптады. БҰҰ Бас Ассамблеясының қарары Ресей әскерлерін толығымен шығаруды талап етті, БҰҰ Халықаралық соты Ресейді әскери операцияларды тоқтата тұруға міндеттеді, ал Еуропа Кеңесі Ресейді ұйымнан шығарды. Көптеген елдер Ресейдің және бүкіл әлемнің экономикасына әсер ететін жаңа санкциялар енгізді, сонымен қатар Украинаға гуманитарлық және әскери көмек көрсетті. 2022 жылдың қыркүйегінде Путин әскери қызметке шақыруға қарсы кез-келген адамды 10 жылға бас бостандығынан айыруға жазалайтын заңға қол қойды, бұл әскери қызметке шақырудан қашқан ресейліктерге баспана беру үшін халықаралық қысымға әкелді.<ref>{{cite web|date=26 September 2022|title=It's a Mistake To Turn Away Russian Civilians Fleeing Conscription|url=https://reason.com/2022/09/26/its-a-mistake-to-turn-away-russian-civilians-fleeing-conscription/}}</ref> New York Times жариялаған бағалауға сәйкес, 2023 жылдың ақпанындағы жағдай бойынша "Украинада қаза тапқан және жараланған ресейлік әскери қызметшілердің саны 200 000-ға жақындады."<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/02/02/us/politics/ukraine-russia-casualties.html|journal=[[The New York Times]]|date=2 February 2023|title=Soaring Death Toll Gives Grim Insight Into Russian Tactics}}</ref> == Адам құқықтарының бұзылуы == {{see also|Ресейдің Украинаға басып кіруі кезіндегі әскери қылмыстар}}Соғыс кезінде адам құқықтарының бұзылуы да, қатыгез қылмыстар да орын алды. 2014 жылдан 2021 жылға дейін бейбіт тұрғындар арасында 3000-нан астам құрбан болды, олардың көпшілігі 2014 және 2015 жылдары болды. Жанжал аймағының тұрғындары қозғалыс құқығын бұзды. Қақтығыстың алғашқы жылдарында екі тарап та ерікті түрде ұсталды. 2016 жылдан кейін ол Үкімет бақылайтын аудандарда төмендеді, ал сепаратистер бақылайтын аудандарда ол жалғасты. Екі тарап жасаған қиянат туралы тергеулер іс жүзінде алға жылжыған жоқ.<ref name="unhr21-2">{{cite web|title=Report on the human rights situation in Ukraine 1 August 2021 – 31 January 2022|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|access-date=1 April 2022|website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|page=2}}</ref><ref>{{cite web|title=Ukraine 2021|url=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/ukraine/report-ukraine/|access-date=1 April 2022|website=[[Amnesty International]]}}</ref> 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі басталғаннан бері Ресей билігі мен қарулы күштері азаматтық нысандарға қасақана шабуыл жасау, бейбіт тұрғындарды қырғынға ұшырату, әйелдер мен балаларды азаптау және зорлау, сондай-ақ халық көп шоғырланған жерлерде кездейсоқ шабуылдар түрінде көптеген әскери қылмыстар жасады. Ресей әскерлері Киевтің солтүстігіндегі аудандардан шығарылғаннан кейін, Ресей әскерлері жасаған әскери қылмыстардың бұлтартпас дәлелі табылды. Атап айтқанда, Буча қаласында Ресей әскерлерінің бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіргені, соның ішінде азаптау, жарақаттау, зорлау, тонау және бейбіт тұрғындарды қасақана өлтіру туралы дәлелдер пайда болды.<ref>{{cite news|date=7 April 2022|title=In Bucha, the scope of Russian barbarity is coming into focus|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/06/bucha-barbarism-atrocities-russian-soldiers/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407190243/https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/06/bucha-barbarism-atrocities-russian-soldiers/|archive-date=7 April 2022}}</ref><ref name="thetimes2">{{cite news|last=Callaghan|first=Louise|date=2 April 2022|title=Bodies of mutilated children among horrors the Russians left behind|newspaper=[[The Times]]|url=https://www.thetimes.co.uk/article/bodies-of-mutilated-children-among-horrors-the-russians-left-behind-5ddnkkwp2|url-status=live|url-access=subscription|access-date=5 April 2022|archive-url=https://archive.today/20220404113203/https://www.thetimes.co.uk/article/bodies-of-mutilated-children-among-horrors-the-russians-left-behind-5ddnkkwp2|archive-date=4 April 2022}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ukraine documents alleged atrocities by retreating Russians|url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-bucha-atrocities-civilians-russia/|access-date=3 April 2022|work=[[CBS News]]|date=3 April 2022}}</ref>БҰҰ-ның Украинадағы адам құқықтары жөніндегі мониторингтік миссиясы (UHCPC) Бучта кем дегенде 73 бейбіт тұрғынды – негізінен ер адамдарды, сонымен қатар әйелдер мен балаларды өлтіруді құжаттады. Ресей әскерлері шығарылғаннан кейін Киев облысында 1200-ден астам бейбіт тұрғын табылды, олардың кейбіреулері сотсыз және тергеусіз өлім жазасына кесілді. Мыңдаған бейбіт тұрғындарды, соның ішінде балаларды Ресейге, негізінен Ресей басып алған Мариупольден мәжбүрлеп депортациялау, сондай-ақ жыныстық зорлық-зомбылық, соның ішінде зорлау, жыныстық қудалау және топтық зорлау, сондай-ақ ресейлік әскерлердің украин азаматтарын қасақана өлтіруі туралы хабарламалар болды.<ref>{{cite news|date=2 April 2022|title=War in Ukraine: Street in Bucha found strewn with dead bodies|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60967463|access-date=3 April 2022}}</ref> Украина Қарулы Күштері әртүрлі әскери қылмыстар жасады деп айыпталды, соның ішінде ресейлік әскерлерге қарағанда әлдеқайда аз болса да, ұсталғандарға қатыгездік жасады.<ref>{{Cite news|date=2023-03-16|title=UN-backed inquiry accuses Russia of war crimes in Ukraine|url=https://apnews.com/article/ukraine-russia-war-crimes-un-human-rights-c52676801b588a95a8410bc71b62d568|access-date=2023-04-13|work=[[AP News]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=War crimes, indiscriminate attacks on infrastructure, systematic and widespread torture show disregard for civilians, says UN Commission of Inquiry on Ukraine|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/03/war-crimes-indiscriminate-attacks-infrastructure-systematic-and-widespread|access-date=2023-04-13|website=OHCHR|language=en}}</ref> == Реакция == {{See also|Екінші қырғи қабақ соғысы}} === Ресейдің Қырымды аннексиялауына реакция === ==== Украина жауабы ==== [[Сурет:Безводный_Северо-Крымский_канал.jpg|оңға|нобай|Ресей Қырымды аннексиялағаннан кейін Украина Солтүстік Қырым каналын жауып тастады, ол Қырымның ауыз суы мен суармалы суының 85% қамтамасыз етті.<ref>{{Cite news|date=4 January 2017|title=Dam leaves Crimea population in chronic water shortage|work=Al-Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/features/2017/1/4/dam-leaves-crimea-population-in-chronic-water-shortage}}</ref>]] Украина президентінің уақытша міндетін атқарушы Александр Турчинов Ресейді" қақтығыс тудырды " деп айыптап, Қырым парламентінің ғимаратын және Қырым түбегіндегі басқа да мемлекеттік мекемелерді басып алуды қолдады. Ол Ресейдің әскери әрекеттерін 2008 жылғы Ресей-грузин соғысымен салыстырды, сол кезде Ресей әскерлері Грузия Республикасының бір бөлігін басып алды, ал бөлінген анклавтар Абхазия және Оңтүстік Осетия Ресей қолдайтын әкімшіліктердің бақылауымен құрылды. Ол Путинді Ресей әскерлерін Қырымнан шығаруға шақырды және Украина "өз аумағын сақтайды" және "тәуелсіздігін қорғайды"деп мәлімдеді. 1 наурызда ол: "әскери араласу соғыстың басталуы және Украина мен Ресей арасындағы кез-келген қарым-қатынастың аяқталуы болар еді."1 наурызда Президенттің міндетін атқарушы Александр Турчинов Украинаның Қарулы Күштерін толық жауынгерлік дайындыққа алып келді.<ref>{{Cite news|last1=Coker|first1=Margaret|last2=Kolyandr|first2=Alexander|date=1 March 2014|title=Ukraine Puts Military on Full Alert After Russian invasion Threat|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303801304579413443251173188|access-date=11 April 2015}}</ref> Уақытша басып алынған аумақтар мен ішкі қоныс аударушылар министрлігі Украина Үкіметімен 2016 жылдың 20 сәуірінде 2014 жылғы Ресейдің әскери араласуынан зардап шеккен Донецк, Луганск облыстары мен Қырымның оккупацияланған бөліктерін басқару үшін құрылды.<ref name="NMC20416">{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2016/04/20/7106169/ The Cabinet decided to create the Ministry of temporarily occupied territories and internally displaced persons], [[Ukrayinska Pravda]] (20 April 2016)</ref> ==== НАТО мен Америка Құрама Штаттарының әскери жауабы ==== [[Сурет:2CR_returns_home_to_Vilseck_(16999448822).jpg|нобай|"Атлантикалық шешім" операциясы кезінде Германияның Вильсек қаласындағы АҚШ армиясының колоннасы-НАТО-ның 2014 жылдың сәуірінде басталған Орталық және Шығыс Еуропадағы әскери қатысуын қалпына келтіру жөніндегі күш-жігері.]] 2014 жылдың 4 наурызында Америка Құрама Штаттары Украинаға 1 миллиард доллар көмек бөлуге уәде берді. Ресейдің әрекеттері көршілес елдерде, әсіресе Балтық жағалауы мен Молдовада, оның ықпал ету саласына енген шиеленісті күшейтті. Олардың барлығында орыс тілді халық көп, ал орыс әскерлері Приднестровьенің бөлінген Молдова аумағында орналасқан. Кейбіреулер қорғаныс әлеуетін арттыруға ресурстар бөлді, ал көпшілігі АҚШ пен соңғы жылдары қосылған Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымының қолдауын арттыруды сұрады. Қақтығыс Кеңес Одағына қарсы тұру үшін құрылған, бірақ соңғы жылдары "экспедициялық миссияларға" көбірек ресурстар бөлген НАТО-ны "жандандырды".<ref name="Gearan">{{Cite news|last=Gearan|first=Anne|date=1 April 2014|title=NATO chief recommits to defending Eastern European, Baltic nations|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/nato-sees-no-evidence-russia-pulling-back-troops-from-ukrainian-border/2014/04/01/eea9b6fe-b99f-11e3-96ae-f2c36d2b1245_story.html|access-date=1 April 2014}}</ref> Ресеймен қақтығыстағы дипломатиялық қолдаудан басқа, АҚШ Украинаға 2010 жылдары 1,5 миллиард долларлық әскери көмек көрсетті. 2018 жылы АҚШ Конгресінің Өкілдер Палатасы американдық күштердің Украина Ұлттық гвардиясының "Азов" батальонының кез-келген дайындығына тосқауыл қою туралы ереже қабылдады. Алдыңғы жылдары, 2014-2017 жылдар аралығында АҚШ Өкілдер Палатасы Азовты қолдауға тыйым салатын түзетулер қабылдады, бірақ Пентагонның қысымына байланысты түзетулер үнсіз жойылды.<ref>{{Cite news|last=Kheel|first=Rebecca|date=27 March 2018|title=Congress bans arms to Ukraine militia linked to neo-Nazis|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|url=https://thehill.com/policy/defense/380483-congress-bans-arms-to-controversial-ukrainian-militia-linked-to-neo-nazis}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 January 2016|title=Congress Has Removed a Ban on Funding Neo-Nazis From Its Year-End Spending Bill|work=[[The Nation]]|url=https://www.thenation.com/article/congress-has-removed-a-ban-on-funding-neo-nazis-from-its-year-end-spending-bill/|url-status=dead|access-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114161138/https://www.thenation.com/article/congress-has-removed-a-ban-on-funding-neo-nazis-from-its-year-end-spending-bill/|archive-date=14 January 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Sokol|first=Sam|date=18 January 2016|title=US lifts ban on funding 'neo-Nazi' Ukrainian militia|work=[[Jerusalem Post]]|url=https://www.jpost.com/Diaspora/US-lifts-ban-on-funding-neo-Nazi-Ukrainian-militia-441884}}</ref> ==== Қаржы нарықтары ==== [[Сурет:EUR-RUB_exchange_rate.webp|нобай|Рубльге еуро бағамы]] [[Сурет:US_Dollar_-_Russian_Ruble_Exchange_Rate.webp|нобай|АҚШ долларының Ресей рубліне айырбастау бағамы]] [[Сурет:Russian_bonds.webp|нобай|300x300 нүкте|{{center|Ресейлік облигациялар}}Олардың соғыстары кезінде инфляцияны тежеу үшін төңкерілген кірістілік қисықтары (Ресей-грузин соғысы, Ресей-Украина соғысы, 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі){{legend-line|#FFD900 solid 3px|20 айлық облигация}}{{legend-line|#929292 solid 3px|10 айлық облигация}}{{legend-line|#E4181C solid 3px|1 айлық облигация}}{{legend-line|#1C3578 solid 3px|3 айлық облигация}}]] Қырымдағы шиеленістің күшеюіне алғашқы реакция ресейлік және Еуропалық қор нарықтарының құлдырауына әкелді. Интервенция Швейцария франкінің долларға қатысты 2 жылдық ең жоғары деңгейге және еуроға қатысты 1 жылдық ең жоғары деңгейге көтерілуіне әкелді. Еуро мен АҚШ доллары Австралиялық доллар сияқты өсті. Ресей қор нарығы 10 пайыздан астам төмендеді, ал Ресей рублі АҚШ доллары мен еуроға қатысты рекордтық деңгейге жетті. Ресейдің орталық банкі пайыздық мөлшерлемелерді көтеріп, валюта нарықтарында өз валютасын тұрақтандыруға тырысу үшін 12 миллиард долларлық интервенциялар жасады [түсіндіру қажет]. Бидай мен жарма бағасы өсті, өйткені Украина Екі дақылдың да ірі экспорттаушысы болып табылады.<ref>{{Cite news|last=Dreibus|first=Tony|date=3 March 2014|title=Wheat, Corn Prices Surge on Ukraine Crisis|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304815004579417112576465126}}</ref> Кейінірек, 2014 жылдың наурызында қаржы нарықтарының Қырымды аннексиялауға реакциясы таңқаларлықтай жұмсақ болды: әлемдік қаржы нарықтары Қырымда өткен референдумнан кейін бірден өсті, мұның бір түсіндірмесі-санкциялар Ресейдің ертерек басып кіруінен кейін ескерілген. Басқа бақылаушылар 2014 жылдың 17 наурызында дүйсенбіде Ресейге ЕО мен АҚШ-қа қарсы санкциялар жарияланғаннан кейін әлемдік қаржы нарықтарының оң реакциясы бұл санкциялардың Ресейге зиян келтіру үшін тым әлсіз екенін көрсетті деп есептеді. 2014 жылдың тамыз айының басында Германияның 13-ші ірі сауда серіктесі Ресей санкцияларға жауап береді деп қорқып, неміс DAX бір жылда 6%-ға және маусымнан бастап 11%-ға төмендеді.<ref name="SanctionsGermany">{{Cite news|title=German economy hammered by Russian sanctions|publisher=CNBC|url=https://www.cnbc.com/id/101909346|access-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024332/https://www.cnbc.com/id/101909346|archive-date=11 August 2014}}</ref> === Донбасстағы соғысқа Реакция === ==== Украинаның қоғамдық пікірі ==== {{See also|Путин хуйло!}} [[Сурет:2014-12-20._Праздник_солидарности_054.jpg|нобай|Донецктегі ресейшіл жақтаушылар, 20 желтоқсан 2014 жылы]] Ресей аннексиялаған Қырымды қоспағанда, украин жұртшылығына сауалнаманы халықаралық республикалық институт 2014 жылдың 12-25 қыркүйегі аралығында жүргізді. Сауалнамаға қатысқандардың 89%-ы 2014 жылы Ресейдің Украинаға әскери араласуына қарсы болды. Аймақтар бойынша бөлуде Шығыс Украинадан (Днепропетровск облысын қоса алғанда) респонденттердің 78%-ы аталған араласуға қарсы болды, сонымен қатар Украинаның оңтүстігінде 89%, Орталық Украинада 93% және Батыс Украинада 99%. Ана тілінде сөйлейтіндердің 79%-ы және украин тілінде сөйлейтіндердің 95%-ы араласуға қарсы болды. Сауалнамаға қатысқандардың 80%-ы ел біртұтас болып қалуы керек деп мәлімдеді.<ref name="IRI14OCT">{{Cite press release|title=IRI Ukraine pre-election poll shows strong opposition to Russian aggression, support for Kyiv Government|date=14 October 2014|publisher=International Republican Institute|url=https://www.iri.org/news-events-press-center/news/iri-ukraine-pre-election-poll-shows-strong-opposition-russian-aggressi|access-date=17 October 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016232411/https://www.iri.org/news-events-press-center/news/iri-ukraine-pre-election-poll-shows-strong-opposition-russian-aggressi|archive-date=16 October 2014}}</ref> Ресей аннексиялаған Қырымдағы Қырым жұртшылығы арасында сауалнаманы Германиядағы ең ірі GfK нарықты зерттеу ұйымының украин филиалы 2015 жылдың 16-22 қаңтарында жүргізді. Оның нәтижелеріне сәйкес: "сауалнамаға қатысқандардың сексен екі пайызы Қырымның Ресейге қосылуын толық қолдайтынын айтты, ал тағы 11 пайызы ішінара қолдау білдірді. Бұған тек 4 пайызы ғана қарсы болды."<ref>{{Cite news|last=Bershidsky|first=Leonid|date=6 February 2015|title=One Year Later, Crimeans Prefer Russia|publisher=[[Bloomberg News]]|url=https://www.bloombergview.com/articles/2015-02-06/one-year-later-crimeans-prefer-russia|quote=Eighty-two percent of those polled said they fully supported Crimea's inclusion in Russia, and another 11 percent expressed partial support. Only 4 percent spoke out against it.|access-date=13 March 2022|archive-date=13 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413010230/http://www.bloombergview.com/articles/2015-02-06/one-year-later-crimeans-prefer-russia|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ru:Социально-политические настроения жителей Крыма|title=Sotsial'no-politicheskiye nastroyeniya zhiteley Kryma|trans-title=Socio-Political Moods of Crimean Residents|url=https://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029103051/https://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf|archive-date=29 October 2015|access-date=20 December 2018|website=[[GfK Ukraine]]|language=ru|quote=82% крымчан полностью поддерживают присоединение Крыма к России, 11% – скорее поддерживают, и 4% высказались против этого. Среди тех, кто не поддерживает присоединение Крыма к России, больше половины считают, что присоединение было не полностью законным и его нужно провести в соответствии с международным правом|trans-quote=82% of Crimeans fully support the annexation of Crimea to Russia, 11% rather support it, and 4% were against it. Among those who do not support the annexation of Crimea to Russia, more than half believe that the annexation was not completely legal and should be carried out in accordance with international law}}</ref><ref>{{Cite news|date=4 February 2015|title=Poll: 82% of Crimeans support annexation|agency=[[UNIAN]]|url=https://www.unian.info/politics/1040281-poll-82-of-crimeans-support-annexation.html|quote=A total of 82% of the population of the Crimea fully support Russia's annexation of the peninsula, according to a poll carried out by the GfK Group research institute in Ukraine, Ukrainian online newspaper Ukrainska Pravda reported on Wednesday. Another 11% of respondents said that they rather support the annexation of Crimea, while 4% were against it.}}</ref> Левада орталығы мен Киев халықаралық әлеуметтану институты 2020 жылдың қыркүйегінен қазанына дейін жүргізген бірлескен сауалнама көрсеткендей, өзін-өзі жариялаған, КХДР/ЛНР бақылайтын аймақтарда респонденттердің жартысынан көбі Ресейге қосылғысы келді (автономды мәртебесі бар немесе онсыз), ал оннан бірінен азы тәуелсіздік алғысы келді, ал 12% Украина құрамына қайта кіргісі келді. Бұл Киевтің бақылауындағы Донбасстағы респонденттердің сауалнамасының нәтижелеріне қарама-қайшы болды, мұнда басым көпшілігі сепаратистік аймақтарды Украинаға қайтару керек деп есептеді. 2022 жылғы қаңтардағы "Левада орталығы" сауалнамасының нәтижелеріне сәйкес, өзін-өзі жариялаған аймақтардағы тұрғындардың шамамен 70%-ы олардың аумақтары Ресей Федерациясының құрамына кіруі керек деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|first1=John|last1=O'Loughlin|first2=Gwendolyn|last2=Sasse|author2-link=Gwendolyn Sasse|first3=Gerard|last3=Toal|author3-link=Gerard Toal|first4=Mikhail|last4=Minakov|author4-link=Mikhail Minakov|date=23 February 2022|title=Public Opinion in the Divided Donbas: Results of a January 2022 Survey on Both Sides of the Contact Line|url=https://www.wilsoncenter.org/event/public-opinion-divided-donbas-results-january-2022-survey-both-sides-contact-line|website=[[Wilson Center]]|language=en}}</ref> ==== Ресей қоғамдық пікірі ==== [[Сурет:Марш_мира_Москва_21_сент_2014_L1450559.jpg|нобай|Мәскеудегі бейбітшілік наурызы, 21 Қыркүйек 2014 жылы]] 2014 жылдың тамызында жүргізілген "Левада орталығы" сауалнамасы ресейліктердің тек 13%-ы Украинамен ашық соғыста Ресей Үкіметін қолдайтынын көрсетті. Ресейде Украинадағы соғысқа қарсы көше наразылықтары болды. Елеулі наразылықтар алғаш рет наурыз айында болды, ал ірі наразылықтар қыркүйек айында "он мыңдаған" Украинадағы соғысқа Мәскеудің орталығындағы Бейбітшілік шеруімен 2014 жылдың 21 қыркүйегінде "полицияның бақылауымен"наразылық білдірген кезде болды..<ref name="wp20140921">{{Cite news|last=Demirjian|first=Karoun|date=21 September 2014|title=Russian peace march draws tens of thousands in support of Ukraine|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/russian-peace-march-draws-tens-of-thousands-in-support-of-ukraine/2014/09/21/c5a45f35-b07c-4e7b-81ae-8c7d8fcaa0bd_story.html|access-date=23 September 2013}}</ref> === Ресейдің Украинаға басып кіруіне реакция === ==== Украинаның қоғамдық пікірі ==== [[Сурет:02022_1199_Refugees_from_Ukraine_in_Kraków.jpg|нобай|Краковтағы украиндық босқындар соғысқа наразылық білдіруде, 6 наурыз 2022 жылы]] 2022 жылдың наурызында, Ресейдің Украинаға басып кіруінен бір апта өткен соң, украиндықтардың 98%-ы, соның ішінде Украинада тұратын этникалық орыстардың 82%-ы, Лорд Эшкрофттың Қырым мен сепаратистік бақылаудағы аудандарды қамтымаған сауалнамаларына сәйкес, Украинаның кез-келген бөлігі Ресейдің бөлігі екеніне сенбейтіндіктерін айтты. бөлігі Донбасс. Украиндықтардың 97%-ы Ресей президенті Владимир Путин туралы жағымсыз пікірде екенін, ал тағы 94%-ы Ресей Қарулы Күштері туралы жағымсыз пікірде екенін айтты.<ref>{{cite news|title=Ukrainians want to stay and fight, but don't see Russian people as the enemy. A remarkable poll from Kyiv|url=https://www.europeanleadershipnetwork.org/commentary/ukrainians-want-to-stay-and-fight-but-dont-see-russian-people-as-the-enemy-a-remarkable-poll-from-kyiv/|work=[[European Leadership Network]]|date=14 March 2022}}</ref> 2021 жылдың соңында украиндықтардың 75%-ы қарапайым ресейліктерге оң көзқараспен қарайтынын айтты, ал 2022 жылдың мамырында украиндықтардың 82%-ы қарапайым ресейліктерге теріс көзқараспен қарайтынын айтты.<ref>{{cite news|title=Perception index of the Russian-Ukrainian war: results of a telephone survey conducted on May 19–24, 2022|url=https://www.kiis.com.ua/?lang=eng&cat=reports&id=1113&page=1|work=[[Kyiv International Institute of Sociology]]|date=May 2022}}</ref> ==== Ресей қоғамдық пікірі ==== [[Сурет:Russian-list-of-unfriendly-countries.svg|оңға|нобай|{{legend2|#3F48CC}} Ресей {{legend2|#AA0000}} "Ресей дос емес елдерінің тізіміне" енгізілген елдер. Бұл тізімге Ресейге Украинаға басып кіргені үшін санкциялар салған елдер кіреді.<ref>{{cite news|title=Russia outlines plan for 'unfriendly' investors to sell up at half-price|url=https://www.reuters.com/business/russia-outlines-plan-unfriendly-investors-sell-up-half-price-2022-12-30/|work=Reuters|date=30 December 2022}}</ref> ]] 2022 жылдың сәуірінде жүргізілген "Левада орталығы" сауалнамасы сауалнамаға қатысқан ресейліктердің шамамен 74%-ы Украинадағы "арнайы әскери операцияны" қолдағанын көрсетті, бұл Ресейдің қоғамдық пікірі 2014 жылдан бері айтарлықтай өзгергенін көрсетеді. Кейбір дереккөздерге сәйкес, көптеген ресейліктердің "арнайы әскери операцияны" қолдауының себебі үгіт-насихат пен жалған ақпаратқа байланысты. Сонымен қатар, кейбір респонденттер теріс салдардан қорқып, әлеуметтанушылардың сұрақтарына жауап бергісі келмеді деген болжам жасалды. Наурыз айының соңында Ресейде Левада орталығы жүргізген сауалнама мынаны көрсетті: олардың пікірінше, неге әскери операция жасалып жатыр деген сұраққа респонденттер бұл Ресейге шабуылдың алдын алу үшін (43%) Украинадағы бейбіт тұрғындарды, этникалық орыстарды немесе орыс тілділерді қорғау үшін жасалды деп жауап берді (25%), ұлтшылдардан құтылу және Украинаны" деназификациялау " (21%), сондай-ақ Украинаны немесе Донбасс аймағын Ресейге қосу (3%)."Сауалнамаларға сәйкес, Ресей Президентінің рейтингі шапқыншылық қарсаңында 71%-дан 2023 жылдың наурызында 82%-ға дейін өсті.<ref>Isajiw C. (April 6, 2023). [https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/anti-war-russians-struggle-to-be-heard/ "Anti-war Russians struggle to be heard"] ''Atlantic Council.org''. Accessed 12 April 2023.</ref> ==== Америка Құрама Штаттары ==== 2022 жылдың 28 сәуірінде АҚШ президенті Джо Байден Конгресстен Украинаға көмек көрсету үшін қосымша 33 миллиард доллар, оның ішінде Украинаға қару-жарақ жеткізу үшін 20 миллиард доллар сұрады. 5 мамырда Украинаның премьер-Министрі Денис Шмыгал Украина 24 ақпанда Ресей шапқыншылығы басталғаннан бері Батыс елдерінен 12 миллиард доллардан астам қару-жарақ пен қаржылық көмек алғанын мәлімдеді. 2022 жылдың 21 мамырында Америка Құрама Штаттары Украинаға 40 миллиард долларлық жаңа Әскери және гуманитарлық шетелдік көмек бөлу туралы заң қабылдады, бұл тарихи тұрғыдан үлкен қаражат бөлу болды. 2022 жылдың тамызында АҚШ Ресейдің әскери күш-жігеріне қарсы тұру үшін қорғаныс шығындары Ауғанстандағы соғыстың алғашқы 5 жылындағы шығындардан асып түсті. The Washington Post хабарлауынша, Украина майданына жеткізілген жаңа американдық қару-жарақ көптеген құрбандарменевых қимылдарының сценарийін ұсынады. Америка Құрама Штаттары қару-жарақ жеткізілімін ұлғайту және рекордтық 3 миллиард долларлық әскери көмек пакеті арқылы" Украинада тұрақты күш " құруға үміттенеді.<ref name="washingtonpost.com">[https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/08/22/us-weapons-ukraine-offensive/ "New weapons for Ukraine suggest preparation for closer combat"] ''washingtonpost.com.'' Retrieved 22 August 2022.</ref> ==== Ресей әскери жеткізушілері ==== Бірнеше ай бойы ауыр қару-жарақ пен оқ-дәрілердің көп мөлшерін пайдаланғаннан кейін Ресей Федерациясы Ираннан жауынгерлік ұшқышсыз ұшақтарды, жалқау әскерлерге арналған оқ-дәрілерді және көптеген артиллерияларды, Беларуссиядан танктер мен басқа да бронетранспортерлерді алды және Солтүстік Кореядан Артиллериялық оқ-дәрілер мен Ираннан баллистикалық зымырандарды айырбастауды жоспарлады.<ref>{{Cite web|date=18 October 2022|title=Iran agrees to supply missiles as well as drones to Russia|url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/18/iran-agrees-to-supply-missiles-as-well-as-drones-to-russia|access-date=14 November 2022|website=[[The Guardian]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Nissenbaum|first1=Dion|last2=Faucon|first2=Benoit|date=2023-04-24|title=Iran Ships Ammunition to Russia by Caspian Sea to Aid Invasion of Ukraine|language=en-US|work=Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/iran-ships-ammunition-to-russia-by-caspian-sea-to-aid-invasion-of-ukraine-e74e8585|access-date=2023-07-13|issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web|date=3 November 2022|title=British Defense Ministry: Russia loses 40 armored assault vehicles a day in Ukraine|url=https://meduza.io/en/news/2022/11/03/british-defense-ministry-russia-loses-40-armored-assault-vehicles-a-day-in-ukraine|access-date=14 November 2022|website=[[Meduza]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Parfonov|first=Hlib|date=9 November 2022|title=Grouping of Russian Units in Belarus Continues to Swell|url=https://jamestown.org/program/grouping-of-russian-units-in-belarus-continues-to-swell/|journal=Eurasia Daily Monitor|volume=19|issue=167}}</ref><ref>{{Cite news|agency=[[Associated Press]]|date=7 September 2022|title=North Korean ammo will stretch Russia's supply, but with clear limits and drawbacks|language=en|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2022/09/07/1121477374/north-korean-ammo-will-stretch-russias-supply-but-with-clear-limits-and-drawback|access-date=14 November 2022}}</ref> АҚШ Қытайды Ресейге жоғары технологиялық қару жасау үшін қажетті технологияны ұсынды деп айыптады, бұл айыптаулар Қытай жоққа шығарды. АҚШ Украинада соғысып жатқан ресейлік жалдамалы күштерге спутниктік суреттер бергені үшін қытайлық фирмаға қарсы санкциялар енгізді.<ref>{{Cite news|date=2022-03-04|title=Ukraine war: What support is China giving Russia?|language=en-GB|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/60571253|access-date=2023-03-12}}</ref> 2023 жылдың наурызында Батыс елдері Біріккен Араб Әмірліктерінен Парсы шығанағы елі 2022 жылы Ресейге 158 ұшқышсыз ұшу аппаратын экспорттады деген айыптаулар аясында Ресейге әскери мақсаттағы тауарларды қайта экспорттауды тоқтатуды талап етті. 2023 жылдың мамырында АҚШ Оңтүстік Африканы Ресейге қару-жарақ жеткізді деп айыптады, бұл айыптауды Оңтүстік Африка Президенті Кирилл Рамафос жоққа шығарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}}{{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Орыс-украин соғысы| ]] [[Санат:Ғаламдық қақтығыстар]] 6x4ysxw7a23xjxlyjull20y8jvr6fzp 2 725520 3589552 3589079 2026-04-22T04:23:37Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3589552 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Леонор (Астурия ханшайымы)]], [[София, Испания инфантасы]], [[VI Филипп (Испания патшасы)]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == ! [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] ! * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 65gqvz0738fzmi5apwr3g5g0ujruxof 0 737666 3589484 3320892 2026-04-21T23:48:25Z Nurken 111493 3589484 wikitext text/x-wiki '''Чернигов облысы''' ({{lang-uk|Чернігівська область}}) — [[Украина]]ның солтүстігіндегі әкімшілік-аумақтық бірлігі. Батысында [[Киев облысы]]мен, шығысында [[Сумы облысы]]мен, оңтүстігінде [[Полтава облысы]]мен, солтүстігінде [[Беларусь]]тың [[Гомель облысы]]мен және [[Ресей]]дің [[Брянск облысы]]мен шектеседі. Әкімшілік орталығы және ең үлкен қаласы — [[Чернигов]]. Ауданы 31 903 км², халқы 957 665 адам (2022). Чернигов облысы Украина тарихында ірі рөл атқарған. Тумалары қатарында [[Левко Григорьевич Лукьяненко|Левко Лукьяненко]] сияқты тұлғалар болды. {{бастама}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Чернигов облысы]] 0x5mup4vhegsmcw2wd2rly23uu4xf8j 0 740898 3589240 3365042 2026-04-21T15:00:31Z Nurkhan 13652 3589240 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Кіші Рэймонд Дэвис |Шынайы есімі = Raymond Davis Jr. |Суреті = Raymond_Davis,_Jr_2001.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 14.10.1914 |Туған жері = {{Туғанжері|Вашингтон|Вашингтонда}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 31.5.2006 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Блу Пойнт|Блу Пойнтта}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |Ғылыми аясы = [[химия]], [[физика]] |Жұмыс орны = [[Брукхавен ұлттық зертханасы]]<br>[[Monsanto компаниясы]]<br>[[Пенсильвания университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[физик]], [[химик]], [[университет оқытушысы]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Мэриленд университеті, Колледж-Парк]]<br>[[Йель университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[АҚШ Ұлттық ғылым медалі]] (2001)<br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2002)<br>[[Вольф сыйлығы]] (физика, 2000)<br>[[Т. Боннер сыйлығы]] (1988) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Кіші Рэймонд Дэвис''' (14 қазан 1914 – 31 мамыр 2006) — американдық [[химик]] және [[физик]]. Ол 1960-1980 жылдардағы Хоумстейк экспериментінің жетекшісі ретінде танымал, бұл Күннен шығарылатын [[Нейтрино|нейтриноларды]] анықтауға арналған алғашқы тәжірибе болды; Бұл үшін ол [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша 2002 жылғы Нобель сыйлығын]] бөлісті.<ref name="Kenneth">{{Cite journal|author=Lande, Kenneth|title=Obituary: Raymond Davis Jr|journal=Physics Today|date=October 2006|volume=59|issue=10|pages=78–80|doi=10.1063/1.2387099|bibcode=2006PhT....59j..78L|archive-date=free | issn=0031-9228 }}</ref> == Ерте өмірі және білім алуы == Дэвис [[Вашингтон|Вашингтонда]] дүниеге келген, оның әкесі Ұлттық стандарттар бюросының фотографы болған. Әуенді көтере алмаса да анасының көңілінен шығу үшін бірнеше жыл хормен айналысты. Әуе қозғалысының дыбысы әуенді басатындай болғанға дейін ол Уотергейттегі концерттерге қатысуды ұнататын. Өзінен 14 ай кіші інісі Уоррен бала кезінде оның тұрақты серігі болды. Ол 1938 жылы Мэриленд университетінің Компьютерлік, математикалық және жаратылыстану ғылымдары колледжінің құрамына кіретін химия мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Ол да сол мектептен магистр, 1942 жылы [[Йель университеті|Йель университетінен]] [[физикалық химия]] бойынша Ph.D. дәрежесін алды.<ref name="BMNAS">{{Кітап|авторы=Lande, Kenneth |бөлім сілтемесі = |жылы=2018 |тақырыбы=Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences |томы= |орны= Washington, DC |publisher= The National Academies Press |сілтеме=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/davis-raymond.pdf |тарауы=Raymond Davis Jr. 1914–2006 |беттері=1–28}}</ref> == Мансап == Дэвис соғыс жылдарының көп бөлігін [[Юта]] штатындағы Дугвей сынақ алаңында<ref name="Lande">{{Cite journal|author=Lande|first=Kenneth|title=The Life of Raymond Davis, Jr. and the Beginning of Neutrino Astronomy|journal=Annual Review of Nuclear and Particle Science|date=1 November 2009|volume=59|issue=1|pages=21–39|doi=10.1146/annurev.nucl.010909.083753|bibcode=2009ARNPS..59...21L|url=https://www.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev.nucl.010909.083753|accessdate=9 March 2023|language=en|issn=0163-8998}}</ref> химиялық қару сынақтарының нәтижелерін бақылау және оның алдындағы Боннвилл көлінің дәлелі үшін [[Үлкен тұзды көл|Ұлы Тұзды көл]] бассейнін зерттеумен өткізді.<ref name="Nobel">{{Cite web|title=The Nobel Prize in Physics 2002|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2002/davis/biographical/|work=NobelPrize.org|accessdate=9 March 2023}}</ref> 1945 жылы әскерден босағаннан кейін<ref name="Nobel"></ref> Дэвис [[Майамисбург (Огайо)|Огайо штатының Майамисбург]] қаласындағы Монсанто қорған зертханасына жұмысқа орналасып, Америка Құрама Штаттарының Атом энергиясы жөніндегі комиссиясының мүддесіндегі қолданбалы [[Радиохимия|радиохимиямен]] айналысты. 1948 жылы ол [[Ядролық энергетика|атом энергиясын]] бейбіт мақсатта пайдалануды іздейтін Брукхавен ұлттық зертханасына қосылды.<ref name="Lande"></ref> Дэвис одан «жұмыс істеу үшін қызықты нәрсе табуды» сұрағанын және өзінің мансабын [[бета-ыдырау]] процесін түсіндіретін, бірақ бөлек болуы расталмаған [[Нейтрино|нейтриноларды]], бөлшектерді зерттеуге арнағанын хабарлайды. Дэвис бета-ыдырау арқылы нейтринолардың анықталуын зерттеді, бұл процесс нейтрино белгілі бір тұрақты изотоптарды радиоактивті изотоптарға айналдыру үшін ядроға жеткілікті энергия әкеледі. Бұл процестің жылдамдығы өте төмен болғандықтан, нейтрино эксперименттерінде жасалған радиоактивті атомдардың саны өте аз және Дэвис нейтринолардың сигналына ұқсайтын бета-ыдыраудан басқа процестердің жылдамдығын зерттей бастады. Детекторлар ретінде төрт хлорлы көміртекті бөшкелер мен цистерналарды пайдалана отырып, Дэвис [[аргон]]-37-ді өндіру жылдамдығын биіктік функциясы ретінде және жер астындағы тереңдік функциясы ретінде сипаттады. Ол 1954 жылы Брукхейвен реакторында хлор атомдары бар детекторды, кейінірек Саванна өзеніндегі реакторлардың бірін орналастырды. Бұл эксперименттер реакторлар жабылған кезде реакторлар жұмыс істеп тұрған кезде радиоактивті аргонның артық мөлшерін анықтай алмады және бұл хлор реакциясын тудыратын нейтрино мен реакторларда өндірілген антинейтринолардың бір-бірінен ерекшеленетіндігінің алғашқы тәжірибелік дәлелі ретінде қабылданды. Нейтриноларды анықтау антинейтриноларды анықтамаудан әлдеқайда қиын болды. Дэвис күн сәулесінен нейтринолардың дәлелін алғаш рет анықтаған кең ауқымды радиохимиялық нейтрино детекторы Хоумстейк экспериментінің жетекші ғалымы болды.<ref name="Lande"></ref> Дэвис 2002 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] жапон физигі Масатоши Кошибамен және итальяндық Риккардо Джакконимен [[Астрофизика|астрофизикаға]] қосқан ізашарлықтары үшін бөлісті, Дэвис ғарыштық [[Нейтрино|нейтриноларды]] анықтаудағы жұмысы,<ref name="Prize">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2002/press.html|title=Press Release: The 2002 Nobel Prize in Physics|publisher=Nobel Media AB|work=nobelprize.org|accessdate=2017-03-29}}</ref> Хоумстейк экспериментінде күн нейтрино мәселесін қарастырғаны үшін танылды. Сыйлық алған кезде ол 88 жаста еді. == Жеке өмір == Дэвис әйелі Анна Торримен Брукхейвенде кездесті және олар бірге 21 футтық ағаш желкенді, ''Halcyon'' кемесін құрастырды. Олардың бес баласы болды және 50 жылдан астам Нью-Йорктегі Блю Пойнттағы бір үйде тұрды.<ref name="Nobel"></ref> Ол [[Альцгеймер ауруы|Альцгеймер ауруының]] асқынуынан Нью-Йорктегі Блю Пойнт қаласында қайтыс болды. == Құрмет грамоталары мен марапаттары == [[Сурет:Raymond_Davis,_Jr_&_GW_Bush.jpg|нобай| Дэвис президент Буштан ғылым медалін алу сәті, сол жақта OSTP директоры Марбургер]] * 2003, Бенджамин Франклин медалі (Джон Н. Бахколл және Масатоши Кошибамен бірге)<ref name="Gaisser">{{Cite journal|author=Gaisser|first=Thomas K.|title=Neutrinos from the Sun: The 2003 Benjamin Franklin Medal in Physics presented to John Bahcall11Institute for Advanced Study, School of Natural Sciences, Princeton, NJ 08540, USA., Raymond Davis, Jr.22Department of Physics and Astronomy, University of Pennsylvania, Philadelphia, PA 19104, USA., and Masatoshi Koshiba33International Center for Elementary Particle Physics, University of Tokyo, 7-3-1 Hongo, Bunkyo-ku, Tokyo 113-8654, Japan.|journal=Journal of the Franklin Institute|date=1 May 2004|volume=341|issue=3|pages=223–229|doi=10.1016/j.jfranklin.2003.12.024|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0016003203001078|language=en|issn=0016-0032}}</ref> * 2002, [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] (Масатоши Кошибамен бірге)<ref name="Prize"></ref> * 2001, [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Ұлттық ғылым медалі]]<ref>{{Cite web|title=The President's National Medal of Science: Recipient Details {{!}} Raymond Davis|url=https://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=99|work=NSF - National Science Foundation|accessdate=9 March 2023}}</ref><ref>[https://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.cfm?recip_id=99 National Science Foundation – The President's National Medal of Science]</ref> * 2000, Физика бойынша Вольф сыйлығы<ref>{{Cite web|title=Raymond Davis Jr.|url=https://wolffund.org.il/2018/12/10/raymond-davis-jr/|work=Wolf Foundation|accessdate=9 March 2023|date=10 December 2018}}</ref> * 1996, Америка астрономиялық қоғамының Джордж Эллери Хейл сыйлығы<ref>{{Cite web|title=Hale Prize awarded to Raymond Davis|url=https://solarnews.nso.edu/01_96/|work=SolarNews|date=January 1, 1996|accessdate=9 March 2023}}</ref><ref>{{Cite web|title=George Ellery Hale Prize - Previous Winners|url=https://spd.aas.org/prizes/hale/previous|work=AAS Solar Physics Division|accessdate=9 March 2023}}</ref> * 1994, Америка астрономиялық қоғамының Беатрис М.Тинсли сыйлығы<ref>{{Cite journal|title=Acoustics Work Honored at ASA Meeting|journal=Physics Today|date=1 July 1994|volume=47|issue=7|pages=75|doi=10.1063/1.2808583|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/abs/10.1063/1.2808583?journalCode=pto|issn=0031-9228}}</ref><ref>{{Cite web|title=Beatrice M. Tinsley Prize|url=https://aas.org/grants-and-prizes/beatrice-m-tinsley-prize|work=American Astronomical Society|accessdate=9 March 2023}}</ref> * 1992, Америка физика қоғамының В. Х. Панофский сыйлығы<ref>{{Cite web|title=1992 W.K.H. Panofsky Prize in Experimental Particle Physics Recipient|url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Davis&first_nm=Raymond&year=1992|work=The American Physical Society|accessdate=9 March 2023|lang=en}}</ref> * 1988, Том В. Боннер Америкалық Физика қоғамының сыйлығы<ref>{{Cite web|title=1988 Tom W. Bonner Prize in Nuclear Physics Recipient|url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Davis&first_nm=Raymond&year=1988|work=The American Physical Society|accessdate=9 March 2023|lang=en}}</ref> * 1978, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясының]] физика бойынша Комсток сыйлығы<ref name="Comstock">{{Cite web|title=Comstock Prize in Physics|url=http://www.nasonline.org/programs/awards/comstock-prize-in-physics.html|work=[[National Academy of Sciences]]}}</ref> == Көрнекті жұмыстар == * {{Cite journal|author=Davis, Raymond Jr.|title=Attempt to detect the Antineutrinos from a Nuclear Reactor by the ³⁷Cl ({{overline|ν}}, e^&minus;) ³⁷Ar Reaction|journal=Physical Review|volume=97|date=1953|doi=10.1103/PhysRev.97.766|bibcode=1955PhRv...97..766D|issue=3|archive-date=free}} – Non-detection of antineutrinos with chlorine * {{Cite journal|author=Davis, Raymond Jr.|title=Solar Neutrinos II, Experimental|journal=Physical Review Letters|volume=12|date=1964|doi=10.1103/PhysRevLett.12.303|bibcode=1964PhRvL..12..303D|issue=11|archive-date=free}} – Proposal for Homestake Experiment * {{Cite journal|author=Cleveland, B. T.|title=Measurement of the solar electron neutrino flux with the Homestake chlorine detector|journal=Astrophysical Journal|volume=496|issue=1|date=1998|pages=505–526|doi=10.1086/305343|bibcode=1998ApJ...496..505C|archive-date=free}} – final results of Homestake Experiment == Басқа басылымдар == * Дэвис, кіші Р. және ДС Хармер. [https://www.osti.gov/biblio/4620355-solar-neutrinos «Күн нейтриндері»], Брукхавен ұлттық зертханасы (BNL), (желтоқсан 1964). * Дэвис, Р.Кіші [https://www.osti.gov/biblio/4811423-search-neutrinos-from-sun «Күннен нейтриноларды іздеу»], Брукхавен ұлттық зертханасы (BNL), Америка Құрама Штаттарының Энергетика министрлігі ( Атом энергиясы жөніндегі комиссияның бұрынғы агенттігі арқылы), (1968). * Дэвис, кіші Р. және Дж. Эванс кіші [https://www.osti.gov/biblio/7330079-report-brookhaven-solar-neutrino-experiment «Брукхавен күн нейтриносының эксперименті туралы есеп»], Брукхавен ұлттық зертханасы (BNL), (22 қыркүйек, 1976 ж.). * Дэвис, кіші Р., Эванс, JC & BT Кливленд. [https://www.osti.gov/biblio/6627925-solar-neutrino-problem «Күн нейтрино мәселесі»], Брукхавен ұлттық зертханасы (BNL), (28 сәуір, 1978 ж.). * Дэвис, кіші Р., Кливленд, BT және Дж.К. Роули. [https://www.osti.gov/biblio/6468305-variations-solar-neutrino-flux «Күн нейтрино ағынындағы өзгерістер»], [[Пенсильвания университеті|Пенсильвания университетінің]] астрономия және астрофизика бөлімі, Лос-Аламос ұлттық зертханасы (LANL), Брукхавен ұлттық зертханасы (BNL), (2 тамыз, 1987 ж.). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.pbs.org/wgbh/nova/neutrino/ Елес бөлшек] PBS NOVA {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] e21obrdz9dmt3w3pzzp75t4jyre6e6c 0 743536 3589387 3477433 2026-04-21T22:31:44Z Nurken 111493 3589387 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Эдуард Москалёв | Шынайы есімі = Едуард Москальов | Суреті = Eduard Moskaliov 2018 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Москалёв, 2018 жыл | Титулы = [[Украинаның Курск облысын басып алуы|Курск облысы әскери комендатурасының басшысы]] | Ту = Flag of Ukraine.svg | Ту2 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Президент = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] | Басқара бастады = 15 тамыз 2024 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''лауазымы құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Туған күні = 22.12.1973 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Құрамында болды = {{байрақ|Украина}} | Әскер түрі = {{flagicon image|Ensign of the Ukrainian Ground Forces.svg|border}} [[Украина Құрлықтағы әскерлері]] | Атағы = [[генерал-майор]] | Басқарды = * [[Шығыс оперативтік қолбасшылығы]] * [[Біріккен күштер операциясы]] * [[Украинаның Курск облысын басып алуы]] | Шайқасы = [[Орыс-украин соғысы]]<br>∟[[Донбастағы соғыс]]<br>∟[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] | Commons = Eduard Moskaliov | Марапаттары = {{Қатар |{{II дәрежелі Богдан Хмельницкий ордені (Украина)}} |{{III дәрежелі Богдан Хмельницкий ордені (Украина)}} }} }} '''Эдуард Михайлович Москалёв''' ([[22 желтоқсан]] [[1973 жыл]]ы туған)<ref>{{Cite web|url= https://www.volunteer.su/content/moskalyov-eduard-mihaylovich#:~:text=Москалёв%20Эдуард%20Михайлович.%2022.12.1973.%20ФИО%20на%20русском: |title= Москалёв Эдуард Михайлович {{!}} Независимый информационный центр «Волонтер» |work= www.volunteer.su |accessdate= 2023-03-04}} {{Wayback|date= 2023-03-04 |url= https://web.archive.org/web/20230304133230/https://www.volunteer.su/content/moskalyov-eduard-mihaylovich#:~:text=Москалёв%20Эдуард%20Михайлович.%2022.12.1973.%20ФИО%20на%20русском:}}</ref> — украиналық әскери қайраткер, [[генерал-майор]] және [[Шығыс оперативтік қолбасшылығы]]ның басшысы,<ref>{{Cite web|url= https://dn.gov.ua/ua/news/u-mariupoli-viznacheni-peremozhci-5-go-sezonu-chempionatu-ukrayini-z-futbolu-ligi-uchasnikiv-ato-divizionu-shid |title= У Маріуполі визначені переможці 5-го сезону чемпіонату України з футболу Ліги учасників АТО дивізіону «Схід» |work= dn.gov.ua |accessdate= 2019-12-06}}</ref> [[Орыс-украин соғысы]]на қатысуда. 2012 жылы [[Десна (оқу орталығы)|Құрлықтағы әскерлердің 169-оқу орталығы]]ндағы {{iw|300-танк оқу полкі|300-танк оқу полкіне|ru|300-й учебный танковый полк}} басшылық етті.<ref name="bbc">{{Cite web|url= https://www.bbc.com/russian/articles/cr40nqyppe1o |title= Комендант Москалев. Кого Киев назначил руководить захваченной территорией Курской области |lang= ru |author= Святослав Хоменко |publisher= [[BBC News]] |date= 2024-08-16 |accessdate= 2024-08-17}}</ref> 2022 жылғы 15 наурыздан 2023 жылғы 26 ақпанға дейін [[Біріккен күштер операциясы]]на қолбасшы болды.<ref>{{Cite web|lang= ru |url= https://www.rbc.ua/ukr/news/zelenskiy-naznachil-novogo-komanduyushchego-1647354951.html |title= Зеленський призначив нового командувача ООС |lang= uk |publisher= [[РБК]]-Украина |accessdate= 2022-03-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220315184905/https://www.rbc.ua/ukr/news/zelenskiy-naznachil-novogo-komanduyushchego-1647354951.html |date= 2022-03-15}}</ref> 2024 жылғы тамызда Москалёв [[Курск облысындағы шайқастар (2024 жылдан)|Курск облысына басып кіруі]] кезіндегі Украина басып алған [[Украинаның Курск облысын басып алуы|Курск облысының әскери коменданты]] болып тағайындалды.<ref name="bbc" /> == Марапаттары == * II дәрежелі [[Богдан Хмельницкий ордені (Украина)|Богдан Хмельницкий ордені]] (19 наурыз 2022);<ref>{{Cite web|url= https://www.president.gov.ua/documents/1492022-41749 |title= УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №149/2022. Про відзначення державними нагородами України |lang= uk |publisher= [[Украина президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-19 |accessdate= 2024-08-23}}</ref> * III дәрежелі [[Богдан Хмельницкий ордені (Украина)|Богдан Хмельницкий ордені]] (29 қыркүйек 2014).<ref>{{Cite web|url= https://www.president.gov.ua/documents/7472014-17711 |title= УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №747/2014. Про відзначення державними нагородами України |lang= uk |publisher= [[Украина президенті]]нің ресми сайты |date= 2014-09-29 |accessdate= 2024-08-23}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Москалёв, Эдуард Михайлович}} [[Санат:Украинада туғандар]] [[Санат:Украина әскерилері]] [[Санат:Украина саясаткерлері]] [[Санат:Ресейдің басып кіруінен Украина қорғанысы қатысушылары (2022)]] [[Санат:Генерал-майорлар (Украина)]] qy685b5qrt85jlioaepogxstr9hjb30 3 747226 3589409 3578578 2026-04-21T23:08:15Z Kasymov 10777 /* Үлгі:ПозКарта Қазақстан Астана */ жаңа бөлім 3589409 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ewww with}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 23:04, 2024 ж. қазанның 23 (+05) == Мұратбекұлы Еркебұлан == '''Жуан жазу''' [[Қатысушы:Ewww with|Ewww with]] ([[Қатысушы талқылауы:Ewww with|талқылау]]) 23:26, 2024 ж. қазанның 23 (+05) == Қазақша үлгілер == Кеш жарық! Қазақша үлгілерді қолдану керек, сонымен қатар дереккөздерді қосу керек. Алдыңғы қатысушының еңбегін жоймауды өтінемін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:14, 2025 ж. шілденің 4 (+05) == Үлгі қою == Үлгіні мақаланың ортасына емес бас жағына қояды, соны ескеріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:29, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :сәлеметсіз жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 19:28, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::Қайтадан сол қателіктерді жасап жатырсыз, сосын дереккөздер нақты сөйлемнің артынан қойылады. сізде бәрін мақаланың аяқ жағына жинай салыпсыз, басқа тілдегі уикипедия дереккөз бола алмайды [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:42, 2025 ж. шілденің 9 (+05) == Қаласы, өзені == Мақала атауына ''қаласы, өзені'' деген қосымша сөздер қажет емес. Бір аттас болса жақша ішіне жазу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 11:14, 2025 ж. шілденің 9 (+05) :Қалай сонда басқа адамдар деген жақша не өзен дегендерді жақшасыз жаза береді ғой ал менікі олай емес? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 14:32, 2025 ж. шілденің 10 (+05) ::????? Не айттыңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:02, 2025 ж. шілденің 14 (+05) == !!!!!!!!!!!!!! == ЕСКЕРТУ! Талқыға салмай, әрі толық түсінбесеңіз, мақаланы жылжытпаңыз, санат жасай алмасаңыз жасамаңыз. Сәздәң кесіріңізден Қонаев мақаласында қате шығып жатыр. Өзені, қаласы, ағасы, тағы сол сияқты жалғау сияқты мақала атауына керек емес [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:05, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Сурет == Кеш жарық! Үлгілерге суреттерді дұрыс қойып жүрген жоқсыз, артыңыздан түзетіп келе жатырмын. Келесі уақытта кері қайтарылады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:41, 2025 ж. тамыздың 11 (+05) :Сосын сіз халық санын өзгертіпсіз, дереккөз ше???? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:45, 2025 ж. тамыздың 11 (+05) == Шағын қателіктер. == Кеш жарық, басқа тілден копи паст болғандықтан, тыныс белгілері сөзден кейін айдалада жатыр, үлгілер бірінші қойылады, сөйлем емес, Сурет деген қазақша бар, сізде Image. Аяғына дейін жеткізіңіз. Тексерілді деген үлгіні алмаңыз! Немесе 1 аптаға бұғатталасыз. Ақылдаспай, талқыға салмай мақала атауын өзгертуші болмаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:35, 2025 ж. тамыздың 14 (+05) :Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:35, 2025 ж. тамыздың 17 (+05) == неге моңғолша? == Сурет атаулары неге моңғолша? кері қайтарамын [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:19, 2025 ж. тамыздың 27 (+05) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:29, 2025 ж. қарашаның 3 (+05) :Ассалаумағалейкум, кешіріңіз, 1 ай көрмей қалыппын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 21:18, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05) ::Ештеңе етпес, жақында тағы сайлау болады) [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:24, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05) == Дереккөздер == Қайырлы түн! [[Бозанбай (өзен)|Мақалаға]] небір ақпарат қосқанда дереккөздерін келтіруіңізді сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :Назар аударыңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:45, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 02:12, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) == Интеруики == Кеш жарық! Интеруикиді міндетті түрде қою керек. Соны ескере жүріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:08, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) :Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:46, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) ::'''!!!!!!!!!!!???????''' [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:05, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::Неге интеруики қою қиын болды екен? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:12, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) ::::қойып жатырмын, тек уақыт аз болып тұр және сол қолмен жазу қиын болып тұр, оң қолым сынып қалған [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::::Мен жалпы үлгілерге меңзегенмін. Сосын интеруикиді олай қоймайды, 10 бұрынғы әдіс мынау [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:54, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) ::::::сонда жаңасы қалай, мен тек ескісін білемін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:43, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) == Гиперсілтеме == Кеш жарық! Әр жылға сілтеме қоюдың не керегі бар? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:29, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) :Ассалаумағалейкум, байт көбейту үшін жасап жатырмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::Олай дұрыс емес. Жалпы мақала көлемін (байтпен) сілтеме қоймай-ақ үлкейтуге болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:34, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) :::Иә, сіздікі дұрыс, бырақ менде ой бар. Мысалға мөлшері көп сөз жазғанда жалығып, шаршағанда қысқа қысқа сөз белгілер жазғанды жөн көрем. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) == Windows нұсқалары == Неге тағы да интеруики жоқ осы санаттарда, бір жеткізе алмадым. Түсінбедім сіздерді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :Ассалаумағалейкум, бұл санатта интеруики жоқ себебі бұл тақырыпта тек BetaWiki-де ғана бар [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:55, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::Жалпы ортада бар санаттар жасау керек еді. Жаңа бірнәрсе ойлап тапппай, сосын жаңа мақалалар да интеруики жоқ [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:11, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) :::Енді ары қарай не болады? солай бір мақалаға бір санаттаң ба? Жедел жоюға ұсынып, ағылшын немесе орыс уикиден қарап қайтадан жасаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:49, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::::Ассалаумағалейкүм, орыс тілі мен ағылшын тілінде осы тақырыпқа байланысты мақалалар жазсам (мақала/Санат) болама? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:48, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) :::::Түсінбедім. Сіз бастаған санаттар басқа тілде жоқ па? Әо мақалаға жеке санат ашып отырасыз ба? Сондай сұрақ болды [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:12, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) ::::::Уикипедияның өзінде жоқ, тек BetaWiki де бар [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:10, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) == Үлгі:ПозКарта Қазақстан Астана == Интеруикді мен қойып шықтым. Неге әлі күнге дейін қоя алмаймы жүрсіз? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 04:08, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) hv43hptj9vforgewzz3cezsntapuvqw 3589591 3589409 2026-04-22T07:28:30Z MuratbekErkebulan 162992 /* Үлгі:ПозКарта Қазақстан Астана */ Жауап беру 3589591 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ewww with}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 23:04, 2024 ж. қазанның 23 (+05) == Мұратбекұлы Еркебұлан == '''Жуан жазу''' [[Қатысушы:Ewww with|Ewww with]] ([[Қатысушы талқылауы:Ewww with|талқылау]]) 23:26, 2024 ж. қазанның 23 (+05) == Қазақша үлгілер == Кеш жарық! Қазақша үлгілерді қолдану керек, сонымен қатар дереккөздерді қосу керек. Алдыңғы қатысушының еңбегін жоймауды өтінемін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:14, 2025 ж. шілденің 4 (+05) == Үлгі қою == Үлгіні мақаланың ортасына емес бас жағына қояды, соны ескеріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:29, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :сәлеметсіз жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 19:28, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::Қайтадан сол қателіктерді жасап жатырсыз, сосын дереккөздер нақты сөйлемнің артынан қойылады. сізде бәрін мақаланың аяқ жағына жинай салыпсыз, басқа тілдегі уикипедия дереккөз бола алмайды [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:42, 2025 ж. шілденің 9 (+05) == Қаласы, өзені == Мақала атауына ''қаласы, өзені'' деген қосымша сөздер қажет емес. Бір аттас болса жақша ішіне жазу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 11:14, 2025 ж. шілденің 9 (+05) :Қалай сонда басқа адамдар деген жақша не өзен дегендерді жақшасыз жаза береді ғой ал менікі олай емес? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 14:32, 2025 ж. шілденің 10 (+05) ::????? Не айттыңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:02, 2025 ж. шілденің 14 (+05) == !!!!!!!!!!!!!! == ЕСКЕРТУ! Талқыға салмай, әрі толық түсінбесеңіз, мақаланы жылжытпаңыз, санат жасай алмасаңыз жасамаңыз. Сәздәң кесіріңізден Қонаев мақаласында қате шығып жатыр. Өзені, қаласы, ағасы, тағы сол сияқты жалғау сияқты мақала атауына керек емес [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:05, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Сурет == Кеш жарық! Үлгілерге суреттерді дұрыс қойып жүрген жоқсыз, артыңыздан түзетіп келе жатырмын. Келесі уақытта кері қайтарылады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:41, 2025 ж. тамыздың 11 (+05) :Сосын сіз халық санын өзгертіпсіз, дереккөз ше???? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:45, 2025 ж. тамыздың 11 (+05) == Шағын қателіктер. == Кеш жарық, басқа тілден копи паст болғандықтан, тыныс белгілері сөзден кейін айдалада жатыр, үлгілер бірінші қойылады, сөйлем емес, Сурет деген қазақша бар, сізде Image. Аяғына дейін жеткізіңіз. Тексерілді деген үлгіні алмаңыз! Немесе 1 аптаға бұғатталасыз. Ақылдаспай, талқыға салмай мақала атауын өзгертуші болмаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:35, 2025 ж. тамыздың 14 (+05) :Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:35, 2025 ж. тамыздың 17 (+05) == неге моңғолша? == Сурет атаулары неге моңғолша? кері қайтарамын [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:19, 2025 ж. тамыздың 27 (+05) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:29, 2025 ж. қарашаның 3 (+05) :Ассалаумағалейкум, кешіріңіз, 1 ай көрмей қалыппын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 21:18, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05) ::Ештеңе етпес, жақында тағы сайлау болады) [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:24, 2025 ж. желтоқсанның 3 (+05) == Дереккөздер == Қайырлы түн! [[Бозанбай (өзен)|Мақалаға]] небір ақпарат қосқанда дереккөздерін келтіруіңізді сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :Назар аударыңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:45, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 02:12, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) == Интеруики == Кеш жарық! Интеруикиді міндетті түрде қою керек. Соны ескере жүріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:08, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) :Ассалаумағалейкум, жақсы [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:46, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) ::'''!!!!!!!!!!!???????''' [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:05, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::Неге интеруики қою қиын болды екен? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:12, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) ::::қойып жатырмын, тек уақыт аз болып тұр және сол қолмен жазу қиын болып тұр, оң қолым сынып қалған [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :::::Мен жалпы үлгілерге меңзегенмін. Сосын интеруикиді олай қоймайды, 10 бұрынғы әдіс мынау [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:54, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) ::::::сонда жаңасы қалай, мен тек ескісін білемін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:43, 2026 ж. наурыздың 30 (+05) == Гиперсілтеме == Кеш жарық! Әр жылға сілтеме қоюдың не керегі бар? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:29, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) :Ассалаумағалейкум, байт көбейту үшін жасап жатырмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::Олай дұрыс емес. Жалпы мақала көлемін (байтпен) сілтеме қоймай-ақ үлкейтуге болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:34, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) :::Иә, сіздікі дұрыс, бырақ менде ой бар. Мысалға мөлшері көп сөз жазғанда жалығып, шаршағанда қысқа қысқа сөз белгілер жазғанды жөн көрем. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) == Windows нұсқалары == Неге тағы да интеруики жоқ осы санаттарда, бір жеткізе алмадым. Түсінбедім сіздерді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :Ассалаумағалейкум, бұл санатта интеруики жоқ себебі бұл тақырыпта тек BetaWiki-де ғана бар [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 09:55, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::Жалпы ортада бар санаттар жасау керек еді. Жаңа бірнәрсе ойлап тапппай, сосын жаңа мақалалар да интеруики жоқ [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:11, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) :::Енді ары қарай не болады? солай бір мақалаға бір санаттаң ба? Жедел жоюға ұсынып, ағылшын немесе орыс уикиден қарап қайтадан жасаңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:49, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::::Ассалаумағалейкүм, орыс тілі мен ағылшын тілінде осы тақырыпқа байланысты мақалалар жазсам (мақала/Санат) болама? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:48, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) :::::Түсінбедім. Сіз бастаған санаттар басқа тілде жоқ па? Әо мақалаға жеке санат ашып отырасыз ба? Сондай сұрақ болды [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:12, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) ::::::Уикипедияның өзінде жоқ, тек BetaWiki де бар [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:10, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) == Үлгі:ПозКарта Қазақстан Астана == Интеруикді мен қойып шықтым. Неге әлі күнге дейін қоя алмаймы жүрсіз? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 04:08, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) :Ассалаумағалейкум, бос уақытым азайып кетті [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:28, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) fxozy3s394xplaj42u68ojhddlu54t0 0 755300 3589526 3447290 2026-04-22T00:57:32Z Nurken 111493 3589526 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Великие Мосты |шынайы атауы = {{lang-uk|Великі Мости}} |сурет = Синагога у Великих Мостах 37.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Украина |елтаңба = POL Mosty Wielkie COA.svg |ту = Velyki mosty prapor.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =50 |lat_min =14 |lat_sec =24 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =08 |lon_sec =22 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Львов облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Шептицкий ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1472 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Августов |статус алуы = 1940 |жер аумағы = 7,91 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5 967 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 795 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[украиндар]], [[орыстар]], [[поляктар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +380 3257 |пошта индексі = |пошта индекстері = 80074—80075 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Velyki Mosty |сайты = |сайт тілі = }} '''Великие Мосты''' ({{lang-uk|Великі Мости}}) — [[Украина]]ның [[Львов облысы]] [[Шептицкий ауданы]]ндағы қала. Великие Мосты қалалық қоғамдастығының әкімшілік орталығы. 2025 жылы Великие Мосты қаласының тұрғындарының саны 5 967 адамды құрады.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/ua/population_of_great_bridges_6544.html?ysclid=m8o2eaq63m287638035|title=Великие Мосты халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-25 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Рата өзенінің (Бугтың саласы) сол жағалауында, облыс орталығынан 25 км және Львов-Ковель желісінде Горняк темір жол стансасынан 16 км жерде орналасқан. Қаланы Львов-Сокал-Брест тас жолы кесіп өтеді.<ref>{{cite web|url=https://igsu.su/Lvovskaja.obl/Sokalxskij.rajon/Velikie_Mosty.html|title=Қалалар мен ауылдардың тарихы. Великие Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-25 |lang=}}</ref> == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Великие Мосты — шағын қала. Ол өз елінде халық саны бойынша 315-орында ([[Украина]]), облыста 34-орында ([[Львов облысы]]). Әлемдегі барлық қалалар арасындағы орны: шамамен 31 243-орын. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: [[Сосновка (қала, Львов облысы)|Сосновка]] (10 км), [[Червоноград]] (17 км), [[Белз]] (18 км), [[Каменка-Бугская]] (20 км), [[Жовква]] (23 км), [[Сокаль]] (28 км), [[Угнев]] (31 км), [[Радехов]] (35 км), [[Рава-Русская]] (36 км), [[Дубляны]] (37 км), [[Львов]] (45 км), [[Буск]] (45 км), [[Винники]] (47 км), [[Горохов]] (52 км), [[Новояворовск]] (53 км), [[Глиняны]] (53 км), [[Нововолынск]] (55 км), [[Томашув-Любельский]] (56 км, Польша), [[Нароль]] (58 км, Польша), [[Пустомыты]] (60 км).<ref>{{cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Velyki%20Mosty&id=7155|title=Великие Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-25 |lang=}}</ref> == Тарихы == Елді мекеннің бастапқы атауы — Мистки, шежірелер осы атаумен XVI ғасырдан бастап ауылды тіркеп келеді. Кейінірек шаруалардың өздері оны Августов деп өзгертті, бұл қалаға Магдебург құқығын берген поляк королі Сигизмунд Августқа құрмет ретінде қабылданды. 1770 жылдан бастап барлық жерде тек жаңа атау — Великие Мосты қолданылады. Кезінде қалада үш көпір болған және олардың әрқайсысынан ақы алынатындықтан, бұл елді мекеннің түпкілікті атауы осыдан шыққан. Великие Мосты тарихы негізінен қаланың сауда және қолөнер орталығы ретінде дамуымен байланысты. Қаланы дамыту үшін бірінші мэр Андрей Рокицкий қала буржуазиясын барлық жұмыстан, салықтар мен алымдардан босатты. Сонымен қатар, еврейлерге Велики Мостиге қоныстануға рұқсат етілді. Сауданың дамуына жәрмеңкелер ықпал етті. Осындай қолайлы жағдайлар қаланың тез әрі қарқынды дамуына мүмкіндік берді. 1569 жылы қалада 257 үй болды, бұл ортағасырлық қоныс үшін айтарлықтай сан еді. Сонымен қатар, бірнеше өнеркәсіп орындары мен ондаған түрлі кәсіп иелері болды. 1662 жылы татарлардың жойқын шабуылына қарамастан, Великие Мосты қиратудан тез қалпына келтірілді. Қала XVII ғасырда одан әрі дамыды. 30-шы жылдары мектеп ашылды. XIX ғасырда ескінің орнына жаңа шіркеу салынды. ХІХ ғасырда жергілікті ормандарда шайыр өңдеуден алдыңғы орынға шықты. 1939 жылғы 4 желтоқсаннан бастап Львов облысының құрамына кірді (КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1939 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығы). 1940 жылдан – қала. 1941 жылғы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталып, қала майдан даласына енді. 1941 жылғы 27 маусымда оны неміс әскерлері басып алды. 1944 жылы 18 шілдеде Львов-Сандомиер операциясы кезінде 1-Украина майданының әскерлерімен азат етілген.<ref>{{cite web|url=https://mista.ua/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%9B%D1%8C%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B|title=Великие Мосты қалалық веб-сайты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-25 |lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Великие Мосты – көне қала, бірақ онда тарихи ғимараттар аз. Олардың қатарында Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында салынған синагоганың қирандылары, 1837 жылғы шағын шіркеу және аустриялық кезеңдегі казармалар бар, олар әлі күнге дейін мақсатына сай пайдаланылып келеді.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/13729-Velikie-Mosty.html|title=Украина. Львов облысы. Великие Мосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-25 |lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Украина қалалары]] [[Санат:Львов облысы қалалары]] 0yk5e4bp3qchzoispsgi2t9qujlez2q 0 755339 3589525 3447479 2026-04-22T00:54:38Z Nurken 111493 3589525 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Глиняны |шынайы атауы = {{lang-uk|Глиняни}} |сурет = Глиняни. Церква УСПІННЯ ПР. БОГОРОДИЦІ.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Украина |елтаңба = Coat Of Arms of Hlyniany.png |ту = Flag of Hlyniany.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =49 |lat_min =49 |lat_sec =24 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =31 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Львов облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Львов ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1379 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1993 |жер аумағы = 5,45 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 231 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 422 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 547 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[украиндар]], [[орыстар]], [[поляктар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +380 3265 |пошта индексі = |пошта индекстері = 80720—80721 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Hlyniany |сайты = |сайт тілі = }} '''Глиняны''' ({{lang-uk|Глиняни}}) — [[Украина]]дағы [[Львов облысы]]ның [[Львов ауданы]]ндағы қала. Глиняны қалалық қоғамдастығының әкімшілік орталығы. 2025 жылы Глиняны қаласының тұрғындарының саны 3 422 адамды құрады.<ref>{{cite web|url=https://chislennost.com/ru/ua/population_of_clayany_6558.html?ysclid=m8ot6uwvue945087781|title=Глиняны халқы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-26 |lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Перегноевка өзенінің бойында (Висла бассейні), аудан орталығынан 37 км, Львов-Тернополь желісіндегі Красное стансасынан 14 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://igsu.su/Lvovskaja.obl/Zoloczevskij.rajon/Glinjany.html|title=Қалалар мен ауылдардың тарихы. Глиняны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-26 |lang=}}</ref> == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Глиняны — шағын қала. Ол өз елінде халық саны бойынша 328-орында ([[Украина]]), облыста 42-орында ([[Львов облысы]]). Әлемдегі барлық қалалар арасында шамамен 37 005-орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: [[Буск]] (17 км), [[Перемышляны]] (17 км), [[Бибрка]] (25 км), [[Золочев]] (27 км), [[Винники]] (27 км), [[Дубляны]] (32 км), [[Львов]] (34 км), [[Каменка-Бугская]] (34 км), [[Пустомыты]] (44 км), [[Жовква]] (46 км), [[Рогатин]] (46 км), [[Новый Роздол]] (47 км), [[Ходоров]] (48 км), [[Зборов]] (48 км), [[Николаев]] (50 км), [[Бережаны]] (51 км), [[Радехов]] (51 км), [[Великие Мосты]] (53 км), [[Броды]] (54 км), [[Сосновка (қала, Львов облысы)|Сосновка]] (55 км).<ref>{{cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Hlyniany&id=7169|title=Глиняны|accessdate=2025-03-26}}</ref> == Тарихы == Қазір Глиняны орналасқан аумақ палеолит дәуірінің соңғы кезеңінде, яғни шамамен 20 мың жыл бұрын мекендеген. Ежелгі орыс дәуірінде (XI—XIII ғғ.) мұнда Полтва өзенінің жағасында айтарлықтай үлкен қоныс болған. Глиняны туралы алғашқы дерек 1379 жылдан басталады. XIV ғасырдың бірінші жартысында Глиняны Галиция-Волын княздігінің бір бөлігі болды. Кейіннен елді мекен Польшаның Рутен воеводствосының Львов жерінің құрамына кірді. 1397 жылы 12 мамырда король Владислав II Ягелло Глиняныға Магдебург құқығын беріп, оның айналасындағы жерлерді Крушельницкийлер отбасына берді. 1578 жылы Глиняны жылына үш жәрмеңке өткізу құқығын алды. XVI ғасырдың басында түрік-татар әскерлерінің шабуылдарынан қорғану үшін қаланың айналасына су толтырылған терең арық қазылып, биік қорған салынды (бүгінгі күнге дейін ішінара сақталған). 1603 жылы ағаш және топырақ қамал салынды. 1939 жылы Галиция Украина КСР-іне қосылды, Глиняны Львов облысының аудан орталығы болды. 1961 жылы аудан таратылып, оның аумағы Золочев ауданының құрамына енді. 1941 жылы 1 шілдеде неміс әскерлері басып алды, оккупация кезінде мұнда «Отанды азат ету» антифашистік ұйымы жұмыс істеді. 1944 жылы 20 шілдеде қаланы кеңес әскерлері азат етті. 1940-1962 жылдары Глиняны ауданының әкімшілік орталығы болды. 1991 жылы Украина тәуелсіздік алғаннан кейін Глиняны Львов облысының Золочев ауданының құрамына кірді, ал 2020 жылғы әкімшілік реформадан кейін ол Львов ауданының Глиняны қалалық қоғамдастығының орталығы болды.<ref>{{cite web|url=https://wmj.su/stati/14219-glinyany.html|title=Глиняны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-26 |lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Глиняны Украинаның тарихи қаласына жатады. Қаланың көрікті жерлеріне діни ғимараттар кіреді. 1749 жылы мұнда Богородицы Успения ағаш шіркеуі салынды. Онда 17 ғасырдағы икона белгішесі бар. Киелі Рух шіркеуі - классицизм үлгісіндегі тас шіркеу. Ол жарты ғасырға жуық уақыт бойы (1791-1840) салынды және ағаш католик шіркеуін ауыстырды. 19-20 ғасырлар тоғысында Әулие Анна және Николай шіркеулері салынды.<ref>{{cite web|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/13539-Glinjany.html|title=Украина. Львов облысы. Глиняны|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-03-26 |lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Украина қалалары]] [[Санат:Львов облысы қалалары]] 60c9qd8vnd0l1ttpnp0vvphqf42jqph 0 758954 3589336 3503886 2026-04-21T18:10:26Z ShadZ01 56180 3589336 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Джордже-Николае Симион | Шынайы есімі = {{lang-ro|George-Nicolae Simion}} | Суреті = Portret George Simion (7) (decupat).jpg | Атауы = Симион, 2025 жыл | Титулы = Румыния Депутаттар палатасының мүшесі | Ту = Coat of arms of the Chamber of Deputies of Romania (2016-present).svg | Ту2 = Flag of Romania.svg | Басқара бастады = 2020 жылдан | Басқаруын аяқтады = | Ізбасары = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 21.09.1986 | Туған жері = [[Фокшани]], {{Байрақ|Румыния}} | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Діні = | Партиясы = [[Румындарды біріктіру альянсы]] | Білімі = [[Бухарест университеті]]<br>[[Gheorghe Lazăr National College]] | Мамандығы = | Марапаттары = | Әскер түрі = | Қызмет еткен жылдары = | Commons = }} '''Джордже-Николае Симион''' ({{lang-ro|George-Nicolae Simion}}; 1986, 21 қыркүйек, [[Фокшани]], [[Румыния]]) — румын саясаткері және мемлекеттік қайраткер. «Румындарды біріктіру альянсы» атты оңшыл партияның жетекшісі.<ref name=":10">{{cite news|url=https://www.kommersant.ru/doc/7695960|title=Румыния становится все правее |newspaper=Коммерсантъ|date=4 мая 2025|language=ru}}</ref><ref name="farright">{{cite news |date=20 January 2025 |title=Trump's inauguration guest list dominated by far-right leaders |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250120-trumps-inauguration-guest-list-dominated-by-far-right-leaders/ |newspaper=Middle East Monitor}}</ref> Румыния президенті қызметіне кандидат (2024, [[Румыниядағы президент сайлауы (2025)|2025]]). == Өмірбаяны == 1986 жылғы 21 қыркүйекте [[Румыния]]ның [[Фокшани]] қаласында дүниеге келген.<ref>{{cite news|url=https://romania.europalibera.org/a/30988188.html|title=Cine e AUR și ce vrea George Simion. Numele controversate de pe listele Alianței pentru Unirea Românilor|newspaper=Radio Europa Liberă România|date=7 декабря 2020|language=ro}}</ref><ref name=":3">{{cite news|url=https://www.fanatik.ro/cine-este-george-simion-candidatul-independent-care-are-mai-multe-procente-decat-psd-la-votul-din-diaspora-18947601|title=Cine este George Simion, candidatul independent care are mai multe procente decât PSD la votul din diaspora|first=Alexandru|last=Năstase|newspaper=[[Fanatik (Romania)|Fanatik]]|date=27 мая 2019|language=ro}}</ref> Бухаресттегі [[Георге Лазэр ұлттық колледжі]]н тәмамдаған.<ref name=":2">{{cite news|url=https://www.libertatea.ro/stiri/cine-este-george-simion-liderul-partidului-aur-posibila-surpriza-a-alegerilor-parlamentare-unionist-nationalist-anti-european-3313579|title=Cine este George Simion, liderul partidului AUR, posibila surpriză a alegerilor parlamentare: unionist, naționalist|first=Alexandra|last=Nistoroiu|newspaper=[[Libertatea]]|date=6 декабря 2020|language=ro}}</ref> Одан кейін [[Бухарест университеті]]нің бизнес және басқару факультетінде білім алған. Кейінірек [[Яссы университеті]]нде оқып, тарих мамандығы бойынша магистр дәрежесін алған. Магистрлік диссертациясын «Коммунизм қылмыстары» тақырыбында қорғаған.<ref name=":2" /><ref>{{cite news|url=https://www.dcnews.ro/george-simion-liderul-unioni-tilor-la-dc-news_576493.html|title=George Simion, liderul unioniștilor, la DC News|first=Darius|last=Mureșan|newspaper=DCNews|date=23 января 2018|language=ro}}</ref> Саясаттағы алғашқы қадамын 2019 жылы жасады — сол жылы 26 мамырда өтетін Еуропарламент сайлауына Румыния атынан тәуелсіз кандидат ретінде қатысатынын жариялады.<ref name=":0">{{cite news|url=https://ziare.com/alegeri/alegeri-europarlamentare-2019/unionistul-george-simion-candideaza-la-europarlamentare-romania-mare-in-europa-inseamna-basarabia-unita-cu-tara-1545533|title=Unionistul George Simion candidează la europarlamentare: "România Mare în Europa" înseamnă Basarabia unită cu țara|newspaper=Ziare.com|date=12 января 2019|language=ro}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=https://www.europuls.ro/wp-content/uploads/2019/05/Ghidul-alegatorilor-informati-26-mai-2019.pdf|title=Ghidul alegătorilor români informați|first1=Alina|last1=Popescu|first2=Dumitru|last2=Oprițoiu|first3=Diana|last3=Racoviță|first4=Sabina|last4=Strimbovschi|publisher=Europuls|pages=1–52|year=2019|language=ro|access-date=2024-11-24|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127040416/https://europuls.ro/wp-content/uploads/2019/05/Ghidul-alegatorilor-informati-26-mai-2019.pdf|url-status=dead}}</ref> 2019 жылғы сайлауда Симион 1,29% дауыс жинап, Еуропалық парламенттен орын ала алмады.<ref name=":13">{{cite news|url=https://www.libertatea.ro/stiri/george-simion-sustinut-primar-iasi-mihai-chirica-europarlamentare-3316073|title=George Simion a fost susținut de primarul Iașiului, Mihai Chirica, la alegerile europarlamentare din 2019. "Este un român adevărat"|first=Cătălin|last=Hopulele|newspaper=Libertatea|date=8 декабря 2020|language=ro}}</ref> 2019 жылғы 19 қыркүйекте «Румындар одағын қолдау альянсы» атты саяси партия ресми түрде құрылды. Симион партияның қос төрағасының бірі болып, [[Клаудиу Тырзиу]]мен бірге осы қызметті атқарды.<ref>{{cite web|url=https://tribunalulbucuresti.ro/images/documente/Partide/poz-203-martie-2021.pdf|title=Alianța pentru Unirea Românilor – denumirea prescurtată AUR|publisher=Bucharest Court|date=2021-09-19|language=ro|access-date=2024-11-24|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417140002/https://tribunalulbucuresti.ro/images/documente/Partide/poz-203-martie-2021.pdf|url-status=dead}}</ref> 2020 жылғы парламенттік сайлауда 9% дауыс жинағаннан кейін партияның танымалдығы айтарлықтай артты. Осы нәтижемен ол Румыниядағы көлемі бойынша төртінші партия атанды, дегенмен сол кезде партия құрылғанына бір жылдан сәл ғана асқан еді.<ref name=":12">{{cite news|url=https://www.g4media.ro/surpriza-aur-partidul-cu-mesaj-anti-maghiar-anti-occidental-unionist-si-anti-masca-cine-sunt-liderii-partidului-george-simion-claudiu-tarziu-si-dan-tanasa.html|title="Surpriza" AUR, partidul cu mesaj anti-maghiar, anti-occidental, unionist și anti-mască. Cine sunt liderii partidului: George Simion, Claudiu Târziu și Dan Tănasă|newspaper=[[G4 Media (website)|G4 Media]]|date=7 декабря 2020|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208033758/https://www.g4media.ro/surpriza-aur-partidul-cu-mesaj-anti-maghiar-anti-occidental-unionist-si-anti-masca-cine-sunt-liderii-partidului-george-simion-claudiu-tarziu-si-dan-tanasa.html|archive-date=8 декабря 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dw.com/ro/aur-ul-antioccidental-și-cine-e-cel-mai-mare-perdant-al-alegerilor/a-55843463|title=AUR-ul antioccidental și cine e cel mai mare perdant al alegerilor|first=Sabina|last=Fati|newspaper=[[Deutsche Welle]] Romania|date=7 декабря 2020|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208092744/https://www.dw.com/ro/aur-ul-antioccidental-%C8%99i-cine-e-cel-mai-mare-perdant-al-alegerilor/a-55843463|archive-date=8 декабря 2020|url-status=live|access-date=24 ноября 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://stirileprotv.ro/stiri/alegeri-parlamentare-2020/cine-este-alianta-aur-partidul-surpriza-de-la-exit-poll.html|title=Cine este Alianța AUR, partidul-surpriză de la exit-poll|first=Andrei|last=Stanca|newspaper=[[Pro TV]]|date=6 декабря 2020|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208031645/https://stirileprotv.ro/stiri/alegeri-parlamentare-2020/cine-este-alianta-aur-partidul-surpriza-de-la-exit-poll.html|archive-date=8 декабря 2020|url-status=live}}</ref> Партия шетелдегі румын диаспорасының арасында үлкен қолдауға ие болды: [[Италия]] мен [[Кипр]]дегі румындар арасында бірінші орын, ал [[Франция]] мен [[Испания]]да екінші орынды иеленді.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2020-12-07|editor-last=Marina|editor-first=Georgiana|title=Rezultate parțiale alegeri parlamentare 2020. AUR, surpriza din Diaspora: pe locul 1 în Italia, pe 2 în Spania|url=https://www.digi24.ro/alegeri-parlamentare-2020/rezultate-partiale-alegeri-parlamentare-2020-aur-surpriza-din-diaspora-pe-locul-1-in-italia-pe-2-in-spania-1413674|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20201209114351/https://www.digi24.ro/alegeri-parlamentare-2020/rezultate-partiale-alegeri-parlamentare-2020-aur-surpriza-din-diaspora-pe-locul-1-in-italia-pe-2-in-spania-1413674|archive-date=2020-12-09|access-date=2024-11-24|website=Digi24|language=ro}}</ref> 2021 жылғы 20 қаңтарда Симион [[Варшава]]да «Құқық және әділеттік» партиясының жетекшісі [[Ярослав Качиньский]]дің кеңесшісі [[Радослав Фогель]]мен кездесті. Кездесу барысында стратегиялық мемлекеттік компаниялардың жағдайы мен интернет-цензураға қарсы заң жобасы талқыланды. 22 қаңтарда өткен қорытынды кездесуден кейін Симион партияның «еуропалық консерваторлар мен реформашылар саяси бірлестігіне» қосылатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Peneș |first=Sorinel |date=2021-01-22 |editor-last=Stănescu |editor-first=Claudia |editor2-last=Badea |editor2-first=Anca |title=AUR anunță afilierea la familia politică europeană a conservatorilor și reformiștilor |trans-title=AUR announces the affiliation to the European political family of conservatives and reformists |url=https://www.agerpres.ro/politica/2021/01/22/aur-anunta-afilierea-la-familia-politica-europeana-a-conservatorilor-si-reformistilor--647724 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123084444/https://www.agerpres.ro/politica/2021/01/22/aur-anunta-afilierea-la-familia-politica-europeana-a-conservatorilor-si-reformistilor--647724 |archive-date=2021-01-23 |access-date=2024-11-24|work=[[Agerpres]] |language=ro}}</ref> 2022 жылғы 27 наурызда [[Парламент сарайы]]нда партияның алғашқы съезі өтті. Симион партия президенті лауазымына үміткер болды, ал оның жалғыз қарсыласы Констанца округінен сайланған депутат [[Дануц Эленей]] еді. Сайлау нәтижесінде Симион 784 дауыс жинап, партия президенті болып сайланды.<ref>{{cite news|url=https://www.libertatea.ro/stiri/george-simion-noul-presedinte-aur-congres-27-martie-2022-4053995|title=George Simion, ales cu majoritate de voturi noul președinte al partidului AUR|first1=Adriana|last1=Oprea|first2=Mirela|last2=Neag|first3=Cristian|last3=Otopeanu|newspaper=Libertatea|date=27 марта 2022|language=ro}}</ref> 2024 жылғы қарашада өткен президенттік сайлауда Симион кандидат ретінде қатысып, 13,86% дауыс жинады. Алайда сайлау нәтижелері жарамсыз деп танылды. 2025 жылғы мамырда [[Румыниядағы президент сайлауы (2025)|өткен президенттік сайлау]]да ол қайтадан кандидат болып тіркеліп, бірінші турда ең көп дауыс жинады — 40,96%.<ref name=":10" /> == Жеке өмірі == Қазіргі уақытта Симион [[Бухарест]]тегі шағын бір бөлмелі пәтерде тұрады және 2022 жылғы 27 тамыздан бастап Илинка Мунтянумен некеде.<ref>{{cite news|url=https://www.romaniatv.net/george-simion-a-dezvaluit-unde-locuieste-liderul-aur-sta-intr-o-garsoniera-de-doar-20-de-metri-patrati_5290418.html|title=George Simion a dezvăluit unde locuiește. Liderul AUR stă într-o garsonieră de doar 20 de metri pătrați!|first=Alina|last=Costache|newspaper=[[România TV]]|date=20 февраля 2021|language=ro}}</ref> Симион екі кітаптың авторы: «Лабиринт ішінде қамалған» және «Мен олармен қалай таныстым». Соңғы еңбегінде ол [[Клаус Йоханнис]], [[Дан Барна]], [[Траян Бэсеску]] және [[Ион Илиеску]] сынды Румынияның ықпалды саясаткерлерімен қалай танысқанын баяндап, елдің соңғы 30 жылдағы саяси, экономикалық және әлеуметтік жағдайына талдау ұсынады.<ref>{{cite web|url=https://georgesimion.ro/carti/623/blocati-in-labirint/|title=Blocați în labirint|first=George|last=Simion|website=georgesimion.ro|date=2018-11-28|language=ro|access-date=2024-11-24|archive-date=2022-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925090307/https://georgesimion.ro/carti/623/blocati-in-labirint/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://georgesimion.ro/carti/2262/cum_i-am_cunoscut/|title=Cum i-am cunoscut|first=George|last=Simion|website=georgesimion.ro|date=2020-04-02|language=ro|access-date=2024-11-24|archive-date=2022-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925090308/https://georgesimion.ro/carti/2262/cum_i-am_cunoscut/|url-status=dead}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Румыния саясаткерлері]] [[Санат:Бухарест университетінің түлектері]] [[Санат:Румыния Депутаттар палатасының мүшелері]] [[Санат:Румыния президенттігіне кандидаттар]] [[Санат:Румыния мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:Румыния тұлғалары]] 0iupg574o5058ye6xdcszofm6csg2cv 0 759660 3589333 3579911 2026-04-21T18:05:31Z ShadZ01 56180 3589333 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} {{Сайлау | ел = Румыния | сайлау атауы = | сайлау күні = {{date|04|05|2025|1}} (бірінші айналым)<br />{{date|18|05|2025|1}} (екінші айналым) | алдыңғы сайлау = Румыниядағы президент сайлауы (2024) | алдыңғы сайлау жылы = 2024 | түрі = [[Президенттік сайлау]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = 17988031 | сайлаушылар = 9571740 | жарамды = 9430274 | жарамсыз = | бос = | халық = | тіркелген = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 53.21 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 52.56 | босжәнежарамсыз = 141466 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Nicușor Dan, Sept. 2025.jpg | түс1 = #dcdcdc | кандидат1 = [[Никушор Дан]] | партия1 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | дауыс1 = 1979767 | пайыз1 = 20.99 | дауыс2v1 = 6168642 | пайыз2v1 = 53.60 | сурет2 = George Simion cu media 4.5.2025 (19) (cropped).jpg | түс2 = #FCB21F | кандидат2 = [[Джордже Симион]] | партия2 = Румындар одағы үшін альянс | партия2 коалиция1 = Жастар партиясы | дауыс2 = 3862761 | пайыз2 = 40.96 | алдыңғы пайыз2 = 13.86 | дауыс2v2 = 5339053 | пайыз2v2 = 46.40 | сурет3 = Crin Antonescu - 28 March 2025.jpg | түс3 = #dcdcdc | кандидат3 = [[Крин Антонеску]] | партия3 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | коалиция3 = «Румыния алға» Cайлау альянсы мен [[Румыниядағы этникалық азшылықтар партиясы|этникалық азшылықтар]] | партия1 коалиция3 = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] | партия2 коалиция3 = [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] | партия3 коалиция3 = [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] | дауыс3 = 1892930 | пайыз3 = 20.07 | сурет4 = Victor Ponta debate November 2014.jpg | түс4 = #dcdcdc | кандидат4 = [[Виктор Понта]] | партия4 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | партия1 коалиция4 = [[ПРО Румыния]] | дауыс4 = 1230164 | пайыз4 = 13.04 | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = Romanian Presidential Elections 2025 - First Round.svg | қарта тақарыбы = Бірінші айналымдың нәтижелері | қарта шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]<br>{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]<br>{{colorbox|#169F9F}} [[Крин Антонеску]]<br>{{colorbox|#E02043}} [[Виктор Понта]]<br>{{colorbox|#002A59}} [[Елена Ласкони]]<br> | қарта шарты2 = | қарта шарты3 = | қарта2 атауы = | қарта2 = Romanian Presidential Elections 2025 - Second Round.svg | қарта2 тақарыбы = Екінші айналымдың нәтижелері | қарта2 шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]<br>{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]<br> | қарта2 шарты2 = | қарта2 шарты3 = | диаграмма атауы = | диаграмма = | ізашар = [[Илие Боложан]] <small>({{м.а.}})</small> | ізашар партия = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]] }} '''[[Румыния|Румынияда]] қайта президенттік сайлау''' 2025 жылдың 4 мамырында өтті.<ref>[https://b365.ro/guvernul-a-decis-data-noilor-alegeri-prezidentiale-din-romania-vor-avea-loc-in-luna-mai-2025-surse-553388/ Guvernul a decis data noilor alegeri prezidențiale din România. Vor avea loc în luna mai 2025]</ref> [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Кезекті сайлау 2024 жылы өтті]], бірақ Румыния Конституциялық соты ықтимал [[Интервенция|шетелдік араласуға]] күдікпен олардың нәтижелерін жойғаннан кейін, [[Румыния үкіметі]] 2025 жылдың мамырында жаңа сайлау жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1003277|title=Правительство Румынии утвердило проведение президентских выборов в мае|date=2025-01-16|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250117051633/https://www.interfax.ru/world/1003277|archive-date=2025-01-17|access-date=2025-02-14|url-status=live|lang=ru}}</ref> 2025 жылдың 4 мамырында өткен сайлаудың бірінші айналымда ең көп дауыс жинаған (41%) оңшыл кандидат Симион болды. 2025 жылдың 18 мамырында өткен сайлаудың екінші айналымда 54 % дауыс жинап, Бухарест примары [[Никушор Дан]] жеңіске жетті.<ref>{{Cite web|title=Румынияда президент сайлауында Никушор Дан жеңіске жетті|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/710716-rumyniada-prezident-sajlauynda-nikusor-dan-zeniske-zetti|accessdate=2025-05-19|date=2025-05-19|publisher=[[24KZ]]}}</ref> == Рәсімі == [[Румыния конституциясы|Румыния конституциясының]] 83-бабына сәйкес, «Румыния президентінің өкілеттік мерзімі бес жыл»,<ref>{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=3#t3c2s0a81|title=Title III|date=|publisher=[[Палата депутатов Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185732/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=3#t3c2s0a81|archive-date=2018-05-08|access-date=2014-11-02|url-status=live}}</ref> бірақ тек екі мерзім. [[Мемлекет басшысы]] тең және тікелей жалпыға бірдей жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Үшінші мерзімге ұсыныла алмайды, бірақ оның қолданыстағы мерзімі мемлекеттегі [[Төтенше жағдай|төтенше]] немесе [[әскери жағдай]] жағдайында ұзартылуы мүмкін. Тұрақты сайлау органы (ТCО) — сайлау арасындағы кезеңде сайлау инфрақұрылымын басқаратын Румыния агенттігі.<ref>[https://www.roaep.ro/prezentare/en/prima-pagina/ Permanent Electoral Authority – general view]</ref> Сайлаудың өзі кезінде әр сайлау үшін арнайы құрылған Орталық сайлау бюросы (ОCB) құрылады.<ref>[https://valahia.news/romania-implements-e-vote-2024/ Romanian Permanent Electoral Authority: Romania will implement e-vote system by 2024]</ref> Президенттік сайлауда ОCB Румынияның Жоғарғы кассациялық соты мен сот төрелігінің бес судьясынан, ПИО төрағасы мен Төрағасының орынбасарларынан және 10-ға дейін саяси партиялардың өкілдерінен тұрады.<ref>[https://www.te.gob.mx/vota_elections/thesaurus/article/49232/16589/161 Law on the Election of the President of Romania]</ref> == Алғышарттары == === 2024 жылғы сайлау нәтижелерінің күшін жою === [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Румыниядағы президенттік сайлау]] 2024 жылдың 24 қарашасында өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|title=Romanian ruling coalition agrees parliamentary, presidential election dates|lang=en|website=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110957/https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|title=Romania’s ruling parties agree on dates for presidential and parliamentary elections|lang=en|website=Romania Insider|date=2024-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110736/https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}</ref> Екінші тур 8 желтоқсанда күтілді, өйткені үміткерлердің ешқайсысы бірінші турда абсолютті көпшілікке қол жеткізе алмады,<ref>{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203010358/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-03|access-date=2025-01-14}}</ref> ал келесі президенттік сайлау 2029 жылдың соңында өтуі керек еді.<ref>{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202171151/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-02|access-date=2025-01-14}}</ref> алайда 6 желтоқсанда [[Румыния Конституциялық Соты|Конституциялық сот]] «сайлау процесінің айқын бұзылуына» сілтеме жасай отырып, бірінші турдың қорытындыларын жойды және [[Ресей]] тарапынан ықтимал араласу.<ref>[https://protv.md/international/ultima-ora-alegerile-preziden%C8%9Biale-din-romania-au-fost-anulate-judecatorii-cur%C8%9Bii-constitu%C8%9Bionale-au-anulat-rezultatele-primului-tur-hotararea-este-definitiva-si-obligatorie---2707105.html%7D PRO TV Chisinau: Stiri din Moldova]</ref><ref>[https://www.romania-insider.com/romania-declassified-reports-calin-georgescu-presidential-elections-2024 Romanian authorities reveal massive financing for pro-Russian presidential candidate Calin Georgescu]</ref><ref>[https://www.politico.eu/article/romania-court-cancels-presidential-election-runoff-tiktok-russian-influence-calin-georgescu/ Romanian court cancels presidential election amid Russian influence fears]</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/articles/cgq18w507dko Romania hit by major election influence campaign and Russian cyber-attacks]</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/world/2024/12/06/romania-court-annuls-presidential-election/ Romanian court annuls presidential vote after Russian interference claims]</ref><ref>[https://edition.cnn.com/2024/12/06/europe/romania-annuls-presidential-election-intl/index.html Romania’s top court annuls presidential election result]</ref> === Клаус Йоханнистің отставкасы === 2024 жылғы желтоқсандағы сайлау қорытындылары жойылғаннан кейін Конституциялық сот [[Клаус Йоханнис|Йоханниске]] мұрагер сайланғанға дейін [[Румыния президенті]] болып қалуға рұқсат берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|title=Romania's President Iohannis resigns in face of impeachment threat from hard-right opposition|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211034144/https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|archive-date=2025-02-11|access-date=2025-02-11}}</ref> Алайда, 2025 жылдың 10 ақпанында ол «бөлінген Румынияны құрмау» үшін отставкаға кететінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|title=Президент Румынии подал в отставку|lang=ru|website=|date=2025-02-10|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250210151324/https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|archive-date=2025-02-10|access-date=2025-02-11}}</ref> Сенат спикері [[Илие Боложан]] сайлауға дейін президенттің міндетін атқаруға ниетті. Йоханнистің отставкасы 12 ақпанда, оппозиция оны шеттету туралы өтініш бергеннен кейін екі күн өткен соң күшіне енді.<ref>{{Cite news|title=Cinci probleme majore cu care președintele interimar Ilie Bolojan se va confrunta în următoarele trei luni|first=Ionuț|last=Benea|url=https://romania.europalibera.org/a/cinci-probleme-majore-cu-care-presedintele-interimar-ilie-bolojan-se-va-confrunta-in-urmatoarele-trei-luni/33310960.html|website=[[Радио «Свобода»|Europa Liberă România]]|date=2025-02-11|access-date=2025-02-11|lang=ro}}</ref> === Кэлин Джорджеску ісі === 2025 жылдың 26 ақпанында [[Кэлин Джорджеску|Джорджескуға]] конституциялық құрылысқа қарсы іс-қимылдарды қозғау, сайлау науқаны аясында жалған ақпарат тарату, фашистік, нәсілшіл немесе ксенофобиялық ұйымды бастау немесе құру туралы айып тағылды. Тергеу Джорджескуға жақын әскери нұсқаушы [[Хорациу Потра]] фашистік ксенофобиялық ұйымды құрды деп санайды, оған қатысушылар конституциялық құрылысқа қарсы қылмыстар жасады, қару-жарақтың заңсыз айналымы, сондай-ақ геноцид актілеріне кінәлі адамдарға табынушылықты насихаттады деп күдіктенеді. Джорджескудің көлігін жол полициясы тоқтатты, содан кейін ол Бас прокуратураға жеткізілді. Бұлтартпау шарасымен оған 60 күн бойы сот бақылауы сайланды-ол бостандықта қалды, бірақ оған белгілі бір әрекеттерге тыйым салынды.<ref>{{Cite news|title=Как Джорджеску стал фигурантом дела о попытке переворота в Румынии|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2025/67bf30289a7947a956dc1f19|website=[[РБК]]|date=2025-02-26}}</ref> 2025 жылдың 8 наурызында Румынияның Конституциялық соты Джорджескуға алдағы президенттік сайлауға қатысуға рұқсат берді, ол тіркеуге қарсы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite news|title=Джорджеску допустили к участию в президентских выборах в Румынии|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/23343431|website=[[ТАСС]]|date=2025-03-08|access-date=2025-03-15}}</ref> Алайда, 2025 жылдың 9 наурызында Орталық сайлау комиссиясының 14 мүшесінің он адамы Джорджескудің кандидат ретінде тіркелуден бас тартуына дауыс берді. Ресми мәлімдемеде ол сайлауға қатысу үшін қажетті шарттарды орындамады және Румыниядағы демократияны қорғайтынына кепілдік бермеді деп мәлімдеді. Осыдан кейін Джорджеску Конституциялық сотқа шағым түсірді. 2025 жылғы 11 наурызда Конституциялық сот бұл апелляцияны бірауыздан қабылдамады.<ref>{{Cite news|title=КС Румынии отказал Джорджеску в участии в президентских выборах|url=https://www.rbc.ru/politics/11/03/2025/67d0759f9a794700344a9eb2|website=РБК|date=2025-03-11|access-date=2025-03-15}}</ref> Конституциялық Соттың сайтында жарияланған хабарламада:<blockquote>«Конституциялық сот конституциялық принциптер мен құндылықтарды бұзған адамның кандидатурасын тіркеуден бас тарту бұл адамның Румыния президенті болып сайлану құқығынан мерзімсіз айырылуына әкелмейді деп шешті. Бұл аспектілер әр жағдайда бөлек талданады және сайлаудың циклдік сипатына және кандидаттың негізгі конституциялық принциптер мен құндылықтарды құрметтеуін бағалауға байланысты белгілі бір уақытша шарттылыққа ие».</blockquote> == Үміткерлері == === Тіркелген === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! style="width: 10px;" |№{{efn|Бюллетеньдегі нөмір}} ! style="width: 110px;" |Аты (өмір күндері) ! style="width: 145px;" |Науқаны ! style="width: 425px;" class="unsortable" |Лауазымдары ! style="width: 425px;" class="unsortable" |Білімі және мамандығы ! colspan="2" style="width: 215px;" |Партиясы ! colspan="4" style="width: 215px;" |Қолдау !Даты<!-- анонсирование, утверждение партией, регистрация в избиркоме, утверждение Конституционным судом и т. д. --> |- |1 |{{hs|Simion|format=dmy}} [[Сурет:George_Simion_(1_July_2024).png|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Джордже Симион]]'''<br/ >{{date|21|09|1986|4}} ж.т.<br/ >({{жас|21|09|1986}})<br/ >[[Фокшани]], [[Вранча (жудец)|Вранча]] |[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-14 181250.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Democrație. (Демократия.)''<br/ >[https://georgesimion.ro/ Georgesimion.ro] |[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2020–{{н.в.}}) |Бизнес және әкімшілік факультеті, [[Бухарест университеті]] (2008)<br/ >Азаматтық белсенді | style="background:#fcb21f" | | style="text-align:left;" |Румындар одағы үшін альянс | bgcolor="#350299" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Жастар партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 19CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_19.pdf|access-date=2025-03-14|language=ro}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului SIMION GEORGE-NICOLAE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_31D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- | rowspan="4" |2 | rowspan="4" data-sort-value="Antonescu, Crin" |[[Сурет:Crin_Antonescu_-_24_February_2025_(cropped).jpg|160x160 нүкте]] '''[[Крин Антонеску]]'''<br/ >{{date|21|09|1959|4}} ж.т.<br/ >({{жас |21|09|1959}})<br/ >[[Тулча]], [[Тулча (жудец)|Тулча]] | rowspan="4" |[[Сурет:Crin Antonescu 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''România, înainte!''<br/ >''(Алға, Румыния!)''<br/ >[https://crinantonescu.ro Crinantonescu.ro] | rowspan="4" |[[Румыния президенті|Президент]] міндетін атқарушы<br/ >(2012)<br/ >Жастар және спорт министрі<br/ >(1997–2000)<br/ >[[Румыния Сенаты]]ның төрағасы<br/ >(2012–2014)<br/ >Сенатор<br/ >(2008–2016)<br/ >[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(1992–2008) | rowspan="4" |[[Бухарест университеті]]<br/ >Тарих пәнінің мұғалімі, мұражай кураторы | rowspan="4" bgcolor=#aaaaaa | | rowspan="4" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]<ref>{{Cite web|date=2024-12-27|title=Crin Antonescu și-a anunțat demisia din PNL: Voi ajunge în turul doi|url=https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|accessdate=2025-03-07|website=Capital.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241230070346/https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|archivedate=30 December 2024|url-status=live}}</ref> | rowspan="3" style="background:#2596be" | | rowspan="3" style="text-align:left;" |«Румыния алға» Cайлау альянсы | bgcolor="#ef3340" | | style="text-align:left;" |[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] | rowspan="4" |{{small|[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]], [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] және [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] қолдады:<br>{{date|24|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-23|title=BREAKING Crin Antonescu a fost propus candidat comun la prezidențiale de șefii coaliției. Cine e Crin Antonescu, șomer de lux timp de zece ani după puciul din 2012|url=https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|accessdate=2025-03-01|website=G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241223094513/https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|archivedate=23 December 2024|urlstatus=live}}</ref> {{small|Науқанның өзін-өзі тоқтатуы туралы жарияланды:<br>{{date|04|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-04|title=Crin Antonescu anunță că își "suspendă" candidatura la prezidențiale și acuză PSD, PNL și UDMR că l-au lăsat singur / "Dacă dânșii vor sa fiu din nou candidat, să mă caute"|url=https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|accessdate=2025-03-01|website=HotNews.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250104184748/https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|archivedate=4 January 2025|url-status=live}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]]: {{date|26|01|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-26|title=Crin Antonescu, validat de PNL drept candidat la alegerile prezidențiale|url=https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|access-date=2025-03-01|website=romania.europalibera.org|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207172051/https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live|last1=Amariei|first1=Cezar}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]]: {{date|29|01|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-29|title=UDMR a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale|url=https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|accessdate=2025-03-01|website=digi2G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207235243/https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] <nowiki>:</nowiki> {{date|02|02|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-02|title=PSD a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale: "Ăsta poate fi începutul unei frumoase prietenii"|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|accessdate=2025-03-01|website=digi24.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250304113243/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|archivedate=4 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|09|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-09|title=Crin Antonescu și-a depus candidatura la prezidențiale în huidulieli: Doar eu îl pot învinge pe Călin Georgescu|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|accessdate=2025-03-09|website=adevarul.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121412/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|11|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului ANTONESCU GEORGE-CRIN-LAURENȚIU şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_20D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> Конституциялық сот ТCО валидациясын растады: {{date|11|03|2025|4}} |- | bgcolor="#ffdd00" | | style="text-align:left;" |[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] |- | bgcolor="#00833e" | | style="text-align:left;" |[[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] |- | bgcolor="black" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Этникалық азшылықтар |- |3 | data-sort-value="Lasconi, Elena" |[[Сурет:Elena_Lasconi_2024-11-25_(cropped).png|160x160 нүкте]] '''[[Елена Ласкони]]'''<br/ >{{date|20|04|1972|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|04|1972}})<br/ >[[Хацег]], [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]] |[[Сурет:Elena Lasconi 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Am curaj să fac dreptate!''<br/ >''(Менде әділеттілікті қалпына келтіруге батылдық бар!)''<br/ >[https://elenalasconi.ro/ Elenalasconi.ro] |[[Кымпулунг]] мэрі<br/ >(2020–{{н.в.}}) |[[Экономикалық академия (Бухарест)|Бухарест Экономикалық академиясы]]<br/ >(2001)<ref>{{cite web|url=https://www.primariacampulung.ro/primarul-municipiului-campulung/biografie|title=Primarul Municipiului Câmpulung – Biografie}}</ref><br/ >Экономист, журналист | bgcolor="#011E41" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Румыния Құтқару одағы]] |{{small|[[Румыния Құтқару одағы]] кандидаты деп жарияланды:<br>{{date|10|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-27|title=Elena Lasconi rămâne candidatul USR pentru alegerile prezidențiale din 4-18 mai 2025. #elenalasconi|url=https://www.facebook.com/watch/?v=943949890671992|work=Facebook.com|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121605/https://www.facebook.com/usrgalati/videos/943949890671992/|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|13|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-13|title=Elena Lasconi, președinta USR, şi-a depus candidatura la BEC|url=https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|work=Monitorul de Cluj|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250317085325/https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|archivedate=17 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei LASCONI ELENA-VALERICA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_25D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |4 |{{hs|Terheș|format=dmy}} [[Сурет:MEP_Cristian_Terheș_2024.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''Кристиан Терхеш'''<br/ >род. {{date|4|12|1978|4}}<br/ >({{жас|4|12|1978}})<br/ >[[Залэу]], [[Сэлаж]] |Ұран: ''Credincios națiunii române''<br/ >''(Румын халқына адал)'' |[[Еуропалық парламент]] мүшесі (2019–{{н.в.}}) |[[Бабеш — Бойяй университеті]] (2000)<br/ >Грек католик діни қызметкері | bgcolor="#1665fe" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Румыния ұлттық консервативті партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|13|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-13|title=Cristian Terheş şi-a depus candidatura pentru alegerile prezidenţiale|url=https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313161710/https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului TERHEŞ CRISTIAN-VASILE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_26D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |5 |{{hs|Șandru|format=dmy}} [[Сурет:Lavinia_Sandru.PNG|160x160 нүкте]]<br/ >'''Лавиния Шандру'''<br/ >{{date|6|02|1975|4}} ж.т.<br/ >({{жас|6|02|1975}})<br/ >[[Деж]], [[Клуж (жудец)|Клуж]] |Ұран: ''România Reală''<br/ >''(Нағыз Румыния)'' |[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2004–2008) |[[Тыргу-Муреш өнер университеті]]<br/ >Журналист | style="background:#0066b6" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Социал-либералды гуманистік партия |ТCО-да тіркелген: {{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 18CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_18.pdf|accessdate=2025-03-14|language=ro}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei ŞANDRU MARCELA-LAVINIA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_30D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |6 | data-sort-value="Ponta, Victor" |[[Сурет:Victor_Ponta_debate_November_2014.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Виктор Понта]]'''<br/ >{{date|20|09|1972|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|09|1972}})<br/ >[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]] |Ұран: ''România pe primul loc''<br/ >(''Румыния бәрінен бұрын!'')<br/ >[https://victorponta.ro/ Victorponta.ro] |[[Румыния премьер-министрі]]<br/ >(2012–2015) [[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2004–2020, 2024–{{н.в.}})<br/ >Парламенттік байланыстар министрі<br/ >(2008–2009)<br/ >Министр-халықаралық гранттық бағдарламалардың іске асырылуын бақылау және Acquis Communautaire қолдану мониторингі жөніндегі делегат<br/ >(2004) |[[Бухарест университеті]],<br/ >Кэрол I атындағы Ұлттық қорғаныс университеті<br/ >Прокурор | bgcolor=#aaaaaa | | style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] | bgcolor="#0f73bc" | | colspan="3" style="text-align:left;" |ПРО Румыния |{{small|Қызығушылық білдірді:<br>{{date|19|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta: Nu am cu cine să votez dintre candidații actuali la prezidențiale. "Poate voi candida chiar eu"|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|accessdate=2025-01-20|website=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220083659/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|archivedate=20 February 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta nu exclude o candidatură la prezidențiale, în ciuda avertismentului dat de Ciolacu. "Coaliția foarte greu o să intre cu un candidat în turul al doilea"|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|accessdate=2025-01-20|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250202083700/https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|archivedate=2 February 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Қолдау үшін қол жинау жарияланды:<br>{{date|5|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=Victor Ponta strânge semnături pentru candidatura sa la alegerile prezidențiale|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309121813/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333?__grsc=cookieIsUndef0&__grts=58050756&__grua=9e90f00bfd79edbeb2910967839a1fb1&__grrn=1|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Ұсыну жариялады:<br>{{date|19|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-19|title=Victor Ponta anunţă că va candida la alegerile prezidenţiale: "Nu voi lăsa votanţii fără candidat"|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|accessdate=2025-02-19|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250219131458/https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|archivedate=19 February 2025|urlstatus=live}}</ref> {{small|Науқанды бастады:<br>{{date|6|03|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-06|title=Prezidențiale2025/ Ponta: Am luat decizia de a candida; m-am schimbat mult față de acum 10 ani|url=https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|work=Agerpres.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309122009/https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|12|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-12|title=Victor Ponta și-a depus candidatura la alegerile prezidențiale: „România are nevoie de un nou început”|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313201632/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului PONTA VICTOR-VIOREL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_24D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |7 |{{hs|Popescu|format=dmy}} <br/ >'''Себастьян Попеску'''<br/ >{{date|12|02|1982|4}} ж.т.<br/ >({{жас|12|02|1982}}) [[Балш (Румыния)|Балш]], [[Олт (жудец)|Олт]] |{{д/ж}} |«Жаңа Румыния» партиясынан 2024 жылғы президенттік сайлауға үміткер |Банат ауылшаруашылық ғылымдары және ветеринарлық медицина университеті Ветеринар | style="background:#005593" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Жаңа Румыния |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 29CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_29.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 40D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_40D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- |8 |{{hs|Predoiu|format=dmy}} <br/ >'''Сильвиу Предойу'''<br/ >{{date|5|08|1958|4}} <br/ >{{жас|5|08|1958}})<br/ >[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]] |Ұран: ''Competență. Caracter. Curaj''<br/ >''(Құзыреттілік. Мінез. Батылдық.)''<br/ >[https://silviupredoiu.ro/ Silviupredoiu.ro] |[[Румыния Сыртқы барлау қызметі]] директорының міндетін атқарушы<br/ >(2006, 2007),<br/ >Румыния Сыртқы барлау қызметі директорының бірінші орынбасары<br/ >(2005–2018) |География-геология факультеті, [[Бухарест университеті]] (1984)<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|url=https://silviupredoiu.ro/biografie/|title=Biograhy|work=Biograhy|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241206020338/https://silviupredoiu.ro/biografie/|archivedate=6 December 2024|url-status=live}}</ref><br/ >Барлау офицері | bgcolor="#4975ba" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 25CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_25.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref><br/ >ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 35D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_35D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- |9 |{{hs|Banu-Muscel|format=dmy}} '''Джон-Ион Бану Муссел'''<br/ >{{date|8|07|1960|4}} ж.т.<br/ >({{жас|8|07|1960}})<br/ >[[Роман (Румыния)|Роман]], [[Нямц (жудец)|Нямц]] |[[Сурет:John Ion Banu Muscel 2025 presidential campaign.png|center|177x177px]]<br/ >Слоган: ''Democrația și Civilizația trebuiesc apărate de către cetățeni''<br/ >''(Демократия мен өркениетті азаматтар қорғауы керек!)''<br/ >[http://www.banumuscel.ro/ banumuscel.ro] |Румын саясаткері және американдық кәсіпкер, «Румыния ұлты партиясының» мүшесі |[[Бухарест политехникалық университеті]]<br/ >Инженер-механик | style="background:#aaaaaa" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |ТCО-да тіркелген:<br/ >{{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 20CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_20.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului BANU-MUSCEL JOHN-ION şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_32D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |10 |{{hs|Funeriu|format=dmy}} [[Сурет:Replace_this_image_male.svg|жиекті|160x160 нүкте]]<br/ >'''Даниэль Фунериу'''<br/ >род. {{date|11|04|1971|4}}<br/ >({{жас|11|04|1971}})<br/ >[[Арад (Румыния)|Арад]], [[Арад (жудец)|Арад]] |[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-09 110148.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Asta-i direcția!''<br/ >''(Бұл бағыт!)'' |Румыния Білім министрі<br/ >(2009–2012),<br/ >[[Еуропалық парламент]] мүшесі<br/ >(2008–2009) | | style="background:#aaaaaa" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 26CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_26.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 36D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_36D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- | rowspan="4" |11 | rowspan="4" data-sort-value="Dan, Nicușor" |[[Сурет:Nicușor_Dan_candidatura_bgiu.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Дан, Никушор|Никушор Дан]]'''<br/ >{{date|20|12|1969|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|12|1969}})<br/ >[[Фэгэраш]], [[Брашов (жудец)|Брашов]] | rowspan="4" |[[Сурет:Capture d'écran 2025-02-06 211124.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''România onestă''<br/ >''(Честная Румыния!)''<br/ >[https://nicusordan.ro Nicusordan.ro] | rowspan="4" |Бухарест мэрі<br/ >(2020–{{н.в.}}) [[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2016–2020)<br/ >Бухарест бас кеңесшісі<br/ >(2016) | rowspan="4" |[[Бухарест университеті]], [[Жоғары қалыпты мектеп (Париж)|Жоғары қалыпты мектеп]], [[Париж университеті]]<br/ >Математика профессоры | rowspan="4" style="background:#aaaaaa" | | rowspan="4" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] | style="background:#1bbeff" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған | rowspan="4" |{{small|Ұсыну жариялады:<br>{{date|16|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-16|title=VIDEO Nicușor Dan: Intenționez să candidez la alegerile prezidențiale din 2025 / Sunt zone întregi din statul român capturate de grupuri de interese|url=https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|accessdate=2024-12-16|work=HotNews.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203134325/https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|archivedate=3 February 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған қолдау көрсетті:<br>{{date|18|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-18|title=Primul partid care anunță public susținerea pentru Nicușor Dan: "Dorim ca acesta să fie primul pas către o alianță de susținere"|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|accessdate=2024-12-18|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250115093324/https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|archivedate=15 January 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Поддержан [[Партия Народного движения|Партией народного движения]] и Силами правых:<br>{{date|02|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|title=Nicușor Dan, susținut de PMP și Forța Dreptei la alegerile prezidențiale 2025. "O să merg până la capăt cu candidatura"|language=ro|work=|date=2025-02-02|publisher=[[Euronews]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214130924/https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|archivedate=14 February 2025|accessdate=2025-02-06|url-status=live}}</ref> {{small|Поддержан партией Обновление европейского проекта Румынии қолдау көрсетті:<br>{{date|01|03|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-01|title=România Onestă are nevoie de lideri integri!|url=https://www.instagram.com/partidulreper/p/DGpo-28MX0H/?img_index=1|accessdate=2025-03-07|language=ro}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|07|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-07|title=VIDEO&FOTO Nicușor Dan și-a depus candidatura la prezidențiale: "Este rolul preşedintelui să adune toate energiile pentru a face o țară puternică"|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|accessdate=2025-03-07|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307170913/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|archivedate=7 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|09|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului DAN NICUȘOR-DANIEL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_17D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> Конституциялық сот ТCО валидациясын растады: {{date|11|03|2025|4}} |- | bgcolor="#a7cf35" | | colspan="3" style="text-align:left;" |[[Халықтық қозғалыс партиясы]] |- | bgcolor="#08510a" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Оңшылар күші |- | bgcolor="#c40075" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Румыния Еуропалық жобасын жаңарту |- |} === Тіркелмеген === * Петру Мындру — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_13D.pdf Decision 13D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Мария Марку — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_15D.pdf Decision 15D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ион Попа — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_16D.pdf Decision 16D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Кэлин Джорджеску]] — [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы президенттікке]] кандидат, бірінші турда жеңіске жетіп, екінші турға шықты[44].<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_18D.pdf Decision 18D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Мэтью Ванеа — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_27D.pdf Decision 27D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Пол Испас — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_28D.pdf Decision 28D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Константин Виериу — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_29D.pdf Decision 29D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Диана Шошоакэ]] — Румыния сенаторы және [[Еуропалық парламентің депутаты]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|title=Профиль|lang=ro|publisher=[[Сенат Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220234943/https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|archivedate=2021-02-20|accessdate=2023-05-13|url-status=live}}</ref><ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_34D.pdf Decision 34D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Тицэ Джику-Ромео — {{Ж/е}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_38D.pdf Decision 38D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ремус Прикопие — Румынияның бұрынғы Білім министрі (2012–2014)<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_39D.pdf Decision 39D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Оана Крету — румын заңгері және кәсіпкер<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_43D.pdf Decision 43D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Константин-Тициан Филипп — тәуелсіз кандидат<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_44D.pdf Decision 44D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Гелу Драган — тәуелсіз кандидат<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_45D.pdf Decision 45D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Олар қызығушылық білдірді, бірақ уақытында сәйкес келмеді === * Кристиан Сима — Бухарест қор биржасы әкімшілігі кеңесінің мүшесі (2007). * Ана Бирчал — Румыния премьер-министрінің бұрынғы орынбасары<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|title=Cei 8 candidați favoriți să candideze la prezidențiale, în 2025. Călin Georgescu și Crin Antonescu, în capul listei: „E un cal mort / O bunicuță care a abuzat de dulciuri"|lang=ro|website=Ziare.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125100305/https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|archivedate=2025-01-25|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Антон Писароглу — саяси кеңесші. === Қатысудан бас тартқандар === * [[Илие Боложан]] — Румыния президентінің міндетін атқарушы<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|title=В Румынии назначили врио президента|lang=ru|website=[[Газета.Ru]]|date=2025-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211222053/https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|archivedate=2025-02-11|accessdate=2025-02-11}}</ref>, бывший мэр [[Орадя|Оради]]. * [[Марчел Чолаку]] — лидер «[[Социал-демократиялық партия (Румыния)|Румыния Социал-демократиялық партиясы»]] (СДП), Румынияның бұрынғы премьер-министрі<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|title=Romanian lawmakers narrowly approve new pro-European coalition during period of political turmoil|lang=en|website=[[AP News]]|date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250227020014/https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|archivedate=2025-02-27|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Каталин Аврамеску — [[Бухарест университеті|Бухарест университетінің]] профессоры<ref>{{Cite web|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|title=Profesorul Cătălin Avramescu și-a retras candidatura de la alegerile prezidențiale. „E o chestiune de familie. Am mintea în altă parte acum”|lang=ro|website=adevarul.ro|date=2025-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250122083544/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|archivedate=2025-01-22|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Дэн Пурич — румындық театр және кино актері, продюсер және режиссер. * Ана-Мария Гаврилэ — Депутаттар палатасының мүшесі, «Жастар партиясының» жетекшісі<ref>[https://romania.europalibera.org/a/anamaria-gavrila-candidatura-alegerile-prezidentiale-george-simion/33352779.html Anamaria Gavrilă și-a retras candidatura la alegerile prezidențiale la câteva ore după ce îi fusese validată de CCR]</ref>. == Сауалнамалары == === Бірінші айналым === [[Сурет:Opinion polling for the 2025 Romanian presidential election.svg|center|thumb|1000x1000px|Румыния президенттігіне үміткерлердің қалауы туралы сауалнаманың орташа қисығы: {{flatlist| {{Color box|#fcc92c|border=darkgray}} [[Джордже Симион]], {{Color box|#bbe109|border=darkgray}} [[Никушор Дан]], {{Color box|#64c3cb|border=darkgray}} [[Крин Антонеску]], {{Color box|#e22147|border=darkgray}} [[Виктор Понта]], {{Color box|#002a59|border=darkgray}} [[Елена Ласкони]], {{Color box|#3277ba|border=darkgray}} Лавиния Шандру, {{Color box|#ac467e|border=darkgray}} Даниэль Фунериу,<br> {{Color box|#1665fe|border=darkgray}} Кристиан Тержеш, {{Color box|#493b96|border=darkgray}} ''[[Кэлин Джорджеску]] (шығарылды)'', {{Color box|#4064b2|border=darkgray}} ''[[Диана Шошоакэ]] (шығарылды)'' }}]] === Екінші айналым === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;" ! rowspan="2" |Сауалнама жүргізді ! rowspan="2" |Күні ! rowspan="2" style="width:35px;" |Көшірме<br>(адам.) ! class="unsortable" style="width:20px;" |[[Никушор Дан]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" |[[Джордже Симион]]<br /><small>AUR</small> ! rowspan="2" |Другие |- ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#FCB21F; " | |- |[https://hotnews.ro/exclusiv-ultimul-mare-sondaj-inainte-de-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-de-duminica-18-mai-avans-foarte-mic-pentru-unul-dintre-candidati-in-marja-de-eroare-suspansul-continua-1976328 AtlasIntel] |13-15 мамыр 2025 |5628 |style="background:#C0C0C0" |'''48,7%''' |47,8% |3,5% |- |[https://hotnews.ro/primul-sondaj-in-care-nicusor-dan-conduce-in-fata-lui-george-simion-care-este-avansul-potrivit-irsop-1975212 IRSOP] |10-13 мамыр 2025 |951 |style="background:#C0C0C0" |'''52%''' |48% |— |- |[https://www.romaniatv.net/mirel-palada-director-sociopol-in-momentul-de-fata-avem-george-simion-53-nicusor-dan-47_8923399.html Sociopol] |10-12 мамыр 2025 |1024 |47% |style="background:#ffe5a5" |'''53%''' |— |- |[https://hotnews.ro/exclusiv-primul-mare-sondaj-pentru-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-din-18-mai-2025-lupta-extrem-de-stransa-intre-george-simion-si-nicusor-dan-ce-se-intampla-cu-electoratul-lui-crin-antonescu-1972338 AtlasIntel] |9-12 мамыр 2025 |3995 |style="background:#C0C0C0" |'''48,2%''' |style="background:#ffe5a5" |'''48,2%''' |3,6% |- |[https://tvrinfo.ro/noul-sondaj-curs-george-simion-52-nicusor-dan-48-inaintea-turului-doi-al-alegerilor-prezidentiale/ CURS] |8-11 мамыр 2025 |3042 |48% |style="background:#ffe5a5" |'''52%''' |— |- |[https://www.g4media.ro/live-nicusor-dan-conferinta-de-presa-de-la-ora-1800.html Verifield] |6 мамыр 2025 |944 |45,2% |style="background:#ffe5a5" |'''54,8%''' |— |} ===Кандидаттар тіркелгенге дейін === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;" ! rowspan="2" | Сауалнама<br>жүргізді ! rowspan="2" | Күні ! rowspan="2" style="width:35px;" | Көшірме<br>(адам.) ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Кэлин Джорджеску]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Елена Ласкони]]<br><small>[[Румынияны құтқару одағы|РҚО]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Джордже Симион]]<br /><small>АСР</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | Джиджи Бекали<br /><small>АСР</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Илие Боложан]]<br /><small>[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Крин Антонеску]]<br><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Никушор Дан]]<br><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Диана Шошоакэ]]<br /><small>С.О.С.</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | Даниэль Фунериу<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Понта, Виктор|Виктор Понта]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! rowspan="2" class="unsortable" style="width:20px;" | Басқалары |- ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#002A59; " | ! style="background:#FCB21F; " | ! style="background:#FCB21F; " | ! style="background:#FFDD00; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#4DA9DA; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#A9A9A9; " | |- | colspan="14" |'''Сайлау органы [[Кэлин Джорджеску]] кандидатурасын қабылдамады''' |- |[https://www.romania-insider.com/mkor-presidential-elections-georgescu-bolojan-march-2025 MKOR] |25–28 ақпан 2025 |1100 |style="background:#c0c0c0;" | '''44,1%''' |9,4% |0,6% |1,8% |style="background:#fff5b6;" | '''14,7%''' |8,9% |14,2% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |4,2% |2,1% |- |[https://www.stiripesurse.ro/sondaj-verifield-calin-georgescu-peste-40prc-ar-urma-un-tur-2-impotriva-lui-crin-antonescu_3603487.html Verifield] |14–28 ақпан 2025 |1000 |style="background:#c0c0c0;" | '''41,1%''' |7,0% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''18,5%''' |12,4% |3,0% |1,0% |{{д/ж}} |17% |- |[https://www.g4media.ro/sondaj-atlasintel-publicat-de-nicusor-dan-calin-georgescu-384-nicusor-dan-254-crin-antonescu-158-in-primul-tur-cum-s-ar-imparti-voturile-intr-un-tur-doi-cu-georgescu-si-dan.html AtlasIntel] |21–24 ақпан 2025 |2947 | style="background:#c0c0c0;" | '''38,4%''' |5,8% |0,9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |15,8% | style="background:#c0c0c0;" | '''25,4%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |7,5% |6,2% |- |[https://www.aktual24.ro/cel-mai-recent-sondaj-de-opinie-efectuat-in-perioada-14-16-februarie-releva-ca-finala-prezidentialelor-s-ar-putea-disputa-intre-calin-georgescu-si-nicusor-dan/ FlashData] |14–16 ақпан 2025 |7500 | style="background:#c0c0c0;" |'''37%''' |9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |17% | style="background:#c0c0c0;" |'''21%''' |3% |1% |5% |1% |- | rowspan="2" |[https://www.romaniatv.net/sondaj-sociopol-cine-ar-castiga-alegerile-daca-s-ar-vota-azi-ascensiune-remarcabila-a-lui-victor-ponta_8781481.html Sociopol] | rowspan="2" |10–14 ақпан 2025 | rowspan="2" |1001 | style="background:#c0c0c0;" |'''45%''' |10% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |10% |2% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''16%''' |1% |- |{{д/ж}} |9% |style="background:#ffe5a5;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |14% |16% |9% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''22%''' |1% |- | rowspan="2" |[https://www.dailybusiness.ro/stiri-interne/sondaj-sociopol-victor-ponta-ar-intra-in-turul-doi-idiferent-daca-lui-calin-georgescu-i-se-va-permite-sau-nu-sa-candideze-470070/ Sociopol] | rowspan="2" |27–30 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1003 |style="background:#c0c0c0;" |'''47%''' |8% |4% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |10% |4% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''16%''' |1% |- |{{д/ж}} |9% | style="background:#ffe5a5;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |14% |16% |14% |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''22%''' |1% |- | rowspan="2" |[https://curs.ro/sondaj-de-opinie-la-nivel-national-ianuarie-2025/ CURS] | rowspan="2" |21–25 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1100 | style="background:#c0c0c0;" |'''37%''' |7% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |18% | style="background:#c0c0c0;" |'''21%''' |4% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |13% |- |{{д/ж}} |13% | style="background:#ffe5a5;" |'''25%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |23% | style="background:#c0c0c0;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |15% |- |[https://www.libertatea.ro/stiri/calin-georgescu-si-crin-antonescu-in-turul-2-la-alegerile-prezidentiale-2025-arata-primul-sondaj-din-acest-an-ce-procente-au-nicusor-dan-si-george-simion-5165331 Avangarde] |10–16 қаңтар 2025 |1354 | style="background:#c0c0c0;" |'''38%''' |6% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''25%''' |17% |5% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |3% |- | rowspan="2" |[https://www.romaniatv.net/exclusiv-sondaj-sociopol-calin-georgescu-intra-in-turul-2-cu-victor-ponta-la-alegerile-prezidentiale_8728756.html Sociopol] | rowspan="2" |10–15 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1001 | style="background:#c0c0c0;" |'''50%''' |10% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |8% |10% |5% |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''15%''' |1% |- |{{д/ж}} |13% | style="background:#ffe5a5;" |'''35%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |13% |{{д/ж}} |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''26%''' |3% |- |[https://docs.google.com/spreadsheets/d/e/2PACX-1vS8rvSzyGmKTbnYUiiKdRoP-kp2y_XwNbqodE2155H4tpuzIAE5-JU4yyCrGYujpOx8MOIkHzXV9QiU/pubhtml?gid=934682221&single=true Noi, Cetățenii] |23 желтоқсан 2024–13 қаңтар 2025 |1067 | style="background:#c0c0c0;" |'''35%''' |8% |2% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |16% | style="background:#c0c0c0;" |'''25%''' |8% |{{д/ж}} |8% |6% |- | [https://propolitica.ro/2025/01/04/primul-sondaj-pe-2025-georgescu-conduce-detasat-la-39-antonescu-e-la-17-si-nicusor-dan-sta-pe-14-procente-se-va-reedita-la-prezidentiale-teatrul-prost-jucat-de-la-alegerile-locale/ Cozmin Gușă] |28–29 желтоқсан 2024 |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" | '''39%''' |9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''17%''' |14% |9% |5% |{{д/ж}} |7% |- |[https://www.g4media.ro/nicusor-dan-noi-informatii-despre-sondajul-pe-care-l-a-comandat-calin-georgesc-peste-40-din-intentiile-de-vot-urmat-de-crin-antonescu-cu-24-si-nicusor-dan-cu-18-nu-au-fost-masurati-marcel-ciolacu.html Nicușor Dan] |Желтоқсан 2024{{efn|Мереке күндері}} |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" | '''40%''' |8% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''24%''' |18% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |} == Нәтижелері == {| class="wikitable" style="text-align:right" ! colspan="2" rowspan="2" |Үміткер ! rowspan="2" |Ұсыну субъектісі ! colspan="2" |Бірінші айналым ! colspan="2" |Екінші айналым |- !Дауыстар !% !Дауыстар !% |- | style="background:#FCB21F;" | | align="left" |[[Джордже Симион]] | align="left" |Румындар одағы үшін альянс |'''3 862 761''' |'''40,96''' |'''6 168 642''' |'''53,60''' |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Никушор Дан]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |'''1 979 767''' |'''20,99''' |5 339 053 |46,40 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Крин Антонеску]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |1 892 930 |20,07 | colspan="2" rowspan="9" | |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Виктор Понта]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |1 230 164 |13,04 |- | style="background:#002a59;" | | align="left" |[[Елена Ласкони]] | align="left" |[[Румынияны құтқару одағы]] |252 721 |2,68 |- | style="background:#0066b6;" | | align="left" |Лавиния Шандру | align="left" |Социал-либералдық гуманистік партия |60 682 |0,64 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |Даниэль Фунериу | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |49 604 |0,53 |- | style="background:#1665fe;" | | align="left" |Кристиан Тержеш | align="left" |Румынияның ұлттық консервативтік партиясы |36 445 |0,39 |- | style="background:#005593;" | | align="left" |Себастьян Попеску | align="left" |Жаңа Румыния |25 994 |0,28 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |Джон-Ион Бану Муссел | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |22 020 |0,23 |- | style="background:#4975ba;" | | align="left" |Сильвиу Предойу | align="left" |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы |17 186 |0,18 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы''' |'''9 430 274''' |'''100''' |'''11 507 695''' |'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Жарамды бюллетеньдер |9 430 274 |98,52 | | |- | colspan="3" align="left" |Жарамсыз/бос бюллетеньдер |141 466 |1,48 | | |- | colspan="3" align="left" |Барлығы бюллетеньдер |'''9 571 740''' |'''100''' | | |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар/келу |17 988 031 |53,21 | | |- |colspan=7 align=left|Дереккөз: [https://prezenta.roaep.ro/prezidentiale04052025/pv/romania/results/ Румыния Тұрақты сайлау органы] |} == Реакция == === Бірінші айналым === Нәтижелер жарияланғаннан кейін [[Марчел Чолаку]] [[Румыния премьер-министрі|премьер-министр]] қызметінен кететінін жариялады,<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cn05lyrxl8qo|title=Премьер Румынии уходит в отставку на фоне успеха националистов на выборах президента|lang=ru|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2025-05-08}}</ref> сондай-ақ ол басқаратын «Социал-демократиялық партияның» (СДП) басқарушы коалициядан шығуы туралы. Сондай-ақ, Чолаку президенттік сайлаудың екінші кезеңінде кандидаттардың ешқайсысын қолдамайтынын айтты.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|title=Премьер Румынии Марчел Чолаку объявил, что уходит в отставку|lang=ru|website=[[Meduza]]|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505173335/https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> Симионның бірінші айналымдағы жеңісі де экономикалық әсер етті: [[Бухарест қор биржас]]<nowiki/>ы айтарлықтай шығынға ұшырады,<ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|title=Bursa e în scădere după ce George Simion a câștigat primul tur al alegerilor prezidențiale. Toți indicii sunt pe roșu|lang=ro|website=Știrile ProTV|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505115611/https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> ал [[Румыния Ұлттық банкі]] [[Румын лей|ұлттық валюта]]ны тұрақтандыру және оның құнсыздануын болдырмау үшін 2 миллиард еуродан астам инвестиция салды.<ref>{{Cite web|url=https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|title=BNR a cheltuit 2 miliarde de euro într-o singură zi ca să mențină cursul stabil al leului după victoria lui George Simion în turul 1. BNR: ”În ultima perioadă a apărut o schimbare importantă pe piața valutară”|lang=ro|website=G4Media.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506090001/https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06|url-status=live}}</ref> «[[Румындар одағы үшін альянс|Румындар одағы үшін альянс»]] партиясының жетекшісі [[Джордже Симион]] екінші турда жеңіске жеткеннен кейін Кэлин Джорджескeны [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы сайлау]]да бұрын жеңіске жеткен премьер-министр етіп тағайындаймын деп уәде берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|title=Hard-right candidate George Simion to face pro-EU reformist in Romania's presidential runoff|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505013415/https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> Экс-президент [[Траян Бесеску]] [[Румын диаспорасы]]н Симионның бірінші турдағы жеңісі үшін сынға алды. Ол диаспораның сайлауға деген көзқарасын «адал емес» деп атап, «''өз дауыстарымен румындықтар Румынияны „ол [[Украина]]мен бірге Ресей мен [[Еуропа одағы]] арасындағы [[Буферлік мемлекет|буферлік кеңістік]]ке айналуға“'' ''итермелеу қаупі бар''» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|title=Băsescu critică dur diaspora: „Ei trăiesc în Occident şi spun: voi care trăiţi acasă, ia treceţi către tătucu' Putin”|lang=ro|website=stirileprotv.ro|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505230847/https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref> 6 мамырда бірінші турдан кейін кандидат Себастьян Попеску «демократиялық қағидаларды бұзу және сайлаушылардың ықпалына» түрткі бола отырып, сайлау нәтижелерінің күшін жою туралы өтініш берді.<ref>{{Cite web|url=https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|title=Cine este candidatul care a cerut la CCR invalidarea alegerilor. Invocă manipulare prin TikTok și influențarea alegătorilor prin mesaje despre „vot util”|lang=ro|website=hotnews.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506170802/https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06}}</ref> Ол бұған дейін 2024 жылғы сайлаудан кейін осындай өтініш жасаған болатын.<ref>{{Cite web|url=https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|title=Sebastian Popescu contestă decizia CCR de a-i respinge cererea de anulare a primului tur al alegerilor: „Cererea a fost depusă în termen” / „Știm să numărăm până la 3?”|lang=ro|website=HotNews.ro|date=2024-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250323230100/https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|archivedate=2025-03-23|accessdate=2025-05-08}}</ref> Бірінші айналымдағы Симионның жеңісімен Польшаның бұрынғы [[Польша премьер-министрі|премьер-министрі]] және «Еуропалық консерваторлар мен реформаторлар партиясының» жетекшісі [[Матеуш Моравецкий]], Италия премьер-министрінің орынбасары [[Маттео Сальвини]] және Франциядан [[Еуропалық парламент депутаты]] [[Марион Марешал]] құттықтады.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|title=Simion’s Romanian election win sparks right-wing jubilation around Europe|lang=en|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Politico]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505121349/https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> === Екінші айналым === Симион [[Facebook]]-те өзінің жеңісін мерзімінен бұрын жариялап, келесі мазмұнды жариялады: «''Мен жеңдім!!! Мен Румынияның жаңа президентімін және билікті румындарға қайтарамын!''». Кейін ол сайлауда жеңілгенін мойындады.<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/romanians-vote-presidential-run-off-that-could-widen-eu-rifts-2025-05-17/ Centrist Dan wins Romanian presidency over hard-right pro-Trump rival]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 26n5oya7fwj5e4e0fz21q9ds0djxgsz 3589334 3589333 2026-04-21T18:06:16Z ShadZ01 56180 3589334 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} {{Сайлау | ел = Румыния | сайлау атауы = | сайлау күні = {{date|04|05|2025|1}} (бірінші айналым)<br />{{date|18|05|2025|1}} (екінші айналым) | алдыңғы сайлау = Румыниядағы президент сайлауы (2024) | алдыңғы сайлау жылы = 2024 | түрі = [[Президенттік сайлау]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = 17988031 | сайлаушылар = 9571740 | жарамды = 9430274 | жарамсыз = | бос = | халық = | тіркелген = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 53.21 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 52.56 | босжәнежарамсыз = 141466 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Nicușor Dan, Sept. 2025.jpg | түс1 = #dcdcdc | кандидат1 = [[Никушор Дан]] | партия1 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | дауыс1 = 1979767 | пайыз1 = 20.99 | дауыс2v1 = 6168642 | пайыз2v1 = 53.60 | сурет2 = Portret George Simion (7) (decupat).jpg | түс2 = #FCB21F | кандидат2 = [[Джордже Симион]] | партия2 = Румындар одағы үшін альянс | партия2 коалиция1 = Жастар партиясы | дауыс2 = 3862761 | пайыз2 = 40.96 | алдыңғы пайыз2 = 13.86 | дауыс2v2 = 5339053 | пайыз2v2 = 46.40 | сурет3 = Crin Antonescu - 28 March 2025.jpg | түс3 = #dcdcdc | кандидат3 = [[Крин Антонеску]] | партия3 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | коалиция3 = «Румыния алға» Cайлау альянсы мен [[Румыниядағы этникалық азшылықтар партиясы|этникалық азшылықтар]] | партия1 коалиция3 = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] | партия2 коалиция3 = [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] | партия3 коалиция3 = [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] | дауыс3 = 1892930 | пайыз3 = 20.07 | сурет4 = Victor Ponta debate November 2014.jpg | түс4 = #dcdcdc | кандидат4 = [[Виктор Понта]] | партия4 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | партия1 коалиция4 = [[ПРО Румыния]] | дауыс4 = 1230164 | пайыз4 = 13.04 | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = Romanian Presidential Elections 2025 - First Round.svg | қарта тақарыбы = Бірінші айналымдың нәтижелері | қарта шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]<br>{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]<br>{{colorbox|#169F9F}} [[Крин Антонеску]]<br>{{colorbox|#E02043}} [[Виктор Понта]]<br>{{colorbox|#002A59}} [[Елена Ласкони]]<br> | қарта шарты2 = | қарта шарты3 = | қарта2 атауы = | қарта2 = Romanian Presidential Elections 2025 - Second Round.svg | қарта2 тақарыбы = Екінші айналымдың нәтижелері | қарта2 шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]<br>{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]<br> | қарта2 шарты2 = | қарта2 шарты3 = | диаграмма атауы = | диаграмма = | ізашар = [[Илие Боложан]] <small>({{м.а.}})</small> | ізашар партия = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]] }} '''[[Румыния|Румынияда]] қайта президенттік сайлау''' 2025 жылдың 4 мамырында өтті.<ref>[https://b365.ro/guvernul-a-decis-data-noilor-alegeri-prezidentiale-din-romania-vor-avea-loc-in-luna-mai-2025-surse-553388/ Guvernul a decis data noilor alegeri prezidențiale din România. Vor avea loc în luna mai 2025]</ref> [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Кезекті сайлау 2024 жылы өтті]], бірақ Румыния Конституциялық соты ықтимал [[Интервенция|шетелдік араласуға]] күдікпен олардың нәтижелерін жойғаннан кейін, [[Румыния үкіметі]] 2025 жылдың мамырында жаңа сайлау жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1003277|title=Правительство Румынии утвердило проведение президентских выборов в мае|date=2025-01-16|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250117051633/https://www.interfax.ru/world/1003277|archive-date=2025-01-17|access-date=2025-02-14|url-status=live|lang=ru}}</ref> 2025 жылдың 4 мамырында өткен сайлаудың бірінші айналымда ең көп дауыс жинаған (41%) оңшыл кандидат Симион болды. 2025 жылдың 18 мамырында өткен сайлаудың екінші айналымда 54 % дауыс жинап, Бухарест примары [[Никушор Дан]] жеңіске жетті.<ref>{{Cite web|title=Румынияда президент сайлауында Никушор Дан жеңіске жетті|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/710716-rumyniada-prezident-sajlauynda-nikusor-dan-zeniske-zetti|accessdate=2025-05-19|date=2025-05-19|publisher=[[24KZ]]}}</ref> == Рәсімі == [[Румыния конституциясы|Румыния конституциясының]] 83-бабына сәйкес, «Румыния президентінің өкілеттік мерзімі бес жыл»,<ref>{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=3#t3c2s0a81|title=Title III|date=|publisher=[[Палата депутатов Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185732/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=3#t3c2s0a81|archive-date=2018-05-08|access-date=2014-11-02|url-status=live}}</ref> бірақ тек екі мерзім. [[Мемлекет басшысы]] тең және тікелей жалпыға бірдей жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Үшінші мерзімге ұсыныла алмайды, бірақ оның қолданыстағы мерзімі мемлекеттегі [[Төтенше жағдай|төтенше]] немесе [[әскери жағдай]] жағдайында ұзартылуы мүмкін. Тұрақты сайлау органы (ТCО) — сайлау арасындағы кезеңде сайлау инфрақұрылымын басқаратын Румыния агенттігі.<ref>[https://www.roaep.ro/prezentare/en/prima-pagina/ Permanent Electoral Authority – general view]</ref> Сайлаудың өзі кезінде әр сайлау үшін арнайы құрылған Орталық сайлау бюросы (ОCB) құрылады.<ref>[https://valahia.news/romania-implements-e-vote-2024/ Romanian Permanent Electoral Authority: Romania will implement e-vote system by 2024]</ref> Президенттік сайлауда ОCB Румынияның Жоғарғы кассациялық соты мен сот төрелігінің бес судьясынан, ПИО төрағасы мен Төрағасының орынбасарларынан және 10-ға дейін саяси партиялардың өкілдерінен тұрады.<ref>[https://www.te.gob.mx/vota_elections/thesaurus/article/49232/16589/161 Law on the Election of the President of Romania]</ref> == Алғышарттары == === 2024 жылғы сайлау нәтижелерінің күшін жою === [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Румыниядағы президенттік сайлау]] 2024 жылдың 24 қарашасында өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|title=Romanian ruling coalition agrees parliamentary, presidential election dates|lang=en|website=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110957/https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|title=Romania’s ruling parties agree on dates for presidential and parliamentary elections|lang=en|website=Romania Insider|date=2024-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110736/https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}</ref> Екінші тур 8 желтоқсанда күтілді, өйткені үміткерлердің ешқайсысы бірінші турда абсолютті көпшілікке қол жеткізе алмады,<ref>{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203010358/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-03|access-date=2025-01-14}}</ref> ал келесі президенттік сайлау 2029 жылдың соңында өтуі керек еді.<ref>{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202171151/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-02|access-date=2025-01-14}}</ref> алайда 6 желтоқсанда [[Румыния Конституциялық Соты|Конституциялық сот]] «сайлау процесінің айқын бұзылуына» сілтеме жасай отырып, бірінші турдың қорытындыларын жойды және [[Ресей]] тарапынан ықтимал араласу.<ref>[https://protv.md/international/ultima-ora-alegerile-preziden%C8%9Biale-din-romania-au-fost-anulate-judecatorii-cur%C8%9Bii-constitu%C8%9Bionale-au-anulat-rezultatele-primului-tur-hotararea-este-definitiva-si-obligatorie---2707105.html%7D PRO TV Chisinau: Stiri din Moldova]</ref><ref>[https://www.romania-insider.com/romania-declassified-reports-calin-georgescu-presidential-elections-2024 Romanian authorities reveal massive financing for pro-Russian presidential candidate Calin Georgescu]</ref><ref>[https://www.politico.eu/article/romania-court-cancels-presidential-election-runoff-tiktok-russian-influence-calin-georgescu/ Romanian court cancels presidential election amid Russian influence fears]</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/articles/cgq18w507dko Romania hit by major election influence campaign and Russian cyber-attacks]</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/world/2024/12/06/romania-court-annuls-presidential-election/ Romanian court annuls presidential vote after Russian interference claims]</ref><ref>[https://edition.cnn.com/2024/12/06/europe/romania-annuls-presidential-election-intl/index.html Romania’s top court annuls presidential election result]</ref> === Клаус Йоханнистің отставкасы === 2024 жылғы желтоқсандағы сайлау қорытындылары жойылғаннан кейін Конституциялық сот [[Клаус Йоханнис|Йоханниске]] мұрагер сайланғанға дейін [[Румыния президенті]] болып қалуға рұқсат берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|title=Romania's President Iohannis resigns in face of impeachment threat from hard-right opposition|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211034144/https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|archive-date=2025-02-11|access-date=2025-02-11}}</ref> Алайда, 2025 жылдың 10 ақпанында ол «бөлінген Румынияны құрмау» үшін отставкаға кететінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|title=Президент Румынии подал в отставку|lang=ru|website=|date=2025-02-10|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250210151324/https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|archive-date=2025-02-10|access-date=2025-02-11}}</ref> Сенат спикері [[Илие Боложан]] сайлауға дейін президенттің міндетін атқаруға ниетті. Йоханнистің отставкасы 12 ақпанда, оппозиция оны шеттету туралы өтініш бергеннен кейін екі күн өткен соң күшіне енді.<ref>{{Cite news|title=Cinci probleme majore cu care președintele interimar Ilie Bolojan se va confrunta în următoarele trei luni|first=Ionuț|last=Benea|url=https://romania.europalibera.org/a/cinci-probleme-majore-cu-care-presedintele-interimar-ilie-bolojan-se-va-confrunta-in-urmatoarele-trei-luni/33310960.html|website=[[Радио «Свобода»|Europa Liberă România]]|date=2025-02-11|access-date=2025-02-11|lang=ro}}</ref> === Кэлин Джорджеску ісі === 2025 жылдың 26 ақпанында [[Кэлин Джорджеску|Джорджескуға]] конституциялық құрылысқа қарсы іс-қимылдарды қозғау, сайлау науқаны аясында жалған ақпарат тарату, фашистік, нәсілшіл немесе ксенофобиялық ұйымды бастау немесе құру туралы айып тағылды. Тергеу Джорджескуға жақын әскери нұсқаушы [[Хорациу Потра]] фашистік ксенофобиялық ұйымды құрды деп санайды, оған қатысушылар конституциялық құрылысқа қарсы қылмыстар жасады, қару-жарақтың заңсыз айналымы, сондай-ақ геноцид актілеріне кінәлі адамдарға табынушылықты насихаттады деп күдіктенеді. Джорджескудің көлігін жол полициясы тоқтатты, содан кейін ол Бас прокуратураға жеткізілді. Бұлтартпау шарасымен оған 60 күн бойы сот бақылауы сайланды-ол бостандықта қалды, бірақ оған белгілі бір әрекеттерге тыйым салынды.<ref>{{Cite news|title=Как Джорджеску стал фигурантом дела о попытке переворота в Румынии|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2025/67bf30289a7947a956dc1f19|website=[[РБК]]|date=2025-02-26}}</ref> 2025 жылдың 8 наурызында Румынияның Конституциялық соты Джорджескуға алдағы президенттік сайлауға қатысуға рұқсат берді, ол тіркеуге қарсы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite news|title=Джорджеску допустили к участию в президентских выборах в Румынии|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/23343431|website=[[ТАСС]]|date=2025-03-08|access-date=2025-03-15}}</ref> Алайда, 2025 жылдың 9 наурызында Орталық сайлау комиссиясының 14 мүшесінің он адамы Джорджескудің кандидат ретінде тіркелуден бас тартуына дауыс берді. Ресми мәлімдемеде ол сайлауға қатысу үшін қажетті шарттарды орындамады және Румыниядағы демократияны қорғайтынына кепілдік бермеді деп мәлімдеді. Осыдан кейін Джорджеску Конституциялық сотқа шағым түсірді. 2025 жылғы 11 наурызда Конституциялық сот бұл апелляцияны бірауыздан қабылдамады.<ref>{{Cite news|title=КС Румынии отказал Джорджеску в участии в президентских выборах|url=https://www.rbc.ru/politics/11/03/2025/67d0759f9a794700344a9eb2|website=РБК|date=2025-03-11|access-date=2025-03-15}}</ref> Конституциялық Соттың сайтында жарияланған хабарламада:<blockquote>«Конституциялық сот конституциялық принциптер мен құндылықтарды бұзған адамның кандидатурасын тіркеуден бас тарту бұл адамның Румыния президенті болып сайлану құқығынан мерзімсіз айырылуына әкелмейді деп шешті. Бұл аспектілер әр жағдайда бөлек талданады және сайлаудың циклдік сипатына және кандидаттың негізгі конституциялық принциптер мен құндылықтарды құрметтеуін бағалауға байланысты белгілі бір уақытша шарттылыққа ие».</blockquote> == Үміткерлері == === Тіркелген === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! style="width: 10px;" |№{{efn|Бюллетеньдегі нөмір}} ! style="width: 110px;" |Аты (өмір күндері) ! style="width: 145px;" |Науқаны ! style="width: 425px;" class="unsortable" |Лауазымдары ! style="width: 425px;" class="unsortable" |Білімі және мамандығы ! colspan="2" style="width: 215px;" |Партиясы ! colspan="4" style="width: 215px;" |Қолдау !Даты<!-- анонсирование, утверждение партией, регистрация в избиркоме, утверждение Конституционным судом и т. д. --> |- |1 |{{hs|Simion|format=dmy}} [[Сурет:George_Simion_(1_July_2024).png|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Джордже Симион]]'''<br/ >{{date|21|09|1986|4}} ж.т.<br/ >({{жас|21|09|1986}})<br/ >[[Фокшани]], [[Вранча (жудец)|Вранча]] |[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-14 181250.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Democrație. (Демократия.)''<br/ >[https://georgesimion.ro/ Georgesimion.ro] |[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2020–{{н.в.}}) |Бизнес және әкімшілік факультеті, [[Бухарест университеті]] (2008)<br/ >Азаматтық белсенді | style="background:#fcb21f" | | style="text-align:left;" |Румындар одағы үшін альянс | bgcolor="#350299" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Жастар партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 19CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_19.pdf|access-date=2025-03-14|language=ro}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului SIMION GEORGE-NICOLAE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_31D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- | rowspan="4" |2 | rowspan="4" data-sort-value="Antonescu, Crin" |[[Сурет:Crin_Antonescu_-_24_February_2025_(cropped).jpg|160x160 нүкте]] '''[[Крин Антонеску]]'''<br/ >{{date|21|09|1959|4}} ж.т.<br/ >({{жас |21|09|1959}})<br/ >[[Тулча]], [[Тулча (жудец)|Тулча]] | rowspan="4" |[[Сурет:Crin Antonescu 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''România, înainte!''<br/ >''(Алға, Румыния!)''<br/ >[https://crinantonescu.ro Crinantonescu.ro] | rowspan="4" |[[Румыния президенті|Президент]] міндетін атқарушы<br/ >(2012)<br/ >Жастар және спорт министрі<br/ >(1997–2000)<br/ >[[Румыния Сенаты]]ның төрағасы<br/ >(2012–2014)<br/ >Сенатор<br/ >(2008–2016)<br/ >[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(1992–2008) | rowspan="4" |[[Бухарест университеті]]<br/ >Тарих пәнінің мұғалімі, мұражай кураторы | rowspan="4" bgcolor=#aaaaaa | | rowspan="4" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]<ref>{{Cite web|date=2024-12-27|title=Crin Antonescu și-a anunțat demisia din PNL: Voi ajunge în turul doi|url=https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|accessdate=2025-03-07|website=Capital.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241230070346/https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|archivedate=30 December 2024|url-status=live}}</ref> | rowspan="3" style="background:#2596be" | | rowspan="3" style="text-align:left;" |«Румыния алға» Cайлау альянсы | bgcolor="#ef3340" | | style="text-align:left;" |[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] | rowspan="4" |{{small|[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]], [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] және [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] қолдады:<br>{{date|24|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-23|title=BREAKING Crin Antonescu a fost propus candidat comun la prezidențiale de șefii coaliției. Cine e Crin Antonescu, șomer de lux timp de zece ani după puciul din 2012|url=https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|accessdate=2025-03-01|website=G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241223094513/https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|archivedate=23 December 2024|urlstatus=live}}</ref> {{small|Науқанның өзін-өзі тоқтатуы туралы жарияланды:<br>{{date|04|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-04|title=Crin Antonescu anunță că își "suspendă" candidatura la prezidențiale și acuză PSD, PNL și UDMR că l-au lăsat singur / "Dacă dânșii vor sa fiu din nou candidat, să mă caute"|url=https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|accessdate=2025-03-01|website=HotNews.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250104184748/https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|archivedate=4 January 2025|url-status=live}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]]: {{date|26|01|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-26|title=Crin Antonescu, validat de PNL drept candidat la alegerile prezidențiale|url=https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|access-date=2025-03-01|website=romania.europalibera.org|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207172051/https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live|last1=Amariei|first1=Cezar}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]]: {{date|29|01|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-29|title=UDMR a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale|url=https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|accessdate=2025-03-01|website=digi2G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207235243/https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] <nowiki>:</nowiki> {{date|02|02|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-02|title=PSD a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale: "Ăsta poate fi începutul unei frumoase prietenii"|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|accessdate=2025-03-01|website=digi24.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250304113243/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|archivedate=4 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|09|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-09|title=Crin Antonescu și-a depus candidatura la prezidențiale în huidulieli: Doar eu îl pot învinge pe Călin Georgescu|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|accessdate=2025-03-09|website=adevarul.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121412/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|11|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului ANTONESCU GEORGE-CRIN-LAURENȚIU şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_20D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> Конституциялық сот ТCО валидациясын растады: {{date|11|03|2025|4}} |- | bgcolor="#ffdd00" | | style="text-align:left;" |[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] |- | bgcolor="#00833e" | | style="text-align:left;" |[[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] |- | bgcolor="black" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Этникалық азшылықтар |- |3 | data-sort-value="Lasconi, Elena" |[[Сурет:Elena_Lasconi_2024-11-25_(cropped).png|160x160 нүкте]] '''[[Елена Ласкони]]'''<br/ >{{date|20|04|1972|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|04|1972}})<br/ >[[Хацег]], [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]] |[[Сурет:Elena Lasconi 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Am curaj să fac dreptate!''<br/ >''(Менде әділеттілікті қалпына келтіруге батылдық бар!)''<br/ >[https://elenalasconi.ro/ Elenalasconi.ro] |[[Кымпулунг]] мэрі<br/ >(2020–{{н.в.}}) |[[Экономикалық академия (Бухарест)|Бухарест Экономикалық академиясы]]<br/ >(2001)<ref>{{cite web|url=https://www.primariacampulung.ro/primarul-municipiului-campulung/biografie|title=Primarul Municipiului Câmpulung – Biografie}}</ref><br/ >Экономист, журналист | bgcolor="#011E41" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Румыния Құтқару одағы]] |{{small|[[Румыния Құтқару одағы]] кандидаты деп жарияланды:<br>{{date|10|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-27|title=Elena Lasconi rămâne candidatul USR pentru alegerile prezidențiale din 4-18 mai 2025. #elenalasconi|url=https://www.facebook.com/watch/?v=943949890671992|work=Facebook.com|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121605/https://www.facebook.com/usrgalati/videos/943949890671992/|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|13|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-13|title=Elena Lasconi, președinta USR, şi-a depus candidatura la BEC|url=https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|work=Monitorul de Cluj|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250317085325/https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|archivedate=17 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei LASCONI ELENA-VALERICA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_25D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |4 |{{hs|Terheș|format=dmy}} [[Сурет:MEP_Cristian_Terheș_2024.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''Кристиан Терхеш'''<br/ >род. {{date|4|12|1978|4}}<br/ >({{жас|4|12|1978}})<br/ >[[Залэу]], [[Сэлаж]] |Ұран: ''Credincios națiunii române''<br/ >''(Румын халқына адал)'' |[[Еуропалық парламент]] мүшесі (2019–{{н.в.}}) |[[Бабеш — Бойяй университеті]] (2000)<br/ >Грек католик діни қызметкері | bgcolor="#1665fe" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Румыния ұлттық консервативті партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|13|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-13|title=Cristian Terheş şi-a depus candidatura pentru alegerile prezidenţiale|url=https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313161710/https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului TERHEŞ CRISTIAN-VASILE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_26D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |5 |{{hs|Șandru|format=dmy}} [[Сурет:Lavinia_Sandru.PNG|160x160 нүкте]]<br/ >'''Лавиния Шандру'''<br/ >{{date|6|02|1975|4}} ж.т.<br/ >({{жас|6|02|1975}})<br/ >[[Деж]], [[Клуж (жудец)|Клуж]] |Ұран: ''România Reală''<br/ >''(Нағыз Румыния)'' |[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2004–2008) |[[Тыргу-Муреш өнер университеті]]<br/ >Журналист | style="background:#0066b6" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Социал-либералды гуманистік партия |ТCО-да тіркелген: {{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 18CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_18.pdf|accessdate=2025-03-14|language=ro}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei ŞANDRU MARCELA-LAVINIA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_30D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |6 | data-sort-value="Ponta, Victor" |[[Сурет:Victor_Ponta_debate_November_2014.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Виктор Понта]]'''<br/ >{{date|20|09|1972|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|09|1972}})<br/ >[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]] |Ұран: ''România pe primul loc''<br/ >(''Румыния бәрінен бұрын!'')<br/ >[https://victorponta.ro/ Victorponta.ro] |[[Румыния премьер-министрі]]<br/ >(2012–2015) [[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2004–2020, 2024–{{н.в.}})<br/ >Парламенттік байланыстар министрі<br/ >(2008–2009)<br/ >Министр-халықаралық гранттық бағдарламалардың іске асырылуын бақылау және Acquis Communautaire қолдану мониторингі жөніндегі делегат<br/ >(2004) |[[Бухарест университеті]],<br/ >Кэрол I атындағы Ұлттық қорғаныс университеті<br/ >Прокурор | bgcolor=#aaaaaa | | style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] | bgcolor="#0f73bc" | | colspan="3" style="text-align:left;" |ПРО Румыния |{{small|Қызығушылық білдірді:<br>{{date|19|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta: Nu am cu cine să votez dintre candidații actuali la prezidențiale. "Poate voi candida chiar eu"|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|accessdate=2025-01-20|website=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220083659/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|archivedate=20 February 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta nu exclude o candidatură la prezidențiale, în ciuda avertismentului dat de Ciolacu. "Coaliția foarte greu o să intre cu un candidat în turul al doilea"|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|accessdate=2025-01-20|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250202083700/https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|archivedate=2 February 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Қолдау үшін қол жинау жарияланды:<br>{{date|5|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=Victor Ponta strânge semnături pentru candidatura sa la alegerile prezidențiale|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309121813/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333?__grsc=cookieIsUndef0&__grts=58050756&__grua=9e90f00bfd79edbeb2910967839a1fb1&__grrn=1|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Ұсыну жариялады:<br>{{date|19|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-19|title=Victor Ponta anunţă că va candida la alegerile prezidenţiale: "Nu voi lăsa votanţii fără candidat"|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|accessdate=2025-02-19|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250219131458/https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|archivedate=19 February 2025|urlstatus=live}}</ref> {{small|Науқанды бастады:<br>{{date|6|03|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-06|title=Prezidențiale2025/ Ponta: Am luat decizia de a candida; m-am schimbat mult față de acum 10 ani|url=https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|work=Agerpres.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309122009/https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|12|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-12|title=Victor Ponta și-a depus candidatura la alegerile prezidențiale: „România are nevoie de un nou început”|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313201632/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului PONTA VICTOR-VIOREL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_24D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |7 |{{hs|Popescu|format=dmy}} <br/ >'''Себастьян Попеску'''<br/ >{{date|12|02|1982|4}} ж.т.<br/ >({{жас|12|02|1982}}) [[Балш (Румыния)|Балш]], [[Олт (жудец)|Олт]] |{{д/ж}} |«Жаңа Румыния» партиясынан 2024 жылғы президенттік сайлауға үміткер |Банат ауылшаруашылық ғылымдары және ветеринарлық медицина университеті Ветеринар | style="background:#005593" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Жаңа Румыния |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 29CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_29.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 40D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_40D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- |8 |{{hs|Predoiu|format=dmy}} <br/ >'''Сильвиу Предойу'''<br/ >{{date|5|08|1958|4}} <br/ >{{жас|5|08|1958}})<br/ >[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]] |Ұран: ''Competență. Caracter. Curaj''<br/ >''(Құзыреттілік. Мінез. Батылдық.)''<br/ >[https://silviupredoiu.ro/ Silviupredoiu.ro] |[[Румыния Сыртқы барлау қызметі]] директорының міндетін атқарушы<br/ >(2006, 2007),<br/ >Румыния Сыртқы барлау қызметі директорының бірінші орынбасары<br/ >(2005–2018) |География-геология факультеті, [[Бухарест университеті]] (1984)<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|url=https://silviupredoiu.ro/biografie/|title=Biograhy|work=Biograhy|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241206020338/https://silviupredoiu.ro/biografie/|archivedate=6 December 2024|url-status=live}}</ref><br/ >Барлау офицері | bgcolor="#4975ba" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 25CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_25.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref><br/ >ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 35D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_35D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- |9 |{{hs|Banu-Muscel|format=dmy}} '''Джон-Ион Бану Муссел'''<br/ >{{date|8|07|1960|4}} ж.т.<br/ >({{жас|8|07|1960}})<br/ >[[Роман (Румыния)|Роман]], [[Нямц (жудец)|Нямц]] |[[Сурет:John Ion Banu Muscel 2025 presidential campaign.png|center|177x177px]]<br/ >Слоган: ''Democrația și Civilizația trebuiesc apărate de către cetățeni''<br/ >''(Демократия мен өркениетті азаматтар қорғауы керек!)''<br/ >[http://www.banumuscel.ro/ banumuscel.ro] |Румын саясаткері және американдық кәсіпкер, «Румыния ұлты партиясының» мүшесі |[[Бухарест политехникалық университеті]]<br/ >Инженер-механик | style="background:#aaaaaa" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |ТCО-да тіркелген:<br/ >{{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 20CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_20.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului BANU-MUSCEL JOHN-ION şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_32D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |10 |{{hs|Funeriu|format=dmy}} [[Сурет:Replace_this_image_male.svg|жиекті|160x160 нүкте]]<br/ >'''Даниэль Фунериу'''<br/ >род. {{date|11|04|1971|4}}<br/ >({{жас|11|04|1971}})<br/ >[[Арад (Румыния)|Арад]], [[Арад (жудец)|Арад]] |[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-09 110148.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Asta-i direcția!''<br/ >''(Бұл бағыт!)'' |Румыния Білім министрі<br/ >(2009–2012),<br/ >[[Еуропалық парламент]] мүшесі<br/ >(2008–2009) | | style="background:#aaaaaa" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 26CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_26.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 36D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_36D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- | rowspan="4" |11 | rowspan="4" data-sort-value="Dan, Nicușor" |[[Сурет:Nicușor_Dan_candidatura_bgiu.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Дан, Никушор|Никушор Дан]]'''<br/ >{{date|20|12|1969|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|12|1969}})<br/ >[[Фэгэраш]], [[Брашов (жудец)|Брашов]] | rowspan="4" |[[Сурет:Capture d'écran 2025-02-06 211124.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''România onestă''<br/ >''(Честная Румыния!)''<br/ >[https://nicusordan.ro Nicusordan.ro] | rowspan="4" |Бухарест мэрі<br/ >(2020–{{н.в.}}) [[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2016–2020)<br/ >Бухарест бас кеңесшісі<br/ >(2016) | rowspan="4" |[[Бухарест университеті]], [[Жоғары қалыпты мектеп (Париж)|Жоғары қалыпты мектеп]], [[Париж университеті]]<br/ >Математика профессоры | rowspan="4" style="background:#aaaaaa" | | rowspan="4" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] | style="background:#1bbeff" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған | rowspan="4" |{{small|Ұсыну жариялады:<br>{{date|16|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-16|title=VIDEO Nicușor Dan: Intenționez să candidez la alegerile prezidențiale din 2025 / Sunt zone întregi din statul român capturate de grupuri de interese|url=https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|accessdate=2024-12-16|work=HotNews.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203134325/https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|archivedate=3 February 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған қолдау көрсетті:<br>{{date|18|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-18|title=Primul partid care anunță public susținerea pentru Nicușor Dan: "Dorim ca acesta să fie primul pas către o alianță de susținere"|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|accessdate=2024-12-18|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250115093324/https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|archivedate=15 January 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Поддержан [[Партия Народного движения|Партией народного движения]] и Силами правых:<br>{{date|02|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|title=Nicușor Dan, susținut de PMP și Forța Dreptei la alegerile prezidențiale 2025. "O să merg până la capăt cu candidatura"|language=ro|work=|date=2025-02-02|publisher=[[Euronews]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214130924/https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|archivedate=14 February 2025|accessdate=2025-02-06|url-status=live}}</ref> {{small|Поддержан партией Обновление европейского проекта Румынии қолдау көрсетті:<br>{{date|01|03|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-01|title=România Onestă are nevoie de lideri integri!|url=https://www.instagram.com/partidulreper/p/DGpo-28MX0H/?img_index=1|accessdate=2025-03-07|language=ro}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|07|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-07|title=VIDEO&FOTO Nicușor Dan și-a depus candidatura la prezidențiale: "Este rolul preşedintelui să adune toate energiile pentru a face o țară puternică"|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|accessdate=2025-03-07|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307170913/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|archivedate=7 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|09|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului DAN NICUȘOR-DANIEL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_17D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> Конституциялық сот ТCО валидациясын растады: {{date|11|03|2025|4}} |- | bgcolor="#a7cf35" | | colspan="3" style="text-align:left;" |[[Халықтық қозғалыс партиясы]] |- | bgcolor="#08510a" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Оңшылар күші |- | bgcolor="#c40075" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Румыния Еуропалық жобасын жаңарту |- |} === Тіркелмеген === * Петру Мындру — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_13D.pdf Decision 13D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Мария Марку — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_15D.pdf Decision 15D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ион Попа — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_16D.pdf Decision 16D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Кэлин Джорджеску]] — [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы президенттікке]] кандидат, бірінші турда жеңіске жетіп, екінші турға шықты[44].<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_18D.pdf Decision 18D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Мэтью Ванеа — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_27D.pdf Decision 27D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Пол Испас — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_28D.pdf Decision 28D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Константин Виериу — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_29D.pdf Decision 29D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Диана Шошоакэ]] — Румыния сенаторы және [[Еуропалық парламентің депутаты]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|title=Профиль|lang=ro|publisher=[[Сенат Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220234943/https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|archivedate=2021-02-20|accessdate=2023-05-13|url-status=live}}</ref><ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_34D.pdf Decision 34D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Тицэ Джику-Ромео — {{Ж/е}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_38D.pdf Decision 38D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ремус Прикопие — Румынияның бұрынғы Білім министрі (2012–2014)<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_39D.pdf Decision 39D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Оана Крету — румын заңгері және кәсіпкер<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_43D.pdf Decision 43D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Константин-Тициан Филипп — тәуелсіз кандидат<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_44D.pdf Decision 44D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Гелу Драган — тәуелсіз кандидат<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_45D.pdf Decision 45D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Олар қызығушылық білдірді, бірақ уақытында сәйкес келмеді === * Кристиан Сима — Бухарест қор биржасы әкімшілігі кеңесінің мүшесі (2007). * Ана Бирчал — Румыния премьер-министрінің бұрынғы орынбасары<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|title=Cei 8 candidați favoriți să candideze la prezidențiale, în 2025. Călin Georgescu și Crin Antonescu, în capul listei: „E un cal mort / O bunicuță care a abuzat de dulciuri"|lang=ro|website=Ziare.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125100305/https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|archivedate=2025-01-25|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Антон Писароглу — саяси кеңесші. === Қатысудан бас тартқандар === * [[Илие Боложан]] — Румыния президентінің міндетін атқарушы<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|title=В Румынии назначили врио президента|lang=ru|website=[[Газета.Ru]]|date=2025-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211222053/https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|archivedate=2025-02-11|accessdate=2025-02-11}}</ref>, бывший мэр [[Орадя|Оради]]. * [[Марчел Чолаку]] — лидер «[[Социал-демократиялық партия (Румыния)|Румыния Социал-демократиялық партиясы»]] (СДП), Румынияның бұрынғы премьер-министрі<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|title=Romanian lawmakers narrowly approve new pro-European coalition during period of political turmoil|lang=en|website=[[AP News]]|date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250227020014/https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|archivedate=2025-02-27|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Каталин Аврамеску — [[Бухарест университеті|Бухарест университетінің]] профессоры<ref>{{Cite web|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|title=Profesorul Cătălin Avramescu și-a retras candidatura de la alegerile prezidențiale. „E o chestiune de familie. Am mintea în altă parte acum”|lang=ro|website=adevarul.ro|date=2025-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250122083544/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|archivedate=2025-01-22|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Дэн Пурич — румындық театр және кино актері, продюсер және режиссер. * Ана-Мария Гаврилэ — Депутаттар палатасының мүшесі, «Жастар партиясының» жетекшісі<ref>[https://romania.europalibera.org/a/anamaria-gavrila-candidatura-alegerile-prezidentiale-george-simion/33352779.html Anamaria Gavrilă și-a retras candidatura la alegerile prezidențiale la câteva ore după ce îi fusese validată de CCR]</ref>. == Сауалнамалары == === Бірінші айналым === [[Сурет:Opinion polling for the 2025 Romanian presidential election.svg|center|thumb|1000x1000px|Румыния президенттігіне үміткерлердің қалауы туралы сауалнаманың орташа қисығы: {{flatlist| {{Color box|#fcc92c|border=darkgray}} [[Джордже Симион]], {{Color box|#bbe109|border=darkgray}} [[Никушор Дан]], {{Color box|#64c3cb|border=darkgray}} [[Крин Антонеску]], {{Color box|#e22147|border=darkgray}} [[Виктор Понта]], {{Color box|#002a59|border=darkgray}} [[Елена Ласкони]], {{Color box|#3277ba|border=darkgray}} Лавиния Шандру, {{Color box|#ac467e|border=darkgray}} Даниэль Фунериу,<br> {{Color box|#1665fe|border=darkgray}} Кристиан Тержеш, {{Color box|#493b96|border=darkgray}} ''[[Кэлин Джорджеску]] (шығарылды)'', {{Color box|#4064b2|border=darkgray}} ''[[Диана Шошоакэ]] (шығарылды)'' }}]] === Екінші айналым === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;" ! rowspan="2" |Сауалнама жүргізді ! rowspan="2" |Күні ! rowspan="2" style="width:35px;" |Көшірме<br>(адам.) ! class="unsortable" style="width:20px;" |[[Никушор Дан]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" |[[Джордже Симион]]<br /><small>AUR</small> ! rowspan="2" |Другие |- ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#FCB21F; " | |- |[https://hotnews.ro/exclusiv-ultimul-mare-sondaj-inainte-de-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-de-duminica-18-mai-avans-foarte-mic-pentru-unul-dintre-candidati-in-marja-de-eroare-suspansul-continua-1976328 AtlasIntel] |13-15 мамыр 2025 |5628 |style="background:#C0C0C0" |'''48,7%''' |47,8% |3,5% |- |[https://hotnews.ro/primul-sondaj-in-care-nicusor-dan-conduce-in-fata-lui-george-simion-care-este-avansul-potrivit-irsop-1975212 IRSOP] |10-13 мамыр 2025 |951 |style="background:#C0C0C0" |'''52%''' |48% |— |- |[https://www.romaniatv.net/mirel-palada-director-sociopol-in-momentul-de-fata-avem-george-simion-53-nicusor-dan-47_8923399.html Sociopol] |10-12 мамыр 2025 |1024 |47% |style="background:#ffe5a5" |'''53%''' |— |- |[https://hotnews.ro/exclusiv-primul-mare-sondaj-pentru-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-din-18-mai-2025-lupta-extrem-de-stransa-intre-george-simion-si-nicusor-dan-ce-se-intampla-cu-electoratul-lui-crin-antonescu-1972338 AtlasIntel] |9-12 мамыр 2025 |3995 |style="background:#C0C0C0" |'''48,2%''' |style="background:#ffe5a5" |'''48,2%''' |3,6% |- |[https://tvrinfo.ro/noul-sondaj-curs-george-simion-52-nicusor-dan-48-inaintea-turului-doi-al-alegerilor-prezidentiale/ CURS] |8-11 мамыр 2025 |3042 |48% |style="background:#ffe5a5" |'''52%''' |— |- |[https://www.g4media.ro/live-nicusor-dan-conferinta-de-presa-de-la-ora-1800.html Verifield] |6 мамыр 2025 |944 |45,2% |style="background:#ffe5a5" |'''54,8%''' |— |} ===Кандидаттар тіркелгенге дейін === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;" ! rowspan="2" | Сауалнама<br>жүргізді ! rowspan="2" | Күні ! rowspan="2" style="width:35px;" | Көшірме<br>(адам.) ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Кэлин Джорджеску]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Елена Ласкони]]<br><small>[[Румынияны құтқару одағы|РҚО]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Джордже Симион]]<br /><small>АСР</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | Джиджи Бекали<br /><small>АСР</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Илие Боложан]]<br /><small>[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Крин Антонеску]]<br><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Никушор Дан]]<br><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Диана Шошоакэ]]<br /><small>С.О.С.</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | Даниэль Фунериу<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Понта, Виктор|Виктор Понта]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! rowspan="2" class="unsortable" style="width:20px;" | Басқалары |- ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#002A59; " | ! style="background:#FCB21F; " | ! style="background:#FCB21F; " | ! style="background:#FFDD00; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#4DA9DA; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#A9A9A9; " | |- | colspan="14" |'''Сайлау органы [[Кэлин Джорджеску]] кандидатурасын қабылдамады''' |- |[https://www.romania-insider.com/mkor-presidential-elections-georgescu-bolojan-march-2025 MKOR] |25–28 ақпан 2025 |1100 |style="background:#c0c0c0;" | '''44,1%''' |9,4% |0,6% |1,8% |style="background:#fff5b6;" | '''14,7%''' |8,9% |14,2% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |4,2% |2,1% |- |[https://www.stiripesurse.ro/sondaj-verifield-calin-georgescu-peste-40prc-ar-urma-un-tur-2-impotriva-lui-crin-antonescu_3603487.html Verifield] |14–28 ақпан 2025 |1000 |style="background:#c0c0c0;" | '''41,1%''' |7,0% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''18,5%''' |12,4% |3,0% |1,0% |{{д/ж}} |17% |- |[https://www.g4media.ro/sondaj-atlasintel-publicat-de-nicusor-dan-calin-georgescu-384-nicusor-dan-254-crin-antonescu-158-in-primul-tur-cum-s-ar-imparti-voturile-intr-un-tur-doi-cu-georgescu-si-dan.html AtlasIntel] |21–24 ақпан 2025 |2947 | style="background:#c0c0c0;" | '''38,4%''' |5,8% |0,9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |15,8% | style="background:#c0c0c0;" | '''25,4%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |7,5% |6,2% |- |[https://www.aktual24.ro/cel-mai-recent-sondaj-de-opinie-efectuat-in-perioada-14-16-februarie-releva-ca-finala-prezidentialelor-s-ar-putea-disputa-intre-calin-georgescu-si-nicusor-dan/ FlashData] |14–16 ақпан 2025 |7500 | style="background:#c0c0c0;" |'''37%''' |9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |17% | style="background:#c0c0c0;" |'''21%''' |3% |1% |5% |1% |- | rowspan="2" |[https://www.romaniatv.net/sondaj-sociopol-cine-ar-castiga-alegerile-daca-s-ar-vota-azi-ascensiune-remarcabila-a-lui-victor-ponta_8781481.html Sociopol] | rowspan="2" |10–14 ақпан 2025 | rowspan="2" |1001 | style="background:#c0c0c0;" |'''45%''' |10% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |10% |2% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''16%''' |1% |- |{{д/ж}} |9% |style="background:#ffe5a5;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |14% |16% |9% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''22%''' |1% |- | rowspan="2" |[https://www.dailybusiness.ro/stiri-interne/sondaj-sociopol-victor-ponta-ar-intra-in-turul-doi-idiferent-daca-lui-calin-georgescu-i-se-va-permite-sau-nu-sa-candideze-470070/ Sociopol] | rowspan="2" |27–30 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1003 |style="background:#c0c0c0;" |'''47%''' |8% |4% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |10% |4% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''16%''' |1% |- |{{д/ж}} |9% | style="background:#ffe5a5;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |14% |16% |14% |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''22%''' |1% |- | rowspan="2" |[https://curs.ro/sondaj-de-opinie-la-nivel-national-ianuarie-2025/ CURS] | rowspan="2" |21–25 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1100 | style="background:#c0c0c0;" |'''37%''' |7% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |18% | style="background:#c0c0c0;" |'''21%''' |4% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |13% |- |{{д/ж}} |13% | style="background:#ffe5a5;" |'''25%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |23% | style="background:#c0c0c0;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |15% |- |[https://www.libertatea.ro/stiri/calin-georgescu-si-crin-antonescu-in-turul-2-la-alegerile-prezidentiale-2025-arata-primul-sondaj-din-acest-an-ce-procente-au-nicusor-dan-si-george-simion-5165331 Avangarde] |10–16 қаңтар 2025 |1354 | style="background:#c0c0c0;" |'''38%''' |6% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''25%''' |17% |5% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |3% |- | rowspan="2" |[https://www.romaniatv.net/exclusiv-sondaj-sociopol-calin-georgescu-intra-in-turul-2-cu-victor-ponta-la-alegerile-prezidentiale_8728756.html Sociopol] | rowspan="2" |10–15 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1001 | style="background:#c0c0c0;" |'''50%''' |10% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |8% |10% |5% |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''15%''' |1% |- |{{д/ж}} |13% | style="background:#ffe5a5;" |'''35%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |13% |{{д/ж}} |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''26%''' |3% |- |[https://docs.google.com/spreadsheets/d/e/2PACX-1vS8rvSzyGmKTbnYUiiKdRoP-kp2y_XwNbqodE2155H4tpuzIAE5-JU4yyCrGYujpOx8MOIkHzXV9QiU/pubhtml?gid=934682221&single=true Noi, Cetățenii] |23 желтоқсан 2024–13 қаңтар 2025 |1067 | style="background:#c0c0c0;" |'''35%''' |8% |2% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |16% | style="background:#c0c0c0;" |'''25%''' |8% |{{д/ж}} |8% |6% |- | [https://propolitica.ro/2025/01/04/primul-sondaj-pe-2025-georgescu-conduce-detasat-la-39-antonescu-e-la-17-si-nicusor-dan-sta-pe-14-procente-se-va-reedita-la-prezidentiale-teatrul-prost-jucat-de-la-alegerile-locale/ Cozmin Gușă] |28–29 желтоқсан 2024 |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" | '''39%''' |9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''17%''' |14% |9% |5% |{{д/ж}} |7% |- |[https://www.g4media.ro/nicusor-dan-noi-informatii-despre-sondajul-pe-care-l-a-comandat-calin-georgesc-peste-40-din-intentiile-de-vot-urmat-de-crin-antonescu-cu-24-si-nicusor-dan-cu-18-nu-au-fost-masurati-marcel-ciolacu.html Nicușor Dan] |Желтоқсан 2024{{efn|Мереке күндері}} |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" | '''40%''' |8% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''24%''' |18% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |} == Нәтижелері == {| class="wikitable" style="text-align:right" ! colspan="2" rowspan="2" |Үміткер ! rowspan="2" |Ұсыну субъектісі ! colspan="2" |Бірінші айналым ! colspan="2" |Екінші айналым |- !Дауыстар !% !Дауыстар !% |- | style="background:#FCB21F;" | | align="left" |[[Джордже Симион]] | align="left" |Румындар одағы үшін альянс |'''3 862 761''' |'''40,96''' |'''6 168 642''' |'''53,60''' |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Никушор Дан]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |'''1 979 767''' |'''20,99''' |5 339 053 |46,40 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Крин Антонеску]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |1 892 930 |20,07 | colspan="2" rowspan="9" | |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Виктор Понта]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |1 230 164 |13,04 |- | style="background:#002a59;" | | align="left" |[[Елена Ласкони]] | align="left" |[[Румынияны құтқару одағы]] |252 721 |2,68 |- | style="background:#0066b6;" | | align="left" |Лавиния Шандру | align="left" |Социал-либералдық гуманистік партия |60 682 |0,64 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |Даниэль Фунериу | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |49 604 |0,53 |- | style="background:#1665fe;" | | align="left" |Кристиан Тержеш | align="left" |Румынияның ұлттық консервативтік партиясы |36 445 |0,39 |- | style="background:#005593;" | | align="left" |Себастьян Попеску | align="left" |Жаңа Румыния |25 994 |0,28 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |Джон-Ион Бану Муссел | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |22 020 |0,23 |- | style="background:#4975ba;" | | align="left" |Сильвиу Предойу | align="left" |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы |17 186 |0,18 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы''' |'''9 430 274''' |'''100''' |'''11 507 695''' |'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Жарамды бюллетеньдер |9 430 274 |98,52 | | |- | colspan="3" align="left" |Жарамсыз/бос бюллетеньдер |141 466 |1,48 | | |- | colspan="3" align="left" |Барлығы бюллетеньдер |'''9 571 740''' |'''100''' | | |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар/келу |17 988 031 |53,21 | | |- |colspan=7 align=left|Дереккөз: [https://prezenta.roaep.ro/prezidentiale04052025/pv/romania/results/ Румыния Тұрақты сайлау органы] |} == Реакция == === Бірінші айналым === Нәтижелер жарияланғаннан кейін [[Марчел Чолаку]] [[Румыния премьер-министрі|премьер-министр]] қызметінен кететінін жариялады,<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cn05lyrxl8qo|title=Премьер Румынии уходит в отставку на фоне успеха националистов на выборах президента|lang=ru|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2025-05-08}}</ref> сондай-ақ ол басқаратын «Социал-демократиялық партияның» (СДП) басқарушы коалициядан шығуы туралы. Сондай-ақ, Чолаку президенттік сайлаудың екінші кезеңінде кандидаттардың ешқайсысын қолдамайтынын айтты.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|title=Премьер Румынии Марчел Чолаку объявил, что уходит в отставку|lang=ru|website=[[Meduza]]|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505173335/https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> Симионның бірінші айналымдағы жеңісі де экономикалық әсер етті: [[Бухарест қор биржас]]<nowiki/>ы айтарлықтай шығынға ұшырады,<ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|title=Bursa e în scădere după ce George Simion a câștigat primul tur al alegerilor prezidențiale. Toți indicii sunt pe roșu|lang=ro|website=Știrile ProTV|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505115611/https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> ал [[Румыния Ұлттық банкі]] [[Румын лей|ұлттық валюта]]ны тұрақтандыру және оның құнсыздануын болдырмау үшін 2 миллиард еуродан астам инвестиция салды.<ref>{{Cite web|url=https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|title=BNR a cheltuit 2 miliarde de euro într-o singură zi ca să mențină cursul stabil al leului după victoria lui George Simion în turul 1. BNR: ”În ultima perioadă a apărut o schimbare importantă pe piața valutară”|lang=ro|website=G4Media.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506090001/https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06|url-status=live}}</ref> «[[Румындар одағы үшін альянс|Румындар одағы үшін альянс»]] партиясының жетекшісі [[Джордже Симион]] екінші турда жеңіске жеткеннен кейін Кэлин Джорджескeны [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы сайлау]]да бұрын жеңіске жеткен премьер-министр етіп тағайындаймын деп уәде берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|title=Hard-right candidate George Simion to face pro-EU reformist in Romania's presidential runoff|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505013415/https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> Экс-президент [[Траян Бесеску]] [[Румын диаспорасы]]н Симионның бірінші турдағы жеңісі үшін сынға алды. Ол диаспораның сайлауға деген көзқарасын «адал емес» деп атап, «''өз дауыстарымен румындықтар Румынияны „ол [[Украина]]мен бірге Ресей мен [[Еуропа одағы]] арасындағы [[Буферлік мемлекет|буферлік кеңістік]]ке айналуға“'' ''итермелеу қаупі бар''» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|title=Băsescu critică dur diaspora: „Ei trăiesc în Occident şi spun: voi care trăiţi acasă, ia treceţi către tătucu' Putin”|lang=ro|website=stirileprotv.ro|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505230847/https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref> 6 мамырда бірінші турдан кейін кандидат Себастьян Попеску «демократиялық қағидаларды бұзу және сайлаушылардың ықпалына» түрткі бола отырып, сайлау нәтижелерінің күшін жою туралы өтініш берді.<ref>{{Cite web|url=https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|title=Cine este candidatul care a cerut la CCR invalidarea alegerilor. Invocă manipulare prin TikTok și influențarea alegătorilor prin mesaje despre „vot util”|lang=ro|website=hotnews.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506170802/https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06}}</ref> Ол бұған дейін 2024 жылғы сайлаудан кейін осындай өтініш жасаған болатын.<ref>{{Cite web|url=https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|title=Sebastian Popescu contestă decizia CCR de a-i respinge cererea de anulare a primului tur al alegerilor: „Cererea a fost depusă în termen” / „Știm să numărăm până la 3?”|lang=ro|website=HotNews.ro|date=2024-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250323230100/https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|archivedate=2025-03-23|accessdate=2025-05-08}}</ref> Бірінші айналымдағы Симионның жеңісімен Польшаның бұрынғы [[Польша премьер-министрі|премьер-министрі]] және «Еуропалық консерваторлар мен реформаторлар партиясының» жетекшісі [[Матеуш Моравецкий]], Италия премьер-министрінің орынбасары [[Маттео Сальвини]] және Франциядан [[Еуропалық парламент депутаты]] [[Марион Марешал]] құттықтады.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|title=Simion’s Romanian election win sparks right-wing jubilation around Europe|lang=en|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Politico]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505121349/https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> === Екінші айналым === Симион [[Facebook]]-те өзінің жеңісін мерзімінен бұрын жариялап, келесі мазмұнды жариялады: «''Мен жеңдім!!! Мен Румынияның жаңа президентімін және билікті румындарға қайтарамын!''». Кейін ол сайлауда жеңілгенін мойындады.<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/romanians-vote-presidential-run-off-that-could-widen-eu-rifts-2025-05-17/ Centrist Dan wins Romanian presidency over hard-right pro-Trump rival]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jzghrifphljur5n9ckd2cyjp3eg9snr 0 761740 3589416 3580666 2026-04-21T23:10:59Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[User talk:Rasulbek Adil|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579151 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ұшу аппараты |атауы = Yakovlev Yak-42</center><center>{{lang-ru|Яковлев Як-42}}</center> |типі = Орташа қашықтықтағы тарфюзеляжды реактивті жолаушы ұшағы |өндірушісі = [[Яковлев]], [[Мәскеу]], {{ту|КСРО}} [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|КСРО]] |мемлекеті = {{URS}} |суреті = Fly Jet.kz Yakovlev Yak-42 Simon-1.jpg |қолтаңба = Fly.jet kz компаниясының Yakovlev Yak-42 ұшағы |жобалаушысы = [[Яковлев]] |бас конструкторы = |алғашқы ұшуы = [[1975 жыл]] [[7 наурыз]] |эксплуатация басталуы = [[1980 жыл]] [[22 желтоқсан]] |эксплуатация аяқталуы = |статусы = Шектеулі қолданыста |негізгі эксплуатанты = [[ИжАвиа]] |басқа эксплуатанттары = [[КрасАвиа]], [[Jet Express Airlines]], [[Kosmos Airlines]], [[KazAirJet]] |өндіріс жылдары = [[1977 жыл|1977]] – [[2003 жыл|2003]] |шығарылған бірліктері = 187 |жобалау құны = |бірлігінің құны = |базалық моделі = [[Яковлев Як-40]] |бөлек мақалалары бар нұсқалар = Яковлев Як-42D, Яковлев Як-42ML, [[Яковлев Як-142]] }} '''Яковлев Як-42''' ({{lang-ru|Яковлев Як-42}}; [[НАТО]] белгілеуі: "'''Clobber'''") — [[1970 жыл|1970-жыл]]дардың ортасында техникалық тұрғыдан ескірген [[Туполев Ту-134]] ұшағын алмастыру үшін әзірленген, 100–120 орынды, үш қозғалтқышты орташа қашықтықтағы жолаушылар ұшағы. Бұл — [[КСРО]]-да шығарылған, заманауи жоғары айналымды [[турбореактивті қозғалтқыштар]]мен жабдықталған алғашқы жолаушылар ұшағы. == Даму тарихы == [[1972]] жылы [[Яковлев]] жобалау бюросы 100–120 жолаушы тасымалдай алатын қысқа және орта қашықтықтағы әуе лайнерін әзірлеуді бастады. Бұл ұшақ [[Туполев Ту-134]] пен [[Илюшин Ил-18]], [[Антонов Ан-24]] және [[Антонов Ан-26]] турбовинтті ұшақтарының орнын басуы тиіс болды. Жаңа ұшақ салыстырмалы түрде шағын әуежайлардан ұша алуы тиіс болды, бірақ кішігірім [[Яковлев Як-40]] ұшағындағыдай шөп алаңқайлардан ұшуға міндетті емес еді. Осы талаптар нәтижесінде Яковлев бюросы жасаған ең ірі, ең ауыр және ең қуатты ұшақ дүниеге келді. Алғашқы жобаларда түзу қанатты және екі [[Соловьев Д-30]] қозғалтқышымен жабдықталған нұсқалар болды, бірақ олар батыс елдерінің жоғары айналымды қозғалтқыштарымен бәсекеге түсе алмайтындықтан, қабылданбады. Соңғы нұсқада үш [[Лотарев Д-36]] қозғалтқышы қолданылды, олардың әрқайсысы 63.90 кН (14,330 фунт) тарту күшіне ие болды. [[Яковлев Як-40]]-пен салыстырғанда, жаңа ұшақтың қанаттары артқа қарай иілген болды. Бірінші прототип (SSSR-1974) 11° қанат иілісімен 1975 жылғы 7 наурызда алғаш ұшты. Кейін 23° қанат иілісі бар екінші (SSSR-1975) және жетілдірілген мұздануға қарсы жүйесі бар үшінші (SSSR-1976) прототиптер жасалды. == Жобалануы == Яковлев Як-42 – төмен қанатты, толығымен металдан жасалған, қанаты артқа иілген моноплан. Оның 120 жолаушыға арналған салон орналасуы алты қатарлы орындықтармен жабдықталған. Ұшқыштар кабинасында екі адам отырады. Ұшаққа кіру үшін артқы және алдыңғы жағында екі баспалдақ бар. Жүк, пошталарға арналған бөліктер фюзеляж астында орналасқан. Алғашқы прототиптерде әрбір негізгі қондырмасында екі доңғалақтан болған, кейін сериялық өндіріс басталғанда төрт доңғалақ орнатылды. Қанат бастапқыда қарапайым иілусіз болды, бірақ кейінірек [[шасси]] және [[слоттар]] қосылды. Қозғалтқыштардың екеуі артқы жағында, фюзеляждың екі жағында орналасқан, үшіншісі фюзеляж ішінде орналасқан және оған ауа [[S-тәрізді арна]] арқылы беріледі. Ұшақта [[Т-типті құйрық]], [[APU]] және [[тяга реверстері]] орнатылмаған. == Қызмет тарихы == Алғашқы сериялық ұшақ [[1978 жыл]]дың [[28 сәуір]]інде дайын болды. [[Аэрофлот]] бұл ұшақты алғаш рет [[1980 жылы]] [[22 желтоқсан]]да Мәскеу–Краснодар бағытында пайдаланған. Алғашқы жылы шамамен 200,000 жолаушы тасымалданды. 1982 жылы [[28 маусым]]да [[Aeroflot Flight 8641|бір апат]]тан кейін барлық ұшақтар [[1984 жыл]]дың [[қазан]]ына дейін жерге қондырылды. [[1982 жыл]]ы [[Югославия]]ның [[Aviogenex]] компаниясы жеті ұшаққа тапсырыс берді, бірақ келісім орындалмады. [[1991 жыл]]дан бастап шығарылған ұзақ қашықтыққа арналған Yak-42D нұсқасы арқылы [[Қытай]], [[Куба]], [[Иран]] сияқты елдерге экспорт жасалды. == Нұсқалары == * Яковлев Як-42 – негізгі нұсқа, 54,000 кг ұшу салмағы. <br> * Яковлев Як-42ML – халықаралық бағыттарға арналған нұсқа. <br> * Яковлев Як-42D – ұзақ қашықтыққа арналған нұсқа.<br> * [[Яковлев Як-142]] – заманауи авионикамен жабдықталған жаңартылған нұсқа. <br> * Яковлев Як-42F – экологиялық зерттеулерге арналған нұсқа. <br> * Яковлев Як-42LL – жаңа қозғалтқышты сынау үшін пайдаланылған сынақ нұсқасы. <br> * Яковлев Як-42M – жоспарланған, бірақ салынбаған ұзарған нұсқа. <br> * Яковлев Як-242 – болашақтағы [[Яковлев МС-21]] жобасына айналған дамыған нұсқа. <br> == Операторлар == [[2019 жыл]]дың [[шілде]]сінде 22 дана Яковлев Як-42 ұшағы коммерциялық қызметте болған: <br> *[[Ижавиа]] – 8 ұшақ <br> *[[КрасАвиа]] – 10 ұшақ <br> *[[Turukhan Airlines]] – 4 ұшақ == Апаттар == * [[1982 жыл]]ы [[28 маусым]] — [[Аэрофлот 8641 рейсі]], 132 адам қаза тапты. * [[1992 жыл]]ы [[31 шілде]] — [[China General Aviation 7552 рейсі]], 108 адам қаза тапты. * [[1993 жыл]]ы [[20 қараша]] — [[Авиоимпекс 110 рейсі]], 116 адам қаза тапты. * [[2011 жыл]]ы [[7 қыркүйек]] — [[Ярославль авиаапаты (2011 жыл, 7 қыркүйек)]], 44 адам қаза тапты. == Қосымша қараңыз == [[Яковлев Як-40]]<br> [[Яковлев Як-46]]<br> [[Boeing 727]]<br> [[Туполев Ту-154]]<br> [[Hawker Siddeley Trident]] == Дереккөздер == https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AF%D0%BA-42 https://en.wikipedia.org/wiki/Yakovlev_Yak-42 * Gunston, Bill. ''Yakovlev Aircraft since 1924''. Putnam Aeronautical Books, 1997. ISBN 1-55750-978-6. * Gordon, Yefim; Komissarov, Dmitriy; Komissarov, Sergey. ''OKB Yakovlev: A History of the Design Bureau and Its Aircraft''. Midland Publishing, 2005. ISBN 1-85780-203-9. * Taylor, John W. R. ''Jane's All The World's Aircraft 1982–83''. Jane's Yearbooks, 1982. ISBN 0-7106-0748-2. * Taylor, Michael J. H. ''Brassey's World Aircraft & Systems Directory 1999/2000''. Brassey's, 1999. ISBN 1-85753-245-7. * Thisdell, Dan; Seymour, Chris. "World Airliner Census". ''Flight International'', 30 July – 5 August 2019. * [http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1982/1982%20-%200214.html Flight International, 30 January 1982, p.208] * [http://www.yak.ru/ENG/FIRM/HISTMOD/yak-42.php Yakovlev official website] [[Санат:КСРО ұшақтары]] [[Санат:Жолаушы ұшақтары]] [[Санат:Яковлев ұшақтары]] 2iifrnii2cxwl00gxsp51g3x13ifpoz 10 764845 3589354 3588764 2026-04-21T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3589354 json application/json { "articles": 243393, "pages": 665834, "edits": 3585637, "users": 176665, "activeusers": 495, "admins": 15, "files": 8683 } ggk02q6r3xq27oaljxf0g8f73c4vms8 0 770834 3589669 3530483 2026-04-22T11:09:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3589669 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|25-12-2025}} {{Тұлға|Есімі=Ибрагим Әбибуллаев|Туған күні=1 маусым 1947 жыл|from=Сырдария ауданы, Қоғалыкөл ауылы|Туған жері=Сырдария ауданы, Қоғалыкөл ауылы|Мансабы=Қазақстанның қоғам қайраткері}} '''Ибрагим Әбибуллаев''' (1 маусым [[1947 жыл|1947]], Сырдария ауданы, Қоғалыкөл ауылы) — Қазақстанның қоғам қайраткері.<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda/press/news/details/382087?utm_source</ref> Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (1970, қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университет]]) және Қазақстан менеджмент, экономика және болжам институтын (1992) бітірген.<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda/press/news/details/382087?utm_source</ref> Еңбек жолын Сырдария ауданындағы кеңшарда механик, машина-трактор станциясының меңгерушісі, инженер қызметтерінен бастаған (1970–1975). 1975–1981 жылдары аудандық халықтық бақылау органдарында және партия комитеттерінде нұсқаушы, ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі болды.<ref>https://syrboyi.kz/tanym/syr-elinin-siyly-perzenti/{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1981–1991 жылдары кеңшар директоры, аудандық агроөнеркәсіп бірлестігінің басшысы, аудандық комитеттің төрағасы қызметтерін атқарды. 1991–1994 жылдары Жаңақорған ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы, аудандық кеңес төрағасы – әкімшілік басшысы, аудан әкімі болды. 1994–1996 жылдары Шиелі ауданының әкімі қызметін атқарды. 1996–2004 жылдары облыстық орман, аң және балық шаруашылығы аумақтық басқармасының басшысы болды. 2004–2008 жылдары Сырдария ауданының әкімі қызметін атқарды. 2008–2011 жылдары облыстық табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасының басшысы қызметін атқарған. Кейін «Қызылорда» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы төрағасының орынбасары, Қызылорда облысы әкімінің кеңесшісі болды. Ибрагим Әбибуллаев [[Құрмет Белгісі ордені|«Құрмет белгісі»]], [[«Құрмет» ордені|«Құрмет» ордендерімен]] және бірнеше медальмен марапатталған. Ол Қызылорда облысының (2024), Қызылорда қаласының, Жаңақорған, Шиелі және Сырдария аудандарының, сондай-ақ АҚШ-тың Туссон қаласының құрметті азаматы. <ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]] qdi9z0xgrcbxjbqnbloe9z8ic3omxp2 0 772048 3589604 3568091 2026-04-22T08:24:34Z TalgatSnow 143530 /* 1951—1960 */ 3589604 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = Үздік костюм дизайны үшін Оскар сыйлығы | суреті = | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-en|Academy Award for Best Costume Design}} | мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} | түрі = | үшін марапатталады = фильмдегі үздік костюмдер дизайны | жағдайы = белсенді | негіздеуші = [[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы]] | негізделді = 1948 | алғашқы иегері = Роджер Фурс («Гамлет») | соңғы иегері = [[Кейт Хоули]]«[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]» ([[Оскар (2026)|2026]]) | барынша ұсынылған = | сайты = {{URL|https://www.oscars.org/}} }} '''Үздік костюм дизайны үшін Оскар сыйлығы''' ({{lang-en|Academy Award for Best Costume Design}}) — [[Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясы]]ның 1948 жылдан бастап жыл сайын берілетін беделді сыйлығы. Марапат фильмдегі кейіпкерлердің бейнесін ашудағы, дәуірді сипаттаудағы және визуалды эстетиканы қалыптастырудағы үздік костюм дизайны үшін беріледі. Сыйлық костюмдердің дизайнеріне ({{lang-en|Costume Designer}}) табысталады. Бастапқыда, 1948 жылдан 1966 жылға дейін (1957-1958 жылдарды қоспағанда), марапат ақ-қара және түрлі-түсті фильмдер үшін екі бөлек санатта берілген болатын. 1967 жылдан бастап бұл екі санат біріктіріліп, ортақ бір марапат ретінде беріле бастады. == Рекордтар == * '''Ең көп жеңіс:''' [[Эдит Хэд]] — 8 марапат (ол Оскар тарихындағы ең көп марапат алған әйел). * '''Ең көп номинация алған:''' Эдит Хэд — 35 номинация. * '''Ең көп номинация (тірі дизайнерлер арасында):''' Коллин Этвуд (12 номинация, 4 жеңіс) және Милена Канонеро (9 номинация, 4 жеңіс). * '''Қатар бірнеше жыл жеңіске жеткендер''': [[Эдит Хэд]] (1949, 1950, 1951), [[Энтони Пауэлл]] (1972, 1973), [[Джеймс Эчисон]] (1987, 1988). * '''Алғашқы иегерлері:''' 1948 жылы Роджер Фурс («Гамлет» — ақ-қара) және Дороти Джикинс пен Варвара Каринская («Жанна д’Арк» — түрлі-түсті) алғашқы болып марапатталды. == Жеңімпаздар және номинанттар тізімі == {{swatch-inline|#EEDD82|'''Лауреаттар''' осы түспен белгіленген.}} === 1949—1950 === {| class="wikitable" style="width:100%" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="45%" | Фильм ! width="45%" | Костюм дизайнері (лер) |- style="text-align:center" ! rowspan="6" |[[Оскар (1949)|1949]]<br />{{small|(21-ші)}} <br /><ref name="awards1948">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1949 |title=The 21st Academy Awards (1949) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Гамлет (фильм, 1948)|Гамлет]]''' | '''Роджер К. Фёрс''' |- | [[Б.Ф. қызы]] | Ирен |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Жанна д’Арк (фильм, 1948)|Жанна д’Арк]]''' | '''Дороти Джикинс және Каринска''' |- | [[Император вальсі]] | Эдит Хед және Гил Стил |- style="text-align:center" ! rowspan="6" |[[Оскар (1950)|1950]]<br />{{small|(22-ші)}} <br /><ref name="awards1949">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1950 |title=The 22nd Academy Awards (1950) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Мұрагер әйел]]''' | '''Эдит Хед және Гил Стил''' |- | [[Түлкілер ханзадасы]] | Витторио Нино Новарезе |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Дон Жуанның бастан кешкендері]]''' | '''Ли Роудс, Уильям Травилла және Марджори Бест''' |- | [[Ана — бірінші курс студенті]] | Кэй Нельсон |} === 1951—1960 === {| class="wikitable" style="width:100%" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="45%" | Фильм ! width="45%" | Костюм дизайнері (лер) |- style="text-align:center" ! rowspan="8" |[[Оскар (1951)|1951]]<br />{{small|(23-ші)}} <br /><ref name="awards1950">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1951 |title=The 23rd Academy Awards (1951) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Барлығы Ева туралы]]''' | '''Эдит Хед және Чарльз ЛеМер''' |- | [[Кеше туған (фильм, 1950)|Кеше туған]] | Жан Луи |- | [[Тамаша Янки]] | Уолтер Планкетt |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Самсон мен Далила (фильм, 1949)|Самсон мен Далила]]''' | '''Эдит Хед, Дороти Джикинс, Элоис Йенссен, Гил Стил және Гвен Уакелинг''' |- | [[Қара раушан]] | Майкл Уиттакер |- | [[Сол Форсайт әйелі]] | Уолтер Планкетт және Валлес |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1952)|1952]]<br />{{small|(24-ші)}} <br /><ref name="awards1951">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1952 |title=The 24th Academy Awards (1952) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Күн астындағы орын (фильм, 1951)|Күн астындағы орын]]''' | '''Эдит Хед''' |- | [[Мейірімді ханым (фильм, 1951)|Мейірімді ханым]] | Уолтер Планкетт және Гил Стил (өлгеннен кейін) |- | [[Модель және неке брокері]] | Чарльз ЛеМер және Рени |- | [[Батпақ құсы]] | Эдвард Стивенсон және Маргарет Фёрс |- | [["Қалау" трамвайы (фильм, 1951)|"Қалау" трамвайы]] | Люсинда Баллард |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Париждегі американдық (фильм)|Париждегі американдық]]''' | '''Орри-Келли, Уолтер Планкетт және Ирен Шарафф''' |- | [[Дәуіт пен Вирсавия (фильм)|Дәуіт пен Вирсавия]] | Чарльз ЛеМер және Эдвард Стивенсон |- | [[Ұлы Карузо]] | Хелен Роуз және Гил Стил (өлгеннен кейін) |- | [[Камо Грядеши (фильм, 1951)|Камо Грядеши]] | Хершел МакКой |- | [[Гофман ертегілері (фильм)|Гофман ертегілері]] | Хайн Хекрот |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1953)|1953]]<br />{{small|(25-ші)}} <br /><ref name="awards1952">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1953 |title=The 25th Academy Awards (1953) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Зұлым және сұлу]]''' | '''Хелен Роуз''' |- | [[Тринидадтағы оқиға]] | Жан Луи |- | [[Керри (фильм, 1952)|Керри]] | Эдит Хед |- | [[Менің немере ағам Рэйчел (фильм, 1952)|Менің немере ағам Рэйчел]] | Чарльз ЛеМер және Дороти Джикинс |- | [[Кенеттен туған қорқыныш]] | Шейла О'Брайен |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Мулен Руж (фильм, 1952)|Мулен Руж]]''' | '''Марсель Верте''' |- | [[Әлемдегі ең ұлы шоу]] | Эдит Хед, Дороти Джикинс және Майлз Уайт |- | [[Ганс Христиан Андерсен (фильм)|Ганс Христиан Андерсен]] | Антони Клаве, Мэри Уиллс және Мадам Каринска |- | [[Көңілді жесір (фильм, 1952)|Көңілді жесір]] | Хелен Роуз және Гил Стил (өлгеннен кейін) |- | [[Жүрегімдегі әнмен]] | Чарльз ЛеМер |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1954)|1954]]<br />{{small|(26-шы)}} <br /><ref name="awards1953">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1954 |title=The 26th Academy Awards (1954) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Рим хикаялары]]''' | '''Эдит Хед''' |- | [[Актриса (фильм, 1953)|Актриса]] | Уолтер Планкетт |- | [[Арман әйел]] | Хелен Роуз және Хершел МакКой |- | [[Осыдан мәңгілікке дейін]] | Жан Луи |- | [[Президент ханымы]] | Чарльз ЛеМер және Рени |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Хитон (фильм)|Хитон]]''' | '''Чарльз ЛеМер және Эмиль Сантьяго''' |- | [[Театр вагоны]] | Мэри Энн Найберг |- | [[Маған мадам деңіз]] | Ирен Шарафф |- | [[Миллионерге қалай тұрмысқа шығуға болады]] | Чарльз ЛеМер және Уильям Травилла |- | [[Жас Бесс]] | Уолтер Планкетт |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1955)|1955]]<br />{{small|(27-ші)}} <br /><ref name="awards1954">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1955 |title=The 27th Academy Awards (1955) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Сабрина (фильм, 1954)|Сабрина]]''' | '''Эдит Хед''' |- | [[Мадам де... сырғалары]] | Жорж Анненков және Розин Деламар |- | [[Әкімшілік люкс]] | Хелен Роуз |- | [[Американдық әйелдин абайсыздығы]] | Кристиан Диор |- | [[Бұл сізбен болуы керек]] | Жан Луи |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Тозақ қақпасы (фильм, 1953)|Тозақ қақпасы]]''' | '''Сандзо Вада''' |- | [[Бригадун (фильм)|Бригадун]] | Ирен Шарафф |- | [[Дезире (фильм)|Дезире]] | Чарльз ЛеМер және Рене Юбер |- | [[Жұлдыз туды (фильм, 1954)|Жұлдыз туды]] | Жан Луи, Мэри Энн Найберг және Ирен Шарафф |- | [[Шоу-бизнес сияқты бизнес жоқ]] | Чарльз ЛеМер, Уильям Травилла және Майлз Уайт |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1956)|1956]]<br />{{small|(28-ші)}} <br /><ref name="awards1955">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1956 |title=The 28th Academy Awards (1956) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Мен ертең жылаймын]]''' | '''Хелен Роуз''' |- | [[Пиквик клубының хаттары (фильм, 1952)|Пиквик клубының хаттары]] | Беатрис Доусон |- | [[Ара патшайымы (фильм, 1955)|Ара патшайымы]] | Жан Луи |- | [[Раушан татуировкасы (фильм)|Раушан татуировкасы]] | Эдит Хед |- | [[Жаңбырдан кейінгі ай туралы ертегілер]] | Тадаото Каиношо |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Махаббат — ең таңдаулы нәрсе]]''' | '''Чарльз ЛеМер''' |- | [[Жігіттер мен қуыршақтар (фильм)|Жігіттер мен қуыршақтар]] | Ирен Шарафф |- | [[Үзілген әуен]] | Хелен Роуз |- | [[Ұрыны ұстау]] | Эдит Хед |- | [[Пәк патшайым]] | Чарльз ЛеМер және Мэри Уиллс |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1957)|1957]]<br />{{small|(29-шы)}} <br /><ref name="awards1956">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1957 |title=The 29th Academy Awards (1957) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Таза алтын Кадиллак]]''' | '''Жан Луи''' |- | [[Билік пен сыйлық]] | Хелен Роуз |- | [[Тәкаппар және кәпір]] | Эдит Хед |- | [[Жеті самурай]] | Кохэй Эзаки |- | [[Жасөспірім бүлікші]] | Чарльз ЛеМер және Мэри Уиллс |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Патша және мен (фильм, 1956)|Патша және мен]]''' | '''Ирен Шарафф''' |- | [[Жер шарын 80 күнде айналу (фильм, 1956)|Жер шарын 80 күнде айналу]] | Майлз Уайт |- | [[Дәу (фильм, 1956)|Дәу]] | Мосс Мабри және Марджори Бест |- | [[Он өсиет (фильм, 1956)|Он өсиет]] | Эдит Хед, Ральф Джестер, Джон Йенссен, Дороти Джикинс және Арнольд Фриберг |- | [[Соғыс және бейбітшілік (фильм, 1956)|Соғыс және бейбітшілік]] | Мария Де Маттеис |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1958)|1958]]<br />{{small|(30-шы)}} <br /><ref name="awards1957">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1958 |title=The 30th Academy Awards (1958) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Қыздар (фильм, 1957)|Қыздар]]''' | '''Орри-Келли''' |- | [[Ұмытылмас роман (фильм, 1957)|Ұмытылмас роман]] | Чарльз ЛеМер |- | [[Көңілді бет (фильм, 1957)|Көңілді бет]] | Эдит Хед және Юбер де Живанши |- | [[Пал Джоуи (фильм)|Пал Джоуи]] | Жан Луи |- | [[Рейнтри округі]] | Уолтер Планкетт |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1959)|1959]]<br />{{small|(31-ші)}} <br /><ref name="awards1958">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1959 |title=The 31st Academy Awards (1959) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Жижи (фильм, 1958)|Жижи]]''' | '''Сесил Битон''' |- | [[Қоңырау, кітап және сиқыр]] | Жан Луи |- | [[Флибустьер (фильм, 1958)|Флибустьер]] | Ральф Джестер, Эдит Хед және Джон Йенссен |- | [[Белгілі бір күлімсіреу]] | Чарльз ЛеМер және Мэри Уиллс |- | [[Кейбіреулер жүгіріп келді]] | Уолтер Планкетт |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1960)|1960]]<br />{{small|(32-ші)}} <br /><ref name="awards1959">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1960 |title=The 32nd Academy Awards (1960) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Джазда тек қана қыздар]]''' | '''Орри-Келли''' |- | [[Мансап (фильм, 1959)|Мансап]] | Эдит Хед |- | [[Анна Франк күнделігі (фильм, 1959)|Анна Франк күнделігі]] | Чарльз ЛеМер және Мэри Уиллс |- | [[Күрке (фильм, 1959)|Күрке]] | Хелен Роуз |- | [[Жас филадельфиялықтар]] | Говард Шоуп |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Бен-Гур (фильм, 1959)|Бен-Гур]]''' | '''Элизабет Хаффенден''' |- | [[Бәрінің де жақсысы]] | Адель Палмер |- | [[Үлкен балықшы]] | Рени |- | [[Бес пенни]] | Эдит Хед |- | [[Порги мен Бесс (фильм)|Порги мен Бесс]] | Ирен Шарафф |} === 1961—1970 === {| class="wikitable" style="width:100%" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="45%" | Фильм ! width="45%" | Костюм дизайнері (лер) |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1961)|1961]]<br />{{small|(33-ші)}} <br /><ref name="awards1960">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1961 |title=The 33rd Academy Awards (1961) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Өмір шындығы (фильм, 1960)|Өмір шындығы]]''' | '''Эдит Хед және Эдвард Стивенсон''' |- | [[Жексенбіде ешқашан]] | Дени Вахлиоти |- | [[Легс Даймондтың өрлеуі мен құлдырауы]] | Говард Шоуп |- | [[Жеті ұры]] | Билл Томас |- | [[Қыз бұлағы]] | Марик Вос |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Спартак (фильм, 1960)|Спартак]]''' | '''Арлингтон Валлес және Билл Томас''' |- | [[Канкан (фильм, 1960)|Канкан]] | Ирен Шарафф |- | [[Түнгі тор]] | Ирен |- | [[Пепе (фильм, 1960)|Пепе]] | Эдит Хед |- | [[Кампобеллодағы таңсәрі]] | Марджори Бест |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1962)|1962]]<br />{{small|(34-ші)}} <br /><ref name="awards1961">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1962 |title=The 34th Academy Awards (1962) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Тәтті өмір (фильм, 1960)|Тәтті өмір]]''' | '''Пьеро Герарди''' |- | [[Балалар сағаты (фильм)|Балалар сағаты]] | Дороти Джикинс |- | [[Клодель Инглиш]] | Говард Шоуп |- | [[Нюрнберг процесі (фильм)|Нюрнберг процесі]] | Жан Луи |- | [[Телохранитель (фильм, 1961)|Йоджимбо]] | Йоширо Мураки |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы]]''' | '''Ирен Шарафф''' |- | [[Ойыншықтар еліндегі сәбилер]] | Билл Томас |- | [[Артқы көше (фильм, 1961)|Артқы көше]] | Жан Луи |- | [[Гүлді барабан туралы ән]] | Ирен Шарафф |- | [[Бір уыс ғажайып]] | Эдит Хед және Уолтер Планкетт |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1963)|1963]]<br />{{small|(35-ші)}} <br /><ref name="awards1962">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1963 |title=The 35th Academy Awards (1963) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Бэби Джейнмен не болды?]]''' | '''Норма Кох''' |- | [[Шарап пен раушан күндері]] | Донфелд |- | [[Либерти Вэлэнсті атқан адам]] | Эдит Хед |- | [[Ғажайып жасаушы (фильм, 1962)|Ғажайып жасаушы]] | Рут Морли |- | [[Федра (фильм, 1962)|Федра]] | Дени Вахлиоти |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Ағайынды Гриммдердің ғажайып әлемі]]''' | '''Мэри Уиллс''' |- | [[Қайырлы сапар!]] | Билл Томас |- | [[Сыған қызы (фильм, 1962)|Джипси]] | Орри-Келли |- | [[Музыка адамы (фильм, 1962)|Музыка адамы]] | Дороти Джикинс |- | [[Менің гейшам]] | Эдит Хед |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1964)|1964]]<br />{{small|(36-шы)}} <br /><ref name="awards1963">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1964 |title=The 36th Academy Awards (1964) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Сегіз жарым]]''' | '''Пьеро Герарди''' |- | [[Нағыз бейтаныс адаммен махаббат]] | Эдит Хед |- | [[Стриптизші (фильм)|Стриптизші]] | Уильям Травилла |- | [[Шатырдағы ойыншықтар]] | Билл Томас |- | [[Әйелдер мен көңілдестер]] | Эдит Хед |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Клеопатра (фильм, 1963)|Клеопатра]]''' | '''Рени, Витторио Нино Новарезе және Ирен Шарафф''' |- | [[Кардинал (фильм, 1963)|Кардинал]] | Дональд Брукс |- | [[Батыс қалай бағындырылды]] | Уолтер Планкетт |- | [[Леопард (фильм, 1963)|Леопард]] | Пьеро Този |- | [[Махаббаттың жаңа түрі]] | Эдит Хед |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1965)|1965]]<br />{{small|(37-ші)}} <br /><ref name="awards1964">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1965 |title=The 37th Academy Awards (1965) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Игуана түні (фильм)|Игуана түні]]''' | '''Дороти Джикинс''' |- | [[Үй баспана емес]] | Эдит Хед |- | [[Тыныш... тыныш, сүйікті Шарлотта]] | Норма Кох |- | [[Менің президентім үшін сүйіспеншілік]] | Говард Шоуп |- | [[Сапар (фильм, 1964)|Сапар]] | Рене Юбер |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Менің сұлу ханымым (фильм)|Менің сұлу ханымым]]''' | '''Сесил Битон''' |- | [[Бекет (фильм, 1964)|Бекет]] | Маргарет Фёрс |- | [[Мэри Поппинс (фильм, 1964)|Мэри Поппинс]] | Тони Уолтон |- | [[Батыл Молли Браун]] | Мортон Хаак |- | [[Қандай жол!]] | Эдит Хед және Мосс Мабри |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1966)|1966]]<br />{{small|(38-ші)}} <br /><ref name="awards1965">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1966 |title=The 38th Academy Awards (1966) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Қымбаттым (фильм, 1965)|Қымбаттым]]''' | '''Джули Харрис''' |- | [[Моритури (фильм, 1965)|Моритури]] | Мосс Мабри |- | [[Өмірге құштарлық]] | Говард Шоуп |- | [[Ақымақтар кемесі (фильм)|Ақымақтар кемесі]] | Жан Луи және Билл Томас |- | [[Жіңішке жіп]] | Эдит Хед |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Доктор Живаго (фильм, 1965)|Доктор Живаго]]''' | '''Филлис Далтон''' |- | [[Азап пен қуаныш]] | Витторио Нино Новарезе |- | [[Ең ұлы хикая]] | Марджори Бест және Витторио Нино Новарезе |- | [[Дэйзи Кловердің ішкі дүниесі]] | Эдит Хед және Билл Томас |- | [[Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары]] | Дороти Джикинс |- style="text-align:center" ! rowspan="12" |[[Оскар (1967)|1967]]<br />{{small|(39-шы)}} <br /><ref name="awards1966">{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1967 |title=The 39th Academy Awards (1967) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | colspan="2" style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Ақ-қара фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Вирджиния Вулфтан кім қорқады? (фильм)|Вирджиния Вулфтан кім қорқады?]]''' | '''Ирен Шарафф''' |- | [[Матфейден қасиетті Інжіл]] | rowspan="2" | Данило Донати |- | [[Мандрагора (фильм, 1965)|Мандрагора]] |- | [[Мистер Баддвинг]] | Хелен Роуз |- | [[Морган: Емдеуге жарамды жағдай]] | Джослин Рикардс |- | colspan=2 style="text-align:center; background:#EBECF0" | '''Түрлі-түсті фильм''' |- style="background:#FAEB86" | '''[[Барлық заманның адамы]]''' | '''Элизабет Хаффенден және Джоан Бридж''' |- | [[Гамбит (фильм, 1966)|Гамбит]] | Жан Луи |- | [[Аруақтар Джульеттасы]] | Пьеро Герарди |- | [[Гавайи (фильм, 1966)|Гавайи]] | Дороти Джикинс |- | [[Оскар (фильм, 1966)|Оскар]] | Эдит Хед |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1968)|1968]] <br />{{small|(40-шы)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1968 |title=The 40th Academy Awards (1968) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Камелот (фильм)|Камелот]]''' | '''Джон Траскотт''' |- | [[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]] | Теадора Ван Ранкл |- | [[Ең бақытты миллионер]] | Билл Томас |- | [[Асауға тұсау (фильм, 1967)|Асауға тұсау]] | Данило Донати және Ирен Шарафф |- | [[Заманауи Милли]] | Жан Луи |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1969)|1969]] <br />{{small|(41-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1969 |title=The 41st Academy Awards (1969) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Ромео мен Джульетта (фильм, 1968)|Ромео мен Джульетта]]''' | '''Данило Донати''' |- | [[Қыстағы арыстан (фильм, 1968)|Қыстағы арыстан]] | Маргарет Фёрс |- | [[Оливер! (фильм)|Оливер!]] | Филлис Далтон |- | [[Маймылдар планетасы (фильм, 1968)|Маймылдар планетасы]] | Мортон Хаак |- | [[Жұлдыз! (фильм)|Жұлдыз!]] | Дональд Брукс |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1970)|1970]] <br />{{small|(42-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1970 |title=The 42nd Academy Awards (1970) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Мың күндік Анна (фильм)|Мың күндік Анна]]''' | '''Маргарет Фёрс''' |- | [[Көңілді, көңілді]] | Рэй Агаян |- | [[Сәлем, Долли! (фильм)|Сәлем, Долли!]] | Ирен Шарафф |- | [[Тәтті қайырымдылық]] | Эдит Хед |- | [[Аттарды атып тастайды, солай емес пе?]] | Донфелд |} === 1971—1980 === {| class="wikitable" style="width:100%" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="45%" | Фильм ! width="45%" | Костюм дизайнері (лер) |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1971)|1971]] <br />{{small|(43-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1971 |title=The 43rd Academy Awards (1971) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Кромвель (фильм)|Кромвель]]''' | '''Витторио Нино Новарезе''' |- | [[Әуежай (фильм, 1970)|Әуежай]] | Эдит Хед |- | [[Сүйікті Лили]] | Джек Бир және Дональд Брукс |- | [[Гавайлықтар (фильм)|Гавайлықтар]] | Билл Томас |- | [[Скрудж (фильм, 1970)|Скрудж]] | Маргарет Фёрс |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1972)|1972]] <br />{{small|(44-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1972 |title=The 44th Academy Awards (1972) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Николай мен Александра]]''' | '''Ивонн Блейк және Антонио Кастильо''' |- | [[Кереует тұтқасы мен сыпырғыш таяқ]] | Билл Томас |- | [[Венециядағы өлім (фильм)|Венециядағы өлім]] | Пьеро Този |- | [[Шотландия патшайымы Мария (фильм, 1971)|Шотландия патшайымы Мария]] | Маргарет Фёрс |- | [[Хеленге не болды?]] | Мортон Хаак |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1973)|1973]] <br />{{small|(45-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1973 |title=The 45th Academy Awards (1973) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Тәтеммен бірге саяхат (фильм)|Тәтеммен бірге саяхат]]''' | '''Энтони Пауэлл''' |- | [[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]] | Анна Хилл Джонстоун |- | [[Ханым блюз айтады]] | Рэй Агаян, Норма Кох және Боб Маки |- | [[Посейдон хикаясы (фильм, 1972)|Посейдон хикаясы]] | Пол Заступневич |- | [[Жас Уинстон]] | Энтони Мендлесон |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1974)|1974]] <br />{{small|(46-шы)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1974 |title=The 46th Academy Awards (1974) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Афера]]''' | '''Эдит Хед''' |- | [[Сыбыс пен айқай]] | Марик Вос |- | [[Людвиг (фильм)|Людвиг]] | Пьеро Този |- | [[Том Сойер (фильм, 1973)|Том Сойер]] | Донфелд |- | [[Біз қандай болдық]] | Дороти Джикинс және Мосс Мабри |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1975)|1975]] <br />{{small|(47-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1975 |title=The 47th Academy Awards (1975) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Ұлы Гэтсби (фильм, 1974)|Ұлы Гэтсби]]''' | '''Теони В. Олдридж''' |- | [[Қытай кварталы (фильм, 1974)|Қытай кварталы]] | Антея Силберт |- | [[Дэйзи Миллер (фильм)|Дэйзи Миллер]] | Джон Фурнисс |- | [[Өкіл әке 2]] | Теадора Ван Ранкл |- | [[Шығыс экспресіндегі өлім (фильм, 1974)|Шығыс экспресіндегі өлім]] | Тони Уолтон |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1976)|1976]] <br />{{small|(48-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1976 |title=The 48th Academy Awards (1976) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Барри Линдон]]''' | '''Милена Канонеро және Улла-Бритт Сёдерлунд''' |- | [[Төрт мушкетер: Миледидің кегі]] | Ивонн Блейк және Рон Талски |- | [[Көңілді ханым]] | Рэй Агаян және Боб Маки |- | [[Сиқырлы сыбызғы (фильм, 1975)|Сиқырлы сыбызғы]] | Карин Эрскин және Хенни Норемарк |- | [[Патша болғысы келген адам]] | Эдит Хед |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1977)|1977]] <br />{{small|(49-шы)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1977 |title=The 49th Academy Awards (1977) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Феллинидің Казановасы]]''' | '''Данило Донати''' |- | [[Даңққа ұмтылу (фильм)|Даңққа ұмтылу]] | Уильям Уэр Тайсс |- | [[Ғажайып Сара]] | Энтони Мендлесон |- | [[Пасха қастандығы (фильм)|Пасха қастандығы]] | Мэри Уиллс |- | [[Жеті пайыздық ерітінді (фильм)|Жеті пайыздық ерітінді]] | Алан Барретт |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1978)|1978]] <br />{{small|(50-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1978 |title=The 50th Academy Awards (1978) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт|Жұлдызды соғыстар]]''' | '''Джон Молло''' |- | [[Әуежай 77]] | Эдит Хед және Бертон Миллер |- | [[Джулия (фильм, 1977)|Джулия]] | Антея Силберт |- | [[Түнгі кішігірім музыка (фильм)|Түнгі кішігірім музыка]] | Флоренс Клотц |- | [[Түннің арғы беті (фильм)|Түннің арғы беті]] | Ирен Шарафф |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1979)|1979]] <br />{{small|(51-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1979 |title=The 51st Academy Awards (1979) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Нілдегі өлім (фильм, 1978)|Нілдегі өлім]]''' | '''Энтони Пауэлл''' |- | [[Керуендер (фильм, 1978)|Керуендер]] | Рени |- | [[Жұмақ күндері]] | Патриция Норрис |- | [[Рой (фильм, 1978)|Рой]] | Пол Заступневич |- | [[Виз (фильм)|Виз]] | Тони Уолтон |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1980)|1980]] <br />{{small|(52-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1980 |title=The 52nd Academy Awards (1980) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Бүкіл осы джаз]]''' | '''Альберт Вольски''' |- | [[Агата (фильм)|Агата]] | Ширли Энн Расселл |- | [[Бутч пен Сандэнс: Алғашқы күндер]] | Уильям Уэр Тайсс |- | [[Есуас әйелдерге арналған тор (фильм)|Есуас әйелдерге арналған тор]] | Амбра Данон және Пьеро Този |- | [[Еуропалықтар (фильм)|Еуропалықтар]] | Джуди Муркрофт |} === 1981—1990 === {| class="wikitable" style="width:100%" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="45%" | Фильм ! width="45%" | Костюм дизайнері (лер) |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1981)|1981]] <br />{{small|(53-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1981 |title=The 53rd Academy Awards (1981) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Тэсс (фильм)|Тэсс]]''' | '''Энтони Пауэлл''' |- | [[Піл-адам (фильм)|Піл-адам]] | Патриция Норрис |- | [[Менің тамаша мансабым (фильм, 1979)|Менің тамаша мансабым]] | Анна Сеньор |- | [[Бір кездері уақытта (фильм, 1980)|Бір кездері уақытта]] | Жан-Пьер Дорлеак |- | [[Уақыт таусылғанда]] | Пол Заступневич |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1982)|1982]] <br />{{small|(54-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1982 |title=The 54th Academy Awards (1982) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Отты арбалар (фильм)|Отты арбалар]]''' | '''Милена Канонеро''' |- | [[Француз лейтенантының әйелі (фильм)|Француз лейтенантының әйелі]] | Том Рэнд |- | [[Көктен жауған тиындар (фильм, 1981)|Көктен жауған тиындар]] | Боб Маки |- | [[Рэгтайм (фильм)|Рэгтайм]] | Анна Хилл Джонстоун |- | [[Қызылдар (фильм)|Қызылдар]] | Ширли Энн Расселл |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1983)|1983]] <br />{{small|(55-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1983 |title=The 55th Academy Awards (1983) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120905/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/55th-winners.html |archive-date=September 5, 2012 }}</ref> | '''[[Ганди (фильм)|Ганди]]''' | '''Бхану Атайя және Джон Молло''' |- | [[Софи таңдауы (фильм)|Софи таңдауы]] | Альберт Вольски |- | [[Травиата (фильм, 1982)|Травиата]] | Пьеро Този |- | [[Трон (фильм, 1982)|Трон]] | Элоис Йенссен және Розанна Нортон |- | [[Виктор/Виктория]] | Патриция Норрис |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1984)|1984]] <br />{{small|(56-шы)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1983 |title=The 55th Academy Awards (1983) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120905/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/55th-winners.html |archive-date=September 5, 2012 }}</ref> | '''[[Фанни мен Александр]]''' | '''Марик Вос-Лунд''' |- | [[Кросс-Крик (фильм)|Кросс-Крик]] | Джо И. Томпкинс |- | [[Дөңгелек секілді жүрек]] | Уильям Уэр Тайсс |- | [[Мартин Геррдің оралуы]] | Анн-Мари Маршан |- | [[Зелиг]] | Санто Локуасто |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1985)|1985]] <br />{{small|(57-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1985 |title=The 57th Academy Awards (1985) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Амадей (фильм)|Амадей]]''' | '''Теодор Пиштек''' |- | [[2010: Байланыс жылы]] | Патриция Норрис |- | [[Бостондықтар (фильм)|Бостондықтар]] | Дженни Беван және Джон Брайт |- | [[Үндістанға сапар (фильм)|Үндістанға сапар]] | Джуди Муркрофт |- | [[Жүректегі орындар]] | Энн Рот |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1986)|1986]] <br />{{small|(58-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1986 |title=The 58th Academy Awards (1986) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Ран (фильм)|Ран]]''' | '''Эми Вада''' |- | [[Алқа түсті алқап (фильм, 1985)|Алқа түсті алқап]] | Эгги Гуэрард Роджерс |- | [[Нэтти Ганның саяхаты]] | Альберт Вольски |- | [[Африкадан (фильм)|Африкадан]] | Милена Канонеро |- | [[Прицци әулетінің намысы]] | Донфелд |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1987)|1987]] <br />{{small|(59-шы)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1987 |title=The 59th Academy Awards (1987) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Көрінісі бар бөлме (фильм)|Көрінісі бар бөлме]]''' | '''Дженни Беван және Джон Брайт''' |- | [[Миссия (фильм, 1986)|Миссия]] | Энрико Саббатини |- | [[Отелло (фильм, 1986)|Отелло]] | Анна Анни және Маурицио Милленотти |- | [[Пегги Сью тұрмысқа шықты]] | Теадора Ван Ранкл |- | [[Қарақшылар (фильм, 1986)|Қарақшылар]] | Энтони Пауэлл |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1988)|1988]] <br />{{small|(60-шы)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1987 |title=The 59th Academy Awards (1987) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Соңғы император (фильм)|Соңғы император]]''' | '''Джеймс Эйчсон''' |- | [[Өлілер (фильм, 1987)|Өлілер]] | Дороти Джикинс |- | [[Күн империясы (фильм)|Күн империясы]] | Боб Рингвуд |- | [[Морис (фильм)|Морис]] | Дженни Беван және Джон Брайт |- | [[Қол тигізбейтіндер (фильм)|Қол тигізбейтіндер]] | Мэрилин Вэнс |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1989)|1989]] <br />{{small|(61-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1989 |title=The 61st Academy Awards (1989) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Қауіпті байланыстар (фильм, 1988)|Қауіпті байланыстар]]''' | '''Джеймс Эйчсон''' |- | [[Америкаға сапар (фильм, 1988)|Америкаға сапар]] | Дебора Надулман |- | [[Бір уыс топырақ (фильм)|Бір уыс топырақ]] | Джейн Робинсон |- | [[Күн батысы (фильм, 1988)|Күн батысы]] | Патриция Норрис |- | [[Такер: Адам және оның арманы]] | Милена Канонеро |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1990)|1990]] <br />{{small|(62-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1990 |title=The 62nd Academy Awards (1990) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Генрих V (фильм, 1989)|Генрих V]]''' | '''Филлис Далтон''' |- | [[Барон Мюнхгаузеннің бастан кешкендері (фильм, 1988)|Барон Мюнхгаузеннің бастан кешкендері]] | Габриэлла Пескуччи |- | [[Мисс Дэйзидің жүргізушісі]] | Элизабет Макбрайд |- | [[Гарлем түндері]] | Джо И. Томпкинс |- | [[Вальмон (фильм)|Вальмон]] | Теодор Пиштек |} === 1991—2000 === {| class="wikitable" style="width:100%" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="45%" | Фильм ! width="45%" | Костюм дизайнері (лер) |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1991)|1991]] <br />{{small|(63-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1991 |title=The 63rd Academy Awards (1991) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Сирано де Бержерак (фильм, 1990)|Сирано де Бержерак]]''' | '''Франка Скуарчапино''' |- | [[Авалон (фильм, 1990)|Авалон]] | Глория Грешем |- | [[Қасқырлармен билеу]] | Эльза Зампарелли |- | [[Дик Трейси (фильм, 1990)|Дик Трейси]] | Милена Канонеро |- | [[Гамлет (фильм, 1990)|Гамлет]] | Маурицио Милленотти |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1992)|1992]] <br />{{small|(64-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1992 |title=The 64th Academy Awards (1992) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Багси]]''' | '''Альберт Вольски''' |- | [[Аддамстар отбасы (фильм, 1991)|Аддамстар отбасы]] | Рут Майерс |- | [[Бартон Финк]] | Ричард Хорнунг |- | [[Капитан Крюк (фильм)|Капитан Крюк]] | Энтони Пауэлл |- | [[Бовари ханым (фильм, 1991)|Бовари ханым]] | Коринн Жорри |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1993)|1993]] <br />{{small|(65-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1993 |title=The 65th Academy Awards (1993) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Брэм Стокердің Дракуласы (фильм, 1992)|Брэм Стокердің Дракуласы]]''' | '''Эйко Ишиока''' |- | [[Сиқырлы сәуір (фильм, 1991)|Сиқырлы сәуір]] | Шина Напье |- | [[Говардс Энд (фильм)|Говардс Энд]] | Дженни Беван және Джон Брайт |- | [[Малкольм Икс (фильм)|Малкольм Икс]] | Рут Э. Картер |- | [[Ойыншықтар (фильм)|Ойыншықтар]] | Альберт Вольски |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1994)|1994]] <br />{{small|(66-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1994 |title=The 66th Academy Awards (1994) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Пәктік кезеңі (фильм, 1993)|Пәктік кезеңі]]''' | '''Габриэлла Пескуччи''' |- | [[Орландо (фильм)|Орландо]] | Сэнди Пауэлл |- | [[Пианино (фильм)|Пианино]] | Джанет Паттерсон |- | [[Күннің соңында (фильм)|Күннің соңында]] | Дженни Беван және Джон Брайт |- | [[Шиндлердің тізімі]] | Анна Б. Шеппард |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1995)|1995]] <br />{{small|(67-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1995 |title=The 67th Academy Awards (1995) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Присцилланың бастан кешкендері, шөл дала патшайымы]]''' | '''Тим Чаппел және Лиззи Гардинер''' |- | [[Бродвей үстіндегі оқтар]] | Джеффри Курланд |- | [[Кішкентай әйелдер (фильм, 1994)|Кішкентай әйелдер]] | Коллин Этвуд |- | [[Мэверик (фильм)|Мэверик]] | Эйприл Ферри |- | [[Марго патшайым (фильм, 1994)|Марго патшайым]] | Мойдель Бикель |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1996)|1996]] <br />{{small|(68-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1996 |title=The 68th Academy Awards (1996) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Корольдік реставрация (фильм, 1995)|Корольдік реставрация]]''' | '''Джеймс Эйчсон''' |- | [[12 маймыл]] | Джули Уайсс |- | [[Ер жүрек]] | Чарльз Ноуд |- | [[Ричард III (фильм, 1995)|Ричард III]] | Шуна Харвуд |- | [[Сезім мен сезімталдық (фильм, 1995)|Сезім мен сезімталдық]] | Дженни Беван және Джон Брайт |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1997)|1997]] <br />{{small|(69-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1997 |title=The 69th Academy Awards (1997) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Ағылшын пациенті (фильм)|Ағылшын пациенті]]''' | '''Энн Рот''' |- | [[Періштелер мен жәндіктер]] | Пол Браун |- | [[Эмма (фильм, 1996)|Эмма]] | Рут Майерс |- | [[Гамлет (фильм, 1996)|Гамлет]] | Александра Бирн |- | [[Ханымның портреті (фильм)|Ханымның портреті]] | Джанет Паттерсон |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1998)|1998]] <br />{{small|(70-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1998 |title=The 70th Academy Awards (1998) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]''' | '''Дебора Линн Скотт''' |- | [[Амистад (фильм)|Амистад]] | Рут Э. Картер |- | [[Кундун]] | Данте Ферретти |- | [[Оскар мен Люсинда (фильм)|Оскар мен Люсинда]] | Джанет Паттерсон |- | [[Көгершін қанаттары (фильм, 1997)|Көгершін қанаттары]] | Сэнди Пауэлл |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (1999)|1999]] <br />{{small|(71-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1999 |title=The 71st Academy Awards (1999) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Ғашық болған Шекспир]]''' | '''Сэнди Пауэлл''' |- | [[Сүйікті (фильм, 1998)|Сүйікті]] | Коллин Этвуд |- | [[Елизавета (фильм)|Елизавета]] | Александра Бирн |- | [[Плезантвиль (фильм)|Плезантвиль]] | Джудианна Маковски |- | [[Барқытты алтын кені]] | Сэнди Пауэлл |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2000)|2000]] <br />{{small|(72-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2000 |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Кутыр-топыр]]''' | '''Линди Хемминг''' |- | [[Анна мен патша]] | Дженни Беван |- | [[Ұйқылы алқап (фильм)|Ұйқылы алқап]] | Коллин Этвуд |- | [[Дарынды мистер Рипли (фильм)|Дарынды мистер Рипли]] | Гэри Джонс және Энн Рот |- | [[Тит — римдік қолбасшы]] | Милена Канонеро |} === 2001—2010 === {| class="wikitable" style="width:100%" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="45%" | Фильм ! width="45%" | Костюм дизайнері (лер) |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2001)|2001]] <br />{{small|(73-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/73rd-winners.html |title=The 73rd Academy Awards (2001) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414130003/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/73rd-winners.html |archive-date=2012-04-14 |url-status=dead }}</ref> | '''[[Гладиатор (фильм, 2000)|Гладиатор]]''' | '''Джанти Йейтс''' |- | [[102 далматин]] | Энтони Пауэлл |- | [[Жасырынып келе жатқан жолбарыс, тасада күтіп отырған айдаһар]] | Тимми Йип |- | [[Гринч — Рождествоны қалай ұрлады (фильм, 2000)|Гринч — Рождествоны қалай ұрлады]] | Рита Райак |- | [[Маркиз де Садтың қауырсыны]] | Жаклин Уэст |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2002)|2002]] <br />{{small|(74-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/74th-winners.html |title=The 74th Academy Awards (2002) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Мулен Руж!]]''' | '''Кэтрин Мартин және Ангус Страти''' |- | [[Алқа хикаясы (фильм, 2001)|Алқа хикаясы]] | Милена Канонеро |- | [[Госфорд-парк]] | Дженни Беван |- | [[Хәрри Поттер мен Пәлсапа тас (фильм)|Хәрри Поттер мен Пәлсапа тас]] | Джудианна Маковски |- | [[Сақиналар әміршісі: Сақина бауырластығы]] | Нгила Диксон және Ричард Тейлор |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2003)|2003]] <br />{{small|(75-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/75th-winners.html |title=The 75th Academy Awards (2003) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Чикаго (фильм, 2002)|Чикаго]]''' | '''Коллин Этвуд''' |- | [[Фрида (фильм)|Фрида]] | Джули Уайсс |- | [[Нью-Йорк бандалары]] | Сэнди Пауэлл |- | [[Сағаттар (фильм)|Сағаттар]] | Энн Рот |- | [[Пианист (фильм)|Пианист]] | Анна Б. Шеппард |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2004)|2004]] <br />{{small|(76-шы)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/76th-winners.html |title=The 76th Academy Awards (2003) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120929190645/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/76th-winners.html |archive-date=2012-09-29 |url-status=dead }}</ref> | '''[[Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы]]''' | '''Нгила Диксон және Ричард Тейлор''' |- | [[Інжу сырғалы қыз (фильм)|Інжу сырғалы қыз]] | Дин ван Страален |- | [[Соңғы самурай]] | Нгила Диксон |- | [[Теңіздер қожайыны: Дүние шетінде]] | Венди Ститс |- | [[Фаворит (фильм, 2003)|Фаворит]] | Джудианна Маковски |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2005)|2005]] <br />{{small|(77-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/77th-winners.html |title=The 77th Academy Awards (2005) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610213020/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/77th-winners.html |archive-date=2014-06-10 |url-status=dead }}</ref> | '''[[Авиатор (фильм)|Авиатор]]''' | '''Сэнди Пауэлл''' |- | [[Қиял әлемі (фильм, 2004)|Қиял әлемі]] | Александра Бирн |- | [[Лемони Сникет: Сәтсіз оқиғалар тізбегі]] | Коллин Этвуд |- | [[Рэй (фильм)|Рэй]] | Шэрен Дэвис |- | [[Троя (фильм)|Троя]] | Боб Рингвуд |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2006)|2006]] <br />{{small|(78-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/78th-winners.html |title=The 78th Academy Awards (2006) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Гейшаның мемуарлары (фильм)|Гейшаның мемуарлары]]''' | '''Коллин Этвуд''' |- | [[Чарли және шоколад фабрикасы (фильм)|Чарли және шоколад фабрикасы]] | Габриэлла Пескуччи |- | [[Хендерсон ханым ұсынады]] | Сэнди Пауэлл |- | [[Мақтаныш пен соқыр сенім (фильм, 2005)|Мақтаныш пен соқыр сенім]] | Жаклин Дюрран |- | [[Сызықтан шығу]] | Эрианн Филлипс |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2007)|2007]] <br />{{small|(79-шы)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/79th-winners.html |title=The 79th Academy Awards (2007) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Мария-Антуанетта (фильм, 2006)|Мария-Антуанетта]]''' | '''Милена Канонеро''' |- | [[Алтын гүлдің қарғысы (фильм)|Алтын гүлдің қарғысы]] | Чун Мань И |- | [[Прада киген сайтан]] | Патриция Филд |- | [[Арман қыздары (фильм)|Арман қыздары]] | Шэрен Дэвис |- | [[Патшайым (фильм, 2006)|Патшайым]] | Консолата Бойл |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2008)|2008]] <br />{{small|(80-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/80th-winners.html |title=The 80th Academy Awards (2008) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111123183103/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/80th-winners.html |archive-date=2011-11-23 |url-status=dead }}</ref> | '''[[Елизавета: Алтын ғасыр]]''' | '''Александра Бирн''' |- | [[Ғалам арқылы (фильм)|Ғалам арқылы]] | Альберт Вольски |- | [[Өтеу (фильм, 2007)|Өтеу]] | Жаклин Дюрран |- | [[Қызғылт түсті өмір (фильм)|Қызғылт түсті өмір]] | Марит Аллен |- | [[Суини Тодд: Флит-стриттің жын-пері шаштаразы (фильм, 2007)|Суини Тодд: Флит-стриттің жын-пері шаштаразы]] | Коллин Этвуд |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2009)|2009]] <br />{{small|(81-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/81st-winners.html |title=The 81st Academy Awards (2009) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 }}</ref> | '''[[Герцог әйел (фильм, 2008)|Герцог әйел]]''' | '''Майкл О’Коннор''' |- | [[Аустралия (фильм, 2008)|Аустралия]] | Кэтрин Мартин |- | [[Бенджамин Баттонның жұмбақ хикаясы (фильм)|Бенджамин Баттонның жұмбақ хикаясы]] | Жаклин Уэст |- | [[Харви Милк (фильм)|Харви Милк]] | Дэнни Glicker |- | [[Өзгерістер жолы (фильм)|Өзгерістер жолы]] | Альберт Вольски |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2010)|2010]] <br />{{small|(82-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/82nd-winners.html |title=The 82nd Academy Awards (2010) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006110009/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/82nd-winners.html |archive-date=2014-10-06 |url-status=dead }}</ref> | '''[[Жас Виктория]]''' | '''Сэнди Пауэлл''' |- | [[Жарқын жұлдыз (фильм, 2009)|Жарқын жұлдыз]] | Джанет Паттерсон |- | [[Коко Шанельге дейін (фильм)|Коко Шанельге дейін]] | Катрин Летерье |- | [[Доктор Парнастың елес театры]] | Моник Прюдом |- | [[Тоғыз (фильм, 2009)|Тоғыз]] | Коллин Этвуд |} === 2011—2020 === {| class="wikitable" style="width:100%" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="45%" | Фильм ! width="45%" | Костюм дизайнері (лер) |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2011)|2011]] <br />{{small|(83-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/83rd-winners.html |title=The 83rd Academy Awards (2011) Nominees and Winners |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=August 27, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224034121/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/83rd-winners.html |archive-date=2013-12-24 |url-status=dead}}</ref> | '''[[Алиса ғажайыптар елінде (фильм, 2010)|Алиса ғажайыптар елінде]]''' | '''Коллин Этвуд''' |- | [[Мен махаббатпын]] | Антонелла Каннароцци |- | [[Патша сөйлейді!]] | Дженни Беван |- | [[Дауыл (фильм, 2010)|Дауыл]] | Сэнди Пауэлл |- | [[Төзімділік (фильм, 2010)|Төзімділік]] | Мэри Зофрис |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2012)|2012]] <br />{{small|(84-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://oscar.go.com/nominees |title=Oscar Nominations 2012 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|access-date=February 27, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121229222408/http://oscar.go.com/nominees |archive-date=December 29, 2012 }}</ref> | '''[[Әртіс (фильм)|Әртіс]]''' | '''Марк Бриджес''' |- | [[Аноним (фильм, 2011)|Аноним]] | Лизи Кристл |- | [[Хьюго (фильм)|Хьюго]] | Сэнди Пауэлл |- | [[Джейн Эйр (фильм, 2011)|Джейн Эйр]] | Майкл О’Коннор |- | [[Біз. Сенеміз махаббатқа]] | Эрианн Филлипс |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2013)|2013]]<br />{{small|(85-ші)}} | '''[[Анна Каренина (фильм, 2012)|Анна Каренина]]''' | '''Жаклин Дюрран''' |- | [[Аласталғандар (фильм, 2012)|Аласталғандар]] | Пако Дельгадо |- | [[Линкольн (фильм)|Линкольн]] | Джоанна Джонстон |- | [[Айнам, айнам (фильм)|Айнам, айнам]] | Эйко Ишиока |- | [[Ақшақар және аңшы]] | Коллин Этвуд |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2014)|2014]] <br />{{small|(86-ші)}} | '''[[Ұлы Гэтсби (фильм, 2013)|Ұлы Гэтсби]]''' | '''Кэтрин Мартин''' |- | [[Америкалық алаяқтық]] | Майкл Уилкинсон |- | [[Ұлы шебер]] | Уильям Чанг |- | [[Көрінбейтін әйел (фильм, 2013)|Көрінбейтін әйел]] | Майкл О’Коннор |- | [[12 жылдық құлдық]] | Патриция Норрис |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2015)|2015]] <br />{{small|(87-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=http://oscar.go.com/nominees |title=The 87th Academy Award Nominations for the 2015 Oscars |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |access-date=January 25, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121229222408/http://oscar.go.com/nominees |archive-date=December 29, 2012 }}</ref> | '''[[Гранд Будапешт қонақ үйі]]''' | '''Милена Канонеро''' |- | [[Туа біткен кемістік (фильм)|Туа біткен кемістік]] | Марк Бриджес |- | [[Орман ішіне]] | Коллин Этвуд |- | [[Малефисента (фильм)|Малефисента]] | Анна Б. Шеппард |- | [[Мистер Тернер]] | Жаклин Дюрран |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2016)|2016]]<br />{{small|(88-ші)}} | '''[[Ессіз Макс: Ашулы жол]]''' | '''Дженни Беван''' |- | [[Кэрол (фильм)|Кэрол]] | rowspan="2" | Сэнди Пауэлл |- | [[Золушка (фильм, 2015)|Золушка]] |- | [[Даниялық қыз]] | Пако Дельгадо |- | [[Тірі қалған (фильм, 2015)|Тірі қалған]] | Жаклин Уэст |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2017)|2017]]<br />{{small|(89-ші)}} <br /><ref>{{cite web |url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-oscars-2017-nominees-winners-list-20170123-story.html |title=Academy Awards 2017: Complete list of Oscar winners and nominees |author=|date=February 26, 2017 |newspaper=[[Los Angeles Times]] |access-date=January 8, 2018 }}</ref> | '''[[Ғажайып мақұлықтар және олардың мекені (фильм)|Ғажайып мақұлықтар және олардың мекені]]''' | '''Коллин Этвуд''' |- | [[Одақтастар (фильм)|Одақтастар]] | Джоанна Джонстон |- | [[Флоренс Фостер Дженкинс (фильм)|Флоренс Фостер Дженкинс]] | Консолата Бойл |- | [[Джеки (фильм, 2016)|Джеки]] | Мадлин Фонтейн |- | [[Ла-Ла Ленд]] | Мэри Зофрис |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2018)|2018]]<br />{{small|(90-ші)}} <br /><ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2018/01/oscar-nominations-2018-academy-award-nominees-1202266874/ |title= Oscar Nominations: 'The Shape Of Water' Leads Way With 13 |last=Hipes |first=Patrick |date=January 23, 2018 |website=[[Deadline Hollywood]] |access-date=January 23, 2018 }}</ref> | '''[[Елес жіп]]''' | '''Марк Бриджес''' |- | [[Сұлу мен Құбыжық (фильм, 2017)|Сұлу мен Құбыжық]] | rowspan="2" | Жаклин Дюрран |- | [[Қараңғы кезең (фильм, 2017)|Қараңғы кезең]] |- | [[Су пішіні]] | Луис Секейра |- | [[Виктория мен Абдул]] | Консолата Бойл |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2019)|2019]]<br />{{small|(91-ші)}}<br /><ref>{{cite web |url=https://variety.com/2019/film/news/oscar-nominations-2019-list-1203112405/|title=Oscar Nominations 2019: The Complete List|date=January 22, 2019 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=January 22, 2018}}</ref> | '''[[Қара қабылан (фильм)|Қара қабылан]]''' | '''Рут Э. Картер''' |- | [[Бастер Скраггс хикаясы]] | Мэри Зофрис |- | [[Фаворитка (фильм, 2018)|Фаворитка]] | rowspan="2" | Сэнди Пауэлл |- | [[Мэри Поппинс оралады]] |- | [[Мария — Шотландия патшайымы (фильм, 2018)|Мария — Шотландия патшайымы]] | Александра Бирн |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2020)|2020]]<br />{{small|(92-ші)}}<br /><ref>{{cite web |url=https://variety.com/2019/film/news/oscar-nominations-2019-list-1203112405/|title=Oscar Nominations 2019: The Complete List|date=January 22, 2019 |website=[[Variety]] |access-date=January 22, 2018}}</ref> | '''[[Кішкентай әйелдер (фильм, 2019)|Кішкентай әйелдер]]''' | '''Жаклин Дюрран''' |- | [[Ирландиялық (фильм, 2019)|Ирландиялық]] | Сэнди Пауэлл және Кристофер Питерсон |- | [[Джоджо қояны]] | Мэйес С. Рубео |- | [[Джокер (фильм, 2019)|Джокер]] | Марк Бриджес |- | [[Голливудта болған оқиға]] | Эрианн Филлипс |} === 2021—2030 === {| class="wikitable" style="width:100%" |- bgcolor="#bebebe" ! width="5%" | Жыл ! width="45%" | Фильм ! width="45%" | Костюм дизайнері (лер) |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2021)|2021]]<br />{{small|(93-ші)}} <br /><ref>{{Cite web|last=Davis|first=Clayton|date=2021-03-11|title=2021 Oscars Predictions: All Awards Categories|url=https://variety.com/feature/2021-oscars-predictions-academy-awards-nominations-1234764774/|access-date=2021-03-15|website=Variety|language=en-US}}</ref> | '''[[Ма Рейни: Блюз анасы]]''' | '''Энн Рот''' |- | [[Эмма (фильм, 2020)|Эмма]] | Александра Бирн |- | [[Манк (фильм)|Манк]] | Триш Саммервилл |- | [[Мулан (фильм, 2020)|Мулан]] | Бина Дайгелер |- | [[Пиноккио (фильм, 2019)|Пиноккио]] | Массимо Кантини Паррини |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2022)|2022]]<br />{{small|(94-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2022|title=94th Academy Awards Nominees|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|access-date=February 8, 2022|archive-date=January 30, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130155459/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2022|url-status=live}}</ref> | '''[[Круэлла (фильм)|Круэлла]]''' | '''Дженни Беван''' |- | [[Сирано (фильм)|Сирано]] | Массимо Кантини Паррини және Жаклин Дюрран |- | [[Дөң (фильм, 2021)|Дөң]] | Жаклин Уэст және Боб Морган |- | [[Сұмдықтар аллеясы]] | Луис Секейра |- | [[Вестсайд хикаясы (фильм, 2021)|Вестсайд хикаясы]] | Пол Тазуэлл |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2023)|2023]]<br />{{small|(95-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2023|title=95th Academy Awards Nominees|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|access-date=February 8, 2022}}</ref> | '''[[Қара қабылан: Ваканда жасасын]]''' | '''Рут Э. Картер''' |- | [[Вавилон (фильм, 2022)|Вавилон]] | Мэри Зофрис |- | [[Элвис (фильм, 2022)|Элвис]] | Кэтрин Мартин |- | [[Барлығы бір уақытта, барлық жерде]] | Ширли Курата |- | [[Харрис ханым Парижге барады]] | Дженни Беван |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2024)|2024]]<br />{{small|(96-шы)}} <br /><ref>{{cite web|title=The 96th Academy Awards|date=January 23, 2024 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2024|access-date=January 23, 2024|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences}}</ref> | '''[[Байғұс жандар]]''' | '''Холли Уоддингтон''' |- | [[Барби (фильм)|Барби]] | Жаклин Дюрран |- | [[Гүлді айын өлтіргендер]] | Жаклин Уэст |- | [[Наполеон (фильм, 2023)|Наполеон]] | Джанти Йейтс және Дэвид Кроссман |- | [[Оппенгеймер (фильм)|Оппенгеймер]] | Эллен Мирожник |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2025)|2025]]<br />{{small|(97-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2025|title=The 97th Academy Awards (2025) Nominees and Winners|date=January 23, 2025 |access-date=January 23, 2025|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences (AMPAS)}}</ref> | '''[[Уикед (фильм)|Уикед]]''' | '''Пол Тазуэлл''' |- | [[Толықтай беймәлім]] | Арианна Филлипс |- | [[Конклав (фильм)|Конклав]] | Лизи Кристл |- | [[Гладиатор II]] | Джанти Йейтс және Дэвид Кроссман |- | [[Носферату (фильм, 2024)|Носферату]] | Линда Мьюир |- style="background:#FAEB86" ! rowspan="5" |[[Оскар (2026)|2026]]<br />{{small|(98-ші)}} <br /><ref>{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2026|title=The 98th Academy Awards (2026)|date=January 22, 2026 |access-date=January 22, 2026|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences (AMPAS)}}</ref> | '''''[[Франкенштейн (фильм, 2025)|Франкенштейн]]''''' | '''Кейт Хоули''' |- | ''[[Аватар: От пен күл]]'' | Дебора Линн Скотт |- | ''[[Хамнет (фильм)|Хамнет]]'' | Малгожата Тужаньская |- | ''[[Марти Суприм]]'' | Мияко Беллицци |- | ''[[Күнәһарлар (фильм, 2025)|Күнәһарлар]]'' | Рут Э. Картер |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Оскар сыйлығы}} [[Санат:Оскар сыйлығы]] rcx8eoz2kxceqo1c7nc80z3a5ccl7mr 0 773540 3589177 3570281 2026-04-21T12:00:00Z TalgatSnow 143530 3589177 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = Абель сыйлығы | суреті = | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-no|Abelprisen}} | мемлекет = {{Байрақ|Норвегия}} | түрі = Математикадағы халықаралық сыйлық | үшін марапатталады = Математика саласындағы көрнекті ғылыми жетістіктер үшін | жағдайы = белсенді | негіздеуші = [[Норвегия үкіметі]] | негізделді = 2002 жыл | алғашқы иегері = [[Жан-Пьер Серр]] (2003) | соңғы иегері = [[Масаки Касивара]] (2024) | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = [https://abelprize.no abelprize.no] | Commons = Abel Prize }} '''Абель сыйлығы''' ({{lang-no|Abelprisen}}) — жыл сайын бір немесе бірнеше көрнекті математикке берілетін халықаралық марапат.<ref>{{cite web |title=Statutes for Niels Henrik Abel's Prize in Mathematics (The Abel Prize) |url=https://abelprize.no/node/67 |access-date=21 July 2022 |language=en}}</ref> Сыйлық [[Норвегия]]ның атақты математигі [[Нильс Хенрик Абель]]дің (1802–1829) құрметіне аталған және оның негізін [[Норвегия үкіметі]] 2002 жылы Абельдің 200 жылдық мерейтойына орай қалаған. Бұл марапат математика саласындағы ең жоғары жетістіктерді мойындау мақсатында тағайындалған және оны жиі «математиктерге арналған [[Нобель сыйлығы]]» деп атайды.<ref>Cipra, Barry (26 March 2009). [http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2009/326/1 «Russian Mathematician Wins Abel Prize»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090329211817/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2009/326/1 |date=2009-03-29 }}. ScienceNOW.</ref><ref>[http://www.nature.com/news/2009/090326/full/news.2009.196.html «Geometer wins maths 'Nobel'»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322064800/http://www.nature.com/news/2009/090326/full/news.2009.196.html |date=2019-03-22 }}. Nature Publishing Group. 26 March 2009</ref> [[Филдс медалі]]нен басты айырмашылығы — Абель сыйлығы лауреаттардың жасына шектеу қоймайды және төрт жылда бір емес, жыл сайын беріліп тұрады. Сыйлықтың ақшалай қоры 7,5 миллион [[Норвегия кронасы]]н (бұл 2026 жылғы есеппен шамамен 873 000 [[АҚШ доллары]]на тең; 2019 жылы сыйақы мөлшері 6 миллион кроннан 7,5 миллионға дейін ұлғайтылды) құрайды. Абель сыйлығының тарихы 1899 жылдан бастау алады. Сол жылы норвегиялық математик Софус Ли [[Альфред Нобель]]дің жыл сайынғы [[Нобель сыйлығы|сыйлық]]тарының тізіміне математика саласы кірмей қалғанын біліп, осы марапатты тағайындауды ұсынды. 1902 жылы Швеция және Норвегия королі Оскар II Нобель сыйлығын толықтыратын математикалық марапатты қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Алайда, 1905 жылы Швеция мен Норвегия арасындағы одақтың ыдырауы сыйлықтың ресми түрде бекітілуіне кедергі болды. Сыйлықтың ресми бекітілуі бір ғасырға жуық уақытқа созылды. Тек 2001 жылы ғана Норвегия үкіметі бұл бастаманы қайта қолға алып, математиктер үшін Нобель сыйлығына толыққанды балама ретінде Абель марапатын тағайындады. Сыйлық иегерлерін Норвегия ғылым және әдебиет академиясы құратын халықаралық сарапшылардан тұратын арнайы Абель комитеті анықтайды. Сыйлықты табыстау рәсімі [[Осло университеті]]нің залында өтеді және марапатты Норвегия королі тапсырады. Айта кетерлігі, 1947 және 1989 жылдар аралығында бұл ғимаратта [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы]] табысталып келген.<ref>{{cite web|url=http://www.oslooperahouse.com/oslo-university-of-oslo/|title=University of Oslo|publisher=Oslo Opera House|access-date=22 December 2012|archive-date=3 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803074322/http://www.oslooperahouse.com/oslo-university-of-oslo/|url-status=live}}</ref> Сонымен қатар, Абель сыйлығының кеңесі Норвегия математикалық қоғамының басқаруымен жылына екі рет өткізілетін Абель симпозиумын негіздеді. == Лауреаттар тізімі == {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%" ! Жыл !! Фото !! Лауреат !! Мемлекет !! Мекеме !! Марапаттың негіздемесі |- | [[2003 жыл|2003]] | [[Сурет:Jean-Pierre Serre (2009) cropped.jpg|80px]] | [[Жан-Пьер Серр]] | {{Байрақ|Франция}} | [[Коллеж де Франс]] | Топология, алгебралық геометрия және сандар теориясы сияқты математиканың бірнеше салаларын заманауи қалыпқа келтірудегі шешуші рөлі үшін. |- | rowspan="2" | [[2004 жыл|2004]] | [[Сурет:Michael Francis Atiyah (cropped).jpg|80px]] | [[Майкл Атья]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | [[Эдинбург университеті]] | rowspan="2" | Топология, геометрия және анализді байланыстыратын индекс теоремасын ашқаны және дәлелдегені үшін, сондай-ақ математика мен теориялық физика арасында жаңа көпірлер орнатқаны үшін. |- | [[Сурет:Isadore Singer 1977 (re-scanned 2; border-less) (cleaned) (cropped).jpg|80px]] | [[Изадор Зингер]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[Массачусетс технологиялық институты]] |- | [[2005 жыл|2005]] | [[Сурет:Peter Lax.jpg|80px]] | [[Питер Лакс]] | {{Байрақ|Мажарстан}} <br /> {{Байрақ|АҚШ}} | [[Курант атындағы математикалық ғылымдар институты]] | Дербес туындылы дифференциалдық теңдеулер теориясы мен оларды шешуге қосқан жаңашыл үлесі үшін. |- | [[2006 жыл|2006]] | [[Сурет:Carleson cropped.jpg|80px]] | [[Леннарт Карлесон]] | {{Байрақ|Швеция}} | [[Корольдік технологиялық институт]] (Стокгольм) | Гармоникалық анализ және тегіс динамикалық жүйелер теориясы бойынша еңбектері үшін. |- | [[2007 жыл|2007]] | [[Сурет:Srinivasa Varadhan Heidelberg.JPG|80px]] | [[Шриниваса Варадхан]] | {{Байрақ|Үндістан}} <br /> {{Байрақ|АҚШ}} | [[Курант атындағы математикалық ғылымдар институты]] | Үлкен ауытқулар теориясы бойынша жұмыстары үшін. |- | rowspan="2" | [[2008 жыл|2008]] | [[Сурет:Jacques Tits (2008) (cropped).jpg|80px]] | [[Жак Титс]] | {{Байрақ|Бельгия}} <br /> {{Байрақ|Франция}} | [[Коллеж де Франс]] | rowspan="2" | Қазіргі топтар теориясын қалыптастырудағы еңбектері үшін. |- | [[Сурет:John Griggs Thompson (cropped).jpg|80px]] | [[Джон Григгс Томпсон]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[Флорида университеті]] |- | [[2009 жыл|2009]] | [[Сурет:Mikhael Gromov (cropped).jpg|80px]] | [[Михаил Громов]] | {{Байрақ|Ресей}} <br /> {{Байрақ|Франция}} | [[Жоғары ғылыми зерттеулер институты]] (IHÉS) | Геометрияға қосқан революциялық үлесі үшін. |- | [[2010 жыл|2010]] | [[Сурет:John Tate (cropped).jpg|80px]] | [[Джон Тейт]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[Остиндегі Техас Университеті]] | Сандар теориясына жасаған зор әрі ұзақ мерзімді ықпалы үшін. |- | [[2011 жыл|2011]] | [[Сурет:John Milnor, 1993 Oct (portioned).jpg|80px]] | [[Джон Милнор]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[Стоуни-Брук университеті]] | Топология, геометрия және алгебра саласындағы жаңашыл жаңалықтары үшін. |- | [[2012 жыл|2012]] | [[Сурет:Szemeredi1.JPG|80px]] | [[Эндре Семереди]] | {{Байрақ|Мажарстан}} <br /> {{Байрақ|АҚШ}} | [[Мажар ғылым академиясы]] <br /> [[Ратгерс университеті]] | Дискретті математика мен теориялық информатикаға қосқан іргелі үлесі үшін. |- | [[2013 жыл|2013]] | [[Сурет:Pierre Deligne (2005) (cropped).jpg|80px]] | [[Пьер Делинь]] | {{Байрақ|Бельгия}} | [[Перспективті зерттеулер институты]] (IAS) | Алгебралық геометрияға қосқан іргелі үлесі және оның сандар теориясына ықпалы үшін. |- | [[2014 жыл|2014]] | [[Сурет:Yakov G Sinai photo.jpg|80px]] | [[Яков Синай]] | {{Байрақ|Ресей}} <br /> {{Байрақ|АҚШ}} | [[Принстон университеті]] | Динамикалық жүйелер, эргодикалық теория және математикалық физикаға қосқан үлесі үшін. |- | rowspan="2" | [[2015 жыл|2015]] | [[Сурет:John f nash 20061102 3.jpg|80px]] | [[Джон Форбс Нэш]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[Принстон университеті]] | rowspan="2" | Сызықтық емес дербес туындылы дифференциалдық теңдеулер теориясына және олардың геометриялық анализде қолданылуына қосқан үлесі үшін. |- | [[Сурет:Louis Nirenberg.jpeg|80px]] | [[Луис Ниренберг]] | {{Байрақ|Канада}} <br /> {{Байрақ|АҚШ}} | [[Курант атындағы математикалық ғылымдар институты]] |- | [[2016 жыл|2016]] | [[Сурет:Andrew wiles1-3.jpg|80px]] | [[Эндрю Уайлс]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | [[Оксфорд университеті]] | Ферманың ұлы теоремасын дәлелдеп, сандар теориясында жаңа дәуір ашқаны үшін. |- | [[2017 жыл|2017]] | [[Сурет:Yves Meyer.jpg|80px]] | [[Ив Мейер]] | {{Байрақ|Франция}} | [[Париж-Сакле жоғары нормальдік мектебі]] | Вейвлеттер (wavelets) теориясына қосқан шешуші үлесі үшін. |- | [[2018 жыл|2018]] | [[Сурет:Langlands2 (cropped).jpg|80px]] | [[Роберт Ленглендс]] | {{Байрақ|Канада}} | [[Перспективті зерттеулер институты]] (IAS) | Бейнелеулер теориясы мен сандар теориясын байланыстыратын көрегендік бағдарламасы үшін. |- | [[2019 жыл|2019]] | [[Сурет:Karen Uhlenbeck (cropped).jpg|80px]] | [[Карен Уленбек]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[Остиндегі Техас Университеті]] | Геометриялық анализ бен калибрлеу теориясындағы іргелі жұмыстары үшін. |- | rowspan="2" | [[2020 жыл|2020]] | [[Сурет:Professor Hillel Furstenberg Cropped.jpg|80px]] | [[Гиллель Фюрстенберг]] | {{Байрақ|Израиль}} <br /> {{Байрақ|АҚШ}} | [[Иерусалимдегі еврей университеті]] | rowspan="2" | Топтар теориясы мен сандар теориясында ықтималдық әдістері мен динамикалық жүйелерді қолданудағы ізашарлық еңбектері үшін. |- | [[Сурет:Grigory Margulis (2006) (cropped).jpg|80px]] | [[Григорий Маргулис]] | {{Байрақ|Ресей}} <br /> {{Байрақ|АҚШ}} | [[Йель университеті]] |- | rowspan="2" | [[2021 жыл|2021]] | [[Сурет:Avi Wigderson (London 2012) Cropped.jpg|80px]] | [[Ави Вигдерзон]] | {{Байрақ|Израиль}} <br /> {{Байрақ|АҚШ}} | [[Принстон университеті]] | rowspan="2" | Теориялық информатика мен дискретті математикаға қосқан іргелі үлестері үшін. |- | [[Сурет:László Lovász (2017) (cropped).jpg|80px]] | [[Ласло Ловас]] | {{Байрақ|Мажарстан}} <br />{{Байрақ|АҚШ}} | [[Будапешт университеті]] |- | [[2022 жыл|2022]] | [[Сурет:Dennis Sullivan at MSRI.jpg|80px]] | [[Деннис Салливан]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[Стоуни-Брук университеті]] | Топологияның алгебралық, геометриялық және динамикалық аспектілеріне қосқан іргелі үлестері үшін. |- | [[2023 жыл|2023]] | [[Сурет:Luis Caffarelli.jpg|80px]] | [[Луис Каффарелли]] | {{Байрақ|Аргентина}} | [[Остиндегі Техас Университеті]] | Сызықтық емес дербес туындылы теңдеулер үшін тұрақтылық теориясына қосқан үлесі үшін. |- | [[2024 жыл|2024]] | [[Сурет:Michel_Talagrand.jpg|80px]] | [[Мишель Талагран]] | {{Байрақ|Франция}} | [[Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығы]] (CNRS) | Ықтималдықтар теориясы мен функционалдық анализге қосқан жаңашыл үлесі үшін. |- | [[2025 жыл|2025]] | [[Сурет:Masaki Kashiwara.jpg|80px]] | [[Масаки Кашивара]] | {{Байрақ|Жапония}} | [[Математикалық ғылымдар ғылыми-зерттеу институты]] (RIMS) | Алгебралық анализ бен бейнелеулер теориясына қосқан үлесі үшін. |- | [[2026 жыл|2026]] | [[Сурет:Gerd Faltings MFO (cropped 2).jpg|80px|Герд Фальтингс]] | [[Герд Фальтингс]] | {{Байрақ|Германия}} | [[Макс Планк математика институты]] | «Арифметикалық геометрияға қуатты құралдар енгізгені және Морделл мен Ленгтің ұзақ уақыт бойы шешілмей келген диофанттық болжамдарын шешкені үшін».<ref>{{cite web |url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2026 |title=Prize winner 2026 |publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=19 March 2026}}</ref> |} == Тағы қараңыз == * [[Филдс медалі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Абель сыйлығының иегерлері}} [[Санат:Математикалық марапаттар]] 6kva0uih78ucngobn4rye5ziyke2wcb 4 775564 3589546 3588817 2026-04-22T03:05:15Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3589546 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 45801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 111072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 361250] |- |2 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 5755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 30154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 61336] |- |3 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 12160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 43654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 286414] |- |4 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 4115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 22090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30884] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 66010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 296423] |- |6 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 14062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 38493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 74416] |- |7 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 129031] |- |8 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 61985] |- |9 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 41369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 120605] |- |10 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 10591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 14396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 14435] |- |11 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 133442] |- |12 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 3544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16657] |- |13 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 41405] |- |14 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 87867] |- |15 |[[Қазақтың ұлттық тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21449] |- |16 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 105414] |- |17 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 22766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 86735] |- |18 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 94037] |- |19 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 141652] |- |20 |[[Наурыз көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8632] |- |21 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 13094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23360] |- |22 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 19562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 132467] |- |23 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 20620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 70332] |- |24 |[[Қадір түні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5762] |- |25 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 22606] |- |26 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 80233] |- |27 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28764] |- |28 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42525] |- |29 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 4605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 7129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 7129] |- |30 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 30322] |- |31 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63858] |- |32 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 63563] |- |33 |[[Көрісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 4412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 5034] |- |34 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53743] |- |35 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5895] |- |36 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 25027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 70966] |- |37 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27339] |- |38 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17098] |- |39 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 11980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 86211] |- |40 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 51235] |- |41 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26367] |- |42 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 6832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29971] |- |43 |[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8821] |- |44 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48070] |- |45 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 16837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 44587] |- |46 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7703] |- |47 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42096] |- |48 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 9793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 20479] |- |49 |[[Халықаралық әйелдер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6404] |- |50 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 11679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 31282] |- |51 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 61684] |- |52 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 67922] |- |53 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21401] |- |54 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 8985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 34202] |- |55 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22615] |- |56 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37204] |- |57 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 7675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 35218] |- |58 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40170] |- |59 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 58172] |- |60 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 18719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 22418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 49541] |- |61 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 34315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 38375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 59838] |- |62 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 8914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 15131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 29212] |- |63 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 43241] |- |64 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43192] |- |65 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34387] |- |66 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26777] |- |67 |[[Шарана шайқау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 4024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7666] |- |68 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10223] |- |69 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 20369] |- |70 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 35612] |- |71 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27211] |- |72 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12166] |- |73 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 51634] |- |74 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 33689] |- |75 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 6961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 26526] |- |76 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 10058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 51815] |- |77 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37760] |- |78 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 37650] |- |79 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 4294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 35452] |- |80 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 59863] |- |81 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 47747] |- |82 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 7675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 23734] |- |83 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8993] |- |84 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 66302] |- |85 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21630] |- |86 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10898] |- |87 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 5100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14887] |- |88 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16048] |- |89 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 56604] |- |90 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26731] |- |91 |[[Жарапазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6903] |- |92 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 12806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 43481] |- |93 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31287] |- |94 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37405] |- |95 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 4123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 27193] |- |96 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29646] |- |97 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33252] |- |98 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 6403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 24899] |- |99 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30536] |- |100 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 22019] |- |101 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 26668] |- |102 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 38370] |- |103 |[[Оразаны бұзбайтын жағдайлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6722] |- |104 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 6216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 24077] |- |105 |[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8771] |- |106 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39795] |- |107 |[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 9189] |- |108 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34257] |- |109 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24315] |- |110 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8627] |- |111 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 10839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30834] |- |112 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29639] |- |113 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47364] |- |114 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 7807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30303] |- |115 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24529] |- |116 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16955] |- |117 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17604] |- |118 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 5139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 26011] |- |119 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 15616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 29361] |- |120 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 2654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 6875] |- |121 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 34225] |- |122 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31947] |- |123 |[[Түйе мұрындық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4909] |- |124 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 14283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 33649] |- |125 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20209] |- |126 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 6504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 26416] |- |127 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17490] |- |128 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 5668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26783] |- |129 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 6204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 29222] |- |130 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27165] |- |131 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24372] |- |132 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 6100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 24806] |- |133 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 5360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 19955] |- |134 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34697] |- |135 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32593] |- |136 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 17220] |- |137 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 6398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 31667] |- |138 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 32188] |- |139 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 33187] |- |140 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18741] |- |141 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 30089] |- |142 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33287] |- |143 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 3061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 6989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24897] |- |144 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23416] |- |145 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17962] |- |146 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 10167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 70487] |- |147 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 30283] |- |148 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 13609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26233] |- |149 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 13934] |- |150 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 45043] |- |151 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 6296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 27610] |- |152 |[[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4483] |- |153 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23553] |- |154 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 27552] |- |155 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 5454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 27483] |- |156 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 4795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 16136] |- |157 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 2381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 6424] |- |158 |[[Тахауи Ахтанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6858] |- |159 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 24382] |- |160 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6885] |- |161 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15636] |- |162 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18194] |- |163 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21502] |- |164 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 5670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27177] |- |165 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22358] |- |166 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20692] |- |167 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11755] |- |168 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16007] |- |169 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6986] |- |170 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17262] |- |171 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 4025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 15097] |- |172 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18918] |- |173 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 7474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11470] |- |174 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 10492] |- |175 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 28394] |- |176 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 5589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 27247] |- |177 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 3385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 25285] |- |178 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 3347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18514] |- |179 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 6264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 24758] |- |180 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9450] |- |181 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18431] |- |182 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 6490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33870] |- |183 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 27552] |- |184 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 4664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21563] |- |185 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22255] |- |186 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 26592] |- |187 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21177] |- |188 |[[Алатау таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5852] |- |189 |[[Дуадақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 3485] |- |190 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 29629] |- |191 |[[Әли Хаменеи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 2375] |- |192 |[[Кіндік шеше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 2335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 5556] |- |193 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 25588] |- |194 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 6831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20423] |- |195 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30593] |- |196 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17555] |- |197 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 24863] |- |198 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18641] |- |199 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28558] |- |200 |[[Табалдырық аттау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 3934] |- |201 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 32306] |- |202 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері мен ырым-тиымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6698] |- |203 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28209] |- |204 |[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 7794] |- |205 |[[Жарыс қазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 4630] |- |206 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 10453] |- |207 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 18138] |- |208 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19876] |- |209 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 41548] |- |210 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31536] |- |211 |[[Қыз айттыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4333] |- |212 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16025] |- |213 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28951] |- |214 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 10134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27111] |- |215 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 5423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17834] |- |216 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21968] |- |217 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 20130] |- |218 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19780] |- |219 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 4058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 16209] |- |220 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4353] |- |221 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13011] |- |222 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 16527] |- |223 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8159] |- |224 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13788] |- |225 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 41012] |- |226 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 7584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 27361] |- |227 |[[Әт-Тариқ сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2649] |- |228 |[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 3693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 7607] |- |229 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14572] |- |230 |[[Қыдыр ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4785] |- |231 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7886] |- |232 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16741] |- |233 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 4408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 8699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18802] |- |234 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17865] |- |235 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18272] |- |236 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11930] |- |237 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18068] |- |238 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13574] |- |239 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20784] |- |240 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13725] |- |241 |[[Сансызбай Сарғасқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3915] |- |242 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12422] |- |243 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13423] |- |244 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 20254] |- |245 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17834] |- |246 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 8633] |- |247 |[[Өңір салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 3012] |- |248 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28085] |- |249 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23253] |- |250 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 20362] |- |251 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18031] |- |252 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 4572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 21173] |- |253 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 5363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18580] |- |254 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15533] |- |255 |[[Референдум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2652] |- |256 |[[Ауызашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 50] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2875] |- |257 |[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 2095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8695] |- |258 |[[Оразақын Асқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 3495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 8091] |- |259 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 6555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 32714] |- |260 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20131] |- |261 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 38380] |- |262 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13767] |- |263 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12263] |- |264 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18607] |- |265 |[[Пітір садақа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2423] |- |266 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18301] |- |267 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20435] |- |268 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 18231] |- |269 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14926] |- |270 |[[Есік ашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 3994] |- |271 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 32457] |- |272 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28266] |- |273 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 3994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 5934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 18311] |- |274 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 26337] |- |275 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22790] |- |276 |[[Сәлем салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4838] |- |277 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 3065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 22515] |- |278 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13388] |- |279 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18474] |- |280 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12688] |- |281 |[[Құрсақ той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 4800] |- |282 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14695] |- |283 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11713] |- |284 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 39102] |- |285 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26288] |- |286 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6193] |- |287 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12953] |- |288 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 3511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 21226] |- |289 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 15145] |- |290 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20894] |- |291 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15746] |- |292 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 16091] |- |293 |[[Израиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 5949] |- |294 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18061] |- |295 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18417] |- |296 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 8352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20331] |- |297 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 8834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 60616] |- |298 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12907] |- |299 |[[Тынымбай Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6747] |- |300 |[[Шашбау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 2346] |- |301 |[[Мұзафар Әлімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5323] |- |302 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 19128] |- |303 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 25602] |- |304 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15236] |- |305 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 4952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 19061] |- |306 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18139] |- |307 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 31188] |- |308 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15623] |- |309 |[[Шілдехана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7505] |- |310 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16449] |- |311 |[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5038] |- |312 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18432] |- |313 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18528] |- |314 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16600] |- |315 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18926] |- |316 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38275] |- |317 |[[Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 3474] |- |318 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8939] |- |319 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20287] |- |320 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 7089] |- |321 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13667] |- |322 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9560] |- |323 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 7106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19362] |- |324 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32764] |- |325 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13268] |- |326 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24994] |- |327 |[[Израиль-Иран соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2473] |- |328 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 20157] |- |329 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12877] |- |330 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 5117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 42751] |- |331 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 4949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 31926] |- |332 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30117] |- |333 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15770] |- |334 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9148] |- |335 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 16029] |- |336 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14954] |- |337 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15815] |- |338 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9257] |- |339 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14481] |- |340 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 25579] |- |341 |[[Қазақ қыз-келіншектерінің ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4856] |- |342 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12996] |- |343 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 13718] |- |344 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10542] |- |345 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 16138] |- |346 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 2749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15924] |- |347 |[[Қалмақан Әбдіқадыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3505] |- |348 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 4272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 15179] |- |349 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 17398] |- |350 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15151] |- |351 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 4403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11840] |- |352 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12035] |- |353 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14308] |- |354 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 13046] |- |355 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 3157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 26059] |- |356 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15198] |- |357 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13008] |- |358 |[[Қазан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10287] |- |359 |[[Құда түсу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 4067] |- |360 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31369] |- |361 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7162] |- |362 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16551] |- |363 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14983] |- |364 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 3192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 15480] |- |365 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18393] |- |366 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26539] |- |367 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14141] |- |368 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17939] |- |369 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 10999] |- |370 |[[Эндокриңді бездер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 6193] |- |371 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3476] |- |372 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14134] |- |373 |[[Аққулар ұйықтағанда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 7233] |- |374 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 13116] |- |375 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 3044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12655] |- |376 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 14024] |- |377 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20672] |- |378 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16207] |- |379 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 3517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 29036] |- |380 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 15028] |- |381 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17171] |- |382 |[[Қарқаралы петициясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5041] |- |383 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13440] |- |384 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8533] |- |385 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24661] |- |386 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12195] |- |387 |[[Геосаясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 4922] |- |388 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9236] |- |389 |[[Көктем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 5315] |- |390 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 4108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 23887] |- |391 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17951] |- |392 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6775] |- |393 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 9134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 44800] |- |394 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16757] |- |395 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8421] |- |396 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12477] |- |397 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10226] |- |398 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 4004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 19087] |- |399 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18990] |- |400 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 7961] |- |401 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13012] |- |402 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12374] |- |403 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 3048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11994] |- |404 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8671] |- |405 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11418] |- |406 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12925] |- |407 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9288] |- |408 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13999] |- |409 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8550] |- |410 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10798] |- |411 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 20516] |- |412 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 18801] |- |413 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 19652] |- |414 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11779] |- |415 |[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4129] |- |416 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 8715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 15072] |- |417 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 12046] |- |418 |[[Қатысушы:Rasulbek Adil]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2163] |- |419 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17210] |- |420 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8235] |- |421 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13830] |- |422 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11536] |- |423 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 12957] |- |424 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16962] |- |425 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14119] |- |426 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14378] |- |427 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17397] |- |428 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4764] |- |429 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26893] |- |430 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24834] |- |431 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9100] |- |432 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10035] |- |433 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7934] |- |434 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9826] |- |435 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22998] |- |436 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5776] |- |437 |[[Пайдалы қазбалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7260] |- |438 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 13422] |- |439 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12886] |- |440 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9943] |- |441 |[[Арқан тартыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 4211] |- |442 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6302] |- |443 |[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 5831] |- |444 |[[Джеффри Эпштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2502] |- |445 |[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 6159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8712] |- |446 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14958] |- |447 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9653] |- |448 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24995] |- |449 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5472] |- |450 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9376] |- |451 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 23167] |- |452 |[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21933] |- |453 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11413] |- |454 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 24956] |- |455 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10118] |- |456 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15391] |- |457 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 6421] |- |458 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 5865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 15105] |- |459 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 3169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19847] |- |460 |[[Пәкістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4800] |- |461 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 4278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 16375] |- |462 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12808] |- |463 |[[Таяу Шығыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 1626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 4798] |- |464 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14863] |- |465 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12322] |- |466 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11169] |- |467 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10501] |- |468 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9287] |- |469 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13168] |- |470 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16507] |- |471 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8898] |- |472 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 22140] |- |473 |[[Бұқаралық ақпарат құралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7128] |- |474 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 3297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 9859] |- |475 |[[Шииттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 3048] |- |476 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15752] |- |477 |[[Әскери коммунизм саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8923] |- |478 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 11518] |- |479 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16550] |- |480 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7566] |- |481 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 12570] |- |482 |[[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7363] |- |483 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10332] |- |484 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5920] |- |485 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9524] |- |486 |[["Шақан шері" романы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 0] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831] |- |487 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9078] |- |488 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9771] |- |489 |[[Балықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10620] |- |490 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 14469] |- |491 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 5380] |- |492 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 6169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 16676] |- |493 |[[Ерлан Жүніс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4256] |- |494 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13481] |- |495 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9360] |- |496 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8619] |- |497 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12703] |- |498 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 2688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 20300] |- |499 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 16983] |- |500 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12632] |- |501 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6278] |- |502 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11304] |- |503 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9994] |- |504 |[[Асық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8230] |- |505 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 13758] |- |506 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10702] |- |507 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 25064] |- |508 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9252] |- |509 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15626] |- |510 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8385] |- |511 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7823] |- |512 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10518] |- |513 |[[Марат Қабанбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3782] |- |514 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 61563] |- |515 |[[Ұлы географиялық ашылулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6897] |- |516 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16801] |- |517 |[[Бесқонақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 2357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4649] |- |518 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 2982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15970] |- |519 |[[Киіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 3270] |- |520 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12565] |- |521 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5544] |- |522 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9924] |- |523 |[[Селт еткізер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 1289] |- |524 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8307] |- |525 |[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 10334] |- |526 |[[Жасау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 2804] |- |527 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12389] |- |528 |[[Төркіндеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 2867] |- |529 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25894] |- |530 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7622] |- |531 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7351] |- |532 |[[Алтыбақан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 3548] |- |533 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 2212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7888] |- |534 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 13259] |- |535 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2099] |- |536 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6936] |- |537 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12780] |- |538 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 2645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 14028] |- |539 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9517] |- |540 |[[Ирандағы соғыс (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1164] |- |541 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 2260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 14386] |- |542 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 3191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 20984] |- |543 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 3620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 13713] |- |544 |[[Қазақ ұлттық ырымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6407] |- |545 |[[Хан талапай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 5345] |- |546 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15610] |- |547 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 18244] |- |548 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22858] |- |549 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 2212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 12645] |- |550 |[[Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7283] |- |551 |[[Даун синдромы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 8205] |- |552 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 11259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 13211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 24164] |- |553 |[[Жәдидшілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5196] |- |554 |[[Дельфин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 2774] |- |555 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 2084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 11613] |- |556 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 11129] |- |557 |[[Арша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 3501] |- |558 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 7332] |- |559 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9730] |- |560 |[[Беташар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 6245] |- |561 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15790] |- |562 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12408] |- |563 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 10891] |- |564 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7220] |- |565 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 11735] |- |566 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16233] |- |567 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 3695] |- |568 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9146] |- |569 |[[Марғасқа жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3133] |- |570 |[[Бастаңғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1808] |- |571 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 11215] |- |572 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9569] |- |573 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 11647] |- |574 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 9218] |- |575 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 3060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 13950] |- |576 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5963] |- |577 |[[Төрт түлік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 2202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 8321] |- |578 |[[Қазақтың 500 ән-күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 3183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 14768] |- |579 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5884] |- |580 |[[Құлагер (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12281] |- |581 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10434] |- |582 |[[Танакөз Ілиясова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 846] |- |583 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 10540] |- |584 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11121] |- |585 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 3740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10771] |- |586 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8917] |- |587 |[[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4795] |- |588 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 2302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8752] |- |589 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6627] |- |590 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4303] |- |591 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 13089] |- |592 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11378] |- |593 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12482] |- |594 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 2832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 14882] |- |595 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10751] |- |596 |[[Адам қаңқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9499] |- |597 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20486] |- |598 |[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7619] |- |599 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14121] |- |600 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 3319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15992] |- |601 |[[Наурыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 2489] |- |602 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 14239] |- |603 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6889] |- |604 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 2992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19516] |- |605 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14779] |- |606 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5552] |- |607 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7431] |- |608 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7226] |- |609 |[[Айт намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 30] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1468] |- |610 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6927] |- |611 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12225] |- |612 |[[Табақ тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4683] |- |613 |[[Алдаркөсе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7838] |- |614 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10487] |- |615 |[[Акула]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 2625] |- |616 |[[Күрделі зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2672] |- |617 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11000] |- |618 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8302] |- |619 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 2975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8938] |- |620 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7485] |- |621 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8431] |- |622 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10669] |- |623 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 14074] |- |624 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 9325] |- |625 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5140] |- |626 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 7005] |- |627 |[[Біріккен Араб Әмірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6202] |- |628 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6701] |- |629 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 3369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 22216] |- |630 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 7329] |- |631 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14295] |- |632 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5292] |- |633 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 18285] |- |634 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16340] |- |635 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10284] |- |636 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 12738] |- |637 |[[Зәр шығару жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11780] |- |638 |[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9059] |- |639 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8178] |- |640 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6741] |- |641 |[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7193] |- |642 |[[Арқан тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3281] |- |643 |[[Еврейлер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 3933] |- |644 |[[Ғұсыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 7834] |- |645 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 12032] |- |646 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9169] |- |647 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7319] |- |648 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9247] |- |649 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6422] |- |650 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 21869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 23860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 44152] |- |651 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8552] |- |652 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 15264] |- |653 |[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 4399] |- |654 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8888] |- |655 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11167] |- |656 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6047] |- |657 |[[Қоянды жәрмеңкесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 4161] |- |658 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8302] |- |659 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16479] |- |660 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7854] |- |661 |[[Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1861] |- |662 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9059] |- |663 |[[Митоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 2807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 9165] |- |664 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21059] |- |665 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 14176] |- |666 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 2008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8779] |- |667 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6667] |- |668 |[[Азамат соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9610] |- |669 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9172] |- |670 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11452] |- |671 |[[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 6859] |- |672 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 10465] |- |673 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12060] |- |674 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 12829] |- |675 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 12203] |- |676 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7504] |- |677 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13599] |- |678 |[[Аюлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 6594] |- |679 |[[Ядролық қару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 5063] |- |680 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9878] |- |681 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8320] |- |682 |[[Қазақ халқының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 5263] |- |683 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10207] |- |684 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13343] |- |685 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8194] |- |686 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6560] |- |687 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 10673] |- |688 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5117] |- |689 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7140] |- |690 |[[Баққожа Мұқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 5954] |- |691 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7636] |- |692 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 3006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 16387] |- |693 |[[Израиль мен АҚШ-тың Иранға қарсы соққылары (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 3] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 683] |- |694 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 10439] |- |695 |[[Иса Мәсіх]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 4794] |- |696 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8197] |- |697 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12979] |- |698 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6259] |- |699 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5509] |- |700 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13400] |- |701 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1248] |- |702 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12445] |- |703 |[[:Санат:Тағамдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 26549] |- |704 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7064] |- |705 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6524] |- |706 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5194] |- |707 |[[Бестас (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 4615] |- |708 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 11094] |- |709 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7830] |- |710 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17126] |- |711 |[[Бала құқықтары туралы конвенция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 7126] |- |712 |[[Ормуз бұғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1234] |- |713 |[[19 ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3636] |- |714 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7852] |- |715 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11265] |- |716 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 6066] |- |717 |[[Гормондар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 6678] |- |718 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21879] |- |719 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9541] |- |720 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12557] |- |721 |[[Ораза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3297] |- |722 |[[Сүйек жаңғырту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 3291] |- |723 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8743] |- |724 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 7226] |- |725 |[[Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3742] |- |726 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10088] |- |727 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10711] |- |728 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9888] |- |729 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13201] |- |730 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5591] |- |731 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9247] |- |732 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11360] |- |733 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9987] |- |734 |[[Ораза айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 54] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 1076] |- |735 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 11582] |- |736 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8630] |- |737 |[[Жәрмеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3658] |- |738 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 3181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 12111] |- |739 |[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7866] |- |740 |[[Қыз алып қашу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 2814] |- |741 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 5403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 13174] |- |742 |[[Дамыған елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8647] |- |743 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3951] |- |744 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8607] |- |745 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6520] |- |746 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8374] |- |747 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6549] |- |748 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5324] |- |749 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 3231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 15106] |- |750 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14621] |- |751 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6336] |- |752 |[[Бүйрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 2114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 10619] |- |753 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 17625] |- |754 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5520] |- |755 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11324] |- |756 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14986] |- |757 |[[Ерулік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 2649] |- |758 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5671] |- |759 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7678] |- |760 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5891] |- |761 |[[Қазақтың ұлттық спорт түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4474] |- |762 |[[Шыңғыс хан әулеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 3316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 13696] |- |763 |[[Көлеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2829] |- |764 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14219] |- |765 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8986] |- |766 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10381] |- |767 |[[Наурызбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7491] |- |768 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10543] |- |769 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 2299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 14180] |- |770 |[[Отпантау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 1416] |- |771 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6671] |- |772 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8387] |- |773 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6301] |- |774 |[[Махатма Ганди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 4279] |- |775 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6859] |- |776 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 7902] |- |777 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10164] |- |778 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 9463] |- |779 |[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1994] |- |780 |[[Автомобиль маркаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9956] |- |781 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 15782] |- |782 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 5159] |- |783 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11391] |- |784 |[[Тәтіқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 4293] |- |785 |[[Саяси партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 4052] |- |786 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9041] |- |787 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6179] |- |788 |[[Желшешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 9476] |- |789 |[[Көнерген сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 10453] |- |790 |[[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8824] |- |791 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8055] |- |792 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 13816] |- |793 |[[Инфрақызыл сәуле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 1989] |- |794 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 2420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 11199] |- |795 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4598] |- |796 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12088] |- |797 |[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9054] |- |798 |[[Ақ сүйек (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 2877] |- |799 |[[Киіз үй жабдықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5908] |- |800 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3992] |- |801 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7090] |- |802 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 3268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 12336] |- |803 |[[Неке қияр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 3242] |- |804 |[[Робот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 4248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 11186] |- |805 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6661] |- |806 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 10196] |- |807 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9667] |- |808 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17267] |- |809 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11733] |- |810 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 13514] |- |811 |[[Зекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 3042] |- |812 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8461] |- |813 |[[Ауыз бекіту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 81] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 2917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3659] |- |814 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7465] |- |815 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16268] |- |816 |[[Оразкелді (Қоңырат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 3394] |- |817 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 10029] |- |818 |[[Ислам пайғамбарлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5676] |- |819 |[[Мендель заңдылықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7892] |- |820 |[[Еуропа одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 8466] |- |821 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11017] |- |822 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12760] |- |823 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3469] |- |824 |[[Крест жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13932] |- |825 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6822] |- |826 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 7513] |- |827 |[[Әбілқайыр Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 7516] |- |828 |[[Солтүстік Корея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 4415] |- |829 |[[Екінті намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 7602] |- |830 |[[Оразаның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2490] |- |831 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5908] |- |832 |[[ЮНЕСКО]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6867] |- |833 |[[Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6693] |- |834 |[[Христофор Колумб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 8182] |- |835 |[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2883] |- |836 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5738] |- |837 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12484] |- |838 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4651] |- |839 |[[Кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6828] |- |840 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4606] |- |841 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 11737] |- |842 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 9251] |- |843 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6794] |- |844 |[[Әл-Фалақ сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4695] |- |845 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 4910] |- |846 |[[Сахабалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4594] |- |847 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10727] |- |848 |[[Қазақстанның Мәдени мұра жобасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9148] |- |849 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 8442] |- |850 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8015] |- |851 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7161] |- |852 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12449] |- |853 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5579] |- |854 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8969] |- |855 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 15473] |- |856 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 2817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 10401] |- |857 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15892] |- |858 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12627] |- |859 |[[Тоқымқағар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 2119] |- |860 |[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 7630] |- |861 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3301] |- |862 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 19203] |- |863 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9198] |- |864 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17205] |- |865 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15327] |- |866 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8033] |- |867 |[[Қазақ күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6704] |- |868 |[[Когурё]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 3239] |- |869 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9817] |- |870 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 3692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18765] |- |871 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11160] |- |872 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 7194] |- |873 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10078] |- |874 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 3845] |- |875 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6151] |- |876 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8744] |- |877 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 6006] |- |878 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10870] |- |879 |[[Сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 9000] |- |880 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12328] |- |881 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 14352] |- |882 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 1958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 7742] |- |883 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6914] |- |884 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20297] |- |885 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6481] |- |886 |[[Қатерлі ісік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 6898] |- |887 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6269] |- |888 |[[Сібір хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7703] |- |889 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5907] |- |890 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 6543] |- |891 |[[Әл-Қадр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1465] |- |892 |[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5060] |- |893 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10066] |- |894 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13484] |- |895 |[[Қырымның қырық батыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 3060] |- |896 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 2868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 9723] |- |897 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4713] |- |898 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5363] |- |899 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11053] |- |900 |[[Онлайн Мектеп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 1776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 7244] |- |901 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6814] |- |902 |[[Шаңырақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 3843] |- |903 |[[Театр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 7119] |- |904 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2443] |- |905 |[[Бесік жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 7228] |- |906 |[[Қазақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 6487] |- |907 |[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3981] |- |908 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 8116] |- |909 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7023] |- |910 |[[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4628] |- |911 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5961] |- |912 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7000] |- |913 |[[Қалқаман – Мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4559] |- |914 |[[Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1185] |- |915 |[[Ашамайға мінгізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1359] |- |916 |[[Жер сағаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 819] |- |917 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 13422] |- |918 |[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5549] |- |919 |[[Адольф Гитлер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 3481] |- |920 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9888] |- |921 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7640] |- |922 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10059] |- |923 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6219] |- |924 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3236] |- |925 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5652] |- |926 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5785] |- |927 |[[Биосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 2169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 9094] |- |928 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 25014] |- |929 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7424] |- |930 |[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6032] |- |931 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10811] |- |932 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17651] |- |933 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 7775] |- |934 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 7392] |- |935 |[[Аққулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 3079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8499] |- |936 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7679] |- |937 |[[Қайың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 5234] |- |938 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 17953] |- |939 |[[Сегіз сері Мұхамедханафия Бахрамұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2136] |- |940 |[[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8099] |- |941 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9233] |- |942 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10351] |- |943 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7329] |- |944 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 8522] |- |945 |[[Қосмекенділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6224] |- |946 |[[Қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 10008] |- |947 |[[Ғұмар Қараш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4372] |- |948 |[[Теңге ілу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 2273] |- |949 |[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8384] |- |950 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6033] |- |951 |[[Бесік тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 4546] |- |952 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 2112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10845] |- |953 |[[Жаңа білім беру жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 6628] |- |954 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7268] |- |955 |[[Өкпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 8387] |- |956 |[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2916] |- |957 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 6678] |- |958 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5481] |- |959 |[[Етіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 2390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 12849] |- |960 |[[Жарасқан Әбдірашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 5579] |- |961 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8252] |- |962 |[[Бидай (астық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 5458] |- |963 |[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5866] |- |964 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 2195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9580] |- |965 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12121] |- |966 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 2320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 10029] |- |967 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 3151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 10331] |- |968 |[[1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8997] |- |969 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5698] |- |970 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4829] |- |971 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9287] |- |972 |[[Тыштырма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 2047] |- |973 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5456] |- |974 |[[Сиыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 8717] |- |975 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4334] |- |976 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4820] |- |977 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 13250] |- |978 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 2155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 8680] |- |979 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10973] |- |980 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 2910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 11504] |- |981 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 6188] |- |982 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11446] |- |983 |[[Ұйқыашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 960] |- |984 |[[Бала құқығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 7999] |- |985 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 12138] |- |986 |[[Байғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3006] |- |987 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7523] |- |988 |[[ВКонтакте]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 2494] |- |989 |[[Қазақтардың Ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3650] |- |990 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6269] |- |991 |[[Құйынды мекен (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3191] |- |992 |[[Асық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 5138] |- |993 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5689] |- |994 |[[Теңеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 7457] |- |995 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5387] |- |996 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 6125] |- |997 |[[Ресей империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6043] |- |998 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 9049] |- |999 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13086] |- |1000 |[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6018] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} llgmbiyc38bpf1kjw44sldfkjao5tyq 4 776056 3589351 3588601 2026-04-21T18:59:45Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3589351 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]] |15 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 | |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луизи Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 | |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]] |14 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 | |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 | |- |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] j5chvieljh104c6autmmsd853vtp3mq 0 776490 3589325 3586251 2026-04-21T17:56:33Z ShadZ01 56180 /* Нәтижелер */ 3589325 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2022) | алдыңғы сайлау жылы = 2022 | байрақ = | ел = Мажарстан | вариант = | келесі сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2030) | келесі сайлау жылы = 2030 | сайлау атауы = Мажарстандағы парламент сайлауы (2026) | тақырып = | қосымша = | сайлау күні = 12 сәуір 2026 | түрі = | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = 7452428 | сайлаушылар = 5913784 | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 79.50 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Peter-Magyar-Budapest-15-03-2026 (cropped).jpg | түс1 = #8de8fe | партия1 = [[Тиса (партия)|Құрмет пен еркіндік партиясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/vengriya-parlamentin-sailau-orban-men-madiyar-arasyndagy-tandau/33730499.html |title=Венгрия парламентін сайлау: Орбан мен Мадияр арасындағы таңдау |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-04-12 |accessdate=2026-04-13}}</ref> | коалиция1 = | басшы1 = [[Петер Мадияр]] | дауыс1 = 3115905 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 52.10 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = | ref пайыз1 = | орын1 = 136 | алдыңғы орын1 = 0 | сурет2 = President Donald Trump hosts a bilateral lunch meeting with Hungarian Prime Minister Viktor Orban.2 (cropped).jpg | түс2 = #ff6a00 | партия2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]] | коалиция2 = | партия1 коалиция2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] | партия2 коалиция2 = [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] | басшы2 = [[Виктор Орбан]] | дауыс2 = 2364053 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 39.53 | пайыз2v2 = | алдыңғы пайыз2 = 54.13 | орын2 = 57 | алдыңғы орын2 = 135 | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | сурет3 = Toroczkai László 2024 (cropped).jpg | түс3 = #698b1e | партия3 = [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]] | коалиция3 = | басшы3 = [[Ласло Тороцкаи]] | дауыс3 = 342416 | алдыңғы дауыс3 = | дауыс3v2 = | пайыз3 = 5.77 | пайыз3v2 = | алдыңғы пайыз3 = 5.88 | орын3 = 6 | алдыңғы орын3 = 6 | сайланған3 = | алдыңғы сайланған3 = | сурет4 = Klára Dobrev 2025 (cropped2).jpg | түс4 = #005EB8 | партия4 = [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] | коалиция4 = | басшы4 = [[Клара Добрев]] | дауыс4 = 68059 | алдыңғы дауыс4 = | дауыс4v2 = | пайыз4 = 1.13 | пайыз4v2 = | алдыңғы пайыз4 = 34.44 | орын4 = 0 | алдыңғы орын4 = 15 | сайланған4 = | алдыңғы сайланған4 = | сайланған атауы = | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = 2026 Hungarian parliamentary election.svg | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Виктор Орбан]] | ізашар партия = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] | ізбасар = ''Сайлауды күтуде'' | ізбасар партия = | соңы = [[Мажарстан премьер-министрі]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} '''Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау''' 12 сәуірде [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың жаңа шақырылымын сайлау үшін өтті. Бұл сайлау [[Мажарстандағы парламент сайлауы (2010)|2010 жыл]]дан бері билікте келе жатқан премьер-министр [[Виктор Орбан]]ның бесінші мерзімге қалу-қалмау мәселесін шешті. [[Мажарстандағы парламент сайлауы (1990)|1990 жылы]] елде еркін сайлау жүйесі енгізілгеннен бері бұл оныншы парламенттік науқан болды.<ref>[https://444.hu/2025/07/27/orban-viktor-egyertelmuve-tette-amit-a-fidesz-es-magyar-peter-is-tol-egy-ideje-jovo-aprilis-12-en-lesz-a-valasztas Orbán Viktor egyértelművé tette, amit a Fidesz és Magyar Péter is tol egy ideje: jövő április 12-én lesz a választás]</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1|title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge|lang=en|first=Justin|last=Spike|website=AP News|date=2026-01-13|access-date=|accessdate=2026-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-fidesz-peter-magyar-tisza-5-key-questions-election-2026/|title=Hungary: 5 key questions about the EU’s most important election of 2026|lang=en|website=POLITICO|date=2026-01-15|access-date=|accessdate=2026-04-10}}</ref> Сайлау нәтижесі бойынша оппозиция жетекшісі [[Петер Мадияр]] бастаған [[Оңшыл центризм|оңшыл-центристік]] [[Проеуропеизм|еуропашыл]] «[[Тиса (партия)|Тиса]]<nowiki/>» партиясы жеңіске жетті. Парламенттегі орындардың үштен екісінен астамына ие болған бұл партия енді өзге партиялардың келісімінсіз [[Мажарстан Конституциясы|конституция]]ға өзгертулер енгізуге мүмкіндік алды. Биліктегі «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]]<nowiki/>» — [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] коалициясы екінші орынды иеленді; премьер-министр Виктор Орбан жеңілгенін мойындап, Петер Мадиярды жеңісімен құттықтады. Парламентке өткен өзге қатысушылардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]<nowiki/>» ұлтшыл партиясы ғана көрінді.<ref>{{Cite news|title=Hungary's conservative icon Orban defeated by centre-right opposition|first=Krisztina|last=Than|last2=Komuves|first2=Anita|url=https://www.reuters.com/world/europe/hungarians-vote-landmark-election-closely-watched-by-eu-russia-us-2026-04-11/|website=Reuters|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ms.now/news/hungarian-prime-minister-viktor-orban-concedes-defeat-after-painful-election-result|title=Hungarian Prime Minister Viktor Orbán concedes defeat after “painful” election result|lang=en|first=Mary Ann|last=Akers|website=MS NOW|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/vengriyadagyi-saylau-orban-jenlgenn-moyyindadyi-373026/|title=Венгриядағы сайлау: Орбан жеңілгенін мойындады|date=2026-04-13|accessdate=2026-04-15|publisher=[[Tengrinews.kz]]}}</ref> Бұл жолғы сайлаудағы халықтың қатысу деңгейі Мажарстандың қазіргі заманғы парламенттік сайлау тарихындағы ең жоғары көрсеткіш ретінде тіркелді.<ref>{{Cite news|title=Seismic shift: How 16 years of Hungarian politics changed in one day. The National Election Commission said voter turnout was at a record 77.8%, the highest ever recorded in a Hungarian election|first=Sandor|last=Zsiros|last2=Blackburn|first2=Gavin|url=https://www.euronews.com/2026/04/12/record-turnout-as-close-of-polls-nears-in-hungarys-most-consequential-election-in-decades|website=Euronews|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=en}}</ref> Мажарстан президенті [[Тамаш Шуйок]] жаңа премьер-министрді сайлау 30 күн ішінде өтеді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/27083895|title=Выборы нового премьер-министра Венгрии состоятся в течение 30 дней|website=tass.ru|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=ru|date=2026-04-12}}</ref> == Алғышарты == 2022 жылдың 3 сәуірінде сайлаушылардың 54,13% дауысымен «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]]<nowiki/>» – [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] альянсы 1990 жылдан бері барлық партиялар мен альянстар арасында ең көп дауыс жинады және төртінші рет орындардың үштен екісін жеңіп алды. [[Мажарстан үшін біріккен]] альянсы жеңіліп, көп ұзамай таратылды. Оның мүшелері мемлекеттік жиналыста жеке саяси топтар ретінде отырды. Басқа шағын партиялардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]<nowiki/>» сайлау шегін еңсерді, ал «Екі құйрықты ит партиясы» мұны істемеді.<ref>[https://vtr.valasztas.hu/ogy2022 Nemzeti Választási Iroda]</ref> Сайлаудан кейін тек «[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] «Фидеспен» бірге сауалнамаларда тұрақты екі таңбалы нәтижелерге қол жеткізді, бірақ әлі де билеуші партиядан едәуір артта қалды.<ref>[https://telex.hu/belfold/2022/09/16/gyurcsany-ferenc-dk-rendkivuli-sajtotajekoztato-felkeszultunk Árnyékkormányt alakít Dobrev Klára]</ref><ref>[https://telex.hu/belfold/2023/02/06/molnar-csaba-dk-partizan-interju-gyurcsany-ferenc Molnár Csaba: Egy dolgot nem próbált még az ellenzék 2010 óta, hogy legyen egy domináns párt]</ref> 2024 жылдың 2 ақпанында [[Мажарстан президенті|президент]] [[Каталин Новак]] 2023 жылдың сәуірінде педофилия ісіне қатысы бар қылмыскерге [[Кешірімділік|кешірім]] жасағаны белгілі болды.<ref>[https://www.intellinews.com/children-s-home-crisis-threatens-very-foundation-of-orban-regime-say-analysts-312370/ Children's home crisis threatens very foundation of Orban regime, say analysts]</ref> Жанжал Новактың, сондай-ақ кешірім жасауға қол қойған бұрынғы әділет министрі [[Юдит Варги]]дің отставкаға кетуіне әкелді.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68264363 Hungarian President Katalin Novak resigns over child-abuse pardon scandal]</ref> Осыдан кейін көп ұзамай Варганың бұрынғы күйеуі [[Питер Мадьяр]] [[Facebook]]-те барлық мемлекеттік қызметінен кететінін жариялап, [[Виктор Орбан]] билігінің мақсаты ретінде айтылған «ұлттық, егеменді, буржуазиялық Мажарстан» идеясы шын мәнінде сыбайлас жемқорлықты жасыруға және байлықты тамыр-таныстығы барлардың пайдасына қайта бөлуге арналған «саяси өнім» екенін соңғы бірнеше жылда түсінгенін атап өтті.<ref>[https://telex.hu/belfold/2024/02/10/magyar-peter-varga-judit-volt-ferje-lemondas-ner-rogan-antal Varga Judit volt férje: Egy percig sem akarok olyan rendszer részese lenni, amelyben Tónik, Ádámok és Barbarák vígan röhöghetnek a markukba]</ref> 15 наурызда Мадияр саясаттан алғашқы бас тартқанына қарамастан, [[Будапешт]]те ондаған мың адам қатысқан митинг өткізді және жаңа саяси партия құрылғанын жариялады.<ref>[https://www.euronews.com/2024/03/26/hungarian-whistleblower-releases-audio-suggesting-corruption-in-embattled-orban-government Thousands protest in Budapest as Orban embroiled in corruption scandal]</ref> Сол айда жүргізілген сауалнамаға сәйкес, сайлаушылардың шамамен 15%-ы, егер ол президенттікке үміткер болса, Мадиярға «дәл немесе жоғары ықтималдықпен» дауыс беретіндерін айтты.<ref>[https://www.thebulwark.com/p/hungary-orban-scandal-crisis-peter-magyar In Hungary, Scandal and Crisis Suddenly Energize the Opposition]</ref> 10 сәуірде Мадияр [[Еуропалық парламентке сайлау (2024)|Еуропарламент]]ке де, Будапешт ассамблеясына да сол кездегі белгісіз «Құрмет пен еркіндік партиясынан» (Тиса) сайлауға түсуге ниет білдірді, нәтижесінде 30%-ға жуық дауыспен 2-орынға ие болды-барлық партиялар арасында ең көп дауыс пен пайыз «Фидес», 2006 жылдан бастап. Бұл басқа оппозициялық партиялардың күйреуіне және Мажарстан саясатындағы жаңа жағдайға әкелді. Аралық сайлаудан кейін «Құрмет пен еркіндік партиясын» нығайту жалғасты және сауалнамаларға сәйкес, ол жылдың соңына қарай Мажарстандағы ең танымал саяси партияға айналды, «Фидестің» басты бәсекелесі болды.<ref>[https://24.hu/kozelet/2024/10/23/magyar-peter-tisza-part-kozvelemeny-kutatas-21-kutatointezet-vezetes/ Magyar Péter: Történelmet írunk, 18 éve nem volt ilyen]</ref><ref>[https://24.hu/belfold/2025/06/25/government-aligned-polling-institutions-silence/ Silence engulfs pro-government polling institutions]</ref> Осыдан кейін «Мажарстандың жалпы халықтық партиясы» және «[[Моментум (Мажарстан)|Моментум]]<nowiki/>» сияқты кейбір оппозициялық партиялар үкіметтің ауысуы үшін келесі сайлауға қатыспауға шешім қабылдады.<ref>[https://444.hu/2025/06/01/marki-zay-partja-nem-indul-a-valasztason Márki-Zay pártja nem indul a választáson]</ref><ref>[https://telex.hu/belfold/2025/06/07/momentum-kuldottgyules-valasztas-2026 Nem indul a Momentum a 2026-os országgyűlési választáson]</ref> 2014 жылдың қазан айының аяғы мен қараша айының басында Елорда интернет — трафикке салынатын салықтың жоспарланып отырған енгізілуіне байланысты үкіметке қарсы наразылықтармен қамтылды. Жаппай [[Венгриядағы Интернет салығына қарсы наразылықтар|наразылық]]тар мен халықаралық сыннан кейін Мажарстан үкіметі 2014 жылдың 31 қазанында заң жобасы қаралмайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-29846285 Hungary internet tax cancelled after mass protests]</ref> 2025 жылдың 13 желтоқсанында Будапештте Орбан үкіметіне қарсы акция өтті, онда наразылық білдірушілер мемлекеттік мекемелердегі балаларға қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы шықты. Наразылықтардың себебі ведомство директоры қамқоршыларды ұрып-соғып жатқан кәмелетке толмағандарға арналған түзеу колониясынан интернетке қосылған бейнелер болды. «Құрмет пен еркіндік партиясының» жетекшісі, акцияны ұйымдастырушылардың бірі Питер Мадияр мемлекеттің қамқорлықтағы балаларды қорғай алмайтындығын мәлімдеді.<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/14/vengry-vyshli-na-zashitu-detej Венгры вышли на защиту детей]</ref> == Сайлау жүйесі == [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың 199 мүшесі аралас мажоритарлық жүйе бойынша екі әдіспен сайланады: 106 депутат бірмандатты округтерде [[Бір жеңімпаз салыстырмалы көпшілік жүйесі|мажоритарлық дауыс беру жүйесі]]мен, ал қалған 93-і біртұтас жалпыұлттық сайлау округінде [[Пропорционалды сайлау жүйесі|пропорционалды жүйе]] бойынша сайланады. Сайлау шегі партиялар үшін — 5 %, екі партиядан құралған коалициялар үшін — 10 %, ал үш немесе одан көп партиядан тұратын коалициялар үшін — 15 % деңгейінде белгіленген. Содан кейін мандаттар [[Д'Ондт әдісі]] бойынша бөлінеді.<ref>[https://www.parlament.hu/web/house-of-the-national-assembly/election-of-the-members-of-parliament Electing Members of the National Assembly - House of the National Assembly - Országgyűlés]</ref> 2014 жылдан бастап армян, болгар, хорват, неміс, грек, поляк, сыған, румын, русин, серб, словак, словен және украин этникалық топтарының әрқайсысы, егер белгілі бір тізім шеңберінде тіркеліп, партиялық тізімдер бойынша жалпы дауыс санының 0,27 %-ы көлеміндегі төмендетілген квотаға қол жеткізсе, партиялық тізім бойынша 93 орынның біреуін ала алады. Егер тізім осы төмендетілген квотаға жете алмаса, әрбір азшылық Мемлекеттік жиналысқа депутаттық құқығы жоқ азшылық өкілін жібере алады.<ref>[https://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2022 Nemzeti Választási Iroda]</ref> === Сайлау заңына түзету === 2024 жылғы 17 желтоқсанда Мемлекеттік жиналыс сайлау округтерін өзгерту туралы шешім қабылдады. Нәтижесінде Будапештегі сайлау округтерінің саны 18-ден 16-ға дейін қысқарса, [[Пешт (вармедье)|Пешт вармедьесі]]нде, керісінше, 12-ден 14-ке дейін өсті. Сондай-ақ [[Чонград-Чанад]] пен [[Фейер (вармедье)|Фейер]]дің кейбір сайлау округтерінің шекаралары өзгертілді. Биліктегі «Фидес-ХДНП» альянсы бұл шешімді соңғы (2022 жылғы) халық санағының нәтижелеріне сүйеніп қабылдады. Алайда оппозицияның пікірінше, бұл өзгерістердің шынайы мақсаты — бұрын оппозиция өкілдері тікелей дауыс беру арқылы сайланған округтердегі, әсіресе елордадағы олардың позицияларын әлсірету болып табылады.<ref>[https://24.hu/belfold/2024/12/17/valasztasi-torveny-modositas-korzethatarok-parlament-szavazas-elfogadtak/ Megszavazták a választási törvény módosítását]</ref> Өзгерістер сайлау округтерін манипуляциялау ретінде сынға алынды, өйткені оппозициялық «Құрмет пен еркіндік партиясын» парламентте көпшілік дауысқа ие болу үшін шамамен 5% артықшылықпен жеңу керек.<ref>[https://english.atlatszo.hu/2025/08/25/gerrymandered-districts-manipulated-polls-orbans-party-banks-on-local-races-to-win-2026-elections/ Gerrymandered districts, manipulated polls: Orbán's party banks on local races to win 2026 elections]</ref> == Халықаралық реакция == Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау бүкіл әлемдегі мемлекет және қоғам қайраткерлерінің назарын аударып отыр. 2026 жылдың 17 наурызында [[Виктор Орбан]]ға қолдау білдірілді: * [[Дональд Трамп]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың бұрынғы президенті (2017–2021) және қазіргі президенті (2025 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], [[Ресей]]дің қазіргі президенті (2012 жылдан бастап)[https://www.hungarianconservative.com/articles/current/vladimir-putin-endorse-viktor-orban-election-2026-eu/] * [[Хавьер Милей]], [[Аргентина]]ның қазіргі президенті (2023 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Александр Вучич]], [[Сербия]]ның қазіргі президенті (2017 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Джорджия Мелони]], [[Италия]]ның қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль]]дің қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Андрей Бабиш]], [[Чехия]]ның қазіргі премьер-министрі (2025 жылдан бастап)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] * [[Матеуш Моравецкий]], [[Польша]]ның бұрынғы премьер-министрі (2017–2023)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] * [[Алис Вайдель]], [[Германия]]ның «[[Германия үшін балама]]<nowiki/>» (AfD) оппозициялық партиясының қазіргі жетекшісі[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] [[Мажарстан]]дың басты оппозициялық саясаткері [[Петер Мадияр]]ға қолдау білдірді: * [[Дональд Туск]], [[Польша]]ның қазіргі премьер-министрі (2023 жылдан бастап)[https://www.origo.hu/kulpol/2025/11/magyar-peter-szovetsegese-nyiltan-fenyeget] * [[Манфред Вебер]], [[Еуропалық халық партиясы]]ның қазіргі төрағасы (2022 жылдан бастап)<ref>{{Статья|ссылка=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2026_Hungarian_parliamentary_election&oldid=1343808189|заглавие=2026 Hungarian parliamentary election|год=2026-03-16|язык=en|издание=Wikipedia}}</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == === Жалпы нәтиже === Графикте барлық сауалнамалардың орташаланған нәтижелері көрсетілген. [[Сурет:2026 Hungarian election polls.svg|center|thumb|880px|: {{flatlist| {{Color box|#ff6a00|border=darkgray}} [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]], {{Color box|#0083da|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]], {{Color box|#8f70cf|border=darkgray}} [[Моментум (Мажарстан)|Моментум]], {{Color box|#087365|border=darkgray}} [[Йоббик]], {{Color box|#920005|border=darkgray}} [[Мажарстан социалистік партиясы]],<br> {{Color box|#39b44c|border=darkgray}} [[Диалог — Жасылдар партиясы]], {{Color box|#33cb8c|border=darkgray}} [[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы|Саясат басқаша болуы мүмкін — Мажарстандың Жасыл партиясы]], {{Color box|#001ccd|border=darkgray}} Мажарстандың жалпы халықтық партиясы, {{Color box|#698b1e|border=darkgray}} [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]], {{Color box|#818181|border=darkgray}} [[Екі құйрықты ит партиясы]], {{Color box|#003553|border=darkgray}} Халық жағында, {{Color box|#e4cf7b|border=darkgray}} Екінші реформалар дәуірінің партиясы {{Color box|#86cdfa|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|ДК]] — [[Мажарстан социалистік партиясы|МСП]] — [[Диалог — Жасылдар партиясы|Д]], {{Color box|#8de8fe|border=darkgray}} [[Тиса (партия)|Құрмет пен еркіндік партиясы]]. ]] === Бөлек нәтижелер === Келесі екі кестеде тиісінше үкіметті жақтайтын және тәуелсіз ұйымдар жүргізген сауалнамалардың нәтижелері ғана берілген. <div style="text-align:center;"><gallery heights="250" widths="500"> Сурет:2026 Hungarian election polls (Government-aligned).svg|Үкімет мүддесі үшін жүргізілетін сауалнамалар Сурет:2026 Hungarian election polls (Independent-Opposition-aligned).svg|Тәуелсіз бен оппозициялық сауалнамалар </gallery> </div> == Нәтижелер == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=15 align=center|[[Сурет:2026 Hungary National Assembly.svg]] |- !colspan=2 rowspan=2|Партия !colspan=3|Партиялық тізімдер бойынша !colspan=3|Бір мандатты округтер бойынша !rowspan=2|Барлық орындар !rowspan=2|± |- !Дауыстар !% !Орындар !Дауыстар !% !Орындар |- |bgcolor=#8de8fe| ||align=left|[[Тиса (партия)| Құрмет пен еркіндік партиясы (Тиса)]]|| '''3 385 890'''|| '''53,18'''|| '''45'''|| 3 333 415|| 55,26|| '''96'''|| '''141'''|| ''жаңа партия'' |- |bgcolor=#FF6A00| ||align=left|[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] — [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] || 2 458 337|| 38,61|| 42 || 2 215 225|| 36,72|| 10 || 52 || {{құлдырау}}79 |- |bgcolor=#688D1B| ||align=left|[[Біздің Отанымыз (партия)|«Біздің Отанымыз» қозғалысы]] || 358 372|| 5,63|| 6 || 345 252|| 5,72|| 0 || 6 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#005EB8| ||align=left|[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]] || 70 298 |1,10 |0|| 65 302|| 1,08|| 0 || 0 || {{құлдырау}}16 |- |bgcolor=#999999| ||align=left|[[Екі құйрықты ит партиясы]] || align="left" | 51 965 |0,82 |0|| 38 924|| 0,65|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#f80101| ||align=left|[[Мажарстандың Сығандар ұлттық өзін-өзі басқаруы]]|| 19 203|| 0,30|| 0 || align=left colspan=3| || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#0047AB| ||align=left|[[Мажарстандың Немістер ұлттық өзін-өзі басқаруы]]|| 18 419|| 0,29|| 0 || align=left colspan=3| || 0 || {{құлдырау}}1 |- |bgcolor=#800000| ||align=left|«[[Мажарстан ынтымақтастық қозғалысы|Ынтымақтастық]]» — [[Мажарстан жұмысшылар партиясы]]|| align=left colspan=3| || 4 187|| 0,07|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#008371| ||align=left|[[Йоббик|Йоббик — Үздік Мажарстан үшін]]|| align=left colspan=3| || 7 832|| 0,13|| 0 || 0 || {{құлдырау}}9 |- |bgcolor=#2e3b74| ||align=left|[[Қалыпты өмір партиясы]]|| align=left colspan=3| || 328|| 0,01|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#97D550| ||align=left|[[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы]]|| align=left colspan=3| || 196|| 0,00|| 0 || 0 || {{құлдырау}}5 |- |bgcolor=#DDDDDD| ||align=left|Басқа партиялар{{efn|Оның ішінде ұлттық азшылықтардың партиялық тізімдері}}|| 4 249|| 0,07|| 0 || 668|| 0,01|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#DDDDDD| ||align=left|[[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз үміткерлер]]|| align=left colspan=3| || 20 967|| 0,3|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|Жарамды бюллетеньдер || 6 366 733|| 99,41|| || || || align=left colspan=3| |- |align=left colspan=2|Жарамсыз бюллетеньдер || 37 670|| 0,59|| || || || align=left colspan=3| |- |align=left colspan=2|'''Барлығы'''||'''6 404 403'''||'''100,00'''||'''93'''|| '''6''' '''032 296'''||'''100,00'''||'''106'''||'''199'''||{{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|Тіркелген сайлаушылар/келу|| '''7 527 742'''|| '''79,69'''|| || '''7 527 742'''|| || || || |- |align=left colspan=10|Дереккөз: [https://vtr.valasztas.hu/ogy2026 Nemzeti Választási Iroda] |} == Дереккөздер == === Түсініктемелер === {{Notelist}} === Дереккөздер === {{Дереккөздер}} [[Санат:Мажарстандағы сайлау]] [[Санат:Еуропадағы 2026 сайлау|Мажарстан]] [[Санат:Мажарстандағы 2026 жыл]] [[Санат:Мажарстандағы парламенттік сайлау]] hx524seyolvcwlxs079i02gzsqzgxb1 3589326 3589325 2026-04-21T17:56:57Z ShadZ01 56180 /* Нәтижелер */ 3589326 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2022) | алдыңғы сайлау жылы = 2022 | байрақ = | ел = Мажарстан | вариант = | келесі сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2030) | келесі сайлау жылы = 2030 | сайлау атауы = Мажарстандағы парламент сайлауы (2026) | тақырып = | қосымша = | сайлау күні = 12 сәуір 2026 | түрі = | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = 7452428 | сайлаушылар = 5913784 | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 79.50 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Peter-Magyar-Budapest-15-03-2026 (cropped).jpg | түс1 = #8de8fe | партия1 = [[Тиса (партия)|Құрмет пен еркіндік партиясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/vengriya-parlamentin-sailau-orban-men-madiyar-arasyndagy-tandau/33730499.html |title=Венгрия парламентін сайлау: Орбан мен Мадияр арасындағы таңдау |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-04-12 |accessdate=2026-04-13}}</ref> | коалиция1 = | басшы1 = [[Петер Мадияр]] | дауыс1 = 3115905 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 52.10 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = | ref пайыз1 = | орын1 = 136 | алдыңғы орын1 = 0 | сурет2 = President Donald Trump hosts a bilateral lunch meeting with Hungarian Prime Minister Viktor Orban.2 (cropped).jpg | түс2 = #ff6a00 | партия2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]] | коалиция2 = | партия1 коалиция2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] | партия2 коалиция2 = [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] | басшы2 = [[Виктор Орбан]] | дауыс2 = 2364053 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 39.53 | пайыз2v2 = | алдыңғы пайыз2 = 54.13 | орын2 = 57 | алдыңғы орын2 = 135 | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | сурет3 = Toroczkai László 2024 (cropped).jpg | түс3 = #698b1e | партия3 = [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]] | коалиция3 = | басшы3 = [[Ласло Тороцкаи]] | дауыс3 = 342416 | алдыңғы дауыс3 = | дауыс3v2 = | пайыз3 = 5.77 | пайыз3v2 = | алдыңғы пайыз3 = 5.88 | орын3 = 6 | алдыңғы орын3 = 6 | сайланған3 = | алдыңғы сайланған3 = | сурет4 = Klára Dobrev 2025 (cropped2).jpg | түс4 = #005EB8 | партия4 = [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] | коалиция4 = | басшы4 = [[Клара Добрев]] | дауыс4 = 68059 | алдыңғы дауыс4 = | дауыс4v2 = | пайыз4 = 1.13 | пайыз4v2 = | алдыңғы пайыз4 = 34.44 | орын4 = 0 | алдыңғы орын4 = 15 | сайланған4 = | алдыңғы сайланған4 = | сайланған атауы = | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = 2026 Hungarian parliamentary election.svg | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Виктор Орбан]] | ізашар партия = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] | ізбасар = ''Сайлауды күтуде'' | ізбасар партия = | соңы = [[Мажарстан премьер-министрі]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} '''Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау''' 12 сәуірде [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың жаңа шақырылымын сайлау үшін өтті. Бұл сайлау [[Мажарстандағы парламент сайлауы (2010)|2010 жыл]]дан бері билікте келе жатқан премьер-министр [[Виктор Орбан]]ның бесінші мерзімге қалу-қалмау мәселесін шешті. [[Мажарстандағы парламент сайлауы (1990)|1990 жылы]] елде еркін сайлау жүйесі енгізілгеннен бері бұл оныншы парламенттік науқан болды.<ref>[https://444.hu/2025/07/27/orban-viktor-egyertelmuve-tette-amit-a-fidesz-es-magyar-peter-is-tol-egy-ideje-jovo-aprilis-12-en-lesz-a-valasztas Orbán Viktor egyértelművé tette, amit a Fidesz és Magyar Péter is tol egy ideje: jövő április 12-én lesz a választás]</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1|title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge|lang=en|first=Justin|last=Spike|website=AP News|date=2026-01-13|access-date=|accessdate=2026-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-fidesz-peter-magyar-tisza-5-key-questions-election-2026/|title=Hungary: 5 key questions about the EU’s most important election of 2026|lang=en|website=POLITICO|date=2026-01-15|access-date=|accessdate=2026-04-10}}</ref> Сайлау нәтижесі бойынша оппозиция жетекшісі [[Петер Мадияр]] бастаған [[Оңшыл центризм|оңшыл-центристік]] [[Проеуропеизм|еуропашыл]] «[[Тиса (партия)|Тиса]]<nowiki/>» партиясы жеңіске жетті. Парламенттегі орындардың үштен екісінен астамына ие болған бұл партия енді өзге партиялардың келісімінсіз [[Мажарстан Конституциясы|конституция]]ға өзгертулер енгізуге мүмкіндік алды. Биліктегі «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]]<nowiki/>» — [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] коалициясы екінші орынды иеленді; премьер-министр Виктор Орбан жеңілгенін мойындап, Петер Мадиярды жеңісімен құттықтады. Парламентке өткен өзге қатысушылардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]<nowiki/>» ұлтшыл партиясы ғана көрінді.<ref>{{Cite news|title=Hungary's conservative icon Orban defeated by centre-right opposition|first=Krisztina|last=Than|last2=Komuves|first2=Anita|url=https://www.reuters.com/world/europe/hungarians-vote-landmark-election-closely-watched-by-eu-russia-us-2026-04-11/|website=Reuters|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ms.now/news/hungarian-prime-minister-viktor-orban-concedes-defeat-after-painful-election-result|title=Hungarian Prime Minister Viktor Orbán concedes defeat after “painful” election result|lang=en|first=Mary Ann|last=Akers|website=MS NOW|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/vengriyadagyi-saylau-orban-jenlgenn-moyyindadyi-373026/|title=Венгриядағы сайлау: Орбан жеңілгенін мойындады|date=2026-04-13|accessdate=2026-04-15|publisher=[[Tengrinews.kz]]}}</ref> Бұл жолғы сайлаудағы халықтың қатысу деңгейі Мажарстандың қазіргі заманғы парламенттік сайлау тарихындағы ең жоғары көрсеткіш ретінде тіркелді.<ref>{{Cite news|title=Seismic shift: How 16 years of Hungarian politics changed in one day. The National Election Commission said voter turnout was at a record 77.8%, the highest ever recorded in a Hungarian election|first=Sandor|last=Zsiros|last2=Blackburn|first2=Gavin|url=https://www.euronews.com/2026/04/12/record-turnout-as-close-of-polls-nears-in-hungarys-most-consequential-election-in-decades|website=Euronews|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=en}}</ref> Мажарстан президенті [[Тамаш Шуйок]] жаңа премьер-министрді сайлау 30 күн ішінде өтеді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/27083895|title=Выборы нового премьер-министра Венгрии состоятся в течение 30 дней|website=tass.ru|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=ru|date=2026-04-12}}</ref> == Алғышарты == 2022 жылдың 3 сәуірінде сайлаушылардың 54,13% дауысымен «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]]<nowiki/>» – [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] альянсы 1990 жылдан бері барлық партиялар мен альянстар арасында ең көп дауыс жинады және төртінші рет орындардың үштен екісін жеңіп алды. [[Мажарстан үшін біріккен]] альянсы жеңіліп, көп ұзамай таратылды. Оның мүшелері мемлекеттік жиналыста жеке саяси топтар ретінде отырды. Басқа шағын партиялардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]<nowiki/>» сайлау шегін еңсерді, ал «Екі құйрықты ит партиясы» мұны істемеді.<ref>[https://vtr.valasztas.hu/ogy2022 Nemzeti Választási Iroda]</ref> Сайлаудан кейін тек «[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] «Фидеспен» бірге сауалнамаларда тұрақты екі таңбалы нәтижелерге қол жеткізді, бірақ әлі де билеуші партиядан едәуір артта қалды.<ref>[https://telex.hu/belfold/2022/09/16/gyurcsany-ferenc-dk-rendkivuli-sajtotajekoztato-felkeszultunk Árnyékkormányt alakít Dobrev Klára]</ref><ref>[https://telex.hu/belfold/2023/02/06/molnar-csaba-dk-partizan-interju-gyurcsany-ferenc Molnár Csaba: Egy dolgot nem próbált még az ellenzék 2010 óta, hogy legyen egy domináns párt]</ref> 2024 жылдың 2 ақпанында [[Мажарстан президенті|президент]] [[Каталин Новак]] 2023 жылдың сәуірінде педофилия ісіне қатысы бар қылмыскерге [[Кешірімділік|кешірім]] жасағаны белгілі болды.<ref>[https://www.intellinews.com/children-s-home-crisis-threatens-very-foundation-of-orban-regime-say-analysts-312370/ Children's home crisis threatens very foundation of Orban regime, say analysts]</ref> Жанжал Новактың, сондай-ақ кешірім жасауға қол қойған бұрынғы әділет министрі [[Юдит Варги]]дің отставкаға кетуіне әкелді.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68264363 Hungarian President Katalin Novak resigns over child-abuse pardon scandal]</ref> Осыдан кейін көп ұзамай Варганың бұрынғы күйеуі [[Питер Мадьяр]] [[Facebook]]-те барлық мемлекеттік қызметінен кететінін жариялап, [[Виктор Орбан]] билігінің мақсаты ретінде айтылған «ұлттық, егеменді, буржуазиялық Мажарстан» идеясы шын мәнінде сыбайлас жемқорлықты жасыруға және байлықты тамыр-таныстығы барлардың пайдасына қайта бөлуге арналған «саяси өнім» екенін соңғы бірнеше жылда түсінгенін атап өтті.<ref>[https://telex.hu/belfold/2024/02/10/magyar-peter-varga-judit-volt-ferje-lemondas-ner-rogan-antal Varga Judit volt férje: Egy percig sem akarok olyan rendszer részese lenni, amelyben Tónik, Ádámok és Barbarák vígan röhöghetnek a markukba]</ref> 15 наурызда Мадияр саясаттан алғашқы бас тартқанына қарамастан, [[Будапешт]]те ондаған мың адам қатысқан митинг өткізді және жаңа саяси партия құрылғанын жариялады.<ref>[https://www.euronews.com/2024/03/26/hungarian-whistleblower-releases-audio-suggesting-corruption-in-embattled-orban-government Thousands protest in Budapest as Orban embroiled in corruption scandal]</ref> Сол айда жүргізілген сауалнамаға сәйкес, сайлаушылардың шамамен 15%-ы, егер ол президенттікке үміткер болса, Мадиярға «дәл немесе жоғары ықтималдықпен» дауыс беретіндерін айтты.<ref>[https://www.thebulwark.com/p/hungary-orban-scandal-crisis-peter-magyar In Hungary, Scandal and Crisis Suddenly Energize the Opposition]</ref> 10 сәуірде Мадияр [[Еуропалық парламентке сайлау (2024)|Еуропарламент]]ке де, Будапешт ассамблеясына да сол кездегі белгісіз «Құрмет пен еркіндік партиясынан» (Тиса) сайлауға түсуге ниет білдірді, нәтижесінде 30%-ға жуық дауыспен 2-орынға ие болды-барлық партиялар арасында ең көп дауыс пен пайыз «Фидес», 2006 жылдан бастап. Бұл басқа оппозициялық партиялардың күйреуіне және Мажарстан саясатындағы жаңа жағдайға әкелді. Аралық сайлаудан кейін «Құрмет пен еркіндік партиясын» нығайту жалғасты және сауалнамаларға сәйкес, ол жылдың соңына қарай Мажарстандағы ең танымал саяси партияға айналды, «Фидестің» басты бәсекелесі болды.<ref>[https://24.hu/kozelet/2024/10/23/magyar-peter-tisza-part-kozvelemeny-kutatas-21-kutatointezet-vezetes/ Magyar Péter: Történelmet írunk, 18 éve nem volt ilyen]</ref><ref>[https://24.hu/belfold/2025/06/25/government-aligned-polling-institutions-silence/ Silence engulfs pro-government polling institutions]</ref> Осыдан кейін «Мажарстандың жалпы халықтық партиясы» және «[[Моментум (Мажарстан)|Моментум]]<nowiki/>» сияқты кейбір оппозициялық партиялар үкіметтің ауысуы үшін келесі сайлауға қатыспауға шешім қабылдады.<ref>[https://444.hu/2025/06/01/marki-zay-partja-nem-indul-a-valasztason Márki-Zay pártja nem indul a választáson]</ref><ref>[https://telex.hu/belfold/2025/06/07/momentum-kuldottgyules-valasztas-2026 Nem indul a Momentum a 2026-os országgyűlési választáson]</ref> 2014 жылдың қазан айының аяғы мен қараша айының басында Елорда интернет — трафикке салынатын салықтың жоспарланып отырған енгізілуіне байланысты үкіметке қарсы наразылықтармен қамтылды. Жаппай [[Венгриядағы Интернет салығына қарсы наразылықтар|наразылық]]тар мен халықаралық сыннан кейін Мажарстан үкіметі 2014 жылдың 31 қазанында заң жобасы қаралмайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-29846285 Hungary internet tax cancelled after mass protests]</ref> 2025 жылдың 13 желтоқсанында Будапештте Орбан үкіметіне қарсы акция өтті, онда наразылық білдірушілер мемлекеттік мекемелердегі балаларға қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы шықты. Наразылықтардың себебі ведомство директоры қамқоршыларды ұрып-соғып жатқан кәмелетке толмағандарға арналған түзеу колониясынан интернетке қосылған бейнелер болды. «Құрмет пен еркіндік партиясының» жетекшісі, акцияны ұйымдастырушылардың бірі Питер Мадияр мемлекеттің қамқорлықтағы балаларды қорғай алмайтындығын мәлімдеді.<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/14/vengry-vyshli-na-zashitu-detej Венгры вышли на защиту детей]</ref> == Сайлау жүйесі == [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың 199 мүшесі аралас мажоритарлық жүйе бойынша екі әдіспен сайланады: 106 депутат бірмандатты округтерде [[Бір жеңімпаз салыстырмалы көпшілік жүйесі|мажоритарлық дауыс беру жүйесі]]мен, ал қалған 93-і біртұтас жалпыұлттық сайлау округінде [[Пропорционалды сайлау жүйесі|пропорционалды жүйе]] бойынша сайланады. Сайлау шегі партиялар үшін — 5 %, екі партиядан құралған коалициялар үшін — 10 %, ал үш немесе одан көп партиядан тұратын коалициялар үшін — 15 % деңгейінде белгіленген. Содан кейін мандаттар [[Д'Ондт әдісі]] бойынша бөлінеді.<ref>[https://www.parlament.hu/web/house-of-the-national-assembly/election-of-the-members-of-parliament Electing Members of the National Assembly - House of the National Assembly - Országgyűlés]</ref> 2014 жылдан бастап армян, болгар, хорват, неміс, грек, поляк, сыған, румын, русин, серб, словак, словен және украин этникалық топтарының әрқайсысы, егер белгілі бір тізім шеңберінде тіркеліп, партиялық тізімдер бойынша жалпы дауыс санының 0,27 %-ы көлеміндегі төмендетілген квотаға қол жеткізсе, партиялық тізім бойынша 93 орынның біреуін ала алады. Егер тізім осы төмендетілген квотаға жете алмаса, әрбір азшылық Мемлекеттік жиналысқа депутаттық құқығы жоқ азшылық өкілін жібере алады.<ref>[https://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2022 Nemzeti Választási Iroda]</ref> === Сайлау заңына түзету === 2024 жылғы 17 желтоқсанда Мемлекеттік жиналыс сайлау округтерін өзгерту туралы шешім қабылдады. Нәтижесінде Будапештегі сайлау округтерінің саны 18-ден 16-ға дейін қысқарса, [[Пешт (вармедье)|Пешт вармедьесі]]нде, керісінше, 12-ден 14-ке дейін өсті. Сондай-ақ [[Чонград-Чанад]] пен [[Фейер (вармедье)|Фейер]]дің кейбір сайлау округтерінің шекаралары өзгертілді. Биліктегі «Фидес-ХДНП» альянсы бұл шешімді соңғы (2022 жылғы) халық санағының нәтижелеріне сүйеніп қабылдады. Алайда оппозицияның пікірінше, бұл өзгерістердің шынайы мақсаты — бұрын оппозиция өкілдері тікелей дауыс беру арқылы сайланған округтердегі, әсіресе елордадағы олардың позицияларын әлсірету болып табылады.<ref>[https://24.hu/belfold/2024/12/17/valasztasi-torveny-modositas-korzethatarok-parlament-szavazas-elfogadtak/ Megszavazták a választási törvény módosítását]</ref> Өзгерістер сайлау округтерін манипуляциялау ретінде сынға алынды, өйткені оппозициялық «Құрмет пен еркіндік партиясын» парламентте көпшілік дауысқа ие болу үшін шамамен 5% артықшылықпен жеңу керек.<ref>[https://english.atlatszo.hu/2025/08/25/gerrymandered-districts-manipulated-polls-orbans-party-banks-on-local-races-to-win-2026-elections/ Gerrymandered districts, manipulated polls: Orbán's party banks on local races to win 2026 elections]</ref> == Халықаралық реакция == Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау бүкіл әлемдегі мемлекет және қоғам қайраткерлерінің назарын аударып отыр. 2026 жылдың 17 наурызында [[Виктор Орбан]]ға қолдау білдірілді: * [[Дональд Трамп]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың бұрынғы президенті (2017–2021) және қазіргі президенті (2025 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], [[Ресей]]дің қазіргі президенті (2012 жылдан бастап)[https://www.hungarianconservative.com/articles/current/vladimir-putin-endorse-viktor-orban-election-2026-eu/] * [[Хавьер Милей]], [[Аргентина]]ның қазіргі президенті (2023 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Александр Вучич]], [[Сербия]]ның қазіргі президенті (2017 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Джорджия Мелони]], [[Италия]]ның қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль]]дің қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Андрей Бабиш]], [[Чехия]]ның қазіргі премьер-министрі (2025 жылдан бастап)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] * [[Матеуш Моравецкий]], [[Польша]]ның бұрынғы премьер-министрі (2017–2023)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] * [[Алис Вайдель]], [[Германия]]ның «[[Германия үшін балама]]<nowiki/>» (AfD) оппозициялық партиясының қазіргі жетекшісі[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] [[Мажарстан]]дың басты оппозициялық саясаткері [[Петер Мадияр]]ға қолдау білдірді: * [[Дональд Туск]], [[Польша]]ның қазіргі премьер-министрі (2023 жылдан бастап)[https://www.origo.hu/kulpol/2025/11/magyar-peter-szovetsegese-nyiltan-fenyeget] * [[Манфред Вебер]], [[Еуропалық халық партиясы]]ның қазіргі төрағасы (2022 жылдан бастап)<ref>{{Статья|ссылка=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2026_Hungarian_parliamentary_election&oldid=1343808189|заглавие=2026 Hungarian parliamentary election|год=2026-03-16|язык=en|издание=Wikipedia}}</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == === Жалпы нәтиже === Графикте барлық сауалнамалардың орташаланған нәтижелері көрсетілген. [[Сурет:2026 Hungarian election polls.svg|center|thumb|880px|: {{flatlist| {{Color box|#ff6a00|border=darkgray}} [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]], {{Color box|#0083da|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]], {{Color box|#8f70cf|border=darkgray}} [[Моментум (Мажарстан)|Моментум]], {{Color box|#087365|border=darkgray}} [[Йоббик]], {{Color box|#920005|border=darkgray}} [[Мажарстан социалистік партиясы]],<br> {{Color box|#39b44c|border=darkgray}} [[Диалог — Жасылдар партиясы]], {{Color box|#33cb8c|border=darkgray}} [[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы|Саясат басқаша болуы мүмкін — Мажарстандың Жасыл партиясы]], {{Color box|#001ccd|border=darkgray}} Мажарстандың жалпы халықтық партиясы, {{Color box|#698b1e|border=darkgray}} [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]], {{Color box|#818181|border=darkgray}} [[Екі құйрықты ит партиясы]], {{Color box|#003553|border=darkgray}} Халық жағында, {{Color box|#e4cf7b|border=darkgray}} Екінші реформалар дәуірінің партиясы {{Color box|#86cdfa|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|ДК]] — [[Мажарстан социалистік партиясы|МСП]] — [[Диалог — Жасылдар партиясы|Д]], {{Color box|#8de8fe|border=darkgray}} [[Тиса (партия)|Құрмет пен еркіндік партиясы]]. ]] === Бөлек нәтижелер === Келесі екі кестеде тиісінше үкіметті жақтайтын және тәуелсіз ұйымдар жүргізген сауалнамалардың нәтижелері ғана берілген. <div style="text-align:center;"><gallery heights="250" widths="500"> Сурет:2026 Hungarian election polls (Government-aligned).svg|Үкімет мүддесі үшін жүргізілетін сауалнамалар Сурет:2026 Hungarian election polls (Independent-Opposition-aligned).svg|Тәуелсіз бен оппозициялық сауалнамалар </gallery> </div> == Нәтижелер == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=15 align=center|[[Сурет:2026 Hungary National Assembly.svg]] |- !colspan=2 rowspan=2|Партия !colspan=3|Партиялық тізімдер бойынша !colspan=3|Бір мандатты округтер бойынша !rowspan=2|Барлық орындар !rowspan=2|± |- !Дауыстар !% !Орындар !Дауыстар !% !Орындар |- |bgcolor=#8de8fe| ||align=left|[[Тиса (партия)| Құрмет пен еркіндік партиясы (Тиса)]]|| '''3 385 890'''|| '''53,18'''|| '''45'''|| 3 333 415|| 55,26|| '''96'''|| '''141'''|| ''жаңа партия'' |- |bgcolor=#FF6A00| ||align=left|[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] — [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] || 2 458 337|| 38,61|| 42 || 2 215 225|| 36,72|| 10 || 52 || {{құлдырау}}79 |- |bgcolor=#688D1B| ||align=left|[[Біздің Отанымыз (партия)|«Біздің Отанымыз» қозғалысы]] || 358 372|| 5,63|| 6 || 345 252|| 5,72|| 0 || 6 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#005EB8| ||align=left|[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]] || 70 298 |1,10 |0|| 65 302|| 1,08|| 0 || 0 || {{құлдырау}}16 |- |bgcolor=#999999| ||align=left|[[Екі құйрықты ит партиясы]] || align="left" || 51 965 |0,82 |0|| 38 924|| 0,65|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#f80101| ||align=left|[[Мажарстандың Сығандар ұлттық өзін-өзі басқаруы]]|| 19 203|| 0,30|| 0 || align=left colspan=3| || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#0047AB| ||align=left|[[Мажарстандың Немістер ұлттық өзін-өзі басқаруы]]|| 18 419|| 0,29|| 0 || align=left colspan=3| || 0 || {{құлдырау}}1 |- |bgcolor=#800000| ||align=left|«[[Мажарстан ынтымақтастық қозғалысы|Ынтымақтастық]]» — [[Мажарстан жұмысшылар партиясы]]|| align=left colspan=3| || 4 187|| 0,07|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#008371| ||align=left|[[Йоббик|Йоббик — Үздік Мажарстан үшін]]|| align=left colspan=3| || 7 832|| 0,13|| 0 || 0 || {{құлдырау}}9 |- |bgcolor=#2e3b74| ||align=left|[[Қалыпты өмір партиясы]]|| align=left colspan=3| || 328|| 0,01|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#97D550| ||align=left|[[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы]]|| align=left colspan=3| || 196|| 0,00|| 0 || 0 || {{құлдырау}}5 |- |bgcolor=#DDDDDD| ||align=left|Басқа партиялар{{efn|Оның ішінде ұлттық азшылықтардың партиялық тізімдері}}|| 4 249|| 0,07|| 0 || 668|| 0,01|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#DDDDDD| ||align=left|[[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз үміткерлер]]|| align=left colspan=3| || 20 967|| 0,3|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|Жарамды бюллетеньдер || 6 366 733|| 99,41|| || || || align=left colspan=3| |- |align=left colspan=2|Жарамсыз бюллетеньдер || 37 670|| 0,59|| || || || align=left colspan=3| |- |align=left colspan=2|'''Барлығы'''||'''6 404 403'''||'''100,00'''||'''93'''|| '''6''' '''032 296'''||'''100,00'''||'''106'''||'''199'''||{{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|Тіркелген сайлаушылар/келу|| '''7 527 742'''|| '''79,69'''|| || '''7 527 742'''|| || || || |- |align=left colspan=10|Дереккөз: [https://vtr.valasztas.hu/ogy2026 Nemzeti Választási Iroda] |} == Дереккөздер == === Түсініктемелер === {{Notelist}} === Дереккөздер === {{Дереккөздер}} [[Санат:Мажарстандағы сайлау]] [[Санат:Еуропадағы 2026 сайлау|Мажарстан]] [[Санат:Мажарстандағы 2026 жыл]] [[Санат:Мажарстандағы парламенттік сайлау]] bgzb7qwj15eo5l6jxduzft1ae32q01e 3589327 3589326 2026-04-21T17:57:40Z ShadZ01 56180 /* Нәтижелер */ 3589327 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2022) | алдыңғы сайлау жылы = 2022 | байрақ = | ел = Мажарстан | вариант = | келесі сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2030) | келесі сайлау жылы = 2030 | сайлау атауы = Мажарстандағы парламент сайлауы (2026) | тақырып = | қосымша = | сайлау күні = 12 сәуір 2026 | түрі = | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = 7452428 | сайлаушылар = 5913784 | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 79.50 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Peter-Magyar-Budapest-15-03-2026 (cropped).jpg | түс1 = #8de8fe | партия1 = [[Тиса (партия)|Құрмет пен еркіндік партиясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/vengriya-parlamentin-sailau-orban-men-madiyar-arasyndagy-tandau/33730499.html |title=Венгрия парламентін сайлау: Орбан мен Мадияр арасындағы таңдау |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-04-12 |accessdate=2026-04-13}}</ref> | коалиция1 = | басшы1 = [[Петер Мадияр]] | дауыс1 = 3115905 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 52.10 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = | ref пайыз1 = | орын1 = 136 | алдыңғы орын1 = 0 | сурет2 = President Donald Trump hosts a bilateral lunch meeting with Hungarian Prime Minister Viktor Orban.2 (cropped).jpg | түс2 = #ff6a00 | партия2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]] | коалиция2 = | партия1 коалиция2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] | партия2 коалиция2 = [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] | басшы2 = [[Виктор Орбан]] | дауыс2 = 2364053 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 39.53 | пайыз2v2 = | алдыңғы пайыз2 = 54.13 | орын2 = 57 | алдыңғы орын2 = 135 | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | сурет3 = Toroczkai László 2024 (cropped).jpg | түс3 = #698b1e | партия3 = [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]] | коалиция3 = | басшы3 = [[Ласло Тороцкаи]] | дауыс3 = 342416 | алдыңғы дауыс3 = | дауыс3v2 = | пайыз3 = 5.77 | пайыз3v2 = | алдыңғы пайыз3 = 5.88 | орын3 = 6 | алдыңғы орын3 = 6 | сайланған3 = | алдыңғы сайланған3 = | сурет4 = Klára Dobrev 2025 (cropped2).jpg | түс4 = #005EB8 | партия4 = [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] | коалиция4 = | басшы4 = [[Клара Добрев]] | дауыс4 = 68059 | алдыңғы дауыс4 = | дауыс4v2 = | пайыз4 = 1.13 | пайыз4v2 = | алдыңғы пайыз4 = 34.44 | орын4 = 0 | алдыңғы орын4 = 15 | сайланған4 = | алдыңғы сайланған4 = | сайланған атауы = | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = 2026 Hungarian parliamentary election.svg | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Виктор Орбан]] | ізашар партия = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] | ізбасар = ''Сайлауды күтуде'' | ізбасар партия = | соңы = [[Мажарстан премьер-министрі]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} '''Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау''' 12 сәуірде [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың жаңа шақырылымын сайлау үшін өтті. Бұл сайлау [[Мажарстандағы парламент сайлауы (2010)|2010 жыл]]дан бері билікте келе жатқан премьер-министр [[Виктор Орбан]]ның бесінші мерзімге қалу-қалмау мәселесін шешті. [[Мажарстандағы парламент сайлауы (1990)|1990 жылы]] елде еркін сайлау жүйесі енгізілгеннен бері бұл оныншы парламенттік науқан болды.<ref>[https://444.hu/2025/07/27/orban-viktor-egyertelmuve-tette-amit-a-fidesz-es-magyar-peter-is-tol-egy-ideje-jovo-aprilis-12-en-lesz-a-valasztas Orbán Viktor egyértelművé tette, amit a Fidesz és Magyar Péter is tol egy ideje: jövő április 12-én lesz a választás]</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1|title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge|lang=en|first=Justin|last=Spike|website=AP News|date=2026-01-13|access-date=|accessdate=2026-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-fidesz-peter-magyar-tisza-5-key-questions-election-2026/|title=Hungary: 5 key questions about the EU’s most important election of 2026|lang=en|website=POLITICO|date=2026-01-15|access-date=|accessdate=2026-04-10}}</ref> Сайлау нәтижесі бойынша оппозиция жетекшісі [[Петер Мадияр]] бастаған [[Оңшыл центризм|оңшыл-центристік]] [[Проеуропеизм|еуропашыл]] «[[Тиса (партия)|Тиса]]<nowiki/>» партиясы жеңіске жетті. Парламенттегі орындардың үштен екісінен астамына ие болған бұл партия енді өзге партиялардың келісімінсіз [[Мажарстан Конституциясы|конституция]]ға өзгертулер енгізуге мүмкіндік алды. Биліктегі «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]]<nowiki/>» — [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] коалициясы екінші орынды иеленді; премьер-министр Виктор Орбан жеңілгенін мойындап, Петер Мадиярды жеңісімен құттықтады. Парламентке өткен өзге қатысушылардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]<nowiki/>» ұлтшыл партиясы ғана көрінді.<ref>{{Cite news|title=Hungary's conservative icon Orban defeated by centre-right opposition|first=Krisztina|last=Than|last2=Komuves|first2=Anita|url=https://www.reuters.com/world/europe/hungarians-vote-landmark-election-closely-watched-by-eu-russia-us-2026-04-11/|website=Reuters|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ms.now/news/hungarian-prime-minister-viktor-orban-concedes-defeat-after-painful-election-result|title=Hungarian Prime Minister Viktor Orbán concedes defeat after “painful” election result|lang=en|first=Mary Ann|last=Akers|website=MS NOW|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/vengriyadagyi-saylau-orban-jenlgenn-moyyindadyi-373026/|title=Венгриядағы сайлау: Орбан жеңілгенін мойындады|date=2026-04-13|accessdate=2026-04-15|publisher=[[Tengrinews.kz]]}}</ref> Бұл жолғы сайлаудағы халықтың қатысу деңгейі Мажарстандың қазіргі заманғы парламенттік сайлау тарихындағы ең жоғары көрсеткіш ретінде тіркелді.<ref>{{Cite news|title=Seismic shift: How 16 years of Hungarian politics changed in one day. The National Election Commission said voter turnout was at a record 77.8%, the highest ever recorded in a Hungarian election|first=Sandor|last=Zsiros|last2=Blackburn|first2=Gavin|url=https://www.euronews.com/2026/04/12/record-turnout-as-close-of-polls-nears-in-hungarys-most-consequential-election-in-decades|website=Euronews|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=en}}</ref> Мажарстан президенті [[Тамаш Шуйок]] жаңа премьер-министрді сайлау 30 күн ішінде өтеді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/27083895|title=Выборы нового премьер-министра Венгрии состоятся в течение 30 дней|website=tass.ru|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=ru|date=2026-04-12}}</ref> == Алғышарты == 2022 жылдың 3 сәуірінде сайлаушылардың 54,13% дауысымен «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]]<nowiki/>» – [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] альянсы 1990 жылдан бері барлық партиялар мен альянстар арасында ең көп дауыс жинады және төртінші рет орындардың үштен екісін жеңіп алды. [[Мажарстан үшін біріккен]] альянсы жеңіліп, көп ұзамай таратылды. Оның мүшелері мемлекеттік жиналыста жеке саяси топтар ретінде отырды. Басқа шағын партиялардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]<nowiki/>» сайлау шегін еңсерді, ал «Екі құйрықты ит партиясы» мұны істемеді.<ref>[https://vtr.valasztas.hu/ogy2022 Nemzeti Választási Iroda]</ref> Сайлаудан кейін тек «[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] «Фидеспен» бірге сауалнамаларда тұрақты екі таңбалы нәтижелерге қол жеткізді, бірақ әлі де билеуші партиядан едәуір артта қалды.<ref>[https://telex.hu/belfold/2022/09/16/gyurcsany-ferenc-dk-rendkivuli-sajtotajekoztato-felkeszultunk Árnyékkormányt alakít Dobrev Klára]</ref><ref>[https://telex.hu/belfold/2023/02/06/molnar-csaba-dk-partizan-interju-gyurcsany-ferenc Molnár Csaba: Egy dolgot nem próbált még az ellenzék 2010 óta, hogy legyen egy domináns párt]</ref> 2024 жылдың 2 ақпанында [[Мажарстан президенті|президент]] [[Каталин Новак]] 2023 жылдың сәуірінде педофилия ісіне қатысы бар қылмыскерге [[Кешірімділік|кешірім]] жасағаны белгілі болды.<ref>[https://www.intellinews.com/children-s-home-crisis-threatens-very-foundation-of-orban-regime-say-analysts-312370/ Children's home crisis threatens very foundation of Orban regime, say analysts]</ref> Жанжал Новактың, сондай-ақ кешірім жасауға қол қойған бұрынғы әділет министрі [[Юдит Варги]]дің отставкаға кетуіне әкелді.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68264363 Hungarian President Katalin Novak resigns over child-abuse pardon scandal]</ref> Осыдан кейін көп ұзамай Варганың бұрынғы күйеуі [[Питер Мадьяр]] [[Facebook]]-те барлық мемлекеттік қызметінен кететінін жариялап, [[Виктор Орбан]] билігінің мақсаты ретінде айтылған «ұлттық, егеменді, буржуазиялық Мажарстан» идеясы шын мәнінде сыбайлас жемқорлықты жасыруға және байлықты тамыр-таныстығы барлардың пайдасына қайта бөлуге арналған «саяси өнім» екенін соңғы бірнеше жылда түсінгенін атап өтті.<ref>[https://telex.hu/belfold/2024/02/10/magyar-peter-varga-judit-volt-ferje-lemondas-ner-rogan-antal Varga Judit volt férje: Egy percig sem akarok olyan rendszer részese lenni, amelyben Tónik, Ádámok és Barbarák vígan röhöghetnek a markukba]</ref> 15 наурызда Мадияр саясаттан алғашқы бас тартқанына қарамастан, [[Будапешт]]те ондаған мың адам қатысқан митинг өткізді және жаңа саяси партия құрылғанын жариялады.<ref>[https://www.euronews.com/2024/03/26/hungarian-whistleblower-releases-audio-suggesting-corruption-in-embattled-orban-government Thousands protest in Budapest as Orban embroiled in corruption scandal]</ref> Сол айда жүргізілген сауалнамаға сәйкес, сайлаушылардың шамамен 15%-ы, егер ол президенттікке үміткер болса, Мадиярға «дәл немесе жоғары ықтималдықпен» дауыс беретіндерін айтты.<ref>[https://www.thebulwark.com/p/hungary-orban-scandal-crisis-peter-magyar In Hungary, Scandal and Crisis Suddenly Energize the Opposition]</ref> 10 сәуірде Мадияр [[Еуропалық парламентке сайлау (2024)|Еуропарламент]]ке де, Будапешт ассамблеясына да сол кездегі белгісіз «Құрмет пен еркіндік партиясынан» (Тиса) сайлауға түсуге ниет білдірді, нәтижесінде 30%-ға жуық дауыспен 2-орынға ие болды-барлық партиялар арасында ең көп дауыс пен пайыз «Фидес», 2006 жылдан бастап. Бұл басқа оппозициялық партиялардың күйреуіне және Мажарстан саясатындағы жаңа жағдайға әкелді. Аралық сайлаудан кейін «Құрмет пен еркіндік партиясын» нығайту жалғасты және сауалнамаларға сәйкес, ол жылдың соңына қарай Мажарстандағы ең танымал саяси партияға айналды, «Фидестің» басты бәсекелесі болды.<ref>[https://24.hu/kozelet/2024/10/23/magyar-peter-tisza-part-kozvelemeny-kutatas-21-kutatointezet-vezetes/ Magyar Péter: Történelmet írunk, 18 éve nem volt ilyen]</ref><ref>[https://24.hu/belfold/2025/06/25/government-aligned-polling-institutions-silence/ Silence engulfs pro-government polling institutions]</ref> Осыдан кейін «Мажарстандың жалпы халықтық партиясы» және «[[Моментум (Мажарстан)|Моментум]]<nowiki/>» сияқты кейбір оппозициялық партиялар үкіметтің ауысуы үшін келесі сайлауға қатыспауға шешім қабылдады.<ref>[https://444.hu/2025/06/01/marki-zay-partja-nem-indul-a-valasztason Márki-Zay pártja nem indul a választáson]</ref><ref>[https://telex.hu/belfold/2025/06/07/momentum-kuldottgyules-valasztas-2026 Nem indul a Momentum a 2026-os országgyűlési választáson]</ref> 2014 жылдың қазан айының аяғы мен қараша айының басында Елорда интернет — трафикке салынатын салықтың жоспарланып отырған енгізілуіне байланысты үкіметке қарсы наразылықтармен қамтылды. Жаппай [[Венгриядағы Интернет салығына қарсы наразылықтар|наразылық]]тар мен халықаралық сыннан кейін Мажарстан үкіметі 2014 жылдың 31 қазанында заң жобасы қаралмайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-29846285 Hungary internet tax cancelled after mass protests]</ref> 2025 жылдың 13 желтоқсанында Будапештте Орбан үкіметіне қарсы акция өтті, онда наразылық білдірушілер мемлекеттік мекемелердегі балаларға қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы шықты. Наразылықтардың себебі ведомство директоры қамқоршыларды ұрып-соғып жатқан кәмелетке толмағандарға арналған түзеу колониясынан интернетке қосылған бейнелер болды. «Құрмет пен еркіндік партиясының» жетекшісі, акцияны ұйымдастырушылардың бірі Питер Мадияр мемлекеттің қамқорлықтағы балаларды қорғай алмайтындығын мәлімдеді.<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/14/vengry-vyshli-na-zashitu-detej Венгры вышли на защиту детей]</ref> == Сайлау жүйесі == [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың 199 мүшесі аралас мажоритарлық жүйе бойынша екі әдіспен сайланады: 106 депутат бірмандатты округтерде [[Бір жеңімпаз салыстырмалы көпшілік жүйесі|мажоритарлық дауыс беру жүйесі]]мен, ал қалған 93-і біртұтас жалпыұлттық сайлау округінде [[Пропорционалды сайлау жүйесі|пропорционалды жүйе]] бойынша сайланады. Сайлау шегі партиялар үшін — 5 %, екі партиядан құралған коалициялар үшін — 10 %, ал үш немесе одан көп партиядан тұратын коалициялар үшін — 15 % деңгейінде белгіленген. Содан кейін мандаттар [[Д'Ондт әдісі]] бойынша бөлінеді.<ref>[https://www.parlament.hu/web/house-of-the-national-assembly/election-of-the-members-of-parliament Electing Members of the National Assembly - House of the National Assembly - Országgyűlés]</ref> 2014 жылдан бастап армян, болгар, хорват, неміс, грек, поляк, сыған, румын, русин, серб, словак, словен және украин этникалық топтарының әрқайсысы, егер белгілі бір тізім шеңберінде тіркеліп, партиялық тізімдер бойынша жалпы дауыс санының 0,27 %-ы көлеміндегі төмендетілген квотаға қол жеткізсе, партиялық тізім бойынша 93 орынның біреуін ала алады. Егер тізім осы төмендетілген квотаға жете алмаса, әрбір азшылық Мемлекеттік жиналысқа депутаттық құқығы жоқ азшылық өкілін жібере алады.<ref>[https://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2022 Nemzeti Választási Iroda]</ref> === Сайлау заңына түзету === 2024 жылғы 17 желтоқсанда Мемлекеттік жиналыс сайлау округтерін өзгерту туралы шешім қабылдады. Нәтижесінде Будапештегі сайлау округтерінің саны 18-ден 16-ға дейін қысқарса, [[Пешт (вармедье)|Пешт вармедьесі]]нде, керісінше, 12-ден 14-ке дейін өсті. Сондай-ақ [[Чонград-Чанад]] пен [[Фейер (вармедье)|Фейер]]дің кейбір сайлау округтерінің шекаралары өзгертілді. Биліктегі «Фидес-ХДНП» альянсы бұл шешімді соңғы (2022 жылғы) халық санағының нәтижелеріне сүйеніп қабылдады. Алайда оппозицияның пікірінше, бұл өзгерістердің шынайы мақсаты — бұрын оппозиция өкілдері тікелей дауыс беру арқылы сайланған округтердегі, әсіресе елордадағы олардың позицияларын әлсірету болып табылады.<ref>[https://24.hu/belfold/2024/12/17/valasztasi-torveny-modositas-korzethatarok-parlament-szavazas-elfogadtak/ Megszavazták a választási törvény módosítását]</ref> Өзгерістер сайлау округтерін манипуляциялау ретінде сынға алынды, өйткені оппозициялық «Құрмет пен еркіндік партиясын» парламентте көпшілік дауысқа ие болу үшін шамамен 5% артықшылықпен жеңу керек.<ref>[https://english.atlatszo.hu/2025/08/25/gerrymandered-districts-manipulated-polls-orbans-party-banks-on-local-races-to-win-2026-elections/ Gerrymandered districts, manipulated polls: Orbán's party banks on local races to win 2026 elections]</ref> == Халықаралық реакция == Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау бүкіл әлемдегі мемлекет және қоғам қайраткерлерінің назарын аударып отыр. 2026 жылдың 17 наурызында [[Виктор Орбан]]ға қолдау білдірілді: * [[Дональд Трамп]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың бұрынғы президенті (2017–2021) және қазіргі президенті (2025 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], [[Ресей]]дің қазіргі президенті (2012 жылдан бастап)[https://www.hungarianconservative.com/articles/current/vladimir-putin-endorse-viktor-orban-election-2026-eu/] * [[Хавьер Милей]], [[Аргентина]]ның қазіргі президенті (2023 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Александр Вучич]], [[Сербия]]ның қазіргі президенті (2017 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Джорджия Мелони]], [[Италия]]ның қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль]]дің қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Андрей Бабиш]], [[Чехия]]ның қазіргі премьер-министрі (2025 жылдан бастап)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] * [[Матеуш Моравецкий]], [[Польша]]ның бұрынғы премьер-министрі (2017–2023)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] * [[Алис Вайдель]], [[Германия]]ның «[[Германия үшін балама]]<nowiki/>» (AfD) оппозициялық партиясының қазіргі жетекшісі[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] [[Мажарстан]]дың басты оппозициялық саясаткері [[Петер Мадияр]]ға қолдау білдірді: * [[Дональд Туск]], [[Польша]]ның қазіргі премьер-министрі (2023 жылдан бастап)[https://www.origo.hu/kulpol/2025/11/magyar-peter-szovetsegese-nyiltan-fenyeget] * [[Манфред Вебер]], [[Еуропалық халық партиясы]]ның қазіргі төрағасы (2022 жылдан бастап)<ref>{{Статья|ссылка=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2026_Hungarian_parliamentary_election&oldid=1343808189|заглавие=2026 Hungarian parliamentary election|год=2026-03-16|язык=en|издание=Wikipedia}}</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == === Жалпы нәтиже === Графикте барлық сауалнамалардың орташаланған нәтижелері көрсетілген. [[Сурет:2026 Hungarian election polls.svg|center|thumb|880px|: {{flatlist| {{Color box|#ff6a00|border=darkgray}} [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]], {{Color box|#0083da|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]], {{Color box|#8f70cf|border=darkgray}} [[Моментум (Мажарстан)|Моментум]], {{Color box|#087365|border=darkgray}} [[Йоббик]], {{Color box|#920005|border=darkgray}} [[Мажарстан социалистік партиясы]],<br> {{Color box|#39b44c|border=darkgray}} [[Диалог — Жасылдар партиясы]], {{Color box|#33cb8c|border=darkgray}} [[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы|Саясат басқаша болуы мүмкін — Мажарстандың Жасыл партиясы]], {{Color box|#001ccd|border=darkgray}} Мажарстандың жалпы халықтық партиясы, {{Color box|#698b1e|border=darkgray}} [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]], {{Color box|#818181|border=darkgray}} [[Екі құйрықты ит партиясы]], {{Color box|#003553|border=darkgray}} Халық жағында, {{Color box|#e4cf7b|border=darkgray}} Екінші реформалар дәуірінің партиясы {{Color box|#86cdfa|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|ДК]] — [[Мажарстан социалистік партиясы|МСП]] — [[Диалог — Жасылдар партиясы|Д]], {{Color box|#8de8fe|border=darkgray}} [[Тиса (партия)|Құрмет пен еркіндік партиясы]]. ]] === Бөлек нәтижелер === Келесі екі кестеде тиісінше үкіметті жақтайтын және тәуелсіз ұйымдар жүргізген сауалнамалардың нәтижелері ғана берілген. <div style="text-align:center;"><gallery heights="250" widths="500"> Сурет:2026 Hungarian election polls (Government-aligned).svg|Үкімет мүддесі үшін жүргізілетін сауалнамалар Сурет:2026 Hungarian election polls (Independent-Opposition-aligned).svg|Тәуелсіз бен оппозициялық сауалнамалар </gallery> </div> == Нәтижелер == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=15 align=center|[[Сурет:2026 Hungary National Assembly.svg]] |- !colspan=2 rowspan=2|Партия !colspan=3|Партиялық тізімдер бойынша !colspan=3|Бір мандатты округтер бойынша !rowspan=2|Барлық орындар !rowspan=2|± |- !Дауыстар !% !Орындар !Дауыстар !% !Орындар |- |bgcolor=#8de8fe| ||align=left|[[Тиса (партия)| Құрмет пен еркіндік партиясы (Тиса)]]|| '''3 385 890'''|| '''53,18'''|| '''45'''|| 3 333 415|| 55,26|| '''96'''|| '''141'''|| ''жаңа партия'' |- |bgcolor=#FF6A00| ||align=left|[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] — [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] || 2 458 337|| 38,61|| 42 || 2 215 225|| 36,72|| 10 || 52 || {{құлдырау}}79 |- |bgcolor=#688D1B| ||align=left|[[Біздің Отанымыз (партия)|«Біздің Отанымыз» қозғалысы]] || 358 372|| 5,63|| 6 || 345 252|| 5,72|| 0 || 6 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#005EB8| ||align=left|[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]] || 70 298 |1,10 |0|| 65 302|| 1,08|| 0 || 0 || {{құлдырау}}16 |- |bgcolor=#999999| ||align=left|[[Екі құйрықты ит партиясы]] || 51 965 |0,82 |0|| 38 924|| 0,65|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#f80101| ||align=left|[[Мажарстандың Сығандар ұлттық өзін-өзі басқаруы]]|| 19 203|| 0,30|| 0 || align=left colspan=3| || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#0047AB| ||align=left|[[Мажарстандың Немістер ұлттық өзін-өзі басқаруы]]|| 18 419|| 0,29|| 0 || align=left colspan=3| || 0 || {{құлдырау}}1 |- |bgcolor=#800000| ||align=left|«[[Мажарстан ынтымақтастық қозғалысы|Ынтымақтастық]]» — [[Мажарстан жұмысшылар партиясы]]|| align=left colspan=3| || 4 187|| 0,07|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#008371| ||align=left|[[Йоббик|Йоббик — Үздік Мажарстан үшін]]|| align=left colspan=3| || 7 832|| 0,13|| 0 || 0 || {{құлдырау}}9 |- |bgcolor=#2e3b74| ||align=left|[[Қалыпты өмір партиясы]]|| align=left colspan=3| || 328|| 0,01|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#97D550| ||align=left|[[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы]]|| align=left colspan=3| || 196|| 0,00|| 0 || 0 || {{құлдырау}}5 |- |bgcolor=#DDDDDD| ||align=left|Басқа партиялар{{efn|Оның ішінде ұлттық азшылықтардың партиялық тізімдері}}|| 4 249|| 0,07|| 0 || 668|| 0,01|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#DDDDDD| ||align=left|[[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз үміткерлер]]|| align=left colspan=3| || 20 967|| 0,3|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|Жарамды бюллетеньдер || 6 366 733|| 99,41|| || || || align=left colspan=3| |- |align=left colspan=2|Жарамсыз бюллетеньдер || 37 670|| 0,59|| || || || align=left colspan=3| |- |align=left colspan=2|'''Барлығы'''||'''6 404 403'''||'''100,00'''||'''93'''|| '''6''' '''032 296'''||'''100,00'''||'''106'''||'''199'''||{{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|Тіркелген сайлаушылар/келу|| '''7 527 742'''|| '''79,69'''|| || '''7 527 742'''|| || || || |- |align=left colspan=10|Дереккөз: [https://vtr.valasztas.hu/ogy2026 Nemzeti Választási Iroda] |} == Дереккөздер == === Түсініктемелер === {{Notelist}} === Дереккөздер === {{Дереккөздер}} [[Санат:Мажарстандағы сайлау]] [[Санат:Еуропадағы 2026 сайлау|Мажарстан]] [[Санат:Мажарстандағы 2026 жыл]] [[Санат:Мажарстандағы парламенттік сайлау]] co4os5widuvymxjqqvb9o6lur5k2ivv 3589328 3589327 2026-04-21T17:59:57Z ShadZ01 56180 3589328 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2022) | алдыңғы сайлау жылы = 2022 | байрақ = | ел = Мажарстан | вариант = | келесі сайлау = Мажарстандағы парламент сайлауы (2030) | келесі сайлау жылы = 2030 | сайлау атауы = Мажарстандағы парламент сайлауы (2026) | тақырып = | қосымша = | сайлау күні = 12 сәуір 2026 | түрі = | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = 7452428 | сайлаушылар = 5913784 | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 79.50 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Peter-Magyar-Budapest-15-03-2026 (cropped).jpg | түс1 = #8de8fe | партия1 = [[Тиса (партия)|Құрмет пен еркіндік партиясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/vengriya-parlamentin-sailau-orban-men-madiyar-arasyndagy-tandau/33730499.html |title=Венгрия парламентін сайлау: Орбан мен Мадияр арасындағы таңдау |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-04-12 |accessdate=2026-04-13}}</ref> | коалиция1 = | басшы1 = [[Петер Мадияр]] | дауыс1 = 3385890 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 53.18 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = | ref пайыз1 = | орын1 = 136 | алдыңғы орын1 = 0 | сурет2 = President Donald Trump hosts a bilateral lunch meeting with Hungarian Prime Minister Viktor Orban.2 (cropped).jpg | түс2 = #ff6a00 | партия2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]] | коалиция2 = | партия1 коалиция2 = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] | партия2 коалиция2 = [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] | басшы2 = [[Виктор Орбан]] | дауыс2 = 2458337 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 38.61 | пайыз2v2 = | алдыңғы пайыз2 = 54.13 | орын2 = 57 | алдыңғы орын2 = 135 | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | сурет3 = Toroczkai László 2024 (cropped).jpg | түс3 = #698b1e | партия3 = [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]] | коалиция3 = | басшы3 = [[Ласло Тороцкаи]] | дауыс3 = 358372 | алдыңғы дауыс3 = | дауыс3v2 = | пайыз3 = 5.63 | пайыз3v2 = | алдыңғы пайыз3 = 5.88 | орын3 = 6 | алдыңғы орын3 = 6 | сайланған3 = | алдыңғы сайланған3 = | сурет4 = Klára Dobrev 2025 (cropped2).jpg | түс4 = #005EB8 | партия4 = [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] | коалиция4 = | басшы4 = [[Клара Добрев]] | дауыс4 = 70298 | алдыңғы дауыс4 = | дауыс4v2 = | пайыз4 = 1.10 | пайыз4v2 = | алдыңғы пайыз4 = 34.44 | орын4 = 0 | алдыңғы орын4 = 15 | сайланған4 = | алдыңғы сайланған4 = | сайланған атауы = | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = 2026 Hungarian parliamentary election.svg | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Виктор Орбан]] | ізашар партия = [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] | ізбасар = ''Сайлауды күтуде'' | ізбасар партия = | соңы = [[Мажарстан премьер-министрі]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} '''Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау''' 12 сәуірде [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың жаңа шақырылымын сайлау үшін өтті. Бұл сайлау [[Мажарстандағы парламент сайлауы (2010)|2010 жыл]]дан бері билікте келе жатқан премьер-министр [[Виктор Орбан]]ның бесінші мерзімге қалу-қалмау мәселесін шешті. [[Мажарстандағы парламент сайлауы (1990)|1990 жылы]] елде еркін сайлау жүйесі енгізілгеннен бері бұл оныншы парламенттік науқан болды.<ref>[https://444.hu/2025/07/27/orban-viktor-egyertelmuve-tette-amit-a-fidesz-es-magyar-peter-is-tol-egy-ideje-jovo-aprilis-12-en-lesz-a-valasztas Orbán Viktor egyértelművé tette, amit a Fidesz és Magyar Péter is tol egy ideje: jövő április 12-én lesz a választás]</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1|title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge|lang=en|first=Justin|last=Spike|website=AP News|date=2026-01-13|access-date=|accessdate=2026-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/hungary-viktor-orban-fidesz-peter-magyar-tisza-5-key-questions-election-2026/|title=Hungary: 5 key questions about the EU’s most important election of 2026|lang=en|website=POLITICO|date=2026-01-15|access-date=|accessdate=2026-04-10}}</ref> Сайлау нәтижесі бойынша оппозиция жетекшісі [[Петер Мадияр]] бастаған [[Оңшыл центризм|оңшыл-центристік]] [[Проеуропеизм|еуропашыл]] «[[Тиса (партия)|Тиса]]<nowiki/>» партиясы жеңіске жетті. Парламенттегі орындардың үштен екісінен астамына ие болған бұл партия енді өзге партиялардың келісімінсіз [[Мажарстан Конституциясы|конституция]]ға өзгертулер енгізуге мүмкіндік алды. Биліктегі «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]]<nowiki/>» — [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] коалициясы екінші орынды иеленді; премьер-министр Виктор Орбан жеңілгенін мойындап, Петер Мадиярды жеңісімен құттықтады. Парламентке өткен өзге қатысушылардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]<nowiki/>» ұлтшыл партиясы ғана көрінді.<ref>{{Cite news|title=Hungary's conservative icon Orban defeated by centre-right opposition|first=Krisztina|last=Than|last2=Komuves|first2=Anita|url=https://www.reuters.com/world/europe/hungarians-vote-landmark-election-closely-watched-by-eu-russia-us-2026-04-11/|website=Reuters|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ms.now/news/hungarian-prime-minister-viktor-orban-concedes-defeat-after-painful-election-result|title=Hungarian Prime Minister Viktor Orbán concedes defeat after “painful” election result|lang=en|first=Mary Ann|last=Akers|website=MS NOW|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/vengriyadagyi-saylau-orban-jenlgenn-moyyindadyi-373026/|title=Венгриядағы сайлау: Орбан жеңілгенін мойындады|date=2026-04-13|accessdate=2026-04-15|publisher=[[Tengrinews.kz]]}}</ref> Бұл жолғы сайлаудағы халықтың қатысу деңгейі Мажарстандың қазіргі заманғы парламенттік сайлау тарихындағы ең жоғары көрсеткіш ретінде тіркелді.<ref>{{Cite news|title=Seismic shift: How 16 years of Hungarian politics changed in one day. The National Election Commission said voter turnout was at a record 77.8%, the highest ever recorded in a Hungarian election|first=Sandor|last=Zsiros|last2=Blackburn|first2=Gavin|url=https://www.euronews.com/2026/04/12/record-turnout-as-close-of-polls-nears-in-hungarys-most-consequential-election-in-decades|website=Euronews|date=2026-04-12|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=en}}</ref> Мажарстан президенті [[Тамаш Шуйок]] жаңа премьер-министрді сайлау 30 күн ішінде өтеді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/27083895|title=Выборы нового премьер-министра Венгрии состоятся в течение 30 дней|website=tass.ru|access-date=|accessdate=2026-04-13|lang=ru|date=2026-04-12}}</ref> == Алғышарты == 2022 жылдың 3 сәуірінде сайлаушылардың 54,13% дауысымен «[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]]<nowiki/>» – [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] альянсы 1990 жылдан бері барлық партиялар мен альянстар арасында ең көп дауыс жинады және төртінші рет орындардың үштен екісін жеңіп алды. [[Мажарстан үшін біріккен]] альянсы жеңіліп, көп ұзамай таратылды. Оның мүшелері мемлекеттік жиналыста жеке саяси топтар ретінде отырды. Басқа шағын партиялардың ішінен тек «[[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]]<nowiki/>» сайлау шегін еңсерді, ал «Екі құйрықты ит партиясы» мұны істемеді.<ref>[https://vtr.valasztas.hu/ogy2022 Nemzeti Választási Iroda]</ref> Сайлаудан кейін тек «[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция»]] «Фидеспен» бірге сауалнамаларда тұрақты екі таңбалы нәтижелерге қол жеткізді, бірақ әлі де билеуші партиядан едәуір артта қалды.<ref>[https://telex.hu/belfold/2022/09/16/gyurcsany-ferenc-dk-rendkivuli-sajtotajekoztato-felkeszultunk Árnyékkormányt alakít Dobrev Klára]</ref><ref>[https://telex.hu/belfold/2023/02/06/molnar-csaba-dk-partizan-interju-gyurcsany-ferenc Molnár Csaba: Egy dolgot nem próbált még az ellenzék 2010 óta, hogy legyen egy domináns párt]</ref> 2024 жылдың 2 ақпанында [[Мажарстан президенті|президент]] [[Каталин Новак]] 2023 жылдың сәуірінде педофилия ісіне қатысы бар қылмыскерге [[Кешірімділік|кешірім]] жасағаны белгілі болды.<ref>[https://www.intellinews.com/children-s-home-crisis-threatens-very-foundation-of-orban-regime-say-analysts-312370/ Children's home crisis threatens very foundation of Orban regime, say analysts]</ref> Жанжал Новактың, сондай-ақ кешірім жасауға қол қойған бұрынғы әділет министрі [[Юдит Варги]]дің отставкаға кетуіне әкелді.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68264363 Hungarian President Katalin Novak resigns over child-abuse pardon scandal]</ref> Осыдан кейін көп ұзамай Варганың бұрынғы күйеуі [[Питер Мадьяр]] [[Facebook]]-те барлық мемлекеттік қызметінен кететінін жариялап, [[Виктор Орбан]] билігінің мақсаты ретінде айтылған «ұлттық, егеменді, буржуазиялық Мажарстан» идеясы шын мәнінде сыбайлас жемқорлықты жасыруға және байлықты тамыр-таныстығы барлардың пайдасына қайта бөлуге арналған «саяси өнім» екенін соңғы бірнеше жылда түсінгенін атап өтті.<ref>[https://telex.hu/belfold/2024/02/10/magyar-peter-varga-judit-volt-ferje-lemondas-ner-rogan-antal Varga Judit volt férje: Egy percig sem akarok olyan rendszer részese lenni, amelyben Tónik, Ádámok és Barbarák vígan röhöghetnek a markukba]</ref> 15 наурызда Мадияр саясаттан алғашқы бас тартқанына қарамастан, [[Будапешт]]те ондаған мың адам қатысқан митинг өткізді және жаңа саяси партия құрылғанын жариялады.<ref>[https://www.euronews.com/2024/03/26/hungarian-whistleblower-releases-audio-suggesting-corruption-in-embattled-orban-government Thousands protest in Budapest as Orban embroiled in corruption scandal]</ref> Сол айда жүргізілген сауалнамаға сәйкес, сайлаушылардың шамамен 15%-ы, егер ол президенттікке үміткер болса, Мадиярға «дәл немесе жоғары ықтималдықпен» дауыс беретіндерін айтты.<ref>[https://www.thebulwark.com/p/hungary-orban-scandal-crisis-peter-magyar In Hungary, Scandal and Crisis Suddenly Energize the Opposition]</ref> 10 сәуірде Мадияр [[Еуропалық парламентке сайлау (2024)|Еуропарламент]]ке де, Будапешт ассамблеясына да сол кездегі белгісіз «Құрмет пен еркіндік партиясынан» (Тиса) сайлауға түсуге ниет білдірді, нәтижесінде 30%-ға жуық дауыспен 2-орынға ие болды-барлық партиялар арасында ең көп дауыс пен пайыз «Фидес», 2006 жылдан бастап. Бұл басқа оппозициялық партиялардың күйреуіне және Мажарстан саясатындағы жаңа жағдайға әкелді. Аралық сайлаудан кейін «Құрмет пен еркіндік партиясын» нығайту жалғасты және сауалнамаларға сәйкес, ол жылдың соңына қарай Мажарстандағы ең танымал саяси партияға айналды, «Фидестің» басты бәсекелесі болды.<ref>[https://24.hu/kozelet/2024/10/23/magyar-peter-tisza-part-kozvelemeny-kutatas-21-kutatointezet-vezetes/ Magyar Péter: Történelmet írunk, 18 éve nem volt ilyen]</ref><ref>[https://24.hu/belfold/2025/06/25/government-aligned-polling-institutions-silence/ Silence engulfs pro-government polling institutions]</ref> Осыдан кейін «Мажарстандың жалпы халықтық партиясы» және «[[Моментум (Мажарстан)|Моментум]]<nowiki/>» сияқты кейбір оппозициялық партиялар үкіметтің ауысуы үшін келесі сайлауға қатыспауға шешім қабылдады.<ref>[https://444.hu/2025/06/01/marki-zay-partja-nem-indul-a-valasztason Márki-Zay pártja nem indul a választáson]</ref><ref>[https://telex.hu/belfold/2025/06/07/momentum-kuldottgyules-valasztas-2026 Nem indul a Momentum a 2026-os országgyűlési választáson]</ref> 2014 жылдың қазан айының аяғы мен қараша айының басында Елорда интернет — трафикке салынатын салықтың жоспарланып отырған енгізілуіне байланысты үкіметке қарсы наразылықтармен қамтылды. Жаппай [[Венгриядағы Интернет салығына қарсы наразылықтар|наразылық]]тар мен халықаралық сыннан кейін Мажарстан үкіметі 2014 жылдың 31 қазанында заң жобасы қаралмайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-29846285 Hungary internet tax cancelled after mass protests]</ref> 2025 жылдың 13 желтоқсанында Будапештте Орбан үкіметіне қарсы акция өтті, онда наразылық білдірушілер мемлекеттік мекемелердегі балаларға қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы шықты. Наразылықтардың себебі ведомство директоры қамқоршыларды ұрып-соғып жатқан кәмелетке толмағандарға арналған түзеу колониясынан интернетке қосылған бейнелер болды. «Құрмет пен еркіндік партиясының» жетекшісі, акцияны ұйымдастырушылардың бірі Питер Мадияр мемлекеттің қамқорлықтағы балаларды қорғай алмайтындығын мәлімдеді.<ref>[https://ru.euronews.com/2025/12/14/vengry-vyshli-na-zashitu-detej Венгры вышли на защиту детей]</ref> == Сайлау жүйесі == [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|Мемлекеттік жиналыс]]тың 199 мүшесі аралас мажоритарлық жүйе бойынша екі әдіспен сайланады: 106 депутат бірмандатты округтерде [[Бір жеңімпаз салыстырмалы көпшілік жүйесі|мажоритарлық дауыс беру жүйесі]]мен, ал қалған 93-і біртұтас жалпыұлттық сайлау округінде [[Пропорционалды сайлау жүйесі|пропорционалды жүйе]] бойынша сайланады. Сайлау шегі партиялар үшін — 5 %, екі партиядан құралған коалициялар үшін — 10 %, ал үш немесе одан көп партиядан тұратын коалициялар үшін — 15 % деңгейінде белгіленген. Содан кейін мандаттар [[Д'Ондт әдісі]] бойынша бөлінеді.<ref>[https://www.parlament.hu/web/house-of-the-national-assembly/election-of-the-members-of-parliament Electing Members of the National Assembly - House of the National Assembly - Országgyűlés]</ref> 2014 жылдан бастап армян, болгар, хорват, неміс, грек, поляк, сыған, румын, русин, серб, словак, словен және украин этникалық топтарының әрқайсысы, егер белгілі бір тізім шеңберінде тіркеліп, партиялық тізімдер бойынша жалпы дауыс санының 0,27 %-ы көлеміндегі төмендетілген квотаға қол жеткізсе, партиялық тізім бойынша 93 орынның біреуін ала алады. Егер тізім осы төмендетілген квотаға жете алмаса, әрбір азшылық Мемлекеттік жиналысқа депутаттық құқығы жоқ азшылық өкілін жібере алады.<ref>[https://www.valasztas.hu/web/national-election-office/parliamentary-elections-2022 Nemzeti Választási Iroda]</ref> === Сайлау заңына түзету === 2024 жылғы 17 желтоқсанда Мемлекеттік жиналыс сайлау округтерін өзгерту туралы шешім қабылдады. Нәтижесінде Будапештегі сайлау округтерінің саны 18-ден 16-ға дейін қысқарса, [[Пешт (вармедье)|Пешт вармедьесі]]нде, керісінше, 12-ден 14-ке дейін өсті. Сондай-ақ [[Чонград-Чанад]] пен [[Фейер (вармедье)|Фейер]]дің кейбір сайлау округтерінің шекаралары өзгертілді. Биліктегі «Фидес-ХДНП» альянсы бұл шешімді соңғы (2022 жылғы) халық санағының нәтижелеріне сүйеніп қабылдады. Алайда оппозицияның пікірінше, бұл өзгерістердің шынайы мақсаты — бұрын оппозиция өкілдері тікелей дауыс беру арқылы сайланған округтердегі, әсіресе елордадағы олардың позицияларын әлсірету болып табылады.<ref>[https://24.hu/belfold/2024/12/17/valasztasi-torveny-modositas-korzethatarok-parlament-szavazas-elfogadtak/ Megszavazták a választási törvény módosítását]</ref> Өзгерістер сайлау округтерін манипуляциялау ретінде сынға алынды, өйткені оппозициялық «Құрмет пен еркіндік партиясын» парламентте көпшілік дауысқа ие болу үшін шамамен 5% артықшылықпен жеңу керек.<ref>[https://english.atlatszo.hu/2025/08/25/gerrymandered-districts-manipulated-polls-orbans-party-banks-on-local-races-to-win-2026-elections/ Gerrymandered districts, manipulated polls: Orbán's party banks on local races to win 2026 elections]</ref> == Халықаралық реакция == Мажарстандағы 2026 жылғы парламенттік сайлау бүкіл әлемдегі мемлекет және қоғам қайраткерлерінің назарын аударып отыр. 2026 жылдың 17 наурызында [[Виктор Орбан]]ға қолдау білдірілді: * [[Дональд Трамп]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың бұрынғы президенті (2017–2021) және қазіргі президенті (2025 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], [[Ресей]]дің қазіргі президенті (2012 жылдан бастап)[https://www.hungarianconservative.com/articles/current/vladimir-putin-endorse-viktor-orban-election-2026-eu/] * [[Хавьер Милей]], [[Аргентина]]ның қазіргі президенті (2023 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Александр Вучич]], [[Сербия]]ның қазіргі президенті (2017 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Джорджия Мелони]], [[Италия]]ның қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль]]дің қазіргі премьер-министрі (2022 жылдан бастап)<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/|title=Europe’s right-wing elite (and Netanyahu) endorse Orbán in Hungary election race|lang=en-GB|website=POLITICO|date=2026-01-14|access-date=|accessdate=2026-03-16}}</ref> * [[Андрей Бабиш]], [[Чехия]]ның қазіргі премьер-министрі (2025 жылдан бастап)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] * [[Матеуш Моравецкий]], [[Польша]]ның бұрынғы премьер-министрі (2017–2023)[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] * [[Алис Вайдель]], [[Германия]]ның «[[Германия үшін балама]]<nowiki/>» (AfD) оппозициялық партиясының қазіргі жетекшісі[https://www.politico.eu/article/europe-right-wing-elite-netanyahu-endorse-orban-hungary-election/] [[Мажарстан]]дың басты оппозициялық саясаткері [[Петер Мадияр]]ға қолдау білдірді: * [[Дональд Туск]], [[Польша]]ның қазіргі премьер-министрі (2023 жылдан бастап)[https://www.origo.hu/kulpol/2025/11/magyar-peter-szovetsegese-nyiltan-fenyeget] * [[Манфред Вебер]], [[Еуропалық халық партиясы]]ның қазіргі төрағасы (2022 жылдан бастап)<ref>{{Статья|ссылка=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2026_Hungarian_parliamentary_election&oldid=1343808189|заглавие=2026 Hungarian parliamentary election|год=2026-03-16|язык=en|издание=Wikipedia}}</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == === Жалпы нәтиже === Графикте барлық сауалнамалардың орташаланған нәтижелері көрсетілген. [[Сурет:2026 Hungarian election polls.svg|center|thumb|880px|: {{flatlist| {{Color box|#ff6a00|border=darkgray}} [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы]], {{Color box|#0083da|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]], {{Color box|#8f70cf|border=darkgray}} [[Моментум (Мажарстан)|Моментум]], {{Color box|#087365|border=darkgray}} [[Йоббик]], {{Color box|#920005|border=darkgray}} [[Мажарстан социалистік партиясы]],<br> {{Color box|#39b44c|border=darkgray}} [[Диалог — Жасылдар партиясы]], {{Color box|#33cb8c|border=darkgray}} [[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы|Саясат басқаша болуы мүмкін — Мажарстандың Жасыл партиясы]], {{Color box|#001ccd|border=darkgray}} Мажарстандың жалпы халықтық партиясы, {{Color box|#698b1e|border=darkgray}} [[Біздің Отанымыз (партия)|Біздің Отанымыз]], {{Color box|#818181|border=darkgray}} [[Екі құйрықты ит партиясы]], {{Color box|#003553|border=darkgray}} Халық жағында, {{Color box|#e4cf7b|border=darkgray}} Екінші реформалар дәуірінің партиясы {{Color box|#86cdfa|border=darkgray}} [[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|ДК]] — [[Мажарстан социалистік партиясы|МСП]] — [[Диалог — Жасылдар партиясы|Д]], {{Color box|#8de8fe|border=darkgray}} [[Тиса (партия)|Құрмет пен еркіндік партиясы]]. ]] === Бөлек нәтижелер === Келесі екі кестеде тиісінше үкіметті жақтайтын және тәуелсіз ұйымдар жүргізген сауалнамалардың нәтижелері ғана берілген. <div style="text-align:center;"><gallery heights="250" widths="500"> Сурет:2026 Hungarian election polls (Government-aligned).svg|Үкімет мүддесі үшін жүргізілетін сауалнамалар Сурет:2026 Hungarian election polls (Independent-Opposition-aligned).svg|Тәуелсіз бен оппозициялық сауалнамалар </gallery> </div> == Нәтижелер == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=15 align=center|[[Сурет:2026 Hungary National Assembly.svg]] |- !colspan=2 rowspan=2|Партия !colspan=3|Партиялық тізімдер бойынша !colspan=3|Бір мандатты округтер бойынша !rowspan=2|Барлық орындар !rowspan=2|± |- !Дауыстар !% !Орындар !Дауыстар !% !Орындар |- |bgcolor=#8de8fe| ||align=left|[[Тиса (партия)| Құрмет пен еркіндік партиясы (Тиса)]]|| '''3 385 890'''|| '''53,18'''|| '''45'''|| 3 333 415|| 55,26|| '''96'''|| '''141'''|| ''жаңа партия'' |- |bgcolor=#FF6A00| ||align=left|[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] — [[Христиан-демократиялық халық партиясы (Мажарстан)|ХДХП]] || 2 458 337|| 38,61|| 42 || 2 215 225|| 36,72|| 10 || 52 || {{құлдырау}}79 |- |bgcolor=#688D1B| ||align=left|[[Біздің Отанымыз (партия)|«Біздің Отанымыз» қозғалысы]] || 358 372|| 5,63|| 6 || 345 252|| 5,72|| 0 || 6 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#005EB8| ||align=left|[[Демократиялық коалиция (Мажарстан)|Демократиялық коалиция]] || 70 298 |1,10 |0|| 65 302|| 1,08|| 0 || 0 || {{құлдырау}}16 |- |bgcolor=#999999| ||align=left|[[Екі құйрықты ит партиясы]] || 51 965 |0,82 |0|| 38 924|| 0,65|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#f80101| ||align=left|[[Мажарстандың Сығандар ұлттық өзін-өзі басқаруы]]|| 19 203|| 0,30|| 0 || align=left colspan=3| || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#0047AB| ||align=left|[[Мажарстандың Немістер ұлттық өзін-өзі басқаруы]]|| 18 419|| 0,29|| 0 || align=left colspan=3| || 0 || {{құлдырау}}1 |- |bgcolor=#800000| ||align=left|«[[Мажарстан ынтымақтастық қозғалысы|Ынтымақтастық]]» — [[Мажарстан жұмысшылар партиясы]]|| align=left colspan=3| || 4 187|| 0,07|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#008371| ||align=left|[[Йоббик|Йоббик — Үздік Мажарстан үшін]]|| align=left colspan=3| || 7 832|| 0,13|| 0 || 0 || {{құлдырау}}9 |- |bgcolor=#2e3b74| ||align=left|[[Қалыпты өмір партиясы]]|| align=left colspan=3| || 328|| 0,01|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#97D550| ||align=left|[[LMP — Мажарстандың Жасыл партиясы]]|| align=left colspan=3| || 196|| 0,00|| 0 || 0 || {{құлдырау}}5 |- |bgcolor=#DDDDDD| ||align=left|Басқа партиялар{{efn|Оның ішінде ұлттық азшылықтардың партиялық тізімдері}}|| 4 249|| 0,07|| 0 || 668|| 0,01|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |bgcolor=#DDDDDD| ||align=left|[[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз үміткерлер]]|| align=left colspan=3| || 20 967|| 0,3|| 0 || 0 || {{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|Жарамды бюллетеньдер || 6 366 733|| 99,41|| || || || align=left colspan=3| |- |align=left colspan=2|Жарамсыз бюллетеньдер || 37 670|| 0,59|| || || || align=left colspan=3| |- |align=left colspan=2|'''Барлығы'''||'''6 404 403'''||'''100,00'''||'''93'''|| '''6''' '''032 296'''||'''100,00'''||'''106'''||'''199'''||{{өзгеріссіз}} |- |align=left colspan=2|Тіркелген сайлаушылар/келу|| '''7 527 742'''|| '''79,69'''|| || '''7 527 742'''|| || || || |- |align=left colspan=10|Дереккөз: [https://vtr.valasztas.hu/ogy2026 Nemzeti Választási Iroda] |} == Дереккөздер == === Түсініктемелер === {{Notelist}} === Дереккөздер === {{Дереккөздер}} [[Санат:Мажарстандағы сайлау]] [[Санат:Еуропадағы 2026 сайлау|Мажарстан]] [[Санат:Мажарстандағы 2026 жыл]] [[Санат:Мажарстандағы парламенттік сайлау]] eglngc12w7isib04mv089ipx8sck27h 0 777703 3589241 3572948 2026-04-21T15:00:46Z Nurkhan 13652 3589241 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Масатоси Косиба |Шынайы есімі = {{lang-ja|小柴 昌俊}} |Суреті = Masatoshi_Koshiba_2002.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.9.1926 |Туған жері = {{Туғанжері|Тоёхаси|Тоёхаси}} қ.&nbsp;, [[Айти (префектура)|Айти]] преф.&nbsp;, [[Жапония]] |Қайтыс болған күні = 12.11.2020 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Токио|Токиода}}, [[Жапония]] |Ғылыми аясы = [[физика]] |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Мәдениет ордені (Жапония)|1988}}{{!!}}{{Мәдениет ордені (Жапония)|1997}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2002]]) {{!}}} }} '''Масатоси Косиба''' (жап. 小柴 昌俊 ''Косиба Масатоси'', 19 қыркүйек 1926, Тоёхаси қаласы Айти префектурасы — 12 қараша 2020, Токио) — [[Жапония|жапон]] физигі, [[Элементар бөлшектер|элементар бөлшектер физикасы]] маманы. 2002 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] ([[Раймонд Дэвис|Раймонд Дэвиспен]] бірге «[[нейтрино]] [[Астрономия|астрономиясын]] жасағаны үшін») лауреаты. Жапония ғылым академиясының мүшесі (2002)<ref>[http://www.japan-acad.go.jp/en/members/4/koshiba_masatoshi.html Personal Information | The Japan Academy :: Koshiba, Masatoshi] {{Wayback|url=http://www.japan-acad.go.jp/en/members/4/koshiba_masatoshi.html|date=20190302210420}}{{In lang|en}}</ref>, [[Ресей Ғылым академиясы|Ресей ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2003), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2005)<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20010091.html Masatoshi Koshiba] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20010091.html|date=20180821160624}}{{In lang|en}}</ref>. Екі Жапония мәдениет орденінің кавалері (1988 және 1997). == Өмірбаян == [[Тоехаси|Тойохашиде]] дүниеге келген ол, 1951 жылы [[Токио университеті|Токио университетінде]] бакалавр дәрежесін, содан кейін ядролық фотоэмульсияны қолдана отырып[[Ғарыш сәулелері|, ғарыштық сәулелерді]] зерттеу бойынша магистр дәрежесін алды. 1953 жылы ол [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] Рочестер университетінде аспирантураға түсті, онда екі жылдан кейін ғарыштық сәулелердегі жоғары энергиялы құбылыстар бойынша докторлық диссертациясын қорғады (ғылыми жетекшісі Мортон Каплон). Ол келесі бірнеше жылды Чикаго мен Токиода өткізді, 1962 жылы Токио университетіне тұрақты оралды, онда 1970 жылдың наурыз айынан бастап профессор болып қызмет етті. 1977 жылы ол университетте Элементар бөлшектер физикасы бойынша халықаралық ынтымақтастық зертханасын (қазіргі Халықаралық элемегтар бөлшектер физикасы орталығы) құрды. 1987 жылы зейнетке шыққаннан кейін ол тағы 10 жыл Токай университетінде сабақ берді. == Ғылыми қызмет == 1950—1960 жылдары ол жоғары энергиялы ғарыштық сәулелерді және жоғарғы атмосферадағы онымен байланысты құбылыстарды зерттеді. 1960 жылдардың соңында ол элементар бөлшектердің қасиеттерін зерттеу үшін [[Зарядталған бөлшектердің үдеткіші|үдеткіштерді]] пайдалануға бет бұрды және [[Жаңасібір|Новосибирск]] қаласындағы Ядролық физика институтында электрон-позитронды [[Коллайдер|коллайдерді]] жасауға қатысты, бірақ жоба 1972 жылы тоқтатылды. Осы сәтсіздіктен кейін ол [[Гамбург|Гамбургтегі]] DESY зерттеу орталығымен ынтымақтастық орнатты, онда ол және оның тобы DASP экспериментіне қатысты ({{Lang-en|Double Arm Spectrometer}}) және бірлескен жапон-неміс-британдық JADE жобасы ({{Lang-en|Japan, Deutschland, and England}}), бұл [[Глюон|глюондардың]] бар екендігінің алғашқы дәлелдерін берді. 1980 жылдары ол [[CERN]]-дегі үлкен электрон-позитронды коллайдердегі OPAL экспериментіне қатысты. Ол Жапонияда келесі буын электрон-позитронды коллайдерді — Халықаралық сызықтық коллайдерді құруды насихаттады. 1980 жылдардың басында ол теория бойынша болжанған [[Протон|протонның]] ыдырауын тіркеу үшін [[Камиоканде]] ({{Lang-en|Kamioka Nucleon Decay Experiment}}) деп аталатын тәжірибе ұсынды. 1983 жылдың шілдесінде 3000 тонна су мен 1000 метр тереңдікте орналасқан 1000 [[Фотоэлектрондық көбейткіш|фотокөбейткіштен]] тұратын детектор деректер жинай бастады. Дегенмен, ол протонның ыдырауынан сигналды анықтай алмады, сондықтан 1983 жылдың күзінде ол қолданыстағы детекторды астрофизикалық нейтрино детекторына айналдыруды ұсынды. Жақсартылған құрал 1987 жылдың басында жұмыс істей бастады және 1987 жылдың ақпанына қарай астрофизикалық нейтриноларды анықтай алды: 1987A SN жарылысы кезінде 12 нейтрино анықталды, оның тоғызы алғашқы екі секундта орын алды. Бұл жұлдыздардың [[гравитациялық коллапс]] механизмінің, атап айтқанда нейтриноның салқындату теориясының жарамдылығының алғашқы тікелей эксперименттік дәлелі болды. Бұл бақылау нейтрино астрономиясының бастамасын белгіледі, ол үшін Косиба мен Раймонд Дэвис 2002 жылы физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды (олар сыйлықтың жартысын алды, ал екінші жартысы Риккардо Джаккониге берілді). Камиоканде тәжірибесі тек алыс ғарыштан ғана емес, сонымен қатар [[Күн (жұлдыз)|күн нейтриноларын]] да анықтады. Күн теориясы бойынша күтілетін ағынмен салыстырғанда анықталған нейтринолардың тапшылығы расталып қана қоймай, сонымен қатар атмосфералық нейтрино аномалиясы (атмосферада пайда болған мюондық және электрондық нейтриноларына күтілгеннен төмен қатынасы) алғаш рет ашылды. Бұл әсерлер нейтрино тербелістері теориясы аясында түсіндірілді, олар Косиба ұсынған 50 000 тонна су бар, жақсартылған детекторды пайдаланып Супер-Камиоканде тәжірибесінде сенімді түрде анықталды. Бұл жұмысы үшін Косибаның шәкірті [[Такааки Кадзита|Такааки Каджита]] физика бойынша 2015 жылғы Нобель сыйлығына ие болды. == Марапаттар, сыйлықтар және басқа да ерекшеліктер == * Германияның Федералдық Құрмет Крест ордені, 1985 * Нисина мемориалдық сыйлығы , Нисина қоры, 1987 * Асахи сыйлығы (1987) * Жапония үкіметінің Мәдениет ордені, 1988 * Жапония Ғылым Академиясының академиялық сыйлығы, 1989 * Америкалық физикалық қоғамның Бруно Росси сыйлығы, 1989 * Еуропалық физикалық қоғамның арнайы сыйлығы, 1996 * Александр Гумбольдт қорының Гумбольдт сыйлығы, 1997 * Фудживара ғылыми қорының Премия Фудзивары , 1997 * Жапония императорының Мәдениет ордені, 1997 * Пизадағы Normale Superiole физика мектебінің құрметті дипломы, 1999 * Гамбург университетінің жаратылыстану ғылымдарының құрметті докторы, 1999 * Рочестер университетінің «Құрметті ғалым» сыйлығы, 2000 * Вольф қорының физика саласындағы Вольф сыйлығы, 2000 * [[Америкалық физикалық қоғам]]ның Пановски сыйлығы, 2002 * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]], 2002 * Бенджамин Франклин медалі, 2003 == Таңдалған басылымдар == * ''Bartel W. et al.'' Observation of planar three-jet events in e+e- annihilation and evidence for gluon bremsstrahlung // Physics Letters B. — 1980. — Vol. 91. — P. 142-147. — doi:10.1016/0370-2693(80)90680-2. * ''Hirata K. et al.'' Observation of a neutrino burst from the supernova SN1987A // Physical Review Letters. — 1987. — Vol. 58. — P. 1490-1493. — doi:10.1103/PhysRevLett.58.1490. * ''Fukuda Y. et al.'' Evidence for oscillation of atmospheric neutrinos // Physical Review Letters. — 1998. — Vol. 81. — P. 1562-1567. — doi:10.1103/PhysRevLett.81.1562. * ''Кошиба М.'' Рождение нейтринной астрофизики: Нобелевская лекция // Успехи физических наук. — 2004. — Т. 174. — С. 418-426. — doi:10.3367/UFNr.0174.200404h.0418. == Әдебиет == * ''Nakahata M.'', Suzuki A. Masatoshi Koshiba (1926–2020) // Science. — 2021. — Vol. 371. — P. 349. — doi:10.1126/science.abg1561. * ''Kajita T.'', Komamiya S. Masatoshi Koshiba // Physics Today. — 2021. — Vol. 74(7). — P. 60. — doi:10.1063/PT.3.4800. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2002/ Нобель комитетінің веб-сайтынан алынған ақпарат]{{In lang|en}} [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Жапония)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:ГФР сіңірген еңбегі үшін ордені үлкен крестінің кавалерлері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Жапония физиктері]] qin2pftr88g9qb74s3l82ei7y67pc89 0 777742 3589242 3572949 2026-04-21T15:01:03Z Nurkhan 13652 3589242 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Риккардо Джаккони |Шынайы есімі = {{lang-it|Riccardo Giacconi}} |Суреті = RiccardoGiacconi.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 06.10.1931 |Туған жері = {{Туғанжері|Генуя|Генуяда}}, [[Италия]] |Қайтыс болған күні = 09.12.2018 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Сан-Диего|Сан-Диегода}}, [[Калифорния]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{ITA}}, <br>{{USA}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = | Альма-матер = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін орденінің Үлкен кресі (2001 жылдан бастап)}} {{!!}} {{ «Мәдениет пен өнерді дамытуға қосқан үлесі үшін» алтын медалі}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{ Мемлекеттік қызметтегі ерекшелігі үшін медалі}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ұлттық ғылым медалі АҚШ|2003}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2002) {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Вольф сыйлығы (физика)|1987}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{ Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалі|Астрономия саласында, 1982}} [[Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалі]] {{!}}} }} '''Риккардо Джаккони''' ({{Lang-it|Riccardo Giacconi}} ([[6 қазан]] [[1931 жыл]], [[Генуя]], [[Италия]] – [[9 желтоқсан]] [[2018 жыл]], [[Сан-Диего]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — итальяндық американдық физик және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1971). Ол [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (2002): сыйлықтың жартысын «ғарыштық рентген көздерін ашуға әкелген астрофизика саласындағы зерттеулері үшін» алды; екінші жартысы [[нейтрино]] астрономиясына қосқан үлестері үшін [[Раймонд Дэвис]] пен [[Масатоси Косиба|Масатоши Кошибаға]] берілді. == Өмірбаян == Риккардо Джаккони шағын фирманың иесі Антонио Джаккони мен оның әйелі, физика және [[математика]] мұғалімі Эльза Канни Джакконидің отбасында дүниеге келген. Риккардо Джаккони сегіз жаста болғанда, ата-анасы ажырасып, [[Милан|Миланға]] анасымен бірге тұруға көшті. [[1954 жыл|1954 жылы]] Милан университетінде диссертация қорғағаннан кейін, ол сол жерде физика бойынша доцент қызметін атқарды. [[1956 жыл|1956 жылы]] ол Блумингтондағы Индиана университетіне, ал [[1958 жыл|1958 жылы]] [[Принстон университеті|Принстон университетіне]] ауысты. [[1959 жыл|1959 жылдан]] бастап ол Бруно Росси үкімет қаражатымен зерттеу жүргізу үшін құрған Кембридждегі — Америка ғылым және технология корпорациясында (ACST) жұмыс істеді. [[1966 жыл|1966 жылы]] ол компанияның директорлар кеңесіне тағайындалды және [[1969 жыл|1969 жылдан]] вице-президент болды. [[1973 жыл|1973 жылы]] ол Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы Гарвард-Смитсон астрофизика орталығының Жоғары энергиялы астрофизика бөлімінің директорының орынбасары қызметіне ауысты. [[1981 жыл|1981 жылдан]] бастап ол Ғарыштық телескоп ғылымы институтының директоры және [[Балтимор|Балтимордағы]] [[Джонс Хопкинс университеті|Джонс Хопкинс университетінің]] профессоры қызметін атқарды. 1991 жылдан 1999 жылға дейін Миланда физика және астрономия профессоры болды. [[1993 жыл|1993 жылдан]] [[1999 жыл|1999 жылға]] дейін [[Мюнхен]] маңындағы Гархингтегі Еуропалық Оңтүстік обсерваториясының бас директоры болды. [[1999 жыл|1999 жылы]] ол [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] оралды және содан бері Вашингтон Біріккен университеттерінің президенті және Балтимордағы Джонс Хопкинс университетінде зерттеуші профессор болып қызмет етті. «Ғалымдардың адамзатқа ескертуіне» (1992) қол қойды. Риккардо Джаккони мектептен білетін және MIT-те аудармашы болып жұмыс істеген Мирелла Джаккониге үйленген. Олардың Джина және Анна есімді екі қызы бар. == Жетістіктер == Джаконидің [[1959 жыл|1959 жылға]] дейінгі мансабы бірқатар сәтсіздіктермен ерекшеленді. Өзінің айтуынша, ол ''ACNT''-де жаңа бастама алды және корпорациядағы жылдары оның өміріндегі ең өнімді жылдар болды. [[1959 жыл|1959 жылдан]] [[1962 жыл|1962 жылға]] дейін ол 23 зерттеу [[Ракета|зымыранының]], алты спутниктің және бір [[ұшақ]] ұшуының пайдалы жүктемелерін әзірлеуге қатысты. [[1962 жыл|1962 жылы]] 12 маусымда бортында [[Рентген сәулелері|рентген]] детекторы бар Aerobee биіктіктегі зерттеу зымыраны ұшырылды. Мақсаты [[Ай (серік)|Айды]] рентген сәулелерімен [[Фотография|суретке түсіру]] болды. Бұл мақсатқа қол жеткізілмегенімен — қазір, сол кездегі детекторлардың сезімталдығы үшін сәулелену қарқындылығының жеткіліксіз екені белгілі, ол [[Сарышаян (шоқжұлдыз)|Сарышаян шоқжұлдызындағы]] жарқын нысанды — Сарышаян X-1-ді анықтады. Джаконидің келесі жобасы [[1970 жыл|1970 жылы]] ұшырылған және аспанды рентген сәулелерімен алғашқы толық зерттеу үшін пайдаланылған [[Uhuru|Ухуру]] рентген спутнигі болды. 2-ден 6 [[Кило-|кЭв-ке]] дейінгі диапазонда [[Электронвольт|барлығы]] 339 нысан табылды. Келесі спутниктік жоба 1978 жылы 12 қарашада ұшырылған Эйнштейн обсерваториясы болды. 1981 жылдан 1993 жылға дейін Джаккони [[Хаббл ғарыш телескопы|Хаббл ғарыштық телескопын]] жобалау мен салуға жауапты болды. Джакони келесі рентгендік спутник ROSAT-ты әзірлеуге қатыспады, бірақ ол американдық қаржыландыруды тарту, соның ішінде тегін ұшыру арқылы айтарлықтай үлес қосты. Бұл ол белсенділігі өте пайдалы болды, себебі сол кездегі Германияның Зерттеу және технология министрлігі жобаларды қаржылық қолдаудың шарты ретінде кең ауқымды халықаралық ынтымақтастықты белгіледі. Джаккони рентген астрономиясына қосқан үлесі, әсіресе Сарышаян X-1-ді ашқаны үшін [[2002 жыл|2002 жылы]] физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды. == Марапаттар == * Фулбрайт шәкірақысы, 1956—1958 * Хелена Уорнер сыйлығы, Америка астрономиялық қоғамы, 1966 * Комо сыйлығы, Италия физикалық қоғамы, 1967 * Астрофизика саласындағы рентген сыйлығы, Вюрцбург физикалық-медициналық қоғамы, 1971 * NASA-ның ғылыми жетістіктері үшін медалі, 1971 * NASA-ның қоғамдық қызмет саласындағы жетістіктері үшін марапаты, 1972 * Рихтмерді еске алу сыйлығы, 1975 * NASA-ның ғылыми жетістіктері үшін медалі, 1980 * Эллиотт Крессон медалі, Франклин институты, Филадельфия, 1980 * Кэтрин Брюс алтын медалі, Тынық мұхиты астрономиялық қоғамы, 1981 * Астрофизика саласындағы Дэнни Хайнеман сыйлығы, Америка астрономиялық қоғамы/Америка физика институты, 1981 * Генри Норрис Рассел сыйлығы, Америка астрономиялық қоғамы, 1981 * Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалі, 1982 * Нью-Йорк ғылым академиясының жаратылыстану ғылымдары саласындағы Кресси Моррисон сыйлығы, 1982 * Физика саласындағы Вульф сыйлығы, 1987 * Марсель Гроссман сыйлығы, 2000 ж. Физика бойынша Нобель сыйлығы, 2002 * Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін орденінің Үлкен кресі, 2002<ref>{{Cite web|url=https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/91446|title=Giacconi Prof. Riccardo. 2002|accessdate=2024-02-25|archivedate=2024-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240225080744/https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/91446}}</ref> * АҚШ Ұлттық ғылым медалі, 2003 * Германия астрономиялық қоғамының Карл Шварцшильд медалі, 2004 * «Мәдениет пен өнердің дамуына қосқан үлесі үшін» алтын медалі, 2005<ref>{{Cite web|url=https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/161471|title=Giacconi Prof. Riccardo. 2005|accessdate=2024-02-25|archivedate=2024-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240225080844/https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/161471}}</ref> * Американдық астронавтика қоғамының Карл Саган мемориалдық сыйлығы, 2012 == Әдебиет == *  Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-ші бас., өңд. және тол. — Киев: Наукова думка, 1986. — Б. 89. — 512 б. * Fabbiano G. Riccardo Giacconi (1931-2018) (англ.) // Nature. — 2019. — Vol. 565. — P. 430. — doi:10.1038/d41586-019-00216-8. * Rosati P. Riccardo Giacconi (1931-2018) (англ.) // Science. — 2019. — Vol. 363. — P. 349. — doi:10.1126/science.aaw5309. * Schreier E.J., Tananbaum H., Tucker W. Riccardo Giacconi // Physics Today. — 2019. — Vol. 72, № 2. — P. 71. — doi:10.1063/PT.3.4149. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2002/giacconi/ Нобель комитетінің веб-сайтынан алынған ақпарат]{{In lang|en}} * Джиаккони Р. Рентген астрономиясының пайда болуы (Нобель дәрісі) (Орысша) // Физикалық ғылымдардағы жетістіктер . — Ресей ғылым академиясы, 2004. — 174-бет, № 4 . — 427—438 беттер . - doi : 10.3367/UFNr.0174.200404i.0427. {{Clear}} [[Санат:Фулбрайт стипендиясы иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Италия физиктері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Италия Республикасы алдындағы қызметі үшін ордені үлкен крестінің иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] bru27eam89feirfoc364jww04s6eh5j 0 777744 3589243 3574018 2026-04-21T15:01:19Z Nurkhan 13652 3589243 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Энтони Дж. Леггетт |Шынайы есімі = {{lang-en|Anthony J. Leggett}} |Суреті = Nobel Laureate Sir Anthony James Leggett in 2007.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = Леггетт, 2007 жыл |Туған күні = 26.03.1938 |Туған жері = {{Туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Британ империясы]] |Қайтыс болған күні = 08.03.2026 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Эрбана (Иллинойс){{!}}Эрбана|Эрбанада (Иллинойс)}}, [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Азаматтығы = {{UK}}<br>{{USA}} |Жұбайы = {{marriage|Харуко Кинасе|1972}} |Балалары = 1 |Ғылыми аясы = [[физика]] |Альма-матер = [[Оксфорд университеті]] |Ғылыми жетекші = {{Аударылмаған 5|Dirk ter Haar| Дирк тер Хаар}} |Марапаттары = {{Unbulleted list |{{Вольф сыйлығы (физика)|[[2002]]/[[2003|3]]}} |{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2003) |{{Британ империясының ордені|азаматтық|KBE}} }} }} [[Сэр]] '''Энтони Джеймс Леггетт''' ({{Lang-en|Anthony James Leggett}}, [[26 наурыз]] [[1938 жыл]], [[Лондон]] – [[8 наурыз]] [[2026 жыл]], [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Ұлыбритания|британдық]]-[[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] [[Физика|физик]], 2003 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының лауреаты]] және төмен температуралы физика теориясы саласындағы көрнекті маман. Ол Иллинойс университетінің профессоры, онда 1983 жылдан бері мүше. Ол Лондон Корольдік қоғамының (1980), Америка философиялық қоғамының (1991),<ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=1991|title=APS Member History|accessdate=2022-04-11|archivedate=2022-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220329052723/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=1991}}</ref> [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] (1997) және [[Ресей Ғылым академиясы|Ресей ғылым академиясының]] шетелдік (1999) мүшесі. Леггетттің жұмысы макроскопиялық диссипативті жүйелерде [[Квант физикасы|кванттық физиканы]] зерттеуге және [[Кванттық механика|кванттық механиканың]] негіздерін тексеру үшін конденсацияланған жүйелерді пайдалануға негіз болды. Ол Оксфордтан магистр, PhD және ғылым докторы дәрежелерін алды. 1983 жылдан бастап Иллинойс университетінде физика профессоры болып сабақ берді. Қос британдық-америкалық азаматтығы болды. Америка өнер және ғылым академиясының (1996), Америка физикалық қоғамының, Америка физика институтының мүшесі және Физика институтының (Ұлыбритания) құрметті мүшесі болды. Сондай-ақ, ол Оксфордтағы Баллиол колледжінің құрметті мүшесі болды. 2016 жылы ол [[Greenpeace|Greenpeace ұйымын]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымын]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМА]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды.<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов, подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref> Ол Харуко Кинасеге (1972 жылдан бері) үйленген, олардың қызы Асако 1978 жылы дүниеге келген. 2026 жылғы 8 наурызда қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.riken.jp/en/news_pubs/news/2026/20260309_1/index.html|title=Remembering Anthony J. Leggett (1938-2026) {{!}} RIKEN|lang=en|work=www.riken.jp|accessdate=2026-03-09}}</ref> == Марапаттар мен құрметтер == * Максвелл медалі және сыйлығы (1975)<ref>{{Cite web|url=https://www.iop.org/about/awards/bronze-early-career-medals/james-clerk-maxwell-medal-and-prize-recipients|title=Архивированная копия|accessdate=2022-04-11|archivedate=2022-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127071602/https://www.iop.org/about/awards/bronze-early-career-medals/james-clerk-maxwell-medal-and-prize-recipients}}</ref> * Фриц Лондон сыйлығы (1981) * Саймон мемориалдық сыйлығы (1981) * Британ физика институтының Дирак медалі (1992) * Джон Бардин сыйлығы (1994) * Физика бойынша Вульф сыйлығы (2002/2003) * [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласында Нобель сыйлығы]] (2003) (А. А. Абрикосов және В. Л. Гинзбургпен бірге) «екінші ретті асқын өткізгіштік теориясын және сұйық гелий-3 асқын сұйықтығы теориясын жасағаны үшін» * Британ империясы орденінің рыцарь-командоры (2004) — «физикаға сіңірген еңбегі үшін» * Шредингер дәрісі, Вена кванттық ғылым және технология орталығы (2011) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2003/ Нобель комитетінің веб-сайтынан алынған ақпарат]{{In lang|en}} * ''Э. Дж. Леггетт.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2004/11/h/ «Асқын сұйықтық 3-He: Теоретиктің көзімен ерте тарих». Нобель дәрісі] // Физикалық ғылымдардағы жетістіктер, 174-том, 11-шығарылым, 2004 жылғы қараша. {{DEFAULTSORT:Леггетт, Энтони Джеймс}} [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Британ империясы орденінің рыцар-командорлары]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] e3kmqa4zuljwlqpr22e342vzatnula9 0 777746 3589283 3572947 2026-04-21T15:53:07Z Nurkhan 13652 3589283 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джим Пиблс |Шынайы есімі = {{lang-en|Jim Peebles}} |Суреті = Jim Peebles.jpg |Сурет ені = 250 px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.04.1935 |Туған жері = {{Туғанжері|Сен-Бонифас|Сен-Бонифаста}}, [[Манитоба]], [[Канада]] |Ғылыми аясы = [[космология]] |Жұмыс орны = [[Принстон университеті]] |Ғылыми дәрежесі = астрономия бойынша [[философия докторы]] |Альма-матер = [[Манитоба университеті]], <br>[[Принстон университеті]] |Ғылыми жетекші = |Знаменитые ученики = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Канада орденінің компаньоны}}<br>{{ Манитоба ордені}} {{K.A.O. алтын медалі}}<br>{{Шао сыйлығының медалі}} [[Сурет:Liberty_$50_Obverse.png|21px|link=Грубер сыйлығы]] {{Нобельдік медаль|2019|физика|nocat=1}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = }} '''Джим Пиблс''' ({{lang-en|Jim Peebles}}, толық аты-жөні — Филлип Джеймс Эдвин Пиблз, {{lang-en|Phillip James Edwin Peebles}}; [[25 сәуір]] [[1935 жыл|1935]], [[Сен-Бонифаc]], [[Виннипег]], [[Канада]]) — теориялық [[космология]] саласында жұмыс істейтін [[Канада|канадалық]]-[[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Физика|физик]]. [[Принстон университеті|Принстон университетінің]] Альберт Эйнштейн атындағы құрметті ғылыми профессоры ({{Lang-en|Albert Einstein Professor of Science Emeritus}}). [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (2019, Дидье Кело және [[Мишель Майор|Мишель Майормен]] бірлесіп). == Өмірбаян == 1971 жылы Виннипегтің маңына айналған француз тілді қала — Сен-Бонифаста дүниеге келген ол, Сен-Виталда өсті<ref>{{Cite web|url=http://globetrotter.berkeley.edu/people6/Peebles/peebles-con1.html|title=Conversations with History; Institute of International Studies, UC Berkeley|accessdate=2019-10-08|archivedate=2020-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811130909/http://globetrotter.berkeley.edu/people6/Peebles/peebles-con1.html}}</ref>. Әкесі Виннипег астық биржасында хатшы болып жұмыс істеген, ал анасы үй шаруасындағы әйел болды<ref>{{Cite web|url=https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/4814|title=Oral Histories|accessdate=2019-10-08|archivedate=2019-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191008105133/https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/4814}}</ref>. Ол [[Манитоба университеті|Манитоба университетін]] бітірген. 1958 жылдан бері Америка Құрама Штаттарында тұрады[[Принстон университеті|. Принстон университетінде]] [[астрономия]] бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. Кейінірек сол жерде [[Профессор|профессорлық]] алды. Қазіргі уақытта ол сол жерде Альберт Эйнштейн атындағы құрметті профессор ({{Lang-en|Albert Einstein Professor of Science Emeritus}}). == Академияларға мүшелік == * Америкалық физикалық қоғам (1964) * [[Американдық өнер және ғылым академиясы]] (1977) * [[Лондон корольдік қоғамы]] (1982)[5] * Канада корольдік қоғамы (1987) * [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясы]] (Шетелдік серіктес; 1988) * Американдық философиялық қоғам (2004) * Американдық астрономиялық қоғам * Ғылымды дамыту жөніндегі Америка қауымдастығы == Марапаттар == * 1981 — Эддингтон медалі, Корольдік астрономиялық қоғам * 1982 — Америка астрономиялық қоғамының астрофизика саласындағы Дэнни Хайнеман сыйлығы * 1992 — Америка астрономиялық қоғамының Генри Норрис Рассел сыйлығы * 1995 — Кэтрин Брюс медалі, Тынық мұхиты астрономиялық қоғамы * 1997 — Оскар Клейн медалі * 1997 — Карл Янскийдің дәрісі * 1998 — Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалі * 2000 — Космология саласындағы Грубер сыйлығы * 2003 — [[Женева университеті]] Томалла сыйлығы * 2004 — Астрономия бойынша [[Шао жүлдесі|Шоу сыйлығы]] * 2005 — Крафурд сыйлығы * 2013 — Дирак медалі * 2019 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Оның құрметіне аталған == * 18242 Peebles [[Астероид|астероиды]] == Библиография == {{Refbegin}} * ''Peebles, P. J. E.'' Physical Cosmology. Princeton: Princeton University Press, 1971 * ''Peebles, P. J. E.'' The large-scale structure of the universe. Princeton: Princeton University Press, 1980 * ''Peebles, P. J. E.'' Principles of Physical Cosmology. Princeton: Princeton University Press, 1993 * ''Пиблс П.'' Физическая космология: Пер. с англ. — М.: Мир, 1975 * ''Пиблс Ф. Дж. Э.'' Структура Вселенной в больших масштабах: Пер. с англ. — М.: Мир, 1983 * ''Peebles, P. J. E.'' Cosmology’s Century: An Inside History of Our Modern Understanding of the Universe. Princeton University Press, 2020 {{Refend}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Cite web|date=|url=http://www.princeton.edu/physics/people/faculty/jim-peebles/|title=Jim Peebles|publisher=[[Принстон университеті]]|accessdate=2010-08-02|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090816162039/http://www.princeton.edu/physics/people/faculty/jim-peebles/|archivedate=2009-08-16}} * {{Cite web|date=|url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/peebles/PeeblesRefs.html|title=James Peebles Bibliography|publisher=|accessdate=2010-08-02|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/67QEbNzcv?url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/peebles/PeeblesRefs.html|archivedate=2012-05-05}} * {{Cite web|date=|url=http://www.cascaeducation.ca/files/cdn_profile_peebles.html|title=Astronomer Profile: Jim Peebles|publisher=Casca Education|accessdate=2010-08-02|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/67QEboxqd?url=http://www.cascaeducation.ca/files/cdn_profile_peebles.html|archivedate=2012-05-05}} * {{Cite web|date=2002-04-05|url=https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/25507-1|title=Oral History Transcript — P.J.E. Peebles|publisher=[[Америкалық физика институты]]|accessdate=2010-08-19|description=Интервью с Джимом Пиблсом|lang=en|archivedate=2016-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216131252/https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/25507-1}} [[Санат:Манитоба университеті құрметті докторлары]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Принстон университеті түлектері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:XX ғасыр астрономдары]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Канада физиктері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] 0xrshbyq3i05hqwq1xase7kv37ebg89 3589284 3589283 2026-04-21T15:53:30Z Nurkhan 13652 3589284 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джим Пиблс |Шынайы есімі = {{lang-en|Jim Peebles}} |Суреті = Jim Peebles.jpg |Сурет ені = 250 px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.04.1935 |Туған жері = {{Туғанжері|Сен-Бонифас|Сен-Бонифаста}}, [[Манитоба]], [[Канада]] |Ғылыми аясы = [[космология]] |Жұмыс орны = [[Принстон университеті]] |Ғылыми дәрежесі = астрономия бойынша [[философия докторы]] |Альма-матер = [[Манитоба университеті]], <br>[[Принстон университеті]] |Ғылыми жетекші = |Знаменитые ученики = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Канада орденінің компаньоны}} {{ Манитоба ордені}} {{K.A.O. алтын медалі}}<br> {{Шао сыйлығының медалі}} [[Сурет:Liberty_$50_Obverse.png|21px|link=Грубер сыйлығы]] {{Нобельдік медаль|2019|физика|nocat=1}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = }} '''Джим Пиблс''' ({{lang-en|Jim Peebles}}, толық аты-жөні — Филлип Джеймс Эдвин Пиблз, {{lang-en|Phillip James Edwin Peebles}}; [[25 сәуір]] [[1935 жыл|1935]], [[Сен-Бонифаc]], [[Виннипег]], [[Канада]]) — теориялық [[космология]] саласында жұмыс істейтін [[Канада|канадалық]]-[[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Физика|физик]]. [[Принстон университеті|Принстон университетінің]] Альберт Эйнштейн атындағы құрметті ғылыми профессоры ({{Lang-en|Albert Einstein Professor of Science Emeritus}}). [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (2019, Дидье Кело және [[Мишель Майор|Мишель Майормен]] бірлесіп). == Өмірбаян == 1971 жылы Виннипегтің маңына айналған француз тілді қала — Сен-Бонифаста дүниеге келген ол, Сен-Виталда өсті<ref>{{Cite web|url=http://globetrotter.berkeley.edu/people6/Peebles/peebles-con1.html|title=Conversations with History; Institute of International Studies, UC Berkeley|accessdate=2019-10-08|archivedate=2020-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811130909/http://globetrotter.berkeley.edu/people6/Peebles/peebles-con1.html}}</ref>. Әкесі Виннипег астық биржасында хатшы болып жұмыс істеген, ал анасы үй шаруасындағы әйел болды<ref>{{Cite web|url=https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/4814|title=Oral Histories|accessdate=2019-10-08|archivedate=2019-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191008105133/https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/4814}}</ref>. Ол [[Манитоба университеті|Манитоба университетін]] бітірген. 1958 жылдан бері Америка Құрама Штаттарында тұрады[[Принстон университеті|. Принстон университетінде]] [[астрономия]] бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. Кейінірек сол жерде [[Профессор|профессорлық]] алды. Қазіргі уақытта ол сол жерде Альберт Эйнштейн атындағы құрметті профессор ({{Lang-en|Albert Einstein Professor of Science Emeritus}}). == Академияларға мүшелік == * Америкалық физикалық қоғам (1964) * [[Американдық өнер және ғылым академиясы]] (1977) * [[Лондон корольдік қоғамы]] (1982)[5] * Канада корольдік қоғамы (1987) * [[Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясы]] (Шетелдік серіктес; 1988) * Американдық философиялық қоғам (2004) * Американдық астрономиялық қоғам * Ғылымды дамыту жөніндегі Америка қауымдастығы == Марапаттар == * 1981 — Эддингтон медалі, Корольдік астрономиялық қоғам * 1982 — Америка астрономиялық қоғамының астрофизика саласындағы Дэнни Хайнеман сыйлығы * 1992 — Америка астрономиялық қоғамының Генри Норрис Рассел сыйлығы * 1995 — Кэтрин Брюс медалі, Тынық мұхиты астрономиялық қоғамы * 1997 — Оскар Клейн медалі * 1997 — Карл Янскийдің дәрісі * 1998 — Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалі * 2000 — Космология саласындағы Грубер сыйлығы * 2003 — [[Женева университеті]] Томалла сыйлығы * 2004 — Астрономия бойынша [[Шао жүлдесі|Шоу сыйлығы]] * 2005 — Крафурд сыйлығы * 2013 — Дирак медалі * 2019 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Оның құрметіне аталған == * 18242 Peebles [[Астероид|астероиды]] == Библиография == {{Refbegin}} * ''Peebles, P. J. E.'' Physical Cosmology. Princeton: Princeton University Press, 1971 * ''Peebles, P. J. E.'' The large-scale structure of the universe. Princeton: Princeton University Press, 1980 * ''Peebles, P. J. E.'' Principles of Physical Cosmology. Princeton: Princeton University Press, 1993 * ''Пиблс П.'' Физическая космология: Пер. с англ. — М.: Мир, 1975 * ''Пиблс Ф. Дж. Э.'' Структура Вселенной в больших масштабах: Пер. с англ. — М.: Мир, 1983 * ''Peebles, P. J. E.'' Cosmology’s Century: An Inside History of Our Modern Understanding of the Universe. Princeton University Press, 2020 {{Refend}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Cite web|date=|url=http://www.princeton.edu/physics/people/faculty/jim-peebles/|title=Jim Peebles|publisher=[[Принстон университеті]]|accessdate=2010-08-02|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090816162039/http://www.princeton.edu/physics/people/faculty/jim-peebles/|archivedate=2009-08-16}} * {{Cite web|date=|url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/peebles/PeeblesRefs.html|title=James Peebles Bibliography|publisher=|accessdate=2010-08-02|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/67QEbNzcv?url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/peebles/PeeblesRefs.html|archivedate=2012-05-05}} * {{Cite web|date=|url=http://www.cascaeducation.ca/files/cdn_profile_peebles.html|title=Astronomer Profile: Jim Peebles|publisher=Casca Education|accessdate=2010-08-02|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/67QEboxqd?url=http://www.cascaeducation.ca/files/cdn_profile_peebles.html|archivedate=2012-05-05}} * {{Cite web|date=2002-04-05|url=https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/25507-1|title=Oral History Transcript — P.J.E. Peebles|publisher=[[Америкалық физика институты]]|accessdate=2010-08-19|description=Интервью с Джимом Пиблсом|lang=en|archivedate=2016-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216131252/https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/25507-1}} [[Санат:Манитоба университеті құрметті докторлары]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Принстон университеті түлектері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:XX ғасыр астрономдары]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Канада физиктері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] 6u3dj1cb1inq2uwc3ds1ew9op6ks3do 0 777798 3589285 3574148 2026-04-21T15:53:48Z Nurkhan 13652 3589285 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Дидье Кело |Шынайы есімі = {{lang-fr|Didier Queloz}} |Суреті = Didier_Queloz,_2012_(cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 23.02.1966 |Туған жері = {{Туғанжері|Женева|Женевада}}, [[Швейцария]] |Ғылыми аясы = [[астроном]], [[астрофизик]], [[университет оқытушысы]], [[астрономия]] |Жұмыс орны = [[Солтүстік университеті, Колумбия]] | Альма-матер = [[Женева университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Мишель Майор]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = күнге ұқсас жұлдызды айналып жүрген алғашқы экзопланетаны ашқан ғалым |Марапаттары = {{Вольф медалі}} [[Вольф сыйлығы]] ([[физика]], 2017) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2019) | Сайты = }} '''Дидье Кело''' ({{Lang-fr|Didier Queloz}}; {{Туғанкүні|23|2|1966}}, [[Лозанна]]) — швейцариялық астроном. Ол 2019 жылы [[Мишель Майор]] және [[Джим Пиблс|Джим Пиблcбен]] бірлесіп [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. 1995 жылы [[Мишель Майор|Мишель Майормен]] бірге ол күнге ұқсас жұлдызды айналып жүрген алғашқы экзопланета - 51 Пегас b-ны ашты.(51 Пегаси)<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2014/05/13/science/finder-of-new-worlds.html?_r=0|title=Finder of New Worlds — The New York Times|accessdate=2017-09-30|archivedate=2018-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128072209/https://www.nytimes.com/2014/05/13/science/finder-of-new-worlds.html?_r=0}}</ref>. == Марапаттар және мойындау == * 2011 — BBVA қорының білім шекаралары сыйлығы<ref>{{Cite web|url=http://fbbva.es/TLFU/tlfu/ing/microsites/premios/fronteras/galardonados/2011/ciencias.jsp|title=BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards|accessdate=2016-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120708171441/http://www.fbbva.es/TLFU/tlfu/ing/microsites/premios/fronteras/galardonados/2011/ciencias.jsp|archivedate=2012-07-08}}</ref> * 2013 — Thomson Reuters Citation Laureate (физика саласы бойынша)<ref>{{Cite web|url=http://sciencewatch.com/nobel/2013-predictions|title=2013 Predictions {{!}} ScienceWatch {{!}} Thomson Reuters|accessdate=2016-09-26|archivedate=2017-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170612051626/http://sciencewatch.com/nobel/2013-predictions}}</ref> * 2017 — Физика саласындағы Вульф сыйлығы<ref>{{Cite web|url=http://www.wolffund.org.il/index.php?dir=site&page=winners&cs=913|title=עמוד הבית - קרן וולף|accessdate=2017-04-18|archivedate=2017-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712011119/http://www.wolffund.org.il/index.php?dir=site&page=winners&cs=913}}</ref> * 2019 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/queloz/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2019|author=|work=|date=|publisher=NobelPrize.org|lang=en|accessdate=2019-10-08|archivedate=2020-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200725041710/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/queloz/facts/}}</ref> * 2020 — Лондон Корольдік қоғамының мүшесі<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/Didier-Queloz-25305/|title=Didier Queloz|accessdate=2020-04-30|archivedate=2020-05-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200523043831/https://royalsociety.org/people/Didier-Queloz-25305/}}</ref> Оның құрметіне (177415) Queloz[фр.] [[Астероид|астероиды]] аталған. == Сондай-ақ, қараңыз == «Бөгде әлемдер» деректі фильмі 2019 жылғы Нобель сыйлығымен байланыстырылған сол экзопланета туралы баяндайды. . == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XX ғасыр астрономдары]] [[Санат:Женева университеті түлектері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Швейцария астрономдары]] 7f01ouexk22qoskmovupgrfmya67e6t 102 777916 3589228 3588767 2026-04-21T14:29:14Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3589228 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]] |11 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимиром Соловьёвпен кеш]] |30 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] 174knprtmh3tv7hlk48964fo52e69gh 3589299 3589228 2026-04-21T16:33:21Z ~2026-24491-20 180179 /* Қатысушылар */Гш 3589299 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]] |11 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимиром Соловьёвпен кеш]] |30 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 Қатысушы:Мамметов Арсланбек |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] 5m9mnefldfp0yeew3qmshi2rkih4bb6 3589332 3589299 2026-04-21T18:04:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-24491-20|~2026-24491-20]] ([[User talk:~2026-24491-20|т]]) өңдемелерінен [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] соңғы нұсқасына қайтарды 3589228 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]] |11 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимиром Соловьёвпен кеш]] |30 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] 174knprtmh3tv7hlk48964fo52e69gh 3589344 3589332 2026-04-21T18:25:57Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3589344 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]] |11 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимиром Соловьёвпен кеш]] |31 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] nzaxn1rgnfai4hunum4gpavhtbwa2aa 3589353 3589344 2026-04-21T19:00:52Z TheNomadEditor 120280 /* Қатысушылар */ 3589353 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]], [[Максимовка (Ресей)]]<br>{{ту|Қырғызстан}} [[Емгекшіл]], [[Қазарман әуежайы]], [[Еркештам]]<br>{{ту|Тәжікстан}} [[East Air]], [[Душанбе Плазасы]], [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]], [[Хожант Халықаралық әуежайы]] |11 |0 |- ||[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |{{ту|Түркия}} [[Мераль Акшенер]]<br />{{ту|Түрікменстан}} [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]]<br />{{ту|Өзбекстан}} [[Абдулла Қадыри]], [[Мухаммад Юсуф]], [[Уткир Хашимов]], [[Фархад және Шырын]], [[Өткен күндер]], [[Екі есік арасы]], [[Ескендір дуалы]], [[Шум бала]], [[Әлемнің істері]], [[Темір түзіктері]], [[Тәуелсіздік күні (Өзбекстан)]], [[Өзбекстан тарихы]], [[Өзбекстан облыстары]], [[Өзбекстан саяси партиялары]], [[Өзбекстан Қарулы күштері]], [[Өзбекстан Конституциясы]], [[Ойлау]], [[Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы]], [[Өзбекстандағы білім]], [[Өзбекстан автомобиль нөмірлері индексі]], [[Өзбек латын әліпбиі]]<br />{{ту|Қырғызстан}} [[Алыкул Осмонов]], [[Молдо Шамырканұлы Кылыч]], [[Молдо Эрназарұлы Нияз]], [[Барпы Алыкулов]], [[Жаңыл Мырза]], [[Жусуп Турусбеков]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]]<br />{{ту|Ресей}} [[Владимиром Соловьёвпен кеш]] |32 | |- || [[Қатысушы: Nxrxaix|Nxrxaix]] || || 0 || 0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] 58xqr695wc5f9cexzs27r340iraqmqo 0 778075 3589244 3576491 2026-04-21T15:01:50Z Nurkhan 13652 3589244 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Хью Дейвид Политцер |Шынайы есімі = {{lang-en|Hugh David Politzer}} |Суреті = H.D._Politzer.jpg |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 31.08.1949 |Туған жері = {{Туғанжері| Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[физика]] |Ғылыми жетекші = [[Сидни Коулман]] |Марапаттары = [[Сакурай сыйлығы]] (1986) <br> [[Бөлшектер физикасы және жоғары энергиялар физикасы бойынша сыйлық]] (2003) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2004 жыл ғылымда|2004]]) }} '''Хью Дэвид Политцер''' ({{Lang-en|Hugh David Politzer}}: [[31 тамыз]] [[1949 жыл|1949]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық теориялық физик және 2004 жылғы "күшті өзара әрекеттесулер теориясындағы асимптотикалық еркіндікті ашқаны үшін" [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Дэвид Гросс]] және [[Фрэнк Вильчек]]пен бірге). == Өмірбаян == Ол [[Еврейлер|еврей]] дәрігерлер отбасында дүниеге келген; оның ата-анасы — хирург Алан Политцер (1910—2002) және Валери Тамар Политцер (1916—2009), [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстан]] кейін Америка Құрама Штаттарына көшіп келген.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2002/11/10/classified/paid-notice-deaths-politzer-dr-alan-a.html|title=Алан Политцер: некролог|accessdate=2017-09-30|archivedate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212032103/http://www.nytimes.com/2002/11/10/classified/paid-notice-deaths-politzer-dr-alan-a.html}}</ref> Ол 1966 жылы Бронкс мектебін бітірген. Ал 1969 жылы Мичиган университетінде [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін алған. 1974 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] [[PhD-доктор|докторлық дәрежесін]] алған, онда оның жетекшісі Сидни Коулман болған. 1973 жылы жарияланған алғашқы мақаласында Политцер асимптотикалық еркіндік құбылысын сипаттаған: [[кварктер]] бір-біріне жақындаған кезде, олардың арасындағы [[Күшті әсерлесу|күшті өзара әрекеттесу]] әлсірейді. Кварктер бір-біріне өте жақын болған кезде, олардың арасындағы өзара әрекеттесу күштері соншалықты әлсірейді, олар еркін бөлшектер сияқты әрекет етеді. [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] Гросс пен Вильчек тәуелсіз түрде ашқан бұл құбылыс [[Кванттық хромодинамика|кванттық хромодинамиканың]], күшті өзара әрекеттесу теориясының дамуында маңызды рөл атқарды. Дэвид Политцер мен Томас Аппелквист (неміс) шармонийдің, яғни шарм кваркынан және оның [[Антибөлшектер|антибөлшегінен]] тұратын — элементар бөлшектің бар екенін болжауда маңызды рөл атқарды. Тәжірибе жасаушылар бұл бөлшекті J/ψ мезон деп атады. 1974 жылдан 1977 жылға дейін Политцер Гарвард қоғамының стипендиясының иегері болды. Содан кейін [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық университетіне]] ауысып, теориялық физика профессоры болып жұмыс істейді. 1989 жылы ол «Семіз адам және сәби» фильмінде физик Роберт Сербердің ([[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысушы) рөлін сомдады. Сол фильмде Пол Ньюман генерал Лесли Гроувздың рөлін ойнады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * ''Х. Д. Политцер.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2005/12/f/ "Атрибуцияның күрделі мәселесі." Нобель дәрісі.] {{Wayback|url=http://ufn.ru/ru/articles/2005/12/f/|date=20111123133240}} . Успехи Физических Ғылымы (Физикалық ғылымдардағы жетістіктер), 175-том, 12-шығарылым, 2005 жылғы желтоқсан. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/ Нобель комитетінің веб-сайтынан алынған ақпарат.] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/|date=20180629211948}} {{In lang|en}} * [https://archive.today/20121211155551/http://www.slac.stanford.edu/spires/find/hep/www?rawcmd=ea+Politzer,+H+David Басылымдар тізімі] {{In lang|en}} * [http://theory.caltech.edu/people/politzer/ Дэвид Политцердің Caltech веб-сайтындағы парақшасы] {{Wayback|url=http://theory.caltech.edu/people/politzer/|date=20190827115849}} {{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Гарвард университеті түлектері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] tnkya61u7snqz2z83kgm45lgpchgq3v 0 778203 3589245 3577434 2026-04-21T15:02:05Z Nurkhan 13652 3589245 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Фрэнк Вильчек |Шынайы есімі = {{lang-en|Frank Wilczek}} |Суреті = FrankStockholm2004.jpg |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.05.1951 |Туған жері = {{Туғанжері|Минеола (Нью-Йорк)|Минеолада (Нью-Йорк)}}, Нью-Йорк, АҚШ |Ғылыми аясы = [[физика|физик]], [[профессор]], [[теориялық физика]], [[университет оқытушысы]] |Жұмыс орны = [[Массачусетс технологиялық институты]], [[Калифорния университеті, Санта-Барбара]], [[Лейден университеті]] | Альма-матер = [[Принстон университеті]], [[Чикаго университеті]], Martin Van Buren High School |Ғылыми жетекші = [[Дэвид Гросс]] |Марапаттары = {{Польша Республикасының алдында сіңірген еңбегі үшін орденінің командоры}}<br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2005]]) |Сайты = [https://frankawilczek.com frankawilczek.com] }} '''Фрэнк Вильчек''' ('''Вилчек''') ({{Lang-en|Frank Wilczek}}; [[15 мамыр]] [[1951 жыл|1951]],Минеола, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық теориялық [[Физика|физик]], 2004 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының лауреаты]] {{Efn|За «открытие [[Асимптотическая свобода|асимптотической свободы]] в теории сильных взаимодействий» — совместно с [[Гросс, Дейвид|Дейвидом Гроссом]] и [[Политцер, Дейвид|Дейвидом Политцером]].}}, [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтының]] профессоры, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] (1990) және Америка философиялық қоғамының (2005) мүшесі және [[Қытай ғылым академиясы|Қытай ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2021). == Өмірбаян == Минеолада [[Поляктар|поляк]]-[[Италиялықтар|итальян]] аралас отбасында дүниеге келген ол Куинс жалпы мектебінде, содан кейін Ван Бюрен мектебінде оқыды. Ол 1970 жылы [[Чикаго университеті|Чикаго университетінде]] математика бойынша бакалавр дәрежесін, 1972 жылы магистр дәрежесін және 1974 жылы [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] PhD дәрежесін алды, онда 1981 жылға дейін, [[Калифорния университеті, Санта-Барбара|яғни Санта-Барбарадағы Калифорния университетіне]] көшкенге дейін сабақ берді. 1989 жылдан 2000 жылға дейін Принстондағы Жетілдірілген зерттеулер институтында профессор болды. 2000 жылдан бастап [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтының]] Теориялық физика орталығында физика профессоры болып жұмыс істеді. Сондай-ақ, ол Санта-Барбарадағы Кавли теориялық физика институтында жұмыс істеді. [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі (1993), Америка ғылымды дамыту қауымдастығының (2000) және Америка физикалық қоғамының толық мүшесі, Польша ғылым академиясының шетелдік мүшесі. 1973 жылы ол Бетси Девайнге үйленді. Олардың — Эмити және Мира есімді екі баласы бар. * 2005 жылдың басында ол «Пенн мен Теллер: Өтірік!» комедиялық шоуының бір эпизодында пайда болды. Шоу елес аңшылары туралы болды, ал доктор Вильчек паранормальды [[Псевдоғылым|жалған ғылымды]] жоққа шығару үшін сарапшы ретінде шақырылды. * 2016 жылы ол Нобель сыйлығының лауреаттарының [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақырған хатына қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов, подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. * Вильчектің «Физиканың сұлулығы» кітабы «Барлық ғылым» бағдарламасының сарапшыларынан жоғары баға алды және осының арқасында тегін және заңды түрде жүктеп алуға қолжетімді болды <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vsenauka.ru/knigi/besplatnyie-knigi.html|title=Бесплатные книги|work=Всенаука|accessdate=2022-02-09|archivedate=2022-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220209131206/https://vsenauka.ru/knigi/besplatnyie-knigi.html}}</ref> . == Зерттеу == 1973 жылы Принстон университетінде Дэвид Гросспен бірге аспирант болып жұмыс істеген Вильчек асимптотикалық еркіндікті ашты, ол [[кварктер]] бір-біріне неғұрлым жақын болса, олардың арасындағы [[Күшті әсерлесу|күшті өзара әрекеттесу]] (немесе түс алмасу) соғұрлым әлсіз болады деп тұжырымдайды<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/44536|title=Frank Wilczek Interviewed by David Zierler|author=|work=aip.org|date=2020-08-03|publisher=|accessdate=2020-09-27|archivedate=2021-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210717085418/https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/44536}}</ref>. Кварктер бір-біріне өте жақын болған кезде, олардың арасындағы [[Күшті әсерлесу|ядролық күштер]] соншалықты әлсіз болады, сондықтан кварктер бос бөлшектер сияқты әрекет етеді. Дэвид Политцер де тәуелсіз түрде ашқан бұл теория [[Кванттық хромодинамика|кванттық хромодинамиканың]] дамуындағы маңызды қадам болды. Вильчек аксиондарды, аниондарды, асимптотикалық еркіндікті, [[Кварктер|кварк материясының]] түстің асқын өткізгіштік фазаларын және [[Кванттық өріс теориясы|кванттық өріс теориясының]] басқа да аспектілерін зерттеуге үлес қосты. Ол конденсацияланған материя физикасы мен [[Астрофизика|астрофизикадан]] бастап бөлшектер физикасына дейінгі ерекше кең ауқымды тақырыптар бойынша жұмыс істеді. '''Ғылыми қызығушылықтар''' * элементар бөлшектер физикасы: теориялық идеялар мен бақыланатын құбылыстар арасындағы байланыс * заттың мінез-құлқы: аса жоғары [[Температура|температуралар]], тығыздықтар және фазалық құрылымдар * элементар бөлшектер физикасын [[Космология|космологияға]] қолдану * конденсацияланған зат физикасында өріс теориясы әдістерін қолдану * [[Қара құрдым|қара құрдымдардың]] кванттық теориясы == Марапаттар мен құрметтер == * Макартур стипендиясы (1982) * Сакурай сыйлығы (1986) * Дирак медалі, Халықаралық теориялық физика орталығы (1994) * Лоренц медалі, Нидерланды Корольдік Ғылым академиясы (2002) * Кейс Вестерн Резерв Университетінің Michelson–Morley Award (2002) * Еуропалық физикалық қоғамның бөлшектер физикасы және жоғары энергия физикасы бойынша сыйлығы (2003) * Джулиус Эдгар Лилиенфельд сыйлығы, Америка физикалық қоғамы (2003) * Физика бойынша Нобель сыйлығы (2004) * Король Фейсал атындағы халықаралық сыйлық (2005) * Julius Wess-Preis (2008) * Ягеллон университетінің құрметті докторы (2012)<ref>{{Cite web|url=http://www.uj.edu.pl/uniwersytet/nagrody-i-wyroznienia/doktorzy-hc|title=Doktorzy honoris causa — UJ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2015-02-22|archivedate=2015-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150327213501/http://www.uj.edu.pl/uniwersytet/nagrody-i-wyroznienia/doktorzy-hc}}</ref> * Оскар Клейн медалі (2013) * Эсселер үшін сыйлық, Gravity Research Foundation (2014) * Lise Meitner Distinguished Lecture (2015) * Темплтон сыйлығы (2022) == Эсселер == '''Таңдаулы мақалалар (ағылш.)''' * [http://web.mit.edu/physics/papers/Quark%20Description%20of%20Hadronic%20Phases.pdf Адрондық фазалардың кварк сипаттамасы] {{Wayback|url=http://web.mit.edu/physics/papers/Quark%20Description%20of%20Hadronic%20Phases.pdf|date=20060724195634}} * [http://web.mit.edu/physics/papers/Continuity%20of%20Quark%20and%20Hadron%20Matter.pdf Кварк пен адрон материясының үздіксіздігі] {{Wayback|url=http://web.mit.edu/physics/papers/Continuity%20of%20Quark%20and%20Hadron%20Matter.pdf|date=20060724195653}} * [http://web.mit.edu/physics/papers/High%20Density%20Quark%20Matter%20and%20the%20Renormalization%20Group%20in%20QCD%20with%20Two%20and%20Three%20Flavors.pdf Екі және үш дәмі бар QCD-дегі жоғары тығыздықтағы кварк зат және ренормализация тобы.] {{Wayback|url=http://web.mit.edu/physics/papers/High%20Density%20Quark%20Matter%20and%20the%20Renormalization%20Group%20in%20QCD%20with%20Two%20and%20Three%20Flavors.pdf|date=20060724195706}} * [http://web.mit.edu/physics/papers/Color-Flavor%20Locking%20and%20Chiral%20Symmetry%20Breaking%20in%20High%20Density%20QCD.pdf Жоғары тығыздықтағы QCD-де түс дәмін түсіру және хиральды симметрияның бұзылуы] {{Wayback|url=http://web.mit.edu/physics/papers/Color-Flavor%20Locking%20and%20Chiral%20Symmetry%20Breaking%20in%20High%20Density%20QCD.pdf|date=20060724195640}} * [https://web.archive.org/web/20050417011357/http://web.mit.edu/physics/papers/Fermion%20Masses,%20Neutrino%20Oscillations,%20and%20Proton%20Decay%20in%20the%20Light%20of%20SuperKamiokande.pdf SuperKamiokande детекторындағы фермион массалары, нейтрино тербелістері және протонның ыдырауы] * [http://web.mit.edu/physics/papers/Quantum%20Field%20Theory.pdf Кванттық өріс теориясы] {{Wayback|url=http://web.mit.edu/physics/papers/Quantum%20Field%20Theory.pdf|date=20060724195627}} * [http://web.mit.edu/physics/papers/Riemann-Einstein%20Structure%20from%20Volume%20and%20Gauge%20Symmetry.pdf Көлем және калибрлік симметриядан алынған Риман-Эйнштейн құрылымы] {{Wayback|url=http://web.mit.edu/physics/papers/Riemann-Einstein%20Structure%20from%20Volume%20and%20Gauge%20Symmetry.pdf|date=20060724195712}} * [http://web.mit.edu/physics/papers/A%20Chern-Simons%20Effective%20Field%20Theory%20for%20the%20Pfaffian%20Quantum%20Hall%20State.pdf Пфаффиан кванттық Холл күйі үшін Черн — Саймонс тиімді өріс теориясы] {{Wayback|url=http://web.mit.edu/physics/papers/A%20Chern-Simons%20Effective%20Field%20Theory%20for%20the%20Pfaffian%20Quantum%20Hall%20State.pdf|date=20060724195647}} '''Кітаптар''' * ''Бөлшек'' ''статистика және Анионның асқын өткізгіштігі'', 1990 * ''Физикадағы геометриялық фазалар'' / Fractional Statistics and Anyon Superconductivity, 1990 * ''Гармонияларды аңсау: Қазіргі физикадағы тақырыптар мен вариациялар'' / Longing for the Harmonies: Themes and Variations in Modern Physics, 1989 * ''Фантастикалық шындықтар: 49 ақыл-ой саяхаты және Стокгольмге саяхат /'' Fantastic Realities: 49 Mind Journeys And a Trip to Stockholm, 2006 * ''Вакуум музыкасы'' / La musica del vuoto, 2007 * ''Болмыстың жеңілдігі: Масса, Эфир және Күштердің бірігуі'' / The Lightness of Being: Mass, Ether, and the Unification of Forces, 2008 * Ф. Вильчек ''Әдемі сұрақ. Табиғаттың терең'' ''құрылымын'' ''табу'' ( A Beautiful Question. Finding Nature’s Deep Design, Allen Lane, 2015, <nowiki>ISBN 9781846147012</nowiki> және <nowiki>ISBN 1846147018</nowiki>)<ref>[https://www.popmech.ru/design/235763-kniga-nedeli-krasota-fiziki-postigaya-ustroystvo-prirody/ Книга недели: «Красота физики. Постигая устройство природы»] {{Wayback|url=https://www.popmech.ru/design/235763-kniga-nedeli-krasota-fiziki-postigaya-ustroystvo-prirody/|date=20171212193213}}. Популярная Механика. 29 января 2016.</ref>. * Ф. Вильчек. ''Нәзік физика. Масса, эфир және әмбебап күштердің бірігуі'' == Сондай-ақ қараңыз ==  {{col-begin}} {{col-3}} * [[Асимптотикалық еркіндік]] * [[Бірыңғай өріс теориясы]] * [[Кванттық хромодинамика]] * [[Космология]] * [[Нейтрондық жұлдыз]] {{col-3}} * [[Ғаламатжұлдыз]] * [[Қара құрдым]] * [[Аксион]] * [[Қара материя]] * [[WIMP]] {{col-3}} * [[Кванттық сан]] * [[Солитон]] * [[Статистикалық пермутация]] * [[Бөлшектік статистика]] * [[Холл эффектісі]] {{col-end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * ''Ф. А. Вильчек.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2005/12/g/ «Асимптотикалық еркіндік: Парадокстардан парадигмаларға дейін». Нобель дәрісі.] {{Wayback|url=http://ufn.ru/ru/articles/2005/12/g/|date=20090303065617}} * [http://nobelprize.org/physics/laureates/2004/ Нобель комитетінің веб-сайтынан алынған ақпарат.] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/physics/laureates/2004/|date=20081201122226}} .{{In lang|en}} * [http://web.mit.edu/physics/facultyandstaff/faculty/frank_wilczek.html Фрэнк Вилчектің MIT-тегі басты беті] {{Wayback|url=http://web.mit.edu/physics/facultyandstaff/faculty/frank_wilczek.html|date=20140906152416}} {{In lang|en}} * [http://arxiv.org/find/hep-ph/1/au:+Wilczek_F/0/1/0/all/0/1 Wilczek-тің ArXiv ғы мақалалары] {{Wayback|url=http://arxiv.org/find/hep-ph/1/au:+Wilczek_F/0/1/0/all/0/1|date=20200609131451}} {{In lang|en}} * [http://www.slac.stanford.edu/spires/find/hep/www?rawcmd=find+a+wilczek%2Cf&FORMAT=WWW&SEQUENCE= Вильчектің SLAC дерекқорындағы ғылыми мақалалары] {{In lang|en}} * [https://web.archive.org/web/20030824073148/http://mitworld.mit.edu/video/78/ Әлемдегі сандық рецепт. Фрэнк Вилчектің бейнедәрісі] {{In lang|en}} * [http://www.sciencewatch.com/interviews/frank_wilczek1.htm Вильчек аниондар және асқын өткізгіштік туралы] {{Wayback|url=http://www.sciencewatch.com/interviews/frank_wilczek1.htm|date=20050216093804}} {{In lang|en}} * [http://betsydevine.com/blog/category/nobel/ Вильчек отбасының Нобель шытырман оқиғалары туралы блогы] {{Wayback|url=http://betsydevine.com/blog/category/nobel/|date=20110930193306}} {{In lang|en}} [[Санат:Философия докторлары]] [[Санат:Қытай ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Чикаго университеті түлектері]] [[Санат:Принстон университеті түлектері]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] 1jvzepyslaikpdi5zeds6gct2nugp0g 0 778204 3589246 3577436 2026-04-21T15:02:22Z Nurkhan 13652 3589246 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Рой Глаубер |Шынайы есімі = {{lang-en|Roy Jay Glauber}} |Суреті = Roy Glauber Dec 10 2005.jpg |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.9.1925 |Туған жері = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 26.12.2018 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Ньютон (Массачусетс)|Ньютонда (Массачусетс)}}, [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[теориялық физика]] |Жұмыс орны = [[Гарвард университеті]] | Альма-матер = [[Гарвард университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Джулиан Швингер]] |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2005]]) }} '''Рой Джей Глаубер''' ({{Lang-en|Roy Jay Glauber}}, [[1 қыркүйек]] [[1925 жыл|1925]], [[Нью-Йорк]] — [[26 желтоқсан]] [[2018 жыл|2018]], [[Ньютон (Массачусетс)|Ньютон]], [[Массачусетс]]) — американдық теориялық физик және 2005 жылы «оптикалық [[Когеренттік|когеренттіктің]] кванттық теориясына қосқан үлесі үшін» [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] иегері. Көптеген жылдар бойы [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] физика профессоры болды. == Өмірбаян == [[Аустрия-Мажарстан|Аустрия-Мажарстан империясы]] мен [[Пруссия|Пруссияда]] (әкесі жағынан) және [[Ресей империясы|Ресейде]] (анасы жағынан) тамыр жайған еврей отбасынан шыққан. Ол Нью-Йорк қаласындағы Бронкс ғылыми мектебін, әйгілі мемлекеттік арнайы мектепті бітірді. 1941 жылдан бастап [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридждегі]] (АҚШ) Гарвард университетінде оқыды. Екінші курстан бастап [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысып, атом бомбасының критикалық массасын есептеді. Жобаға екі жыл қатысқаннан кейін ол оқуын жалғастырып, Гарвард университетінде [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] (1946) және докторлық (1949) дәрежесін алды. 1976 жылдан бастап Гарвардта профессор болып жұмыс істейді. Жылдар бойы ол [[CERN]], Лейден университетінде және [[Париж|Париждегі]] Франс колледжінде уақытша қызметтер атқарды. 2016 жылы ол [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді [[Гендік модификацияланған ағза|генетикалық түрлендірілген организмдерге]] қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Еңбектер == Кванттық оптика саласындағы зерттеулер. [[Когеренттік|Когерентті]] сәулеленудің математикалық сипаттамасын жасады. Сығылған жарық ұғымын енгізді. Сондай-ақ жоғары энергиялы бөлшектер мен [[Адрон|адрондардың]] соқтығысуын зерттеді. 2005 жылы ол физика бойынша Нобель сыйлығының жартысын алды. Қалған жартысы Джон Холл мен Теодор Ханшқа берілді. == Марапаттар және мүшеліктер == * Гуггенхайм стипендиясы (1957, 1972)<ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/roy-j-glauber/|title=Roy J. Glauber|author=|work=John Simon Guggenheim Foundation|date=|publisher=gf.org|lang=en|accessdate=2019-04-17|archivedate=2019-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190417110241/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/roy-j-glauber/}}</ref> * Макс Борн сыйлығы (1985) * Альберт Михельсон медалі (1985) * [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1988)<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/8938.html|title=Roy Glauber|author=|work=|date=|publisher=nasonline.org|lang=en|accessdate=2019-04-17|archivedate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190322192411/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/8938.html}}</ref> * Математикалық физика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы (1996) * Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі (1997) <ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/roy-glauber-11496/|title=Roy Glauber|author=|work=Royal Society|date=|publisher=royalsociety.org|lang=en|accessdate=2019-04-17|archivedate=2019-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190411005254/https://royalsociety.org/people/roy-glauber-11496/}}</ref> * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2005) * Уиллис Лэмб сыйлығы (2006) * Ғылыми зерттеулер жөніндегі Жоғарғы кеңестің алтын медалі (2008) * [[Шнобель сыйлығы]] комитетінде ''сыпырғыш сақтаушысы'' қызмет етті, марапаттау рәсімінен кейін қағаз ұшақтарды сыпыруға жауапты болды. == Таңдамалы басылымдар == * Glauber R.J. Quantum theory of optical coherence: Selected papers and lectures. — Wiley, 2007. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Scully M.O.'', Prasad S. Roy Glauber (1925–2018) // Science. — 2019. — Vol. 363. — P. 698. — doi:10.1126/science.aaw7706. * ''Haake F., Lewenstein M.'' Roy Jay Glauber in memoriam // Nature Photonics. — 2019. — Vol. 13. — P. 299-301. — doi:10.1038/s41566-019-0420-8. == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20120410112418/http://www.physics.harvard.edu/people/facpages/glauber.html Гарвард университетінің веб-сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2005/glauber/ Нобель сайтындағы ақпарат]{{In lang|en}} [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Гарвард университеті түлектері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] ggjexlpdbpac6sc4cgaoloverje97ti 0 778210 3589247 3576535 2026-04-21T15:02:43Z Nurkhan 13652 3589247 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джон Холл |Шынайы есімі = John Lewis «Jan» Hall |Суреті = John L. Hall.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.8.1934 |Туған жері = {{Туғанжері|Денвер|Денверде}}, [[Колорадо]] , [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = [[Ұлттық стандарттар және технологиялар институты (АҚШ) | Ұлттық стандарттар және технологиялар институты]] | Альма-матер = [[Карнеги технологиялық институты]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2005]]) |Сайты = [https://experts.colorado.edu/display/fisid_103891 experts.colorado.edu/display/fisid_103891] }} '''Джон Льюис «Ян» Холл''' ({{Lang-en|John Lewis "Jan" Hall}}; [[21 тамыз]] [[1934 жыл|1934]], [[Денвер]], [[Колорадо]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық физик, [[Теодор Хенш]]пен бірлесіп, «жоғары дәлдіктегі лазерлік спектроскопияны дамытуға және оптикалық жиілік стандарттарындағы жарық ығысуын дәл есептеу техникасына қосқан үлесі үшін» [[2005 жыл|2005 жылы]] [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды. [[Карнеги Меллон Университеті|Карнеги технологиялық институтында]] (''Carnegie Institute of Technology'') бакалавр ([[1956 жыл|1956]]), магистр ([[1958 жыл|1958]] ) және докторлық ([[1961 жыл|1961]]) дәрежесін алды. Постдокторантуралық зерттеуін Ұлттық стандарттар және технологиялар университетінде аяқтады, сонда [[1962 жыл|1962 жылдан]] [[2004 жыл|2004 жылы]] зейнетке шыққанға дейін жұмыс істеді. [[1967 жыл|1967 жылдан]] бастап [[Боулдер (Колорадо)|Боулдердегі]] Колорадо университетінде дәріс оқыды. == Марапаттар == * 1984 — Таунс сыйлығы * 1988 — Дэвиссон−Джермер сыйлығы * 1991 — Фредерик Айвс медалі * 1992 — Einstein Prize for Laser Science * 1993 — Лазерлік физика бойынша Артур Шоулоу сыйлығы * 2002 — Макс Борн сыйлығы * 2005 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace|Greenpeace ұйымын]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымын]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Cite web|lang=en|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2005/hall/biographical/|title=John L. Hall Biographical|author=|work=NobelPrize.org|description=Нобель комитетінің веб-сайтынан ақпарат|accessdate=2020-08-05}} * [http://ufn.ru/ru/articles/2006/12/i/ ''Дж. Л. Холл''. «Определение и измерение оптических частот: перспективы оптических часов — и не только». Нобелевская лекция] // Успехи физических наук, 176-том, 12-шығарылым, 2006 жылғы желтоқсан [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] 6asosy1hkpznl43od5ljngj3mo5fut8 0 778212 3589262 3577446 2026-04-21T15:45:17Z Nurkhan 13652 3589262 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Теодор Вольфганг Хенш |Шынайы есімі = {{lang-de|Theodor Wolfgang Hänsch}} |Суреті = Theodor W Haensch.jpg |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 30.10.1941 |Туған жері = {{Туғанжері|Гейдельберг|Гейдельбергте}}, [[Германия]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|Германия}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = | Альма-матер = [[Гейдельберг университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = [[Карл Виман]], [[Иммануил Блох]] |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2005 жыл ғылымда|2005]]) {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{ГФР алдындағы қызметі үшін орденінің Үлкен Офицерлік Кресті}}{{!!}}{{ГФР алдындағы қызметі үшін орденінің офицері}}{{!!}}{{«Pour le Mérite» (Пруссия) ордені}} {{!}}} | Сайты = }} '''Теодор Вольфганг Хенш''' ({{Lang-de|Theodor Wolfgang Hänsch}}; [[30 қазан]] [[1941 жыл|1941]], [[Гейдельберг]], [[Германия]]) — [[Германия|неміс]] [[Физика|физигі]] және Макс Планк атындағы Кванттық оптика институтының ([[Мюнхен]] маңындағы Гархинг) директорларының бірі. Гейдельберг университетінде диссертация қорғаған. [[2005 жыл|2005 жылы]] [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] «лазерлік дәлдік спектроскопиясын дамытуға қосқан үлесі, соның ішінде оптикалық жиілік стандарттарындағы (оптикалық жиілік тарақтары) жарықтың ығысуын дәл есептеу әдістері үшін» берілді. Ол сыйлықтың жартысын американдық ғалым [[Джон Холл (физик)|Джон Холлмен]] бөлісті (қалған жартысын [[Рой Глаубер|Рой Глауберге]] берді). == Марапаттар == * 1983 — Комсток сыйлығы * 1986 — Альберт Михельсон медалі * 1989 — Лейбниц сыйлығы * 1989 — Король Фейсал атындағы халықаралық сыйлық * 1996 — Лазерлік физика бойынша Артур Шоулоу сыйлығы * 2001 — Маттеуччи медалі * 2001 — Кванттық электроника және оптика саласындағы сыйлық * 2005 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] * 2005 — Фредерик Айвс медалі * 2005 — Отто Ган сыйлығы * 2006 — Рудольф Дизель медалі * 2012 — Вильгельм Экснер медалі == Сілтемелер == * ''Т. В. Ханш.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2006/12/j/ «Дәлдікке деген құштарлық». Нобель дәрісі] // Физикалық ғылымдардағы жетістіктер, 176-том, 12-шығарылым, 2006 жылғы желтоқсан * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2005 Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] [[Санат:Маттеуччи медалінің иегерлері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Германия физиктері]] [[Санат:Pour le Mérite орденінің иегерлері]] [[Санат:ГФР сіңірген еңбегі үшін орденінің офицерлері]] [[Санат:Гейдельберг университеті оқытушылары]] [[Санат:Стэнфорд университеті оқытушылары]] [[Санат:Физиктер]] qis1s601b7itw6z6ofj6w160ds11gyi 0 778224 3589263 3577457 2026-04-21T15:45:29Z Nurkhan 13652 3589263 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джон Кромвелл Мазер |Шынайы есімі = {{lang-en|John Cromwell Mather}} |Суреті = John-C-Mather.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Джон Мазер в NASA |Туған күні = 7.8.1946 |Туған жері = {{Туғанжері|Роанок|Роанокте (Виргиния)}} ([[Виргиния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) |Ғылыми аясы = [[астрофизика]] |Жұмыс орны = |Альма-матер = [[Суортмор-колледж]],<br>[[Калифорния университеті, Беркли]] |Ғылыми жетекші = |Знаменитые ученики = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2006 жыл ғылымда|2006]]) | Сайты = }} '''Джон Кромвелл Мазер''' ({{Lang-en|John Cromwell Mather}}; [[7 тамыз]] [[1946 жыл|1946]], Роанок, [[Вирджиния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық физик, [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының лауреаты]] (2006){{Efn|«[[реликті сәулелену]]дің энергия спектрінің [[анизотропия]]сы мен [[абсолют қара дене|қара дене құрылымын]] ашқаны үшін» ([[Джордж Смут]]пен бірлесіп).}}. [[НАСА|NASA]]-ның Годдард ғарыштық ұшу орталығында жұмыс істеді. [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеймс Уэбб ғарыштық телескопының]] жетекші ғалымы. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (1997) және Америка философиялық қоғамының (2023<ref>{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2023|title=The American Philosophical Society Welcomes New Members for 2023|accessdate=2023-05-20|archivedate=2023-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230520080231/https://www.amphilsoc.org/blog/american-philosophical-society-welcomes-new-members-2023}}</ref>) мүшесі. == Өмірбаян == * 1968 — Суортмор колледжінің физика [[Бакалавр дәрежесі|бакалавры]] * 1974 — [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінің]] физика ғылымдарының [[PhD-доктор|докторы]] === COBE жобасына қатысу === [[Сурет:COBE_cmb_fluctuations.png|солға|нобай|COBE спутнигімен өлшенген реликті сәулеленудің температуралық ауытқуларының картасы.]] COBE жобасы 1000-нан астам адамды қамтыған тамаша командалық жұмыс болды. Джон Мазер бүкіл жобаны үйлестірді және CMB спектрінің қара дене спектрі екенін анықтаған экспериментке жауапты болды. Джордж Смут сәулелену температурасының шағын ауытқуларын өлшеуге жауапты болды. == Кітап == Джон Мазердің Джон Бослоумен бірлесіп жазған «Бірінші жарық: Әлемнің шығуына ғылыми саяхаттың шынайы тарихы» кітабы 1996 жылы жарық көрді және баспагерлер мен қызығушылық танытқан көпшілік арасында үлкен резонанс тудырды. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол [[Greenpeace|Greenpeace ұйымын]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымын]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|lang=en|date=2016-06-29|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов, подписавших письмо|lang=en|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Марапаттар == * 1993 — астрофизика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы <ref>{{Cite web|url=https://aas.org/grants/awards.php#heineman|title=Dannie Heineman Prize for Astrophysics|lang=en|accessdate=2015-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222143439/http://www.aas.org/grants/awards.php#heineman|archivedate=2010-12-22}}</ref> * 1995 — Джон Скотт медалі * 1996 — Рамфорд сыйлығы * 1999 — Бенджамин Франклин медалі * 2006 — Грубер сыйлығы * 2006 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://astrophysics.gsfc.nasa.gov/staff/CVs/John.Mather/ Джон Мазердің NASA Годдард орталығының сайтындағы парақшасы]{{In lang|en}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2006/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] t381w5dx60xtybriwt9arpwyyel8rfx 0 778229 3589264 3577459 2026-04-21T15:45:45Z Nurkhan 13652 3589264 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джордж Фицджеральд Смут третий |Шынайы есімі = {{lang-en|George Fitzgerald Smoot III}} |Суреті = George_Smoot.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Джордж Смут 2006 жылдың 3 қазанында Нобель сыйлығын алғанын тойлауда |Туған күні = 20.2.1945 |Туған жері = [[Юкон (Флорида)|Юкон]], [[Флорида]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 18.9.2025 |Қайтыс болған жері = 7-ші аудан, [[Париж]] |Жұмыс орны = | Альма-матер = |Ғылыми жетекші = {{аударылмаған 3|David H. Frisch||en|David H. Frisch}} |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[Эрнест Лоуренс сыйлығы]] (1994) <br> [[Альберт Эйнштейн медалі]] (2003) <br> [[Грубер сыйлығы]] (2006) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2006) <br> [[Эрстед медалі]] (2009) | Сайты = http://physics.berkeley.edu/people/faculty/george-smoot-iii }} '''Джордж Фицджералд Смут III''' ({{Lang-en|George Fitzgerald Smoot III}}; [[20 ақпан]] [[1945 жыл|1945]], Юкон, [[Флорида]] — [[18 қыркүйек]] [[2025]], 7-ші округ, [[Париж]]) — американдық [[Астрофизика|астрофизик]] және [[Космология|космолог]], [[2006 жыл|2006 жылы]] [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] ([[Джон Кромвелл Мазер|Джон К. Мазермен]] бірге) «[[Ғарыш микротолқынды фоны|ғарыштық фон сәулеленуінің]] энергетикалық спектрінің [[Анизотропия|анизотропиясы]] мен [[Абсолют қара дене|қара дене құрылымын]] ашқаны үшін» жеңіп алды. [[Калифорния университеті, Беркли|Калифорния университетінің Берклидегі]] физика профессоры болды. Оның реликті сәулелену бойынша жұмысы [[Жойқын жарылыс|Үлкен жарылыс]] теориясын растады. == Өмірбаян == [[Массачусетс технологиялық институты|MIT-ке]] келмес бұрын Смут математиканы оқыды, бірақ 1966 жылы физика және математика бойынша қос [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін алды. 1970 жылы ол элементар бөлшектер физикасы бойынша [[PhD-доктор|докторлық дәрежесін]] алды. Содан кейін ол космологияға ауысып, Беркли Лоуренс ұлттық зертханасына ауысты, онда ол [[Луис Альварес|Луис Альвареспен]] бірге [[HAPPE]], онда [[Жер атмосферасы|Жердің жоғарғы атмосферасындағы]] [[Антизат|антиматерияны]] [[Стратосфера|стратосфералық]] шардың көмегімен анықтау үшін, оның болуы қабылданбаған [[Стационарлы Әлем теориясы|ғаламның тұрақты күй моделін]] болжаған болатын, экспериментінде бірлесіп жұмыс істеді. Содан кейін Смут [[Арно Аллан Пензиас|Арно Пензиас]] пен [[Роберт Вудро Вильсон|Роберт Уилсон]] ашқан [[Ғарыш микротолқынды фоны|реликті сәулеленуді]] зерттеуге көшті. Сол кезде ғаламның құрылымы шешілмеген күйінде қалды. Кейбір модельдер ғаламның айналуы керек деп болжады, бұл бақылау бағытына байланысты реликті сәулелену температурасында көрініс табады. Альварес пен Ричард Мюллердің көмегімен Смут реликті сәулеленудегі екі бағыт арасындағы температура айырмашылығын 60 градус қашықтықта өлшей алатын дифференциалды [[радиометр]] жасап шығарды. Локхид U-2 ұшағына орнатылған бұл құрал ғаламның жалпы айналу жылдамдығы нөлге тең екенін (құралдың өлшеу дәлдігі шегінде) анықтауға көмектесті. Сондай-ақ, құрал реликті сәулелену температурасының [[диполь]] тәрізді өзгерісін анықтады, бұл Жердің реликті сәулелену шығаратын бетке қатысты қозғалысына байланысты [[Доплер эффекті|Доплер эффектісінің]] салдары ретінде түсіндірілді, [[Ғарыш микротолқынды фоны|бұл соңғы шашыраудың беті]] деп те аталады. Бұл Допплер эффектісі Күннің (бүкіл [[Құс жолы]] сияқты) қозғалмайтындығынан, керісінше соңғы шашыраудың бетіне қатысты шамамен 600 [[Километр|км]]/[[Секунд|с]] жылдамдықпен қозғалатындығынан туындайды. Бұл қозғалыс, ең алдымен, біздің [[галактика]] мен белгілі бір массалық шоғыр — Ұлы аттрактор арасындағы [[Гравитация|гравитациялық тартылыс күшімен]] байланысты. Ол 2025 жылы 18 қыркүйекте, 80 жасында, [[Париж|Париждегі]] үйінде қайтыс болды. == Қызықты фактілер == * «[[Үлкен жарылыс теориясы (телесериал)|Үлкен жарылыс теориясының»]] екі эпизодында — 2-маусым, 17-бөлім және 12-маусым, 18-бөлімінде өзі рөліне түсті. * Джордж Смут 2010 жылдан бері [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінде]] профессор болып жұмыс істеді, онда ол 2011 жылдың қараша айынан бастап Экстремалды Әлем зертханасын басқарды<ref>[http://www.msunews.ru/news/2850/ Первая лекция Джорджа Смута в МГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121126141556/http://www.msunews.ru/news/2850/ |date=2012-11-26 }}.</ref>. * 2013 жылы Смут [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ ұлттық университетінің]] құрметті докторы атанды<ref>[http://www.kaznu.kz/ru/3/news/one/5593/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029195531/http://www.kaznu.kz/ru/3/news/one/5593/ |date=2013-10-29 }}.</ref> * Оливердің немере ағасы Оливер Смут та MIT-те оқып жүрген кезде, Оливердің бойы смуттың өлшем бірлігі ретінде таңдалды. == Әлеуметтік іс-шаралар == 2016 жылы ол Нобель сыйлығының лауреаттарының [[Greenpeace]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақырған ашық хатына қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-11-06|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-11-06|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-11-06|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref>. == Таңдалған басылымдар == * ''Smoot G.F., Gorenstein M.V., Muller R.A.'' Detection of anisotropy in the cosmic blackbody radiation // Physical Review Letters. — 1977. — Vol. 39. — P. 898-901. — doi:10.1103/PhysRevLett.39.898. * ''Smoot G.F.'' et al. Structure in the COBE Differential Microwave Radiometer First-Year Maps // Astrophysical Journal Letters. — 1992. — Vol. 396. — P. L1-L5. — doi:10.1086/186504. * ''Smoot G.F.'', Davidson K. Wrinkles in Time: The Imprint of Creation. — William Morrow, 1994. — <nowiki>ISBN 0-380-72044-2</nowiki>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * ''Scott D., Silk J., Broadhurst T.'' George Smoot obituary: Charismatic cosmologist who revealed ripples in the Big Bang’s afterglow // Nature. — 2025. — Vol. 647. — P. 854. — doi:10.1038/d41586-025-03719-9. == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2006 Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * Лоуренс Беркли ұлттық зертханасының сайтындағы [http://aether.lbl.gov/www/personnel/Smoot-bio.html өмірбаян]{{In lang|en}} [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Флоридада туғандар]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] bs8dyw9coxxh2tgpt1jh904lwi96680 0 778285 3589266 3578304 2026-04-21T15:46:11Z Nurkhan 13652 3589266 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Петер Грюнберг |Шынайы есімі = {{lang-de|Peter Andreas Grünberg}} |Суреті = Peter Gruenberg 01.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 18.5.1939 |Туған жері = {{Туғанжері|Пльзень|Пльзенде}}, [[Богемия және Моравия протектораты]] |Қайтыс болған күні = 7.4.2018 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Юлих|Солтүстік Рейн-Вестфалияда}}, [[Германия]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Германия|2018}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{ГФР алдындағы қызметі үшін Үлкен Крест кавалері}}{{!!}}{{Солтүстік Рейн-Вестфалия алдындағы қызметі үшін орден}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2007]]) {{!}}} }} '''Петер Андреас Грюнберг''' ({{Lang-de|Peter Andreas Grünberg}}; [[18 мамыр]] [[1939 жыл|1939]], [[Пльзен]], қазіргі [[Чехия]] — [[7 сәуір]] [[2018 жыл|2018]], [[Юлих]], [[Германия]] ) — қатты дене физикасына маманданған [[Германия|неміс]] физигі. Танымал жаңалығы — алып магниторезистенция эффектісі (АМЭ), сол үшін ол 2007 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығына]] ие болды ([[Альбер Ферт|Альбер Фертпен]] бөлісті). == Өмірбаян == Германияға көшкеннен кейін, Грюнберг ата-анасымен бірге [[Гессен|Гессендегі]] [[Лаутербах|Лаутербахта]] тұрды. 1959 жылы университетке түсу емтихандарын (Abitur) тапсырды. 1962 жылдан бастап [[Иоганн Вольфганг Гёте атындағы Франкфурт университеті|Франкфурт университетінде]] және Дармштадт техникалық университетінде оқыды. 1966 жылдан 1969 жылға дейін Грюнберг профессор Штефан Хюффнердің «Кейбір сирек кездесетін жер гранаттарының спектроскопиялық зерттеулері» тақырыбында аспирантурасын бітіріп, 1969 жылы [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алып, диссертациясын қорғады. Содан кейін ол [[Оттава|Оттавадағы]] Карлтон университетінде үш жыл жұмыс істеді. 1972 жылдан бастап Юлих зерттеу орталығында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 2004 жылы зейнетке шыққаннан бері Грюнберг Юлих қатты денелерді зерттеу институтының электрондық қасиеттер бөлімінде шақырылған ғалым болып жұмыс істеді. == Еңбектер == Грюнберг жұқа қабықшалардың магниттік қасиеттерін зерттеген алғашқылардың бірі болды. Зерттеудің бұл саласы материалдардың [[Спин|спиндік]] қасиеттерін зерттейді және [[Спинтроника|спинтроник]] деп аталады. Бұл зерттеудің нәтижелері жаңа, кішірек электрондық құрылғылардың жасалуына әкелді. 1986 жылы Грюнберг [[темір]] және [[хром]] қабаттарындағы антиферромагниттік байланысты ашты. 1987 жылдың соңында Грюнберг [[Альбер Ферт|Альбер Фертпен]] бір мезгілде дерлік алып магниторезистенция әсерін ашты, бұл 1990 жылдардың соңында қатты диск жетектерінің сақтау сыйымдылығын айтарлықтай арттыруға мүмкіндік берді. 2007 жылдан бастап оқу/жазу тақырыптарының көпшілігінің жұмыс принципі осы әсерге негізделген. Патенттерді пайдалануға лицензиялар үшін төлемдер (DE 3.820.475 «Жұқа ферромагниттік қабаты бар магниттік өріс сенсорлары» патентінен бастап, өтінім күні 16.06.1988) Юлихтегі институттың банк шотына түседі және екі таңбалы миллиондарды құрайды. == Марапаттар мен атақтары == * Жаңа материалдарға арналған халықаралық сыйлық (1994) * Еврофизика сыйлығы (1997) * Физика бойынша Вольф сыйлығы (2006/7) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2007) * Жапония сыйлығы (2007) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [[Юлих]] зерттеу орталығының сайтындағы [https://web.archive.org/web/20071025154304/http://www.fz-juelich.de/portal/gruenberg өмірбаян]{{In lang|de}} * Грюнбергтің Phys. Rev. B журналындағы АМЭ сипаттайтын [http://prola.aps.org/abstract/PRB/v39/i7/p4828_1 мақаласы]. (Мақала тегін қолжетімді) * ''П. А. Грюнберг'' . [http://ufn.ru/ru/articles/2008/12/g/ «Спин толқындарынан алып магниторезистенцияға дейін және одан да жоғары». Нобель дәрісі], Физика Успехи, 178-том, 12-шығарылым, 2008 жылғы желтоқсан. [[Санат:Германия физиктері]] [[Санат:Кёльн университетінің түлектері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] sr95djrpfo345njzio7wbkfzlt5c95k 0 778286 3589265 3578362 2026-04-21T15:45:57Z Nurkhan 13652 3589265 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Альбер Ферт |Шынайы есімі = {{lang-fr|Albert Fert}} |Суреті = Albert_fert_15_janvier_2009_Spintronique_Paris_Descartes.JPG |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 7.3.1938 |Туған жері = {{Туғанжері|Каркасон|Каркасонда}}, [[Франция]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Франция}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = | Альма-матер = [[Жоғары қалыпты мектеп (Париж)|Жоғары қалыпты мектеп]], [[Париж университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Құрмет легионы орденінің ұлы офицері}}{{!!}}{{Құрмет легион орденінің командоры}}{{!!}}{{Құрмет орденінің ұлы офицері (Франция)}} {{!}}} {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] [[2007 жылы]] <br/> {{Вольф сыйлығы (физика)|2006/07}} | Сайты = }} '''Альбер Ферт''' ({{Lang-fr|Albert Fert}};<ref>Дұрыс айтылуы - Альбер Ферт, {{Cite web|url=http://www.univ-nantes.fr/1192438719064/0/fiche___document/|title=Interview d'Albert Fert, prix Nobel de Physique 2007|publisher=Université de Nantes|accessdate=2011-07-01|description=2007 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Альбер Фертпен бейнесұхбат|lang=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119150425/http://www.univ-nantes.fr/1192438719064/0/fiche___document/|archivedate=2012-01-19}} қараңыз.</ref> [[7 наурыз]] [[1938 жыл|1938]], [[Каркассонн|Каркасон]], [[Франция]]) — француз физигі және мұғалімі. Оның ең танымал жаңалығы — алып магниторезистенттілік әсері, ол үшін 2007 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығына]] ие болды ([[Петер Грюнберг|Петер Грюнбергпен]] бөлісті). == Өмірбаян == 1962 жылы Ферт [[Париж|Париждегі]] Жоғарғы қалыпты Мектепті бітірді, ал 1963 жылы Париж университетінде магистр дәрежесін алды. 1970 жылы ол Париж-Сьюд университетінде физика бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды, онда ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1988 жылы Ферт темір мен хром қабатындағы алып магниторезистік әсерді ашты. == Марапаттар == * Жаңа материалдарға арналған халықаралық сыйлық (1994) * Еврофизика сыйлығы (1997) * Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының алтын медалі (2003) * Физика бойынша Вольф сыйлығы (2006/7) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2007) * Жапония сыйлығы (2007) * SEP Үлкен алтын медалі (2008) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://ufn.ru/ru/articles/2008/12/f/ Спинтрониканың пайда болуы, дамуы және болашағы.] Ферттің Нобель дәрісі [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] 7qbjopue8e8w1eucvx2xd0422xzqg9k 0 778315 3589287 3577513 2026-04-21T15:54:26Z Nurkhan 13652 3589287 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Райнхард Генцель |Шынайы есімі = {{lang-de|Reinhard Genzel}} |Суреті = Reinhard_Genzel.jpg |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 24.3.1952 | Туған жері = |Ғылыми аясы = [[Инфрақызыл астрономия|инфрақызыл]] және [[субмиллиметрлік]] астрономия |Жұмыс орны = [[Макс Планк атындағы Жерден тыс физика институты]] <br> [[Мюнхен Людвиг Максимилиан университеті]] <br> [[Калифорния университеті, Беркли]] |Ғылыми дәрежесі = {{PhD|физика}}, 1978 <br> {{PhD|радиоастрономия}}, 1978 |Альма-матер = [[Фрайбург университеті]] <br> [[Бонн университеті]] |Ғылыми жетекші = |Знаменитые ученики = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль|2020}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2020) {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{ГФР Құрмет орденімен марапатталған жұлдызы бар Үлкен Крест кавалері}}{{!!}}{{ Ғылым мен өнердегі жетістіктері үшін Бавариялық Максимилиан ордені (1980 жылдан бастап)}}{{!!}}{{«Pour le Mérite» ордені (азаматтық тап)}} {{!}}} {{Қатар|{{Шао сыйлығының медалі}}}} * [[Лейбниц сыйлығы]] (1990) * [[Бальзан сыйлығы]] (2003) * {{Iw|Штерн – Герлах медалі|Штерн – Герлах медалі ||Stern–Gerlach Medal}} (2003) * [[Альберт Эйнштейн медалі]] (2007) * [[Карл Шварцшильд медалі]] (2011) * [[Крафорд сыйлығы]] (2012) * {{Iw|Тихо Браге сыйлығы|Тихо Браге сыйлығы||Tycho Brahe Prize}} (2012) * [[Харви сыйлығы]] (2014) * [[Гершель медалі]] (2014) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = |Викитека = |Commons = }} '''Райнхард Генцель''' ({{Lang-de|Reinhard Genzel}}; [[24 наурыз]] [[1952 жыл|1952]], [[Бад-Хомбург|Бад-Гомбург]], [[Германия|ГФР]]) — неміс астрофизигі. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (2020)<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Physics 2020|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary/|accessdate=2020-10-06|work=NobelPrize.org|lang=en|archivedate=2020-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009135742/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary//}}</ref>. Ол Леополдин (2002) және Франция ғылым академиясының (1998) мүшесі, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2000) және Лондон Корольдік қоғамының (2012) шетелдік мүшесі. == Өмірбаян == Қатты дене физикасы профессоры Людвиг Генцельдің ұлы (1922—2003). Фрайбург университетінде және Бонн университетінде оқыды. 1975 жылы Бонн университетін бітірді. 1978 жылы Бонн университетінде және Макс Планк атындағы радиоастрономия институтында екі PhD диссертациясын қорғады. Содан кейін ол АҚШ-та жұмыс істеді. 1986 жылы [[Германия|ГФР-ға]] оралып, Макс Планк қоғамында жұмыс істей бастады, ал 1988 жылы Мюнхендегі Людвиг Максимилиан университетінде профессор болды. 1999 жылдан бастап [[Калифорния университеті, Беркли|Калифорния университетінде, Берклиде]] сабақ берді. 2010 жылы Макс Планк атындағы Жерден тыс физика институтының басшысы болды. Бавария ғылым академиясының мүшесі (2003), Америка физикалық қоғамының толық мүшесі (1985). Ол инфрақызыл және субмиллиметрлік астрономияға арналған құралдарды әзірлейді. Сондай-ақ, ол өте үлкен телескопты, инфрақызыл ғарыштық обсерваторияны және [[Гершель (телескоп)|Гершель ғарыштық обсерваториясын]] әзірлеуге қатысты. 1990 жылдардың ортасында оның зерттеу тобы [[Құс жолы|Құс жолының]] орталығындағы жұлдыздардың үлкен нысанның, мүмкін [[Қара құрдым|қара құрдымның]] айналасындағы айналмалы қозғалысын ашты<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/fellowship/2012/reinhard-genzel/|title=Professor Reinhard Genzel ForMemRS {{!}} Royal Society|accessdate=2015-02-07|archivedate=2014-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217172110/https://royalsociety.org/people/fellowship/2012/reinhard-genzel/}}</ref> (Мерген А* қараңыз). Бір-біріне тәуелсіз түрде, Кек обсерваториясындағы Андреа Гездің тобы да ұқсас нәтижелерге қол жеткізді, бұл үшін екі ғалым да Нобель сыйлығын алды. Ол сондай-ақ галактикалардың эволюциясын және жұлдыздардың пайда болуын зерттейді. == Марапаттар мен құрметтер == {{Div col|50em}} * [[Ньютон Лейси Пирс сыйлығы]] (1986) * [[Лейбниц сыйлығы]] (1990) * [[Жюль Янссен сыйлығы]] (2000) * [[Бальзан сыйлығы]] (2003) * [[Альберт Эйнштейн медалі]] (2007) * [[Шо сыйлығы]] (2008) — «[[Құс жолы|Құс жолы]] орталығында [[Қара құрдым|аса үлкен қара құрдым]] бар екенін көрсетуге қосқан ерекше үлесі үшін» * [[Отто Хан медалі]] (2008) * [[Карл Янский дәрісі]] (2010) * [[Карл Шварцшильд медалі]] (2011) * [[Крафурд сыйлығы]] (2012) * Харви сыйлығы (2014) * Гершель медалі (2014) * Нобель сыйлығы (2020) — «біздің галактиканың орталығында аса үлкен ықшам нысанды ашқаны үшін», Андреа Гез және Роджер Пенроузбен бірлесіп, «қара құрдымдардың пайда болуы жалпы салыстырмалылықтың қажетті салдары екенін ашқаны үшін» сыйлық алды. * [[Highly Cited Researcher]] (2020)<ref>{{Cite web |url=https://www.biospace.com/article/releases/clarivate-identifies-global-scientific-pioneers-with-annual-highly-cited-researchers-list/ |title=Clarivate Identifies Global Scientific Pioneers with Annual Highly Cited Researchers List {{!}} BioSpace |access-date=2021-01-01 |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202183319/https://www.biospace.com/article/releases/clarivate-identifies-global-scientific-pioneers-with-annual-highly-cited-researchers-list/ |url-status=live }}</ref> {{Div col end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Германия астрофизиктері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] nlkohvmrwu0bzxhv82savj4r5dadz6x 0 778377 3589288 3578460 2026-04-21T15:54:42Z Nurkhan 13652 3589288 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Андреа Гез |Шынайы есімі = {{lang-it|Andrea Mia Ghez}} |Суреті = Andrea_Ghez_(cropped1).jpg |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 16.06.1965 |Туған жері = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{USA}} |Ғылыми аясы = [[астрономия]], [[математика]], [[физика]] |Жұмыс орны = [[Калифорния университеті, Лос-Анджелес]] | Альма-матер = [[Калифорния технологиялық институты]] (1992)<br> [[Массачусетс технологиялық институты]] (1987) <br> [[Чикаго университетінің эксперименттік мектебі]] |Ғылыми жетекші = Джералд Нойгебауэр |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}- {{!}} [[Макартур стипендиясы]] (2008) {{!}}- {{!}} [[Астрономия бойынша Энни Кэннон сыйлығы]] (1994) {{!}}- {{!}} [[Бейкер дәрісі]] (2016) {{!}}- {{!}} [[Мария Гепперт-Майер сыйлығы]] (1999) {{!}}- {{!}} [[Астрономия бойынша Краффорд сыйлығы]] (2012) {{!}}- {{!}} [[Физика бойынша Саклер сыйлығы]] (2004) {{!}}- {{!}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2020) {{!}}- {{!}} [[Свен Бергген сыйлығы]] (2017) {{!}}- {{!}} [[Ғылым және инженерия бойынша Паккард стипендиясы]] (1996) {{!}}- {{!}} [[Бейкер медалі]] (1994) {{!}}- {{!}} [[Пирс Ньютон Лэйси сыйлығы]] (1998) {{!)}} | Сайты = [http://www.astro.ucla.edu/~ghez/ astro.ucla.edu/~ghez/] }} '''Андреа Миа Гез''' ({{Lang-en|Andrea Mia Ghez}}; [[16 маусым]] [[1965 жыл|1965]], [[Нью-Йорк]]) — американдық [[астроном]], бақылау астрофизикасы бойынша маман және [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (2020). Философия ғылымдарының докторы (1992) және 1994 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан [[Калифорния университеті, Лос-Анжелес|Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің]] профессоры. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясының (АҚШ]])<ref>{{Cite web|title=Andrea Ghez Elected to National Academy of Sciences|url=http://nai.nasa.gov/newsletter/04302004/index.html#6|publisher=[[NASA]]|lang=en|accessdate=2004-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041101143941/http://nai.nasa.gov/newsletter/04302004/index.html#6|archivedate=2004-11-01}}</ref> және Америка философиялық қоғамының (2012)<ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012|title=APS Member History|accessdate=2021-02-05|archivedate=2021-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202220501/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012}}</ref> мүшесі. Ол Макартур стипендиаты және Крафурд сыйлығының лауреаты. == Өмірбаян == Ол ирландиялық католик — Сюзен Гездің (қыз кезінде Гейтон, 1937 жылы туған) және еврей тектес [[Рим|Римде]] туған — Гилберт Гездің (1938—2015) отбасында дүниеге келген<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.legacy.com/obituaries/chicagotribune/obituary.aspx?n=gilbert-ghez&pid=175961762&fhid=4157|title=Gilbert Ghez Obituary|accessdate=2020-10-06|archivedate=2020-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011124205/https://www.legacy.com/obituaries/chicagotribune/obituary.aspx?n=gilbert-ghez&pid=175961762&fhid=4157}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mevakshederekh.info/Portals/0/Il_tempo_e_idea/HAZMAN%20VEHARAION%20-%20IL%20TEMPO%20E%20L_IDEA%20Vol%20XXV%202019%20(web).pdf|title=Rivista «Hazman Veharaion — Il Tempo e l’Idea» (2019)|accessdate=2020-10-06|archivedate=2021-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210216093631/http://www.mevakshederekh.info/Portals/0/Il_tempo_e_idea/HAZMAN%20VEHARAION%20-%20IL%20TEMPO%20E%20L_IDEA%20Vol%20XXV%202019%20%28web%29.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-susanne-ghez-15916|title=Susanne Ghez: Oral History|accessdate=2020-10-06|archivedate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204073828/https://www.aaa.si.edu/collections/interviews/oral-history-interview-susanne-ghez-15916}}</ref>. Гилберт Гез және оның ата-анасы Элси Маркс пен Генри Гез де Кастельнуово нәсілдік заңдар қабылданғаннан кейін [[Италия|Италиядан]] қашып, [[Екінші дүниежүзілік соғыс|соғыс жылдарын]] Нью-Йорк қаласында өткізді<ref name="автоссылка1" />. Балалық шағын Чикагода өткізді, онда әкесі Рузвельт университетінің бизнес мектебінде экономика профессоры, ал анасы [[Чикаго университеті|Чикаго университетіндегі]] Ренессанс қоғамы өнер мұражайының директоры және көрмелердің жетекшісі болды<ref>{{Cite web|url=https://ccs.bard.edu/people/2319-susanne-ghez|title=CCS Bard: Susanne Ghez|accessdate=2020-10-06|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008232344/https://ccs.bard.edu/people/2319-susanne-ghez}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://graycenter.uchicago.edu/people/susanne-ghez|title=Gray Center for Arts and Inquiry|accessdate=2020-10-06|archivedate=2020-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200916213458/https://graycenter.uchicago.edu/people/susanne-ghez}}</ref> Ол бастапқыда математика мамандығы бойынша оқыды, бірақ кейін физикаға ауысты<ref>{{Cite web|title=Zeroing in on Black Holes|url=http://cosmicmatters.keckobservatory.org/2007/dec/07dec_1.htm|author=Linda Copman|publisher="[[Обсерватория Кека|W. M. Keck Observatory]]"|accessdate=2009-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726214531/http://cosmicmatters.keckobservatory.org/2007/dec/07dec_1.htm|archivedate=2011-07-26|lang=en}}</ref>. 1987 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтында]] физика [[Бакалавр дәрежесі|бакалавры]] дәрежесін алды. 1992 жылы [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды<ref>{{Cite web|title=Changing Faces of Astronomy|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_development/previous_issues/articles/2006_01_20/changing_faces_of_astronomy|publisher="[[Science]]"|accessdate=2008-03-20|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316033904/http://sciencecareers.sciencemag.org/career_development/previous_issues/articles/2006_01_20/changing_faces_of_astronomy|archivedate=2008-03-16}}</ref>. Қазір [[Калифорния университеті, Лос-Анжелес|Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің]] физика және астрономия кафедрасының профессоры, онда 1994 жылдан бері жұмыс істейді. Ол [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі. 1998 жылдан бастап [[Райнхард Генцель]] мен Андреа Гез бастаған [[Астрофизика|астрофизиктердің]] екі тобы Жер атмосферасы енгізген бұрмалануларды жоятын технологияларды қолдана отырып, тәуелсіз зерттеулер жүргізіп, біздің галактиканың орталығында Күннен 4 миллион есе үлкен аса үлкен қара құрдым бар екенін дәлелдеді. Андреа Гез Гавайидегі Кек обсерваториясында, [[Райнхард Генцель|Рейнхард Гензель]] Еуропалық Оңтүстік обсерваториясында (ESO) және Чилидегі Ла Силла обсерваториясында бақылаулар жүргізді. Осы зерттеулері үшін оған «галактиканың орталығында аса үлкен ықшам нысанды ашқаны үшін» физика бойынша Нобель сыйлығы берілді, [[Райнхард Генцель|Райнхард Гензель]] және [[Роджер Пенроуз|Роджер Пенроузбен]] бірге «қара құрдымдардың пайда болуы жалпы салыстырмалылықтың қажетті салдары екенін ашқаны үшін» сыйлық алды<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Physics 2020|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary/|accessdate=2020-10-06|work=NobelPrize.org|lang=en|archivedate=2020-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009135742/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary//}}</ref>. Жүзден астам рецензияланған еңбектердің авторы. Күйеуі — Том Латуретт, «RAND» корпорациясының геологы және ғылыми қызметкері. Олардың екі ұлы бар — Эван (2001 жылы туған) және Майлз (2005 жылы туған)<ref>{{Cite web|url=http://www.newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx|title=UCLA astronomer Andrea Ghez named MacArthur Fellow|lang=en|date=2008-09-23|author=Stuart Wolpert|accessdate=2011-04-16|publisher=UCLA|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924202919/http://www.newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx}}</ref>. Андреа Гез жүзуді ұнатады<ref>{{Cite web|url=http://www.math.sunysb.edu/posterproject/biographies/ghez.html|title=Poster Project Biographies|accessdate=2017-09-01|archivedate=2008-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927020858/http://www.math.sunysb.edu/posterproject/biographies/ghez.html}}</ref>. == Марапаттар мен марапаттар == {{Div col|50em}} * [[Энни Кэннон сыйлығы]] (1994)<ref name="awards">{{cite web|title=Annie J. Cannon Award in Astronomy |url=https://aas.org/grants/awards.php |publisher=[[American Astronomical Society]]|access-date=2008-03-20 |lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080228125049/https://aas.org/grants/awards.php|archive-date=2008-02-28}}</ref> * [[Паккард стипендиясы]] (1996)<ref>{{cite web|title=Packard Fellows – Sorted by Award Year: 1996 |url=http://www.cs.virginia.edu/packard/directory/1996.html |publisher=[[University of Virginia]]|lang=en|access-date=2008-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071103125039/http://www.cs.virginia.edu/packard/directory/1996.html |archive-date=2007-11-03 }}</ref> * [[Слоун стипендиясы]] (1996)<ref>{{cite web|title=UCLA Galactic Center Group / SELECTED HONORS & AWARDS|url=http://www.astro.ucla.edu/~ghezgroup/gc/awards.html|website=www.astro.ucla.edu|date=1995-2017|access-date=2021-10-04|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304023652/http://www.astro.ucla.edu/~ghezgroup/gc/awards.html|url-status=live}}</ref> * [[Ньютон Лэйси Пирс сыйлығы]] (1998)<ref name="awards" /> * {{Аударылмаған 5|Мария Гёпперт-Майер сыйлығы|||Maria Goeppert-Mayer Award}} (1999)<ref>[http://www.aps.org/programs/honors/awards/goeppert-mayer.cfm Maria Goeppert Mayer Award] {{Wayback|url=http://www.aps.org/programs/honors/awards/goeppert-mayer.cfm |date=20070205192424 }}, [[American Physical Society]]{{ref|en}}</ref> * ''20 Young Scientists to Watch'' қатарында «[[Discover (журнал, США)|Discover]]» (2000) журналы бойынша<ref name="discover">{{cite web|title=20 Young Scientists to Watch|url=http://discovermagazine.com/2000/oct/featwatch|publisher="Discover Magazine"|lang=en|access-date=2008-03-06|archive-date=2020-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817050139/https://www.discovermagazine.com/the-sciences/20-young-scientists-to-watch/|url-status=live}}</ref> * {{Аударылмаған 5|Саклер сыйлығы|Сэклер сыйлығы|de|Sackler-Preis}} (2004)<ref>{{cite web|title=Honors and Awards received by IGPP/UCLA Faculty and Research Staff |url=http://www.igpp.ucla.edu/awards.php|lang=en|publisher=[[UCLA]]|access-date=2008-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080204221841/http://www.igpp.ucla.edu/awards.php |archive-date=2008-02-04 }}</ref> * {{Аударылмаған 5|Ааронсон сыйлығы|||Marc Aaronson Memorial Lectureship}} (2007) * [[МакАртур сыйлығы]] (2008)<ref>{{cite web |title=UCLA astronomer Andrea Ghez named a 2008 MacArthur Fellow |url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx |publisher=[[UCLA]]|lang=en|access-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924202919/http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx |archive-date=2008-09-24 }}</ref> * [[Крафорд сыйлығы]] (2012)<ref>{{cite web |title=The Crafoord Prize in Mathematics 2012 and The Crafoord Prize in Astronomy 2012 |url=http://www.crafoordprize.se/press/arkivpressreleases/thecrafoordprizeinmathematics2012andthecrafoordprizeinastronomy2012.5.6018c17913483dc064280001363.html |lang=en |publisher=[[Crafoord Prize]] |access-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121227011055/http://www.crafoordprize.se/press/arkivpressreleases/thecrafoordprizeinmathematics2012andthecrafoordprizeinastronomy2012.5.6018c17913483dc064280001363.html |archive-date=2012-12-27 |url-status=live }}</ref> * [[Нобель сыйлығы]] (2020) {{Div col end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Ресми сайт}} * [https://web.archive.org/web/20080211223108/http://www.spotlight.ucla.edu/faculty/andrea-ghez_astro/ Андреа Гез] «UCLA Spotlight» сайтында {{In lang|en}} * [http://video.google.com/videoplay?docid=6199067060728714818&q=uctv&total=28&start=20&num=10&so=0&type=search&plindex=3 UCLA факультетінің зерттеу дәрісі: Құс жолының орталығындағы қара құрдымның ашылуы] {{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Философия докторлары]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] bxvjpabn3lt1rbps416236x7gdm6kxw 0 778454 3589267 3578467 2026-04-21T15:46:27Z Nurkhan 13652 3589267 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Еитиро (Ёитиро) Намбу |Шынайы есімі = {{lang-ja|南部 陽一郎}} |Суреті = YoichiroNambu.jpg |Туған күні = 18.01.1921 |Туған жері = {{Туғанжері|Токио|Токиода}}, [[Жапония]] |Қайтыс болған күні = 05.07.2015 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Осака|Осакада}}, [[Жапония]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Жапония}} → {{Байрақ|АҚШ}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = [[Токио университеті]] <br>[[Осако университеті]] <br>[[Чикаго университеті]] | Альма-матер = [[Токио университеті]] |Несімен белгілі = [[өздігінен симметрияның бұзылуы|өздігінен симметрияның бұзылуы]] идеясының авторы, [[кванттық хромодинамика|кванттық хромодинамика]] негізін қалаушылардың бірі |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Мәдениет ордені (Жапония)}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{АҚШ ұлттық ғылым медалі|1982}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2008 жыл ғылымда|2008]]) {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Вольф сыйлығы (физика)|[[1994]]/[[1995|95]]}} {{!}}} }} {{Нихонго|'''Еитиро Намбу'''|南部 陽一郎|Намбу Ё:итиро:|[[ромадзи]] ''Yoichiro Nambu''; [[18 қаңтар]] [[1921]] — [[5 шілде]] [[2015]]}} — жапон-американдық теориялық [[физик]], субатомдық физикадағы [[симметрияның өздігінен бұзылуы]] механизмін ашқаны үшін 2008 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (1973) және [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] (1971) мүшесі, Жапония ғылым академиясының құрметті мүшесі (1984). == Өмірбаян == Намбу [[1921 жыл|1921 жылы]] [[18 қаңтар|18 қаңтарда]] [[Токио|Токиода]] дүниеге келген<ref name="Ency">{{Cite web|url=https://britannica.com/biography/Yoichiro-Nambu|title=Yoichiro Nambu, American physicist|publisher=// [[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica]]|date=2015-10-13|accessdate=2016-07-06|archivedate=2016-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160325223109/http://www.britannica.com/biography/Yoichiro-Nambu}}</ref><ref name="NNDB">{{Cite web|url=http://www.nndb.com/people/827/000177296/|title=Yoichiro Nambu|publisher=// Database [[Notable Names Database|NNDB]]|accessdate=2016-07-06|archivedate=2016-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610102246/http://www.nndb.com/people/827/000177296/}}</ref>. 1923 жылы Токиодағы жер сілкінісі кезінде қала толығымен қираған кезде, Намбу отбасы Фукуиге (университетке оқуға кеткен Еитироның әкесінің туған қаласы) көшіп келді, онда Еитиро 17 жасқа дейін тұрып, орта мектепті бітірді. Содан кейін ол [[Токио университеті|Токио университетіне]] түсіп, [[1942 жыл|1942 жылы]] бакалавр дәрежесін алды<ref name="Hatsuda">''Hatsuda, Tetsuo.'' {{Cite web|url=http://www.s.u-tokyo.ac.jp/en/research/alumni/nambu/|title=Notable Alumni: Yoichiro Nambu (Nobel Prize in Physics 2008)|publisher=// Website of the School of Science, the University of Tokyo|accessdate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719152217/http://www.s.u-tokyo.ac.jp/en/research/alumni/nambu/|archivedate=2015-07-19}}</ref>. Осыдан кейін Намбу әскерде қызмет етті, онда алдымен окоптар қазып, қайықтар жүргізді, кейінірек қысқа толқынды [[радар]] орнатты. 1945 жылдан 1949 жылға дейін ол Токио университетінің физика кафедрасында жұмыс істеді (Намбудың өзі мойындағандай, бұл кезеңде оған кванттық электродинамика бойынша [[Синъитиро Томонага|С. Томонага]] мен конденсацияланған зат физикасы бойынша Р. Кубо жүргізген зерттеулер қатты әсер етті). [[1949 жыл|1949 жылы]] ол [[Осака университеті|Осака университетінде]] доцент қызметін атқарды ({{Lang-en|associate professor}})<ref name="Hatsuda">''Hatsuda, Tetsuo.'' {{Cite web|url=http://www.s.u-tokyo.ac.jp/en/research/alumni/nambu/|title=Notable Alumni: Yoichiro Nambu (Nobel Prize in Physics 2008)|publisher=// Website of the School of Science, the University of Tokyo|accessdate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719152217/http://www.s.u-tokyo.ac.jp/en/research/alumni/nambu/|archivedate=2015-07-19}}</ref>. 1950 жылы ол Осака университетінде [[профессор]] атанды, [[1956 жыл|1956 жылға]] дейін осы лауазымда қалды<ref name="Nobel">''Nambu, Yoichiro.'' {{Cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/nambu-bio.html|title=Yoichiro Nambu — Biographical|publisher=// The Official Web Site of the Nobel Prize|accessdate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011220229/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/nambu-bio.html|archivedate=2014-10-11}}</ref>. Дегенмен, [[1952 жыл|1952 жылы]] Намбу [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алғаннан кейін [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] көшіп, 1954 жылға дейін Принстонның озық зерттеулер институтының қызметкері болып жұмыс істеді, содан кейін [[Чикаго университеті|Чикаго университетіне]] ауысты — алдымен ғылыми қызметкер ({{Lang-en|research associate}}), 1956 жылдан бастап доцент, 1958 жылдан бастап профессор. [[1970 жыл|1970 жылы]] Америка азаматы болды. 1973 жылдан 1976 жылға дейін Чикаго университетінің физика кафедрасының деканы болды. 1991 жылы зейнетке шығып, [[Эмерит|құрметті профессор]] мәртебесін алды<ref name="Nobel">''Nambu, Yoichiro.'' {{Cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/nambu-bio.html|title=Yoichiro Nambu — Biographical|publisher=// The Official Web Site of the Nobel Prize|accessdate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011220229/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/nambu-bio.html|archivedate=2014-10-11}}</ref>. [[1971 жыл|1971 жылы]] ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] және [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі; [[1984 жыл|1984 жылы]] Жапония ғылым академиясының құрметті мүшесі атанды<ref name="Nobel">''Nambu, Yoichiro.'' {{Cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/nambu-bio.html|title=Yoichiro Nambu — Biographical|publisher=// The Official Web Site of the Nobel Prize|accessdate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011220229/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/nambu-bio.html|archivedate=2014-10-11}}</ref>. [[2008 жыл|2008 жылы]] ол ''субатомдық физикадағы [[Симметрияның өздігінен бұзылуы|өздігінен симметрияның бұзылуы]] механизмін ашқаны үшін'' [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|физика бойынша Нобель сыйлығын]] жеңіп алды<ref>{{Cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/|title=The Nobel Prize in Physics 2008|publisher=// The Official Web Site of the Nobel Prize|accessdate=2016-07-06|archivedate=2016-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730145443/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/}}</ref>. [[2015 жыл|2015 жылдың]] [[5 шілде|5 шілдесінде]] ол [[Осака (қала)|Осакада]]<ref name="Ency">{{Cite web|url=https://britannica.com/biography/Yoichiro-Nambu|title=Yoichiro Nambu, American physicist|publisher=// [[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica]]|date=2015-10-13|accessdate=2016-07-06|archivedate=2016-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160325223109/http://www.britannica.com/biography/Yoichiro-Nambu}}</ref><ref name="NNDB">{{Cite web|url=http://www.nndb.com/people/827/000177296/|title=Yoichiro Nambu|publisher=// Database [[Notable Names Database|NNDB]]|accessdate=2016-07-06|archivedate=2016-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610102246/http://www.nndb.com/people/827/000177296/}}</ref> [[Миокард инфаркты|жедел миокард инфарктісінен]] <ref>{{Cite web|url=http://www.osaka-u.ac.jp/ja/news/topics/2015/07/20150717_01|title=南部陽一郎 大阪大学特別栄誉教授のご逝去について (О смерти Ёитиро Намбу, специального профессора-эмерита Осакского университета)|publisher=// 大阪大学 ([[Осакский университет]])|date=2015-07-17|accessdate=2016-07-06|archivedate=2015-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150717054025/http://www.osaka-u.ac.jp/ja/news/topics/2015/07/20150717_01}}</ref> қайтыс болды. == Ғылыми қызмет == Ғалымның ғылыми еңбектері кванттық электродинамика, элементар бөлшектер физикасы, [[кванттық өріс теориясы]], шашыраңқылық теориясы, [[кристалл]] статистикасы және [[асқын өткізгіштік]] теориясы мәселелеріне арналған. [[1951 жыл|1951 жылы,]] басқа ғалымдардан тәуелсіз, ол [[Кезбе бөлшек|кезбе бөлшектердің]] ассоциативті өндірісі идеясын ұсынды. [[1957 жыл|1957 жылы]] Намбу өзінің мақаласында векторлық омега-мезонның бар екенін болжады; сонымен бірге ол «кроссинг-симметрия» деп аталатын қатынасты алды. [[1960 жыл|1960 жылы]] ол [[симметрияның өздігінен бұзылуы]] идеясын ұсынды (бұл жағдайда Намбу Бардин-Купер-Шриффер асқын өткізгіштері теориясында белгілі Боголюбов — Валатин теңдеулері мен Дирак теңдеуі{{Sfn|Намбу|2009}} арасында байқаған формальды ұқсастықтан шықты), сондай-ақ [[Адрон|адрондардың]] әлсіз осьтік тогының ішінара сақталу гипотезасын{{Sfn|Храмов|1983}} ұсынды. [[Сурет:NambuDualityMeetingArgonne1996.jpg|солға|нобай|422x422 нүкте|<center> Намбу әріптестерінің ортасында (1996 жылғы сурет)</center>]] [[1961 жыл|1961 жылы]] Намбу итальяндық физик Джованни Йона-Лазиниомен бірлесіп жазған екі мақаласында теориялық модельді (қазіргі Намбу-Йона-Ласинио деп аталады) ұсынды, онда ол [[нуклон]] массасының шығу тегін хиральды симметрияның [[Симметрияның өздігінен бұзылуы|өздігінен]] бұзылуы механизмі аясында сипаттауға тырысты. Бұл модель кейінірек басқа зерттеушілермен [[адрон]] құрылымының [[Кварктер|кварк]] теориясына қатысты қайта жасалды. Ол адрондардың төмен энергиялы физикасын сипаттау үшін тиімді есептеу құралы болып шықты және, атап айтқанда, [[мезон]] [[Нонет (физика)|нонеттерінің]] негізгі күйлерінің [[Масса спектрі|массалық спектрлері]] мен ыдырауын сипаттауға және ыстық пен тығыз ортадағы адрондардың мінез-құлқын зерттеуге мүмкіндік берді (бұл, мысалы, кварк-глюон плазмасының қасиеттерін зерттеуде маңызды). [[1964 жыл|1964 жылы]] Намбу Голдстоун теоремасының жалпы математикалық дәлелін келтірді{{Sfn|Храмов|1983}}. [[1965 жыл|1965 жылы]] қысқа мерзім ішінде үш мақала жарияланды (Н. Н. Боголюбов, Б. В. Струминский және А. Н. Тавхелидзе алдын ала басылымы — қаңтар; Йонеджи Миямотоның мақаласы — маусым; Хан Му Ёна және Намбудың — тамыздағы мақалалары), онда олардың авторлары кварктар теориясының бірқатар мәселелерін талдай отырып, кварктарда бұрын белгісіз кванттық санның болуы туралы идеяға тәуелсіз келді ([[Марри Гелл-Ман|М. Гелл-Манн]] мен Х. Фрич 1971 жылы бұл санға «түс» атауын берді) және бүтін [[Электр заряды|электр зарядтары]] бар [[Кварктер|кварктардың]] үш триплетіне негізделген [[Күшті әсерлесу|күшті өзара әрекеттесулер]] схемасын жасады{{Sfn|Намбу|1978}}. Элементар бөлшектердің стандартты моделі кейінірек бөлшек электр зарядтары бар түрлі-түсті кварктар моделін қолдағанымен, кейінірек бірқатар зерттеушілер бүтін зарядтары бар кварктарды қарастырды. Бүтін зарядтары бар кварктар моделіне сүйене отырып, 1966 жылы ол адрондардың түстік өзара әрекеттесуі және осындай өзара әрекеттесуді тасымалдаушылардың векторлық глюон өрістері тұжырымдамасын енгізді; Н. Н. Боголюбовтың айтуынша, бұл «адрондардың динамикалық теориясын дамытудағы іргелі қадам» болды, бұл кейінірек [[Кванттық хромодинамика|кванттық хромодинамиканың]] құрылуына әкелді{{Sfn|Храмов|1983}}. [[1970 жыл|1970 жылдан]] бастап ол, басқалармен қатар, [[Струна теориясы|ішектер теориясын]] әзірлеуге қатысты. == Отбасы == Әкесі — Кичиро Намбу, анасы — Кимико Намбу. 1945 жылы 3 қарашада Чиеко Хидеге үйленді; ұлы — Джуничи Намбу, [[Химия|химик]]<ref name="NNDB">{{Cite web|url=http://www.nndb.com/people/827/000177296/|title=Yoichiro Nambu|publisher=// Database [[Notable Names Database|NNDB]]|accessdate=2016-07-06|archivedate=2016-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610102246/http://www.nndb.com/people/827/000177296/}}</ref><ref name="Nobel">''Nambu, Yoichiro.'' {{Cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/nambu-bio.html|title=Yoichiro Nambu — Biographical|publisher=// The Official Web Site of the Nobel Prize|accessdate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011220229/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/nambu-bio.html|archivedate=2014-10-11}}</ref>. == Марапаттар мен сыйлықтар == * Математикалық физика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы (1970) * Гуггенхайм стипендиясы (1971, 1977)<ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/yoichiro-nambu/|title=Yoichiro Nambu|author=|work=John Simon Guggenheim Foundation|date=|publisher=gf.org|lang=en|accessdate=2019-04-10|archivedate=2019-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190410110751/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/yoichiro-nambu/}}</ref> * Роберт Оппенгеймерді еске алу сыйлығы (1976) * [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Ұлттық ғылым медалі]] (1982) * Макс Планк медалі (1985) * Дирак медалі (1986) * Сакурай сыйлығы (1994) * Физика бойынша Вольф сыйлығы (1994/1995) * Н.Н. Боголюбов атындағы сыйлық (BINR, 2003) * Бенджамин Франклин медалі (2005) * Оскар Клейн медалі (2005) * И. Я. Померанчук сыйлығы (2007)<ref>{{Cite web|url=http://www.itep.ru/science/pomeranshuk/|title=Премия Померанчука|accessdate=2020-02-02|archivedate=2016-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161225190404/http://www.itep.ru/science/pomeranshuk/}}</ref> * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2008)   == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * ''Иванов И.'' [http://elementy.ru/news/430870 Физика бойынша Нобель сыйлығы (2008)] // «Elements» веб-сайтындағы хабарлама. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * [https://archive.today/20121210104545/http://physics.uchicago.edu/research/areas/particle_t.html Намбу және оның әріптестері Чикаго университетінің физика кафедрасының веб-сайтында]{{In lang|en}} [[Санат:Миокард инфарктінен қайтыс болғандар]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] r8sp4984vhsp9u6aoutbqzsx1b5j2t2 0 778530 3589238 3579961 2026-04-21T15:00:14Z Nurkhan 13652 3589238 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Макото Кобаяси |Шынайы есімі = 小林 誠 |Суреті = Mkobayashi.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 7.4.1944 |Туған жері = {{Туғанжері|Нагоя|Нагояда}}, [[Жапония]] |Ғылыми аясы = [[элементар бөдшектер физикасы]] |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Мәдениет ордені (Жапония)}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2008 жыл ғылымда|2008]]) {{!}}} }} '''Макото Кобаяси''' ({{Lang-ja|小林 誠}}, [[7 сәуір]] [[1944 жыл|1944]], [[Нагоя]]) — жапон физигі және [[2008 жыл|2008 жылғы]] [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] иегері. Ол CP-симметрияның бұзылуы туралы танымал мақаланың бірлескен авторы. Тошихиде Маскавамен бірлесіп жазған «CP Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction»<ref>M. Kobayashi and T. Maskawa. [http://ptp.ipap.jp/link?PTP/49/652 CP Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203012242/http://ptp.ipap.jp/link?PTP%2F49%2F652|date=2012-02-03}}. Progr. Theor. Phys. 49 (1973) 652.</ref> ("Әлсіз өзара әрекеттесудің қайта қалыпқа келтірілетін теориясындағы CP бұзылуы") ([[1973 жыл|1973]]) мақаласы [[2007 жыл|2007 жылғы]] жағдай бойынша [[жоғары энергия физикасы]] бойынша ең көп дәйексөз келтірілген үшінші мақала<ref>{{Cite web|url=http://www.slac.stanford.edu/spires/topcites/2007/alltime.shtml|title=Top Cited Articles of All Time (2007 edition)|access-date=2008-06-16|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604230955/http://www.slac.stanford.edu/spires/topcites/2007/alltime.shtml|url-status=live}}</ref> (және [[Коллаборация|бірлескен]] авторлық мақалаларды қоспағанда, екінші ең көп дәйексөз келтірілген мақала). Бұл мақалада кварктарды араластыру параметрлерін анықтайтын [[CKM-матрица|Кабиббо — Кобаяси — Маскава матрицасы]] енгізілді. Мақалада ұсынылған гипотеза кварктардың үшінші буынының бар екенін алға тартты, бұл 4 жылдан кейін b-кварктың ашылуымен эксперименталды түрде расталды. Кобаяси — Сузуки — Риядзуддин — Фаядзуддин қатынасының (KSFR қатынасы) бірлескен авторы<ref>{{Cite web|url=https://disser.spbu.ru/disser/%7Bzashiti_disser___id%7D/avtoref-Afonin.pdf|title=Афонин С. С. Феноменологические подходы к спектроскопии легких мезонов: диссертация на соискание ученой степени доктора физико-математических наук|accessdate=2019-09-17|archivedate=2022-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124004530/https://disser.spbu.ru/disser/%7Bzashiti_disser___id%7D/avtoref-Afonin.pdf}}</ref>. == Өмірбаян == Кобаяси [[Нагоя|Нагояда]] дүниеге келген. Ол [[Нагоя университеті|Нагоя университетін]] бітіріп, 1972 жылдың наурыз айында докторлық дәрежесін алды. 1972 жылдан бастап [[Киото университеті|Киото университетінде]], ал 1979 жылдан — Жоғары энергия физикасы ұлттық зертханасында жұмыс істеді. 2003 жылдан — ол Бөлшектер мен ядроларды зерттеу институтының (KEK бөлімшесі — Жоғары энергия үдеткішін зерттеу ұйымы, Цукуба) директоры болды. 2006 жылдың маусым айында зейнеткерлікке шыққан KEK профессоры ретінде зейнетке шықты. Ол көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардың иегері. Макото Кобаяси екі рет үйленген және екі баласы бар. 1975 жылы ол Сачико Эномотоға үйленді, ал 1977 жылы олардың Джуничиро атты ұлы болды. Әйелі қайтыс болғаннан кейін, Кобаяси 1990 жылы Эмико Накаямамен қайта үйленді. Олардың қыздарының бар, аты — Юко.<ref>{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/kobayashi-autobio.html|title=Автобиография Макото Кобаяси|accessdate=2009-12-11|archivedate=2013-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603065421/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/kobayashi-autobio.html}}</ref> == Марапаттар мен марапаттар == * [[1979 жыл|1979]] — Нисина мемориалдық сыйлығы * [[1985 жыл|1985]] — Жапония ғылым академиясының сыйлығы * [[1985 жыл|1985]] — Сакурай сыйлығы * [[1994 жыл|1994]] — Асахи сыйлығы * [[1995 жыл|1995]] — «Тюнити» газетінің сыйлығы * [[2007 жыл|2007]] — Бөлшектер физикасы және жоғары энергиялар физикасы бойынша сыйлық * [[2008 жыл|2008]] — Мәдениет ордені * [[2008 жыл|2008]] — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Жапония)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Физиктер]] 7jc845dsytf6eiu73kp6k33ln5q95kk 0 778535 3589268 3579964 2026-04-21T15:48:15Z Nurkhan 13652 3589268 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Тосихидэ Маскава |Шынайы есімі = {{lang-ja|益川 敏英}} |Суреті = Masukawa.jpg |Сурет ені = 290px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 24.2.1967 |Туған жері = {{Туғанжері|Нагоя|Нагояда}}, [[Жапония]] |Қайтыс болған күні = 23.09.2018 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Киото|Киотода}}, [[Жапония]] |Ғылыми аясы = [[элементар бөлшектер физикасы]] |Ғылыми жетекші = [[Саката Сёити|Сёити Саката]] |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Мәдениет ордені (Жапония)}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2008 жыл ғылымда|2008]]) {{!}}} }} '''Тосихидэ Маскава''' ({{Нихонго|Масукава Тосихидэ|益川 敏英}}; [[7 ақпан]]<ref>{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20210729/k10013168691000.html|title=Obituary|accessdate=2021-07-29|archivedate=2021-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210729110630/https://www3.nhk.or.jp/news/html/20210729/k10013168691000.html}}</ref> [[1940 жыл|1940]], [[Нагоя]] — [[23 шілде]] [[2021 жыл|2021]], [[Киото]]) — бөлшектер физикасы саласындағы жұмысымен танымал [[Жапония|жапон]] [[Теориялық физика|теориялық физигі]]. Ол 2008 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты. == Өмірбаян == Тосихидэ Маскава 1940 жылы 7 ақпанда [[Жапония|Жапонияның]] Айти префектурасындағы [[Нагоя]] қаласында дүниеге келген. 1958 жылы ол [[Нагоя университеті|Нагоя университетіне]] түсіп, 1962 жылы бітіріп, Сеити Сакатаның тобында элементар бөлшектер теориясы бойынша жұмыс істей бастады. 1967 жылы ол докторлық диссертациясын қорғап, университетте тағы үш жыл постдок болып жұмыс істеді. Дәл осы кезде ол Нагоя университетінің аспиранты [[Макото Кобаяси|Макото Кобаясимен]] кездесті. 1970 жылы Маскава [[Киото|Киотодағы]] [[Киото университеті|Киото университетінің]] доценті болып тағайындалды, оған 1972 жылдың сәуірінде Кобаяси оған қосылды. Сол жылдың жазына қарай олар [[Әлсіз әсерлесу|әлсіз өзара әрекеттесулер]] теориясындағы CP -симметриясының бұзылуының шығу тегі туралы бірлескен мақаланы аяқтады. Олар бұл құбылысты [[Кварктер|кварктардың]] үшінші буынының болуын болжау арқылы түсіндіруге болатынын көрсетті. Олардың 1973 жылдың ақпанында жарияланған «''Әлсіз өзара әрекеттесудің қайта қалыпқа келтірілетін теориясындағы CP-симметриясының бұзылуы''» («''CP Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction''») атты мақаласы бастапқыда аз назар аудартты. Төрт жылдан кейін ғана, төртінші кварк (b кварк) және бесінші [[лептон]] ашылғаннан кейін, жапон ғалымдарының болжамы тиісті назарға ие болды. Сол басылымда кварктарды араластыру параметрлерін анықтайтын Кабиббо — Кобаяси — Маскава матрицасы енгізілді. Қазіргі уақытта бұл жұмыс жоғары энергия физикасындағы ең көп дәйексөз келтірілген мақалалардың бірі<ref>{{Cite web|url=http://www.slac.stanford.edu/spires/topcites/2007/alltime.shtml|title=Top Cited Articles of All Time (2007 edition)|accessdate=2008-10-07|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604230955/http://www.slac.stanford.edu/spires/topcites/2007/alltime.shtml}}</ref>. 1976 жылы Маскава [[Токио университеті|Токио университетінде]] доцент болды, бірақ төрт жылдан кейін Киотоға оралып, Юкава атындағы Теориялық физика институты профессор болды; ол 1997 жылдан 2003 жылға дейін институт директоры қызметін атқарды, содан кейін зейнетке шықты. 2019 дылға дейін ол Университета Киото Сангё зерттеу тобын басқарды. Сонымен қатар, 2010—2018 жылдар Нагоя университетіндегі Кобаяси—Маскава бөлшектердің шығу тегі мен ғаламды зерттеу институтын басқарды. Әлсіз өзара әрекеттесулер теориясындағы CP-симметриясының бұзылуын зерттеумен қатар, Маскава бөлшектер физикасындағы әртүрлі мәселелерге айтарлықтай үлес қосты: ол қайта қалыпқа келтірілетін калибрлік теориядағы хиральды симметрияның бұзылуын, Грибов түсініксіздіктері және [[Суперсимметрия|суперсимметриялық]] сызықтық емес теорияларды зерттеді және шектеулі жүйелердің қасиеттерін зерттеді. Оның жұмысы күрделі математикалық аппаратты жоғары деңгейде қолдануымен ерекшеленді. 2021 жылдың 23 шілдесінде Киотода қызыл иек қатерлі ісігінен қайтыс болды. == Марапаттар == * [[1979 жыл|1979]] — Нишина мемориалдық сыйлығы * [[1985 жыл|1985]] — Жапония ғылым академиясының сыйлығы * [[1985 жыл|1985]] — Сакурай сыйлығы * [[1994 жыл|1994]] — Асахи сыйлығы * [[1995 жыл|1995]] — «Тюнити» газетінің сыйлығы * [[2007 жыл|2007]] — Бөлшектер физикасы және жоғары энергиялар физикасы бойынша сыйлық * [[2008 жыл|2008]] — Мәдениет ордені * [[2008 жыл|2008]] — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Жапония)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Физиктер]] h1x79kbqr10je3aooeexgwt0rslu8k3 0 778596 3589269 3579985 2026-04-21T15:48:38Z Nurkhan 13652 3589269 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Чарльз Као Куэн |Шынайы есімі = 高錕 |Суреті = Charles K. Kao cropped 2.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет тақырыбы = Чарльз Као 2004 жылы |Туған күні = 4.11.1933 |Туған жері = {{Туғанжері|Шанхай|Шанхайда}}, [[ҚХР]] |Қайтыс болған күні = 23.09.2018 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Гонконг|Гонконгта}}, [[ҚХР]] |Ғылыми аясы = [[оптика]], [[электротехника]] |Жұмыс орны = | Ғылыми дәрежесі = | Ғылыми атағы = | Альма-матер = [[Лондон империялық колледжі]] (PhD 1965)<br>{{аударылмаған 3|Вулвич Политехы||en|Woolwich Polytechnic}} (1957)<br>{{аударылмаған 3|Әулие Джозеф колледжі (Гонконг)||en|St. Joseph's College (Hong Kong)}} (1952) |Ғылыми жетекші = {{аударылмаған 3|Гарольд Барлоу (инженер)|Гарольд Барлоу|en|Harold Barlow}} |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = «Талшықты байланыстың атасы»<ref>[http://www.networkchinese.com/whoswho/gaoqun.html Father of Fiber Optic Communications--Prof. Charles Kao] {{Wayback|url=http://www.networkchinese.com/whoswho/gaoqun.html |date=20090923204346 }}{{ref-zh}}{{ref-en}}</ref> |Марапаттары = {{Нобельдік медаль|2009}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2009) {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{ Баухинияның Үлкен медалі}} {{!!}} {{Британ империясының ордені|азаматтық|KBE}} {{!}}} | Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = | Commons = }} Құрметті сэр '''Чарльз Као Куэн''' <small>GBM FREng</small> ({{Zh-c|高錕|高锟|Gāo Kūn|Гао Кунь}}, {{Lang-en|Charles K. Kao}}: [[4 қараша]] [[1933 жыл|1933]], [[Шаңхай|Шанхай]] — [[2018 жыл|2018 жылғы]] [[23 қыркүйек]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/23/c_137488437.htm|title=Nobel Prize-winning scientist Charles Kuen Kao passes away at 84 - Xinhua {{!}} English.news.cn|publisher=www.xinhuanet.com|accessdate=2018-09-25|archivedate=2018-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180923143546/http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/23/c_137488437.htm}}</ref>) — телекоммуникация саласының дамуына айтарлықтай әсер еткен [[Сәулежол|талшықты-оптикалық]] технологияларды әзірлеу және практикалық қолдану саласында негізгі зерттеулер жүргізген қытайлық, британдық және американдық инженер және физик. 2009 жылы оған «оптикалық байланыс үшін талшықтар арқылы жарық берудегі алғашқы жетістіктері» үшін [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] жартысы берілді. Сыйлықтың қалған жартысы ЗБҚ-матрицасын (зарядталған байланыс құрылғысы, CCD) ойлап тапқан Уиллард Бойл мен Джордж Смитке берілді. Као Лондон Корольдік қоғамының (1997)<ref>[https://royalsociety.org/people/kuen-kao-11723/ Kuen Kao] {{Wayback|url=https://royalsociety.org/people/kuen-kao-11723/|date=20180923200656}}{{In lang|en}}</ref>, Корольдік инженерлік академиясының, [[Қытай ғылым академиясы|Қытай ғылым академиясының]] (1996), Еуропалық ғылым және өнер академиясының, Тайвань Academia Sinica және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі болды. == Өмірбаян == === Ерте өмірі және білімі === Као заң ғылымдарының докторы Гао Цзюньсян отбасында дүниеге келген. Оның атасы Гао Чуйвань әйгілі ақын және революционер. Бала кезінен Чарльз және оның кіші інісі У (қазір — [[гидродинамика]] профессоры) қытай классикасын оқыған. Шанхай халықаралық мектебінде Чарльз ағылшын және француз тілдерін үйренді. 1948 жылы оның отбасы алдымен [[Қытай Республикасы|Тайваньға]], содан кейін [[Гонконг|Гонконгқа]] көшіп, Као колледжге түсті. Одан әрі білімін Англияда алды: Вулвич политехникалық институтында (қазіргі Гринвич университеті) электротехника [[Бакалавр дәрежесі|бакалавры дәрежесін]] және [[Лондон империялық колледжі|Лондондағы императорлық колледжінде]] [[PhD-доктор|PhD]] дәрежесін алып, 1965 жылы бітірді. === Мансап === PhD дәрежесін алу кезінде Као Харлоудағы Standard Phones and Cables (STC) зерттеу орталығында инженер болып жұмыс істеді, онда ол өзінің революциялық жаңалығын жасады. 1970 жылы ол [[Гонконг қытайлық университеті|Гонконг университетіне]] электротехника кафедрасын құру үшін шақырылды. Төрт жылдан кейін ол STC аналық компаниясы ITT Corporation компаниясында жұмыс істеу үшін Америка Құрама Штаттарына көшті. Ол алдымен [[Вирджиния]] филиалында бас ғалым, содан кейін инженерлік директор лауазымына көтерілді. 1982 жылы Као бүкіл корпорацияның бас ғалымы болды және [[Коннектикут|Коннектикуттағы]] озық технологиялар орталығында жұмыс істеді. Көп ұзамай ол Қытайға оралып, 1987 жылдан 1996 жылға дейін [[Гонконг қытайлық университеті|Гонконг университетін]] басқарды. Сондай-ақ, ол [[Transtech]] компаниясының бас директоры қызметін атқарды және Тәуелсіз мектеп қоры академиясын (Independent School Foundation Academy) құрды. Као [[Гонконг|Гонконгта]] тұрып, [[ITX Services]] басқарды. Ол отбасы тұратын [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] жиі барды. Као 1959 жылы Лондонда оқып жүрген кезінде танысқан британдық қытайлық Хуанға үйленді. Олардың екі баласы, бір ұлы және бір қызы бар. Екеуі де [[Калифорния|Калифорниядағы]] [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] тұрады және жұмыс істейді. 2009 жылдың басында Каоға әкесі бұрын ауырған [[Альцгеймер ауруы|Альцгеймер ауруының]] жеңіл белгілері диагнозы қойылды. Ол әйелімен бірге 2009 жылы алған физика бойынша Нобель сыйлығының бір бөлігін (Као барлығы шамамен 700 000 доллар алды)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2009/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2009|work=NobelPrize.org|accessdate=2021-11-04|archivedate=2020-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200522211910/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2009/summary/}}</ref>, осы саладағы зерттеулерге және пациенттерге медициналық көмек көрсетуге беруді шешті. Као дәстүрлі қытай суся әдебиетін оқуды жақсы көретін, ал ғалымның тағы бір хоббиі вазалар мен басқа да саздан жасалған бұйымдар жасау болды. === Өлім === 2018 жылдың 23 қыркүйегінде [[Гонконг|Гонконгта]] 84 жасында қайтыс болды<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/23/c_137488437.htm|title=Nobel Prize-winning scientist Charles Kuen Kao passes away at 84 - Xinhua {{!}} English.news.cn|publisher=www.xinhuanet.com|accessdate=2018-09-25|archivedate=2018-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180923143546/http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/23/c_137488437.htm}}</ref>. == Ғылыми жұмыс == [[Сурет:Fibreoptic.jpg|оңға|нобай|302x302 нүкте|Кварц шынысынан жасалған оптикалық талшықтар шоғыры. Бұл кабель түрлері қазір кеңінен қолданылады. Кварц шынысының ұзақ қашықтыққа ақпарат беру үшін тамаша материал екенін алғаш рет Као ұсынды.]] Као 1960 жылы ITT корпорациясының Лондон зертханасына инженер болып жұмысқа орналасқан кезде талшықты-оптикалық технология саласында жұмыс істей бастады.<ref>Asianow: [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/press.html Charles K. Kao] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/press.html|date=20130530214450}}{{In lang|en}}</ref> Онда Джордж Хокхэммен бірге ол [[Сәулежол|талшықпен]] деректерді берудегі жоғары шығындар технологияның өзінен емес, әйнектегі қоспалардан туындайтынын анықтады. Ол өз зерттеуінің нәтижелерін 1966 жылы ұсынды, ал маусым айында талшықты-оптикалық телекоммуникация технологиясының негізгі ерекшеліктерін сипаттайтын есебі жарияланды. Бұл мақалада талшықты байланыс мақсаттарында пайдалану туралы айтылған идеялар бүгінгі телекоммуникацияның негізі болып табылады. Оның жұмысының негізгі теориялық қорытындысы сигналдың әлсіреуінің шекті мәнін анықтау болды. Талшықты-оптикалық арналар арқылы ақпараттың айтарлықтай шығындарсыз берілуі үшін әлсіреу мәні 20 [[Децибел|дБ]]/ [[Километр|км-]]<nowiki/>ден аспауы керек. Дегенмен, 1960 жылдары талшықты байланыс 1000 дБ/км немесе одан да көп әлсіреген. Бұл жағдай зерттеушілерді белгіленген критерийлерге ең жақсы сәйкес келетін материалдарды іздеуге итермеледі.<ref>[http://ujdigispace.uj.ac.za:8080/dspace/bitstream/10210/2173/7/Chapter1FINAL.pdf Chapter 1.1 — The Evolution of Fibre Optics] {{Wayback|url=http://ujdigispace.uj.ac.za:8080/dspace/bitstream/10210/2173/7/Chapter1FINAL.pdf|date=20110831200826}}</ref> Осы мақсаттар үшін Као төрт адамнан тұратын топ құрды: Т. Дэвис, М. Джоунс, С. Райт және өзі. Әртүрлі материалдарды сынақтан өткізгеннен кейін, топ оптикалық байланыс үшін ең қолайлы кандидат сигналдың әлсіреуінің ең төменгі деңгейін көрсеткен [[кварц]] [[Әйнек|шыны]] (SiO₂) деген қорытындыға келді. Као алғаш болып ақпаратты ұзақ қашықтыққа жеткізу үшін талшықты-оптикалық кабельдерді пайдалануды ұсынды (бұрын олардың ауқымы бірнеше метрмен шектелген). Бастапқыда бұған аз адам сенді, бірақ ғалымның жобаны инженерлік және коммерциялық іске асырудағы жеке рөлі телекоммуникация саласын айтарлықтай өзгертті. == Марапаттар мен сыйлықтар == * Мори сыйлығы, АҚШ<ref>[http://ceramics.org/wp-content/uploads/2009/07/morey_recipient_list_2009_july2009.pdf George W. Morey Award] {{Wayback|url=http://ceramics.org/wp-content/uploads/2009/07/morey_recipient_list_2009_july2009.pdf|date=20100620174512}}{{In lang|en}}</ref> (1976) * Стюарт Баллантайн медалі (1977) * Ұлыбританиядағы оптикалық электроника саласындағы дәрежелік сыйлық<ref>[http://www.rankprize.org/opto-electronics1.htm Prizes awarded by the Optoelectronics Fund] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029194700/http://www.rankprize.org/opto-electronics1.htm|date=2013-10-29}}{{In lang|en}}</ref> (1978) * Моррис Либман сыйлығы (1978) * Швециядағы Л. М. Эриксон атындағы халықаралық сыйлық (1979) * AFCEA алтын медалі , АҚШ (1980) * [[Электротехника және Электроника Инженерлер Институты|IEEE]] Александр Грэм Белл медалі (1985) * Маркони сыйлығы, АҚШ (1985) * C&amp;amp;C сыйлығы (1987) * Фарадей медалі, Ұлыбритания (1989) * Жаңа материалдарға арналған халықаралық сыйлық (1989)<ref>[http://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?name=J.B.%20MacChesney,%20R.D.%20Maurer%20and%20K.C.%20Kao&year=1989 1989 James C. McGroddy Prize for New Materials Recipient] {{Wayback|url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?name=J.B.%20MacChesney,%20R.D.%20Maurer%20and%20K.C.%20Kao&year=1989|date=20160828065959}}{{In lang|en}}</ref> * SPIE алтын медалі (1992) * Британ империясының ордені, CBE (1993), кейінірек KBE (2010) болып жаңартылды * Алтын медаль, Ұлыбритания<ref>[http://www.wfeo.org/index.php WFEO] {{Wayback|url=http://www.wfeo.org/index.php|date=20091026035106}}</ref> (1995) * Ханзада Филипп медалі (1996) * Кеңжолақты оптикалық талшықты байланыс саласындағы алғашқы зерттеулер үшін Жапония сыйлығы<ref>«For pioneering research on wide-band, low-loss optical fiber communications» [http://www.japanprize.jp/en/prize_past_1996.html Премия Японии за 1996 г.] {{Wayback|url=http://www.japanprize.jp/en/prize_past_1996.html|date=20090903134622}}{{In lang|en}}</ref> (1996) * Чарльз Старк Дрейпер сыйлығы (1999) * Гонконг инженерлік институтының алтын медалі (2006) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2009) * Үлкен Баухиния медалі (2010) Чарльз Куэн Као әлемнің көптеген университеттерінде, соның ішінде [[Глазго университеті|Глазго университетінде]] (1992), Пекин университетінде, Цинхуа университетінде, Падуя университетінде, [[Йель университеті|Йель университетінде]], [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] және басқа да университеттерде құрметті профессор және ғылым докторы болды. == Есте қалдыру == 1996 жылы 1981 жылы ашылған [[3463 Каокуэн|Каокуэн]] астероиды ғалымның құрметіне аталған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2009/kao/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''И. Иванов.'' [https://elementy.ru/news/431164 Физика бойынша Нобель сыйлығы 2009] // Elements, 12.10.2009 * [http://www-cgi.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/features/aoc/aoc.kao.html Чарльз К. Као]{{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қытай ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Философия докторлары]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:АҚШ электротехниктері]] [[Санат:Британ империясы орденінің рыцар-командорлары]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Йель университеті оқытушылары]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Қытай физиктері]] dun2eyog86pddav6kkvm4rjo4p5kvdt 0 778597 3589270 3579879 2026-04-21T15:48:49Z Nurkhan 13652 3589270 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Уиллард Бойл |Шынайы есімі = {{lang-en|Willard Boyle}} |Суреті = Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-23.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.8.1924 |Туған жері = {{Туғанжері|Амхерст (Жаңа Шотландия)|Амхерстте (Жаңа Шотландия)}} |Қайтыс болған күні = 7.5.2011 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Галифакс|Галифаксте (Канада)|Галифакс (Жаңа Шотландия)}} ([[Канада]]) |Азаматтығы = {{Байрақ|Канада}} <br>{{Байрақ|АҚШ}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = [[Bell Labs]] | Альма-матер = [[Макгилл университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2009 жыл ғылымда|2009]]) <br>{{Канада орденінің компаньоны}} | Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = }} '''Уиллард Бойл''' ({{Lang-en|Willard Boyle}}; {{Туғанкүні|19|8|1924}}, Амхерст — {{Қайтысболғанкүні|7|5|2011}}<ref name="ADN">{{Cite web|title=Nobel laureate dies Saturday|url=http://www.amherstdaily.com/News/Local/2011-05-08/article-2489707/Nobel-laureate-dies-Saturday/1|work=Amherst Daily News|accessdate=2011-05-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/66mKTmQTo?url=http://www.cumberlandnewsnow.com//News/Local/2011-05-08/article-2489707/Nobel-laureate-dies-Saturday/1|archivedate=2012-04-08}}</ref>, Галифакс) — тегі [[Канада|канадалық]] шыққан [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Физика|физик]] және 2009 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] иегері. Бұл сыйлықты Джордж Смит және [[Чарльз Као|Чарльз Каомен]] бірге «оптикалық жартылай өткізгіш сенсорларды — ЗБҚ-матрицаларын жасағаны үшін» бөлісті<ref>{{Cite web|author=|authorlink=|date=|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/|title=The Nobel Prize in Physics 2009|format=|work=|publisher=|accessdate=2009-10-06|lang=en|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/66mKUDs6N?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/|archivedate=2012-04-08}}</ref>. == Марапаттар == * Стюарт Баллантайн медалі (1973) * Моррис Либман сыйлығы (1974) * Прогресс медалі (Америка фотографиялық қоғамы) (1986) * C&amp;amp;C сыйлығы (1999) * Чарльз Старк Дрейпер сыйлығы (2006) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2009) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009 Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] {{Wayback|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009|date=20091007122157}} {{In lang|en}} * ''И. Иванов.'' [http://elementy.ru/news/431164 Физика бойынша Нобель сыйлығы 2009 ж.] {{Wayback|url=http://elementy.ru/news/431164|date=20091016100429}} [[Санат:Канада физиктері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Физиктер]] k0puoccnzlguofyni982niog05zr2ax 0 778598 3589271 3580907 2026-04-21T15:49:02Z Nurkhan 13652 3589271 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джордж Элвуд Смит |Шынайы есімі = {{lang-en|George Elwood Smith}} |Суреті = Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-27.jpg |Сурет ені = 240px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 10.05.1930 |Туған жері = {{Туғанжері|Уайт-Плейнс|Уайт-Плейнсте|Уайт-Плейнс (Нью-Йорк)}}, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 28.7.2025 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері| Барнегат қалашығы|Барнегат қалашығында}}, [[Нью-Джерси|Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = [[Bell Labs]] | Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2009 жыл ғылымда|2009]]) | Сайты = }} '''Джордж Элвуд Смит''' ({{Lang-en|George Elwood Smith}}; [[10 мамыр]] [[1930]], Уайт-Плейнс, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] — [[28 мамыр]] [[2025]], Барнегат қалашығы, [[Нью-Джерси]]) - американдық физик және 2009 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының Уиллард Бойлмен бірге «оптикалық жартылай өткізгіш сенсорларды — құрылғыдағы зарядтау (CCD) матрицаларын жасағаны үшін» иегері.[1] АҚШ Ұлттық инженерлік академиясының мүшесі (1983)<ref>[https://www.nae.edu/28541/Dr-George-E-Smith Dr. George E. Smith] {{Wayback|url=https://www.nae.edu/28541/Dr-George-E-Smith}}{{In lang|en}}</ref>. == Өмірбаян == [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатының]] Уайт-Плейнс қаласында дүниеге келген[[Нью-Йорк (штат)|.]] АҚШ Әскери-теңіз күштерінде қызмет еткен, 1955 жылы [[Пенсильвания университеті|Пенсильвания университетінде]] [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр]] дәрежесін, ал 1959 жылы [[Чикаго университеті|Чикаго университетінде]] PhD дәрежесін алған. Докторлық диссертациясы небәрі 8 беттен тұрды<ref name="proquest">{{Citation|title=THE ANOMALOUS SKIN EFFECT IN BISMUTH|url=http://search.proquest.com/pqdtft/docview/301893432/13EBE1A57A37550674C/2?accountid=12725|publisher=University of Chicago|date=1959-12-06|accessdate=2013-06-18|archivedate=2016-09-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914041640/http://search.proquest.com/pqdtft/docview/301893432/13EBE1A57A37550674C/2?accountid=12725}}</ref>. 1959 жылдан 1986 жылға дейін ол Bell Laboratories компаниясында лазерлер мен жартылай өткізгіш құрылғылардың жаңа түрлерін зерттеп, ондаған патенттер алды және [[Интегралды микросхема|VLSI]] әзірлеу бөлімін басқарды<ref name="Earthtimes">{{Citation|title=PROFILE: George Smith - Nobel winner and world sailor|url=http://www.earthtimes.org/articles/show/288984,profile-george-smith--nobel-winner-and-world-sailor.html|publisher=EarthTimes|date=2009-10-06|accessdate=2009-10-06|archivedate=2012-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120905082234/http://www.earthtimes.org/articles/show/288984,profile-george-smith--nobel-winner-and-world-sailor.html}}.</ref>. 1969 жылы [[Уиллард Бойл|Уиллард Бойлмен бірлесіп,]] ол жаңа құрылғы түрін — ЗБҚ жасап шығарды, ол үшін олар бірлесіп 1973 жылы Франклин институтының Стюарт Баллантин медалін, 1974 жылы [[Электротехника және Электроника Инженерлер Институты|Электротехника және электроника инженерлері институтының]] Моррис Либман сыйлығын, 1986 жылы Америка фотографиялық қоғамының «Прогресс» медалін, 1999 жылы C&amp;amp;C сыйлығын, 2006 жылы Чарльз Старк Дрейпер сыйлығын және 2009 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды. 2015 жылы ол Корольдік фотографиялық қоғамның жеке «Прогресс» медалін алды. 1986 жылы зейнетке шыққаннан кейін, ол Атлант және Тынық мұхиттарын айналып өтіп, 9 метрлік қайығымен көп саяхаттады. Нью-Джерси штатындағы Барнегат шығанағының жағасында тұрды. 2025 жылы 28 мамырда 95 жасында [[Нью-Джерси|Нью-Джерси штатындағы]] Барнегат-Тауншиптегі үйінде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2025/05/30/science/george-e-smith-dead.html|title=George E. Smith Dead: Nobel Prize Winner Was 95|lang=en-US|first=Dylan Loeb|last=McClain|work=The New York Times|date=2025-05-30|accessdate=2025-05-31}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2009/smith/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} * ''И. Иванов.'' [http://elementy.ru/news/431164 Физика бойынша Нобель сыйлығы 2009] // «Элементы», 12.10.2009 [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Пенсильвания университеті түлектері]] [[Санат:Чикаго университеті түлектері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Физиктер]] 4imp0t054yr5j6z7vfefxekpb6ybfgp 0 778683 3589272 3583730 2026-04-21T15:49:24Z Nurkhan 13652 3589272 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Сол Перлмуттер |Шынайы есімі = {{lang-en|Saul Perlmutter}} |Суреті = Nobel Prize 2011-Press Conference KVA-DSC 7744.jpg |Туған күні = 22.9.1959 |Туған жері = {{Туғанжері|Шампейн-Урбана|Шампейн-Урбанада (Иллинойс)}}, [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Ғылыми жетекші = [[Ричард Мюллер|Ричард А. Мюллер]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Шао сыйлығының медалі}} [[Шао сыйлығы|Астрономия бойынша Шао сыйлығы]] ([[2006 жыл ғылымда|2006]])<br/>{{Нобельдік медаль|2011}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2011 жыл ғылымда|2011]]) |Қолтаңбасы = }} '''Сол Перлмуттер''' ({{Lang-en|Saul Perlmutter}}; [[22 қыркүйек]] [[1959 жыл|1959]], [[Шампейн-Урбана (Иллинойс)|Шампейн-Урбана]], [[Иллинойс]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Астрофизика|астрофизик]] және [[Брайан Шмидт]] пен [[Адам Рисс|Адам Рисспен]] бірге «алыстағы [[Ғаламатжұлдыз|суперноваларды]] бақылау арқылы жеделдетілген [[Ғаламның кеңеюі|Ғаламның кеңеюін]] [[Иллинойс|ашқаны]] үшін» 2011 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] иегері<ref>{{Cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/press.html|title=The 2011 Nobel Prize in Physics - Press Release|publisher=Nobel Media|lang=en|accessdate=2011-10-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AIUi12db?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/press.html|archivedate=2012-08-30}}</ref>. Философия докторы (1986), [[Калифорния университеті, Беркли|Калифорния университетінің профессоры, Беркли]] және Лоуренс Беркли ұлттық зертханасының мүшесі, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2002) және Америка философиялық қоғамының (2014)<ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2014;startDoc=21|title=APS Member History<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2020-07-29|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101174402/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2014;startDoc=21}}</ref> мүшесі. == Өмірбаяны == Еврей отбасында дүниеге келген, ол химиялық инженер, кейінірек [[Пенсильвания университеті|Пенсильвания университетінің]] профессоры және молекулалық биолог Даниэль Перлмуттер ({{Lang-en|Daniel D. Perlmutter}}) мен әлеуметтік қызметкер, Темпл университетінің профессоры Фелис (Фейги) Дэвидсон Перлмуттердің ({{Lang-en|Felice (Feige) Davidson Perlmutter}}) үш баласының бірі болды<ref>{{Cite web|url=http://www.cbe.seas.upenn.edu/about-people/faculty/profile-perlmutter.php|title=Professor Emeritus Daniel D. Perlmutter|accessdate=2011-10-04|archivedate=2018-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181205041143/http://www.cbe.seas.upenn.edu/about-people/faculty/profile-perlmutter.php}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bulletin.brynmawr.edu/archways/gsswsr-august-2011/|title=Social Work Honors Its Own at Reunion|accessdate=2011-10-04|archivedate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110930031939/http://bulletin.brynmawr.edu/archways/gsswsr-august-2011/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://repository.upenn.edu/spp_papers/7/|title=Professor emerita Felice Davidson Permutter, CSW, PhD|accessdate=2020-06-23|archivedate=2018-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110080415/https://repository.upenn.edu/spp_papers/7/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://physics.berkeley.edu/index.php?option=com_dept_management&act=news&Itemid=419&task=view&id=78|title=Saul Perlmutter, PhD|accessdate=2011-10-04|archivedate=2020-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200924063728/https://physics.berkeley.edu/index.php?option=com_dept_management&act=news&Itemid=419&task=view&id=78}}</ref>. Оның ана жағынан атасы, идишші Сэмюэл Дэвидсон (1903—1989), 1919 жылы [[Бессарабия|бессарабиялық]] мекен [[Флорешты|Флорештыден]] [[Канада|Канадаға]] (кейінірек әйелі Хайка Ньюманмен бірге [[Нью-Йорк|Нью-Йорк қаласына]]) қоныс аударған.<ref>{{Cite web|url=http://articles.philly.com/1989-12-05/news/26157213_1_yiddish-culture-yiddish-language-jewish-cultural-organization|title=Samuel Davidson, 1903—1989, Led Yiddish Culture Revival|accessdate=2011-10-04|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304042041/http://articles.philly.com/1989-12-05/news/26157213_1_yiddish-culture-yiddish-language-jewish-cultural-organization}}</ref> Перлмуттер ''Филадельфияның'' Маунт-Эйри ауданында өсті, онда ол Greene Street Friends School және Germantown Friends School бастауыш мектептерде оқыды және еврей халық мектебінде [[Идиш|идиш және еврей мәдениеті бойынша]] білім алды.<ref>{{Cite web|url=https://forward.com/specials/forward-50-2012/saul-perlmutter|title=Forward 50 — Saul Perlmutter|accessdate=2020-06-23|archivedate=2015-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150706062954/http://forward.com/specials/forward-50-2012/saul-perlmutter/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.folkshul.org/|title=Jewish Children's Folkshul|accessdate=2012-11-25|archivedate=2012-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121230172337/http://folkshul.org/}}</ref> 1981 жылы Перлмуттер [[Гарвард университеті|Гарвард университетін]] үздік бітірді. 1986 жылы Перлмуттер [[Калифорния университеті, Беркли|Калифорния университетінде, Берклиде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. Ричард Мюллердің жетекшілігімен жазылған оның диссертациясы Немезида рөліне үміткерлер болып табылатын нысандарды анықтау мәселесіне арналды<ref name="Goldhaber09">{{Мақала|bibcode=2009AIPC.1166...53G|DOI=10.1063/1.3232196}}</ref>. Перлмуттер қазіргі уақытта Беркли ұлттық зертханасындағы Supernova Cosmology Project жобасын басқарады. Оның тобы Брайан Шмидттің тобымен бірге [[Ғаламның кеңеюі|Ғаламның жеделдетілген кеңеюінің]] бар екенін көрсетті. Бұл жаңалықты ''Science'' журналы «жылдың серпілісі» деп атады. Перлмуттер сонымен қатар SNAP жобасының директоры. [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] (2007), Америка физикалық қоғамының (2000), Америка ғылымды дамыту қауымдастығының (2003) мүшесі. Суперкомпьютер Перлмуттер ғалымның атымен аталған<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/articles/supercomputer-embarks-on-effort-to-map-the-universe-dark-energy-and-all-11622842240?mod=hp_minor_pos5|title=Supercomputer Embarks on Effort to Help Map the Universe, Dark Energy and All|accessdate=2021-06-08|archivedate=2021-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210608153322/https://www.wsj.com/articles/supercomputer-embarks-on-effort-to-map-the-universe-dark-energy-and-all-11622842240?mod=hp_minor_pos5}}</ref>. == Марапаттар мен құрметтер == * 2002 — АҚШ Энергетика министрлігінің Эрнест Лоуренс сыйлығы * 2003 — Калифорнияның жыл ғалымы * 2005 — Джон Скотт сыйлығы * 2005 — Падуа сыйлығы * 2006 — Астрономия бойынша [[Шао жүлдесі|Шао сыйлығы]] * 2006 — Фелтринелли сыйлығы * 2007 — Грубер сыйлығы * 2009 — Диксон сыйлығы * 2011 — Адам Рисспен бірлесіп Альберт Эйнштейн медалі * 2011 —[[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (Брайан Шмидт және Адам Рисспен бірге) * 2015 — Фундаменталды физика бойынша сыйлық == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Cite web|url=http://physics.berkeley.edu/index.php?option=com_dept_management&act=people&Itemid=312&task=view&id=21|title=Saul Perlmutter|publisher=physics @ berkeley|lang=en|accessdate=2011-10-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/67iE9ytfm?url=http://physics.berkeley.edu/index.php?option=com_dept_management|archivedate=2012-05-16}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ астрофизиктері]] [[Санат:Гарвард университеті түлектері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] 6f6pe3sjb0cdngxzgyuu50ih9rp0rwt 0 778685 3589273 3583733 2026-04-21T15:49:35Z Nurkhan 13652 3589273 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Брайан Шмидт |Шынайы есімі = {{lang-en|Brian P. Schmidt}} |Суреті = Brian Schmidt portrait 1.jpg |Туған күні = 24.2.1967 |Туған жері = {{Туғанжері|Мизула|Мизулада (Монтана)}}, [[Монтана]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} <br>{{Байрақ|Австралия}} |Ғылыми аясы = [[астрофизика]] |Жұмыс орны = [[Маунт-Стромло обсерваториясы]] ([[Аустралия ұлттық университеті]]) | Альма-матер =[[Аризона университеті]]<br />[[Гарвард университеті]] |Ғылыми жетекші = {{Аударылмаған 3|Роберт Киршнер|Роберт Киршнер|en|Robert Kirshner}} |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Шао сыйлығының медалі}} [[Шао сыйлығы|Астрономия бойынша Шао сыйлығы]] ([[2006 жыл ғылымда|2006]])<br/>{{Нобельдік медаль|2011}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2011 жыл ғылымда|2011]]) | Қолтаңбасы = }} '''Брайан Шмидт''' ({{Lang-en|Brian P. Schmidt}}; [[24 ақпан]] [[1967 жыл|1967]], [[Мизула (Монтана)|Мизула]], [[Монтана]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] және австралиялық [[Астрофизика|астрофизик]], ол 2011 жылы [[Сол Перлмуттер]] және [[Адам Рисс|Адам Рисспен]] бірге «алыстағы [[Ғаламатжұлдыз|суперноваларды]] бақылау арқылы [[Ғаламның кеңеюі|Ғаламның жеделдетілген кеңеюін]] ашқаны үшін» [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды<ref>{{Cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/press.html|title=The 2011 Nobel Prize in Physics - Press Release|publisher=Nobel Media|lang=en|accessdate=2011-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111004182642/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/press.html|archivedate=2011-10-04}}</ref>. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2008), Австралия ғылым академиясының (2008) және Лондон Корольдік қоғамының (2012)<ref>[https://royalsociety.org/people/brian-schmidt-12240/ Brian Schmidt] {{Wayback|url=https://royalsociety.org/people/brian-schmidt-12240/|date=20200729190025}} {{In lang|en}}</ref> мүшесі. == Өмірбаян == Шмидт АҚШ-тың Монтана штатындағы Миссула қаласында экологтар Дана мен Донна Шмидттердің (''Dana C. Schmidt'' и ''Donna Mae Schmidt'') отбасында дүниеге келген. 1985 жылы [[Аляска|Аляска штатының]] [[Анкоридж]] қаласындағы Бартлетта орта мектебін бітірген. Шмидт 1989 жылы [[Аризона университеті|Аризона университетін]] бітіріп, 1993 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алған. 1993—1994 жылдары дейін Шмидт Гарвард-Смитсон астрофизика орталығында постдокторантурада жұмыс істеді, ал 1995 жылы қазіргі уақытта жұмыс істейтін Маунт Стромло обсерваториясына ауысты. Шмидт 8 миллиард жыл бұрын ғаламның кеңеюін зерттеуге арналған Ia ({{аударылмаған 5|High-Z Supernova Search Team|ағылш.|en}}) типті супернованы іздеуді басқарды. 1998 жылы оның командасы Перлмуттер бастаған топпен бірге ғаламның жеделдетілген кеңеюін көрсетті<ref>[http://www.abc.net.au/catalyst/stories/3013594.htm Cosmology] {{Wayback|url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/3013594.htm |date=20111007175515 }} ''ABC Catalyst segment on Cosmology, with Brian Schmidt, Ray Norris, & Lawrence Kraus''</ref>. Бұл жаңалық [[Science]] журналы тарапынан «Жылдың үздік жаңалығы» деп аталды. Шмидт қазіргі уақытта [[оңтүстік жарты шар]]дың аспанын зерттейтін [[SkyMapper]] телескоп жобасын басқарады. 2015 жылдың қаңтарында Брайан Шмидт [[Аустралия ұлттық университеті|Аустралия ұлттық университетінің]] ректоры болып тағайындалды. 2016 жылы ол [[Greenpeace|Greenpeace ұйымын]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымын]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html}}</ref> . Испания Корольдік Ғылым Академиясының шетелдік мүшесі. Brianschmidt астероиды (233292) оның құрметіне аталған. == Марапаттар == * 2000 — Австралия сыйлығы * 2000 — Гарвард университетінің Бок сыйлығы * 2001 — Австралия Ғылым академиясының ''Pawsey Medal'' * 2002 — Үндістан астрономиялық қоғамының Вайну Баппу медалі * 2005 — Marc Aaronson Memorial Lectureship * 2006 — Адам Рисс және [[Сол Перлмуттер|Сол Перлмуттермен]] бірлесіп астрономия саласындағы [[Шао жүлдесі|Шао сыйлығы]] * 2007 — Космология саласындағы Грубер сыйлығы * 2011 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] * 2012 — Жаңа Оңтүстік Уэльс Университетінің Dirac Medal * 2013 — Австралия орденінің компаньоны * 2015 — Фундаменталды физика бойынша сыйлық * 2015 — Нильс Бор институтының құрмет медалі == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Cite web|url=http://msowww.anu.edu.au/~brian/|title=Brian P. Schmidt, Home Page|publisher=Research School of Astronomy and Astrophysics|lang=en|accessdate=2011-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006003059/http://msowww.anu.edu.au/~brian/|archivedate=2011-10-06}} [[Санат:Философия докторлары]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ астрофизиктері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Физиктер]] hiv78xrpelw84pznwk120p84wvv1myz 0 778686 3589274 3583736 2026-04-21T15:49:51Z Nurkhan 13652 3589274 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Адам Рисс |Шынайы есімі = {{lang-en|Adam Guy Riess}} |Суреті = Nobel Prize 2011-Press Conference KVA-DSC 7764.jpg |Туған күні = 16.12.1969 |Туған жері = {{Туғанжері|Вашингтон (Колумбия округы)|Вашингтонда}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} |Ғылыми аясы = [[астрофизика]] |Жұмыс орны = [[Джонс Хопкинс университеті]] | Альма-матер = [[Массачусетс технологиялық институты]]<br>[[Гарвард университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Роберт Киршнер]] <br> [[Уильям Генри Пресс]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Шао сыйлығының медалі}} [[Шао сыйлығы|Астрономия бойынша Шао сыйлығы]] ([[2006 жыл ғылымда|2006]])<br>{{Нобельдік медаль|2011}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2011 жыл ғылымда|2011]]) | Қолтаңбасы = }} '''Адам Рисс''' ({{Lang-en|Adam Riess}}; [[16 желтоқсан]] [[1969 жыл|1969]], [[Вашингтон]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Астрофизика|астрофизик]] және [[Сол Перлмуттер|Саул Перлмуттер]] мен [[Брайан Шмидт|Брайан Шмидтпен]] бірге «алыстағы [[Ғаламатжұлдыз|суперноваларды]] бақылау арқылы [[Ғаламның кеңеюі|Әлемнің жеделдетілген кеңеюін]] ашқаны үшін» 2011 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] иегері<ref>{{Cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/press.html|title=The 2011 Nobel Prize in Physics — Press Release|publisher=Nobel Media|lang=en|accessdate=2011-10-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AIUi12db?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/press.html#|archivedate=2012-08-30}}</ref>. == Өмірбаян == Адам Гай Рисс 1969 жылы желтоқсанда [[Вашингтон|Вашингтонда]], Колумбия округінде, [[Еврейлер|еврей]] отбасында үш баланың кенжесі болып дүниеге келген.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/01/11/style/weddings-nancy-schondorf-and-adam-riess.html|title=Wedding: Nancy Schondorf And Adam Riess|accessdate=2017-09-30|archivedate=2017-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008093031/http://www.nytimes.com/1998/01/11/style/weddings-nancy-schondorf-and-adam-riess.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1989/06/18/style/dr-gail-riess-is-married.html|title=Wedding: Drs. Gail Michele Riess and Leonard Bruce Saltz|accessdate=2017-09-30|archivedate=2017-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008092940/http://www.nytimes.com/1989/06/18/style/dr-gail-riess-is-married.html}}</ref> Әкесі — Майкл Рисс (1931–2007), теңіз инженері және Bistro International мұздатылған азық-түлік тарату компаниясының иесі, 1936 жылы ата-анасымен бірге [[Германия|Германиядан]] «Европа» желкенді кемесімен қоныс аударған.<ref>{{Cite web|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E07E3DD163AF932A25753C1A9619C8B63|title=Obituary: Michael Riess|accessdate=2017-09-30|archivedate=2017-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008092706/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E07E3DD163AF932A25753C1A9619C8B63}}</ref> Анасы — Дорис Рисс психолог болған. Рисстің әкесі жағынан атасы — журналист, соғыс тілшісі және жазушы Курт Рисс (1902—1990) болған.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1993/05/21/obituaries/curt-riess-author-and-journalist-90-expert-on-nazi-era.html|title=Curt Riess, Author And Journalist, 90; Expert on Nazi Era|accessdate=2017-09-30|archivedate=2017-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170916114746/http://www.nytimes.com/1993/05/21/obituaries/curt-riess-author-and-journalist-90-expert-on-nazi-era.html}}</ref> Ол Уоррен (Нью-Джерси штаты) қаласында өсті 1992 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтын]] бітіріп, Phi Delta Theta студенттік қауымдастығының мүшесі болды 1996 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. Роберт Киршнердің жетекшілігімен жазылған диссертациясы Ia типті супернова туралы болды. 1999 жылы Ғарыштық телескоп ғылым институтына келгенге дейін Рисс [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінің]] Миллер институтында ғылыми қызметкер болды. 1998 жылдан бастап Адам Рисс және Брайан Шмидтпен бірге Ia типті супернова іздеу бағдарламаларының негізгі зерттеушілерінің бірі болды. Сол жылы оның тобы Перлмуттер бастаған топпен бірге Ғаламның жеделдетілген кеңеюін көрсете алды<ref>[http://www.abc.net.au/catalyst/stories/3013594.htm Cosmology] {{Wayback|url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/3013594.htm|date=20111007175515}} ''ABC Catalyst segment on Cosmology, with Brian Schmidt, Ray Norris, & Lawrence Kraus''</ref>. Бұл жаңалық [[Science]] журналында «жылдың серпілісі» деп аталды. 2005 жылдан бастап ол [[Джонс Хопкинс университеті|Джонс Хопкинс университетінде]] жұмыс істейді. Сондай-ақ, ол алыстағы суперноваларды анықтау бойынша [[Хаббл ғарыш телескопы|Хаббл ғарыштық телескопының]] бағдарламасын басқарады. Оның командасы Әлемнің кеңеюін 10 миллиард жыл бұрынға дейін сәтті бақылады. 2009 жылдан бастап Рисс [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі<ref>{{Cite web|url=https://www8.nationalacademies.org/onpinews/newsitem.aspx?RecordID=04282009|title=National-Academies.org {{!}} Newsroom|accessdate=2020-06-24|archivedate=2020-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200729145645/https://www8.nationalacademies.org/onpinews/newsitem.aspx?RecordID=04282009}}</ref>. == Марапаттар == * 1999 — Роберт Трамплер сыйлығы * 2001 — Гарвард университетінің Бок сыйлығы * 2002 — Хелена Уорнер сыйлығы * 2004 — Саклер сыйлығы * 2006 — Перлмуттер мен Шмидтпен бірлесіп астрономия саласындағы [[Шао жүлдесі|Шао сыйлығы]] * 2008 — Макартур Грант * 2011 — Альберт Эйнштейн медалі * 2011 — [[Сол Перлмуттер|Перлмуттер]] және Шмидтпен бірлесіп [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] * 2015 — Фундаменталды физика бойынша сыйлық == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ астрофизиктері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Физиктер]] 6tc9xp7db3gem6tp9ifzo6ials2sihx 0 778700 3589610 3583629 2026-04-22T08:44:31Z Kshetunsky 166191 3589610 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Qazaq Cybersport Federation |логотип = Qcf-blue.png |логотип ені = 200px |анықтама = Qazaq Cybersport Federation логотипі |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] |басшы мансабы1 = Президент |басшы есімі1 = Мұхамед Ізбастин<ref>{{Cite web|url=https://sn.kz/sn-sport/134330-kazakstan-kibersport-federatsiiasynyn-zhana-prezidenti-tagaiyndaldy|title=Қазақстан киберспорт федерациясының жаңа президенті тағайындалды|accessdate=2026-04-11|work=Skif News|datepublished=2026-02-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azh.kz/ru/news/view/126041|title=Мухамед Избастин избран президентом Казахстанской федерации киберспорта|accessdate=2026-04-11|lang=ru|work=Aq Zhaiyq|datepublished=2026-02-04}}</ref> |басшы мансабы2 = Вице-президент |басшы есімі2 = Ефим Черваков |басшы мансабы3 = Бас хатшы |басшы есімі3 = Аханов Алибек |құрылу оқиғалары1 = Құрылды |құрылу мерзімі1 = [[2017 жыл]] |сайт = [http://qcf.kz/ru Ресми сайты] }} '''Qazaq Cybersport Federation''' (Қазақстан Киберспорт Федерациясы, QCF) – [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] спорт ұйымы; негізгі мақсаттары – елде жаппай [[Киберспорт|киберспортты]] дамыту және танымал ету және оны әлемдік қоғамдастыққа ілгерілету болып табылатын республикалық [[Қоғамдық бірлестіктер|қоғамдық бірлестік]]. 2020 жылы [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті|Қазақстанның Ұлттық Олимпиада комитетінің]] мойындауына ие болды. 2017 жылы құрылған. Штаб-пәтері Республиканың астанасы – [[Астана]] қаласында орналасқан. == Тарихы == [[File:WESG2019 4.jpg|thumb|WESG 2019 Қазақстанда]] [[File:ComicConAstana 1.jpg|thumb|Comic Con Astana келушілерге арналған турнир]] Qazaq Сybersport Federation республикалық қоғамдық бірлестігі (РҚБ) 2017 жылы киберспортшылар, қоғам және мемлекет мүддесі үшін осы саланы жүйелі және ұзақ мерзімді дамыту мақсатын қойған кәсіпқойлар мен киберспорт әуесқойларының бастамашыл тобымен құрылды.<ref>{{Cite web|url=https://profit.kz/news/43830/V-Kazahstane-budet-sozdana-federaciya-kibersporta/|title=В Казахстане будет создана федерация киберспорта|accessdate=2026-04-10|language=ru|publisher=Profit|date=2017-12-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/v-kazahstane-budet-sozdana-federatsiya-kibersporta/|title=В Казахстане будет создана федерация киберспорта|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Казахстанская правда|date=2017-12-07}}</ref> Qazaq Cybersport Federation дайындаған өтініш пен материалдар негізінде 2018 жылы киберспорт спорт түрлерінің тізіліміне енгізіліп, Қазақстанда ресми мәртебеге ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/bolshaya_igra_1565930522|title=Почему настало время пристально следить за киберспортом и есть ли в Казахстане чемпионы|accessdate=2026-04-10|author=Айша Еркебулан|lang=ru|publisher=Forbes|date=2019-08-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4925317-kazahstan-priznal-kibersport.html|title=Казахстан признал киберспорт официальным видом спорта|accessdate=2026-04-10|author=Данияр Кунафин|lang=ru|publisher=zakon.kz|date=2018-07-26}}</ref> 2020 жылы Qazaq Сybersport Federation РҚБ ресми аккредиттелген республикалық спорт федерациясы мәртебесін алды.<ref>{{Cite web|url=https://vesti.kz/cybersport/federatsiya-kibersporta-poluchila-priznanie-nok-kazahstana-281312/|title=Федерация киберспорта получила признание НОК Казахстана|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Vesti.kz|date=2020-06-09}}</ref> Сол кезден бастап Qazaq Cybersport Federation Азияның Олимпиадалық кеңесі мойындаған Азия Киберспорт Федерациясында (AESF – Asian Esports Federation) Қазақстанның мүдделерін толыққанды мүше ретінде білдіреді. 2020 жылдың наурыз айында Qazaq Cybersport Federation Esports Federation (IeSF) – Халықаралық Киберспорт Федерациясының 57-ші мүшесі болды. Бұл Қазақстанға IeSF қамқорлығымен ел аумағында халықаралық турнирлер мен ұлттық іріктеу ойындарын өткізуге, сондай-ақ киберспорт саласындағы өзекті мәселелер бойынша шешімдер қабылдауға қатысуға мүмкіндік берді.<ref name="profit">{{Cite web|url=https://profit.kz/news/58668/Kazahstanci-poedut-na-chempionat-mira-po-kibersportu-v-Izrail/|title=Казахстанцы поедут на чемпионат мира по киберспорту в Израиль|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Profit|date=2020-09-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazahstan-stal-uchastnikom-prodvijeniya-esports-na-olimpiadu-402486/|title=Казахстан стал участником продвижения Esports на Олимпиаду|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Tengri News|date=2020-05-17}}</ref> Сол жылдың мамыр айынан бастап Федерация GEF (Global Esports Federation) халықаралық ұйымына мүше болды, ол барлық спорттық ұйымдарды біріктіреді және олимпиадалық пәндер қатарында киберспортты ілгерілетуді жақтайды.<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazahstan-stal-uchastnikom-prodvijeniya-esports-na-olimpiadu-402486/|title=Казахстан стал участником продвижения Esports на Олимпиаду|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Tengri News|date=2020-05-17}}</ref> 2020 жылғы 28 қыркүйекте Қазақстанның Киберспорт Федерациясы Ұлттық Олимпиада комитетінің тану сертификатын алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5041707-kazahstanskaya-federatsiya-kibersporta.html|title=Казахстанская федерация киберспорта получила признание НОК|accessdate=2026-04-10|author=Анастасия Московчук|lang=ru|publisher=zakon.kz|date=2020-09-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://olympic.kz/ru/article/15075-kazakhstanskaya-federatsiya-kibersporta-poluchila-priznanie-natsionalnogo-olimpiyskogo-komiteta-kazakhstana|title=Казахстанская федерация киберспорта получила признание Национального олимпийского комитета Казахстана|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=olympic.kz|date=2020-09-28}}</ref> 2022 жылғы 11 наурызда Федерация ABC Design компаниясымен демеушілік қолдау туралы келісімшарт жасасты, оның шеңберінде бірнеше жобаларды, соның ішінде Қазақстандағы киберспорт командаларының жедел дамуын іске асырды.<ref>{{Cite web|url=https://abc-design.kz/stati/oficialnyj-sponsor-fkk|title=Компания ABC Design - новый спонсор Qazaq CyberSport Federation|accessdate=2026-04-10|author=Султан Маликов|lang=ru|publisher=abc-design.kz|date=2022-03-12}}</ref> 2022 жылдың 19 мамырында Qazaq CyberSport Federation KFC-мен демеушілік туралы серіктестік келісімшартқа отырды. KFC компаниясы Көктемгі кубоктың демеушісі болып табылады. 2023 жылғы наурызда Qazaq Cybersport Federation 2024-2026 жылдары Алматыда Халықаралық киберспорт Федерациясының (IESF) қолдауымен киберспорттан әлем чемпионатын өткізуге өтінім берді.<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/cybersport/kazahstan-poboretsya-pravo-provedeniya-chempionata-mira-492610/|title=Казахстан поборется за право проведения чемпионата мира по киберспорту|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Tengri News|date=2023-03-02}}</ref> 2023-2025 жылдары Федерация киберспорт бойынша Қазақстан Республикасының Кубогы мен Qazaqstan Qyzmet Cyber Cup қоса алғанда, ұлттық және корпоративтік турнирлерді өткізуді, сондай-ақ киберспорт академиялары мен студенттер лигалары сынды білім беру бастамаларын дамытуды жалғастырды. 2025 жылы онлайн және офлайн ойыншыларды даярлау форматтарын біріктіретін гибридті киберспорт академиясының іске қосылуы жарияланды.<ref>{{Cite web|url=https://profit.kz/news/71100/Akademiu-razvitiya-kibersporta-planiruut-sozdat-v-Kazahstane/|title=Академию развития киберспорта планируют создать в Казахстане|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Profit|date=2025-07-15}}</ref> 2026 жылы Федерация Esports Nations Cup халықаралық турнирінің ұлттық құрамасының (National Team Partner) серіктесі мәртебесін алды.<ref>{{Cite web|url=https://oper.kaktus.media/doc/543176_sbornaia_kr_vystypit_na_mirovom_chempionate_po_kibersporty_s_prizovym_fondom_v_20_mln.html|title=Сборная КР выступит на мировом чемпионате по киберспорту с призовым фондом в $20 млн|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Kaktus Media|date=2026-03-27}}</ref> == Қызметі == * Қазақстан Республикасында барлық деңгейлерде және алаңдарда киберспортты дамыту және қолдау. * Қазақстан Республикасының халықаралық спорттық байланыстарын дамыту, оның ішінде құрама командалардың ресми халықаралық жарыстарға қатысуын қамтамасыз ету. * Қазақстан Республикасында киберспортты халықаралық спорттық қозғалыстың бір бөлігі ретінде танымал ету. * Халықаралық чемпионаттарды, біріншіліктер мен кубоктарды ұйымдастыруда республикалық және ассистенттік ұйымдастыру. * Киберспорт бойынша онлайн трансляцияларды ұйымдастыру және қолдау. * Спорттық разрядтарды, атақтарды беру нормаларын, талаптарын, шарттары мен тәртібін әзірлеу, оларды Қазақстан Республикасының спорттық сыныптамасына енгізу. * Судьяларды даярлау және аттестаттау, олардың қызметін бақылау. * Спортшыларды, жаттықтырушыларды атақтар мен біліктіліктер беруге іріктеу және ұсыну. * Киберспорт саласында білім беру іс-шараларын өткізу. Федерация ұйымдастырушысы Ali Play болып табылатын әлем чемпионатының – World Electronic Sports Games (WESG) іріктеу кезеңдерін өткізуге айрықша құқықтарға ие. == Жобалар == * Alaman Cup.<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/allsports/pervyiy-alaman-cup-sostoyalsya-v-karagande-392529/|title=Первый Alaman Cup состоялся в Караганде|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Tengri News|date=2020-02-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://profit.kz/news/58507/V-RK-startuet-masshtabnij-kiberturnir-Alaman-FastCup/|title=В РК стартует масштабный кибертурнир Alaman FastCup|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Profit|date=2020-07-16}}</ref> * Altel Cyber Games.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/2020-08-07/skolko-smogut-zarabotat-lyubiteli-na-altel-cyber-games-csgo2/|title=Сколько смогут заработать любители на Altel Cyber Games CS:GO2|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Kursiv Media|date=2020-08-07}}</ref> * Gorilla Esports.<ref>{{Cite web|url=https://pinger.pro/tournaments/csgo/gorilla-league-1/|title=Gorilla Esports League - Season 1|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=pinger.pro|date=2026-04-10}}</ref> * Kazakhstan Esports Student League (KESL, Қазақстанның киберспорттық студенттер лигасы).<ref>{{Cite web|url=https://profit.kz/news/58780/V-RK-startuet-kibersportivnaya-studencheskaya-liga/|title=В РК стартует киберспортивная студенческая лига|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Profit|date=2020-10-05}}</ref> * National Esports Student Association (студенттік киберспорт бойынша ұлттық жоба).<ref>{{Cite web|url=https://www.nur.kz/society/1940657-kazakhstan-esports-student-league-dobiraet-uchastnikov-svoego-rekordnogo-sezona/|title=Kazakhstan Esports Student League добирает участников своего рекордного сезона|accessdate=2026-04-10|author=Руслан Черкашин|lang=ru|publisher=nur.kz|date=2021-11-04}}</ref> * IESF, AESF, GEF, WESG аймақтық және әлемдік чемпионаттарына қатысу үшін Қазақстан Республикасының ұлттық құрамаларын қалыптастыру.<ref name="profit" /> * Киберспорт академиясы Esports HUB.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/v-astane-otkryli-akademiyu-kibersporta-podrostkov-budut-gotovit-k-mezhdunarodnym-sorevnovaniyam-.html|title=В Астане открыли академию киберспорта. Подростков будут готовить к международным соревнованиям |accessdate=2026-04-10|author=Роман Лукьянчиков|lang=ru|publisher=informburo.kz|date=2019-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/kibersportivnuyu-akademiyu-sozdadut-v-kazahstane/|title=Киберспортивную академию создадут в Казахстане|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Казахстанская правда|date=2019-01-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/ru/news/qazaq-cybersport-federation-sozdanie-akademii-kibersporta-i-ego-populyarizaciya|title=Qazaq Cybersport Federation: создание Академии киберспорта и его популяризация|accessdate=2026-04-10|author=Тулеубек Арынов|lang=ru|publisher=insports.kz|date=2019-01-23}}</ref> * Pinger.pro (Федерацияның ресми турнир платформасы).<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kazahstanskaya-federaciya-kibersporta-zapustit-onlayn-ligu-po-11-igrovym-disciplinam.html|title=Казахстанская федерация киберспорта запустит онлайн-лигу по 11 игровым дисциплинам |accessdate=2026-04-10|author=Роман Лукьянчиков|lang=ru|publisher=informburo.kz|date=2019-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/sports/pingerpro-na-poroge-100-tyisyach-polzovateley-417346/|title=Pinger.Pro на пороге 100 тысяч пользователей|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Tengri News|date=2020-10-18}}</ref> * 1XBET Esports hub accelerator – ТМД-дағы алғашқы киберспорттық командалар мен бизнес-жобалардың дамытушысы.<ref>{{Cite web|url=https://acc.esports-hub.kz/|title=1XBET ESPORTS HUB ACCELERATOR|accessdate=2026-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220517160234/https://acc.esports-hub.kz/|archivedate=2022-05-17|lang=ru|publisher=acc.esports-hub.kz}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://pinger.pro/ Qazaq Cybersport Federation ресми турнир платформасы] [[Санат:Қазақстан спорт ұйымдары]] [[Санат:Қазақстандағы киберспорт]] k8vjjmjfzhvc4ktbixqa1r5t6uvuhz6 3589611 3589610 2026-04-22T08:46:19Z Kshetunsky 166191 /* Тарихы */ 3589611 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Qazaq Cybersport Federation |логотип = Qcf-blue.png |логотип ені = 200px |анықтама = Qazaq Cybersport Federation логотипі |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] |басшы мансабы1 = Президент |басшы есімі1 = Мұхамед Ізбастин<ref>{{Cite web|url=https://sn.kz/sn-sport/134330-kazakstan-kibersport-federatsiiasynyn-zhana-prezidenti-tagaiyndaldy|title=Қазақстан киберспорт федерациясының жаңа президенті тағайындалды|accessdate=2026-04-11|work=Skif News|datepublished=2026-02-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azh.kz/ru/news/view/126041|title=Мухамед Избастин избран президентом Казахстанской федерации киберспорта|accessdate=2026-04-11|lang=ru|work=Aq Zhaiyq|datepublished=2026-02-04}}</ref> |басшы мансабы2 = Вице-президент |басшы есімі2 = Ефим Черваков |басшы мансабы3 = Бас хатшы |басшы есімі3 = Аханов Алибек |құрылу оқиғалары1 = Құрылды |құрылу мерзімі1 = [[2017 жыл]] |сайт = [http://qcf.kz/ru Ресми сайты] }} '''Qazaq Cybersport Federation''' (Қазақстан Киберспорт Федерациясы, QCF) – [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] спорт ұйымы; негізгі мақсаттары – елде жаппай [[Киберспорт|киберспортты]] дамыту және танымал ету және оны әлемдік қоғамдастыққа ілгерілету болып табылатын республикалық [[Қоғамдық бірлестіктер|қоғамдық бірлестік]]. 2020 жылы [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті|Қазақстанның Ұлттық Олимпиада комитетінің]] мойындауына ие болды. 2017 жылы құрылған. Штаб-пәтері Республиканың астанасы – [[Астана]] қаласында орналасқан. == Тарихы == [[File:WESG2019 4.jpg|thumb|WESG 2019 Қазақстанда]] [[File:ComicConAstana 1.jpg|thumb|Comic Con Astana келушілерге арналған турнир]] Qazaq Сybersport Federation республикалық қоғамдық бірлестігі (РҚБ) 2017 жылы киберспортшылар, қоғам және мемлекет мүддесі үшін осы саланы жүйелі және ұзақ мерзімді дамыту мақсатын қойған кәсіпқойлар мен киберспорт әуесқойларының бастамашыл тобымен құрылды.<ref>{{Cite web|url=https://profit.kz/news/43830/V-Kazahstane-budet-sozdana-federaciya-kibersporta/|title=В Казахстане будет создана федерация киберспорта|accessdate=2026-04-10|language=ru|publisher=Profit|date=2017-12-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/v-kazahstane-budet-sozdana-federatsiya-kibersporta/|title=В Казахстане будет создана федерация киберспорта|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Казахстанская правда|date=2017-12-07}}</ref> Qazaq Cybersport Federation дайындаған өтініш пен материалдар негізінде 2018 жылы киберспорт спорт түрлерінің тізіліміне енгізіліп, Қазақстанда ресми мәртебеге ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/bolshaya_igra_1565930522|title=Почему настало время пристально следить за киберспортом и есть ли в Казахстане чемпионы|accessdate=2026-04-10|author=Айша Еркебулан|lang=ru|publisher=Forbes|date=2019-08-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4925317-kazahstan-priznal-kibersport.html|title=Казахстан признал киберспорт официальным видом спорта|accessdate=2026-04-10|author=Данияр Кунафин|lang=ru|publisher=zakon.kz|date=2018-07-26}}</ref> 2020 жылы Qazaq Сybersport Federation РҚБ ресми аккредиттелген республикалық спорт федерациясы мәртебесін алды.<ref>{{Cite web|url=https://vesti.kz/cybersport/federatsiya-kibersporta-poluchila-priznanie-nok-kazahstana-281312/|title=Федерация киберспорта получила признание НОК Казахстана|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Vesti.kz|date=2020-06-09}}</ref> Сол кезден бастап Qazaq Cybersport Federation Азияның Олимпиадалық кеңесі мойындаған Азия Киберспорт Федерациясында (AESF – Asian Esports Federation) Қазақстанның мүдделерін толыққанды мүше ретінде білдіреді. 2020 жылдың наурыз айында Qazaq Cybersport Federation Esports Federation (IeSF) – Халықаралық Киберспорт Федерациясының 57-ші мүшесі болды. Бұл Қазақстанға IeSF қамқорлығымен ел аумағында халықаралық турнирлер мен ұлттық іріктеу ойындарын өткізуге, сондай-ақ киберспорт саласындағы өзекті мәселелер бойынша шешімдер қабылдауға қатысуға мүмкіндік берді.<ref name="profit">{{Cite web|url=https://profit.kz/news/58668/Kazahstanci-poedut-na-chempionat-mira-po-kibersportu-v-Izrail/|title=Казахстанцы поедут на чемпионат мира по киберспорту в Израиль|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Profit|date=2020-09-07}}</ref> Сол жылдың мамыр айынан бастап Федерация GEF (Global Esports Federation) халықаралық ұйымына мүше болды, ол барлық спорттық ұйымдарды біріктіреді және олимпиадалық пәндер қатарында киберспортты ілгерілетуді жақтайды.<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazahstan-stal-uchastnikom-prodvijeniya-esports-na-olimpiadu-402486/|title=Казахстан стал участником продвижения Esports на Олимпиаду|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Tengri News|date=2020-05-17}}</ref> 2020 жылғы 28 қыркүйекте Қазақстанның Киберспорт Федерациясы Ұлттық Олимпиада комитетінің тану сертификатын алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5041707-kazahstanskaya-federatsiya-kibersporta.html|title=Казахстанская федерация киберспорта получила признание НОК|accessdate=2026-04-10|author=Анастасия Московчук|lang=ru|publisher=zakon.kz|date=2020-09-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://olympic.kz/ru/article/15075-kazakhstanskaya-federatsiya-kibersporta-poluchila-priznanie-natsionalnogo-olimpiyskogo-komiteta-kazakhstana|title=Казахстанская федерация киберспорта получила признание Национального олимпийского комитета Казахстана|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=olympic.kz|date=2020-09-28}}</ref> 2022 жылғы 11 наурызда Федерация ABC Design компаниясымен демеушілік қолдау туралы келісімшарт жасасты, оның шеңберінде бірнеше жобаларды, соның ішінде Қазақстандағы киберспорт командаларының жедел дамуын іске асырды.<ref>{{Cite web|url=https://abc-design.kz/stati/oficialnyj-sponsor-fkk|title=Компания ABC Design - новый спонсор Qazaq CyberSport Federation|accessdate=2026-04-10|author=Султан Маликов|lang=ru|publisher=abc-design.kz|date=2022-03-12}}</ref> 2022 жылдың 19 мамырында Qazaq CyberSport Federation KFC-мен демеушілік туралы серіктестік келісімшартқа отырды. KFC компаниясы Көктемгі кубоктың демеушісі болып табылады. 2023 жылғы наурызда Qazaq Cybersport Federation 2024-2026 жылдары Алматыда Халықаралық киберспорт Федерациясының (IESF) қолдауымен киберспорттан әлем чемпионатын өткізуге өтінім берді.<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/cybersport/kazahstan-poboretsya-pravo-provedeniya-chempionata-mira-492610/|title=Казахстан поборется за право проведения чемпионата мира по киберспорту|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Tengri News|date=2023-03-02}}</ref> 2023-2025 жылдары Федерация киберспорт бойынша Қазақстан Республикасының Кубогы мен Qazaqstan Qyzmet Cyber Cup қоса алғанда, ұлттық және корпоративтік турнирлерді өткізуді, сондай-ақ киберспорт академиялары мен студенттер лигалары сынды білім беру бастамаларын дамытуды жалғастырды. 2025 жылы онлайн және офлайн ойыншыларды даярлау форматтарын біріктіретін гибридті киберспорт академиясының іске қосылуы жарияланды.<ref>{{Cite web|url=https://profit.kz/news/71100/Akademiu-razvitiya-kibersporta-planiruut-sozdat-v-Kazahstane/|title=Академию развития киберспорта планируют создать в Казахстане|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Profit|date=2025-07-15}}</ref> 2026 жылы Федерация Esports Nations Cup халықаралық турнирінің ұлттық құрамасының (National Team Partner) серіктесі мәртебесін алды.<ref>{{Cite web|url=https://oper.kaktus.media/doc/543176_sbornaia_kr_vystypit_na_mirovom_chempionate_po_kibersporty_s_prizovym_fondom_v_20_mln.html|title=Сборная КР выступит на мировом чемпионате по киберспорту с призовым фондом в $20 млн|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Kaktus Media|date=2026-03-27}}</ref> == Қызметі == * Қазақстан Республикасында барлық деңгейлерде және алаңдарда киберспортты дамыту және қолдау. * Қазақстан Республикасының халықаралық спорттық байланыстарын дамыту, оның ішінде құрама командалардың ресми халықаралық жарыстарға қатысуын қамтамасыз ету. * Қазақстан Республикасында киберспортты халықаралық спорттық қозғалыстың бір бөлігі ретінде танымал ету. * Халықаралық чемпионаттарды, біріншіліктер мен кубоктарды ұйымдастыруда республикалық және ассистенттік ұйымдастыру. * Киберспорт бойынша онлайн трансляцияларды ұйымдастыру және қолдау. * Спорттық разрядтарды, атақтарды беру нормаларын, талаптарын, шарттары мен тәртібін әзірлеу, оларды Қазақстан Республикасының спорттық сыныптамасына енгізу. * Судьяларды даярлау және аттестаттау, олардың қызметін бақылау. * Спортшыларды, жаттықтырушыларды атақтар мен біліктіліктер беруге іріктеу және ұсыну. * Киберспорт саласында білім беру іс-шараларын өткізу. Федерация ұйымдастырушысы Ali Play болып табылатын әлем чемпионатының – World Electronic Sports Games (WESG) іріктеу кезеңдерін өткізуге айрықша құқықтарға ие. == Жобалар == * Alaman Cup.<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/allsports/pervyiy-alaman-cup-sostoyalsya-v-karagande-392529/|title=Первый Alaman Cup состоялся в Караганде|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Tengri News|date=2020-02-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://profit.kz/news/58507/V-RK-startuet-masshtabnij-kiberturnir-Alaman-FastCup/|title=В РК стартует масштабный кибертурнир Alaman FastCup|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Profit|date=2020-07-16}}</ref> * Altel Cyber Games.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/2020-08-07/skolko-smogut-zarabotat-lyubiteli-na-altel-cyber-games-csgo2/|title=Сколько смогут заработать любители на Altel Cyber Games CS:GO2|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Kursiv Media|date=2020-08-07}}</ref> * Gorilla Esports.<ref>{{Cite web|url=https://pinger.pro/tournaments/csgo/gorilla-league-1/|title=Gorilla Esports League - Season 1|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=pinger.pro|date=2026-04-10}}</ref> * Kazakhstan Esports Student League (KESL, Қазақстанның киберспорттық студенттер лигасы).<ref>{{Cite web|url=https://profit.kz/news/58780/V-RK-startuet-kibersportivnaya-studencheskaya-liga/|title=В РК стартует киберспортивная студенческая лига|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Profit|date=2020-10-05}}</ref> * National Esports Student Association (студенттік киберспорт бойынша ұлттық жоба).<ref>{{Cite web|url=https://www.nur.kz/society/1940657-kazakhstan-esports-student-league-dobiraet-uchastnikov-svoego-rekordnogo-sezona/|title=Kazakhstan Esports Student League добирает участников своего рекордного сезона|accessdate=2026-04-10|author=Руслан Черкашин|lang=ru|publisher=nur.kz|date=2021-11-04}}</ref> * IESF, AESF, GEF, WESG аймақтық және әлемдік чемпионаттарына қатысу үшін Қазақстан Республикасының ұлттық құрамаларын қалыптастыру.<ref name="profit" /> * Киберспорт академиясы Esports HUB.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/v-astane-otkryli-akademiyu-kibersporta-podrostkov-budut-gotovit-k-mezhdunarodnym-sorevnovaniyam-.html|title=В Астане открыли академию киберспорта. Подростков будут готовить к международным соревнованиям |accessdate=2026-04-10|author=Роман Лукьянчиков|lang=ru|publisher=informburo.kz|date=2019-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kazpravda.kz/n/kibersportivnuyu-akademiyu-sozdadut-v-kazahstane/|title=Киберспортивную академию создадут в Казахстане|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Казахстанская правда|date=2019-01-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/ru/news/qazaq-cybersport-federation-sozdanie-akademii-kibersporta-i-ego-populyarizaciya|title=Qazaq Cybersport Federation: создание Академии киберспорта и его популяризация|accessdate=2026-04-10|author=Тулеубек Арынов|lang=ru|publisher=insports.kz|date=2019-01-23}}</ref> * Pinger.pro (Федерацияның ресми турнир платформасы).<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kazahstanskaya-federaciya-kibersporta-zapustit-onlayn-ligu-po-11-igrovym-disciplinam.html|title=Казахстанская федерация киберспорта запустит онлайн-лигу по 11 игровым дисциплинам |accessdate=2026-04-10|author=Роман Лукьянчиков|lang=ru|publisher=informburo.kz|date=2019-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/sports/pingerpro-na-poroge-100-tyisyach-polzovateley-417346/|title=Pinger.Pro на пороге 100 тысяч пользователей|accessdate=2026-04-10|lang=ru|publisher=Tengri News|date=2020-10-18}}</ref> * 1XBET Esports hub accelerator – ТМД-дағы алғашқы киберспорттық командалар мен бизнес-жобалардың дамытушысы.<ref>{{Cite web|url=https://acc.esports-hub.kz/|title=1XBET ESPORTS HUB ACCELERATOR|accessdate=2026-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220517160234/https://acc.esports-hub.kz/|archivedate=2022-05-17|lang=ru|publisher=acc.esports-hub.kz}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://pinger.pro/ Qazaq Cybersport Federation ресми турнир платформасы] [[Санат:Қазақстан спорт ұйымдары]] [[Санат:Қазақстандағы киберспорт]] 1c8wchk5vqylt9l7hx5hrnpmf9hp6ql 0 778723 3589607 3582816 2026-04-22T08:28:11Z TalgatSnow 143530 /* Тізім */ 3589607 wikitext text/x-wiki {{AFI 100 Years... series}} [[Америка кино институты]]ның нұсқасы бойынша '''үздік 100 америкалық фильм'''нің тізімі алғаш рет 1998 жылы жасалып, кейін 2007 жылы жаңартылды. Тізім 400 үміткердің арасынан іріктелді. Оны таңдауға киноиндустрияның 1500-ден астам өкілі (режиссерлер, сценаристер, актерлер, операторлар және т.б.), сондай-ақ кино тарихшылары мен киносыншылар қатысты. 1998 және 2007 жылғы нұсқалардың екеуінде де [[Орсон Уэллс]]тің «[[Азамат Кейн]]» туындысы ең үздік фильм деп танылып, рейтингтің көшін бастады. == Критерийлері == Фильмдер келесі критерийлер бойынша бағаланды<ref>{{Cite web|url=https://www.filmsite.org/afi100films.html|title=100 Greatest American Movies by AFI - Film Series|website=www.filmsite.org}}</ref>: * '''Толықметражды фильм:''' Көркем фильм форматындағы, ұзақтығы кемінде 60 минут болатын туындылар. * '''Америкалық фильм:''' Фильм ағылшын тілінде түсіріліп, негізгі қаржыландыру немесе өндірістік жұмыстары АҚШ-қа тиесілі болуы тиіс. (Кейбір туындылар, атап айтқанда, «[[Үшінші адам]]», «[[2001: Ғарыш одиссеясы]]» және «[[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]]» — Ұлыбританияда жасалған, бірақ америкалық студиялар тарапынан қаржыландырылып, таратылған. «[[Сақиналар әміршісі (кинотрилогия)|Сақиналар әміршісі]]» [[Жаңа Зеландия]]да түсірілгенімен, америкалық инвестиция есебінен жасалған). * '''Сыншылардың мойындауы:''' Баспасөз беттерінде ресми түрде жоғары бағалануы. * '''Негізгі марапаттардың иегері:''' Киноқоғамдастық ұйымдары мен ірі кинофестивальдердің бәсекелі марапаттарына ие болуы. * '''Уақыт сынынан өткен танымалдылық:''' Инфляцияны есепке алғандағы кассалық түсімдер, телетрансляциялар және бейнебасылымдардың сатылымы мен жалға алу көрсеткіштері. * '''Тарихи маңыздылығы:''' Техникалық жаңашылдық, тың баяндау тәсілдері немесе басқа да іргелі жетістіктері арқылы кино өнерінің тарихында із қалдыруы. * '''Мәдени ықпалы:''' Фильмнің стиль мен мазмұн тұрғысынан америкалық қоғамға тигізген әсері. == Тізім == {| class="wikitable sortable" border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" style="font-size: 85%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse; text-align: middle;" |- ! style="background:#B0C4DE"|№ ! style="background:#B0C4DE; width:20%;"|1998 жылғы тізім ! style="background:#B0C4DE; width:20%;"|Режиссері ! style="background:#B0C4DE"|Жыл ! style="background:#B0C4DE"|2007 ж қарай<br>позицияның өзгеруі ! style="background:#B0C4DE" class="unsortable"| ! style="background:#B0C4DE"|1998 ж бері<br>позицияның өзгеруі ! style="background:#B0C4DE; width:20%;"|2007 жылғы тізім ! style="background:#B0C4DE; width:20%;"|Режиссері ! style="background:#B0C4DE"|Жыл |- | 1 | ''[[Азамат Кейн]]'' | [[Орсон Уэллс]] | [[1941 жыл|1941]] | align="center" | {{steady}} | | align="center" | {{steady}} | ''[[Азамат Кейн]]'' | [[Орсон Уэллс]] | [[1941 жыл|1941]] |- | 2 | ''[[Касабланка (фильм)|Касабланка]]'' | [[Майкл Кёртис]] | [[1942 жыл|1942]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">1</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">1</font> | ''[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]'' | [[Фрэнсис Форд Коппола]] | [[1972 жыл|1972]] |- | 3 | ''[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]'' | [[Фрэнсис Форд Коппола]] | [[1972 жыл|1972]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">1</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">1</font> | ''[[Касабланка (фильм)|Касабланка]]'' | [[Майкл Кёртис]] | [[1942 жыл|1942]] |- | 4 | ''[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]'' | [[Виктор Флеминг]] | [[1939 жыл|1939]] | align="center" |{{decrease}} <font color="red">2</font> | | align="center" |{{increase}} <font color="green">20</font> | ''[[Құтырған бұқа]]'' | [[Мартин Скорсезе]] | [[1980 жыл|1980]] |- | 5 | ''[[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]]'' | [[Дэвид Лин]] | [[1962 жыл|1962]] | align="center" |{{decrease}} <font color="red">2</font> | | align="center" | {{increase}} <font color="green">5</font> | ''[[Жаңбыр астындағы ән]]'' | [[Стэнли Донен]] және [[Джин Келли]] | [[1952 жыл|1952]] |- | 6 | ''[[Оз елінің сиқыршысы (фильм, 1939)|Оз елінің сиқыршысы]]'' | [[Виктор Флеминг]] | [[1939 жыл|1939]] | align="center" | {{decrease}} <font color="red">4</font> | | align="center" | {{decrease}} <font color="red">2</font> | ''[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]'' | [[Виктор Флеминг]] | [[1939 жыл|1939]] |- | 7 | ''[[Түлек (фильм)|Түлек]]'' | [[Майк Николс]] | [[1967 жыл|1967]] | align="center" |{{decrease}} <font color="red">10</font> | | align="center" |{{decrease}} <font color="red">2</font> | ''[[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]]'' | [[Дэвид Лин]] | [[1962 жыл|1962]] |- | 8 | ''[[Портта]]'' | [[Элиа Казан]] | [[1954 жыл|1954]] | align="center" |{{decrease}} <font color="red">11</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">1</font> | ''[[Шиндлердің тізімі]]'' | [[Стивен Спилберг]] | [[1993 жыл|1993]] |- | 9 | ''[[Шиндлердің тізімі]]'' | [[Стивен Спилберг]] | [[1993 жыл|1993]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">1</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">52</font> | ''[[Бас айналу (фильм)|Бас айналу]]'' | [[Альфред Хичкок]] | [[1958 жыл|1958]] |- | 10 | ''[[Жаңбыр астындағы ән]]'' | [[Стэнли Донен]] және [[Джин Келли]] | [[1952 жыл|1952]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">5</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">4</font> | ''[[Оз елінің сиқыршысы (фильм, 1939)|Оз елінің сиқыршысы]]'' | [[Виктор Флеминг]] | [[1939 жыл|1939]] |- | 11 | ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' | [[Фрэнк Капра]] | [[1946 жыл|1946]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">9</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">65</font> | ''[[Үлкен қаланың оттары]]'' | [[Чарли Чаплин]] | [[1931 жыл|1931]] |- | 12 | ''[[Сансет бульвары (фильм)|Сансет бульвары]]'' | [[Билли Уайлдер]] | [[1950 жыл|1950]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">4</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">84</font> | ''[[Іздеушілер (фильм)|Іздеушілер]]'' | [[Джон Форд]] | [[1956 жыл|1956]] |- | 13 | ''[[Квай өзені арқылы өтетін көпір]]'' | [[Дэвид Лин]] | [[1957 жыл|1957]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">23</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">2</font> | ''[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт]]'' | [[Джордж Лукас]] | [[1977 жыл|1977]] |- | 14 | ''[[Джазда тек қана қыздар]]'' | [[Билли Уайлдер]] | [[1959 жыл|1959]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">8</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">4</font> | ''[[Психо]]'' | [[Альфред Хичкок]] | [[1960 жыл|1960]] |- | 15 | ''[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт]]'' | [[Джордж Лукас]] | [[1977 жыл|1977]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">2</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">7</font> | ''[[2001: Ғарыш одиссеясы]]'' | [[Стэнли Кубрик]] | [[1968 жыл|1968]] |- | 16 | ''[[Барлығы Ева туралы]]'' | [[Джозеф Лео Манкевич]] | [[1950 жыл|1950]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">12</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">4</font> | ''[[Сансет бульвары (фильм)|Сансет бульвары]]'' | [[Билли Уайлдер]] | [[1950 жыл|1950]] |- | 17 | ''[[Африкалық патшайым (фильм)|Африкалық патшайым]]'' | [[Джон Хьюстон]] | [[1951 жыл|1951]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">48</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">10</font> | ''[[Түлек (фильм)|Түлек]]'' | [[Майк Николс]] | [[1967 жыл|1967]] |- | 18 | ''[[Психо]]'' | [[Альфред Хичкок]] | [[1960 жыл|1960]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">4</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Генерал (фильм, 1926)|Генерал]]'' | [[Клайд Бракмэн]] және [[Бастер Китон]] | [[1926 жыл|1926]] |- | 19 | ''[[Қытай кварталы (фильм)|Қытай кварталы]]'' | [[Роман Полански]] | [[1974 жыл|1974]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">2</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">11</font> | ''[[Портта]]'' | [[Элиа Казан]] | [[1954 жыл|1954]] |- | 20 | ''[[Көкектің ұясы (фильм)|Көкектің ұясы]]'' | [[Милош Форман]] | [[1975 жыл|1975]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">13</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">9</font> | ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' | [[Фрэнк Капра]] | [[1946 жыл|1946]] |- | 21 | ''[[Ыза шоғыры (фильм)|Ыза шоғыры]]'' | [[Джон Форд]] | [[1940 жыл|1940]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">2</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">2</font> | ''[[Қытай кварталы (фильм)|Қытай кварталы]]'' | [[Роман Полански]] | [[1974 жыл|1974]] |- | 22 | ''[[2001: Ғарыш одиссеясы]]'' | [[Стэнли Кубрик]] | [[1968 жыл|1968]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">7</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">8</font> | ''[[Джазда тек қана қыздар]]'' | [[Билли Уайлдер]] | [[1959 жыл|1959]] |- | 23 | ''[[Мальта сұңқары (фильм, 1941)|Мальта сұңқары]]'' | [[Джон Хьюстон]] | [[1941 жыл|1941]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">8</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">2</font> | ''[[Ыза шоғыры (фильм)|Ыза шоғыры]]'' | [[Джон Форд]] | [[1940 жыл|1940]] |- | 24 | ''[[Құтырған бұқа]]'' | [[Мартин Скорсезе]] | [[1980 жыл|1980]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">20</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">1</font> | ''[[Жатпланеталық (фильм)|Жатпланеталық]]'' | [[Стивен Спилберг]] | [[1982 жыл|1982]] |- | 25 | ''[[Жатпланеталық (фильм)|Жатпланеталық]]'' | [[Стивен Спилберг]] | [[1982 жыл|1982]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">1</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">9</font> | ''[[Құйқылжықты өлтіру (фильм)|Құйқылжықты өлтіру]]'' | [[Роберт Маллиган]] | [[1962 жыл|1962]] |- | 26 | ''[[Доктор Стрейнджлав]]'' | [[Стэнли Кубрик]] | [[1964 жыл|1964]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">13</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">3</font> | ''[[Мистер Смит Вашингтонға барады]]'' | [[Фрэнк Капра]] | [[1939 жыл|1939]] |- | 27 | ''[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]'' | [[Артур Пенн]] | [[1967 жыл|1967]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">15</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">6</font> | ''[[Тал түс (фильм)|Тал түс]]'' | [[Фред Циннеман]] | [[1952 жыл|1952]] |- | 28 | ''[[Бүгінгі күннің ақыретзаманы]]'' | [[Фрэнсис Форд Коппола]] | [[1979 жыл|1979]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">2</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">12</font> | ''[[Барлығы Ева туралы]]'' | [[Джозеф Лео Манкевич]] | [[1950 жыл|1950]] |- | 29 | ''[[Мистер Смит Вашингтонға барады]]'' | [[Фрэнк Капра]] | [[1939 жыл|1939]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">3</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">9</font> | ''[[Қос сақтандыру]]'' | [[Билли Уайлдер]] | [[1944 жыл|1944]] |- | 30 | ''[[Сьерра-Мадре қазынасы (фильм)|Сьерра-Мадре қазынасы]]'' | [[Джон Хьюстон]] | [[1948 жыл|1948]] | align="center" |{{decrease}} <font color="red">8</font> | | align="center" |{{decrease}} <font color="red">2</font> | ''[[Бүгінгі күннің ақыретзаманы]]'' | [[Фрэнсис Форд Коппола]] | [[1979 жыл|1979]] |- |- | 31 | ''[[Энни Холл]]'' | [[Вуди Аллен]] | [[1977 жыл|1977]] | align="center" |{{decrease}} <font color="red">4</font> | | align="center" |{{decrease}} <font color="red">8</font> | ''[[Мальта сұңқары (фильм, 1941)|Мальта сұңқары]]'' | [[Джон Хьюстон]] | [[1941 жыл|1941]] |- | 32 | ''[[Өкіл әке 2]]'' | [[Фрэнсис Форд Коппола]] | [[1974 жыл|1974]] | align="center" | {{steady}} | | align="center" | {{steady}} | ''[[Өкіл әке 2]]'' | [[Фрэнсис Форд Коппола]] | [[1974 жыл|1974]] |- | 33 | ''[[Тал түс (фильм)|Тал түс]]'' | [[Фред Циннеман]] | [[1952 жыл|1952]] | align="center" |{{increase}} <font color="green">6</font> | | align="center" |{{decrease}} <font color="red">13</font> | ''[[Көкектің ұясы (фильм)|Көкектің ұясы]]'' | [[Милош Форман]] | [[1975 жыл|1975]] |- | 34 | ''[[Құйқылжықты өлтіру (фильм)|Құйқылжықты өлтіру]]'' | [[Роберт Маллиган]] | [[1962 жыл|1962]] | align="center" |{{increase}} <font color="green">9</font> | | align="center" |{{increase}} <font color="green">15</font> | ''[[Ақшақар және жеті ергежейлі (мультфильм, 1937)|Ақшақар және жеті ергежейлі]]'' | [[Дэвид Хэнд]] | [[1937 жыл|1937]] |- | 35 | ''[[Бұл бірде түнде болған еді]]'' | [[Фрэнк Капра]] | [[1934 жыл|1934]] | align="center" |{{decrease}} <font color="red">11</font> | | align="center" |{{decrease}} <font color="red">4</font> | ''[[Энни Холл]]'' | [[Вуди Аллен]] | [[1977 жыл|1977]] |- | 36 | ''[[Түнгі ковбой]]'' | [[Джон Шлезингер]] | [[1969 жыл|1969]] | align="center" |{{decrease}} <font color="red">7</font> | | align="center" |{{decrease}} <font color="red">23</font> | ''[[Квай өзені арқылы өтетін көпір]]'' | [[Дэвид Лин]] | [[1957 жыл|1957]] |- | 37 | ''[[Өміріміздің ең жақсы жылдары]]'' | [[Уильям Уайлер]] | [[1946 жыл|1946]] | align="center" | {{steady}} | | align="center" | {{steady}} | ''[[Өміріміздің ең жақсы жылдары]]'' | [[Уильям Уайлер]] | [[1946 жыл|1946]] |- | 38 | ''[[Қос сақтандыру]]'' | [[Билли Уайлдер]] | [[1944 жыл|1944]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">9</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">8</font> | ''[[Сьерра-Мадре қазынасы (фильм)|Сьерра-Мадре қазынасы]]'' | [[Джон Хьюстон]] | [[1948 жыл|1948]] |- | 39 | ''[[Доктор Живаго (фильм, 1965)|Доктор Живаго]]'' | [[Дэвид Лин]] | [[1965 жыл|1965]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">13</font> | ''[[Доктор Стрейнджлав]]'' | [[Стэнли Кубрик]] | [[1964 жыл|1964]] |- | 40 | ''[[Солтүстік-Батыс арқылы Солтүстікке қарай]]'' | [[Альфред Хичкок]] | [[1959 жыл|1959]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">15</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">15</font> | ''[[Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары]]'' | [[Роберт Уайз]] | [[1965 жыл|1965]] |- | 41 | ''[[Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы]]'' | [[Джером Роббинс]] және [[Роберт Уайз]] | [[1961 жыл|1961]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">10</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">2</font> | ''[[Кинг Конг (фильм, 1933)|Кинг Конг]]'' | [[Мериан Купер]] және [[Эрнест Шодсак]] | [[1933 жыл|1933]] |- | 42 | ''[[Ауладағы терезе]]'' | [[Альфред Хичкок]] | [[1954 жыл|1954]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">6</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">15</font> | ''[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]'' | [[Артур Пенн]] | [[1967 жыл|1967]] |- | 43 | ''[[Кинг Конг (фильм, 1933)|Кинг Конг]]'' | [[Мериан Купер]] және [[Эрнест Шодсак]] | [[1933 жыл|1933]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">2</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">7</font> | ''[[Түнгі ковбой]]'' | [[Джон Шлезингер]] | [[1969 жыл|1969]] |- | 44 | ''[[Ұлттың тууы]]'' | [[Дэвид Уорк Гриффит]] | [[1915 жыл|1915]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{increase}} <font color="green">7</font> | ''[[Филадельфиялық хикая]]'' | [[Джордж Кьюкор]] | [[1940 жыл|1940]] |- | 45 | ''[[«Қалау» трамвайы (фильм, 1951)|«Қалау» трамвайы]]'' | [[Элиа Казан]] | [[1951 жыл|1951]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">2</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">24</font> | ''[[Шейн (фильм)|Шейн]]'' | [[Джордж Стивенс]] | [[1953 жыл|1953]] |- | 46 | ''[[Бұрандалы апельсин (фильм)|Бұрандалы апельсин]]'' | [[Стэнли Кубрик]] | [[1971 жыл|1971]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">24</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">11</font> | ''[[Бұл бірде түнде болған еді]]'' | [[Фрэнк Капра]] | [[1934 жыл|1934]] |- | 47 | ''[[Такси жүргізушісі (фильм, 1976)|Такси жүргізушісі]]'' | [[Мартин Скорсезе]] | [[1976 жыл|1976]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">5</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">2</font> | ''[[«Қалау» трамвайы (фильм, 1951)|«Қалау» трамвайы]]'' | [[Элиа Казан]] | [[1951 жыл|1951]] |- | 48 | ''[[Жақтар (фильм)|Жақтар]]'' | [[Стивен Спилберг]] | [[1975 жыл|1975]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">8</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">6</font> | ''[[Ауладағы терезе]]'' | [[Альфред Хичкок]] | [[1954 жыл|1954]] |- | 49 | ''[[Ақшақар және жеті ергежейлі (мультфильм, 1937)|Ақшақар және жеті ергежейлі]]'' | [[Дэвид Хэнд]] | [[1937 жыл|1937]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">15</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Төзімсіздік (фильм)|Төзімсіздік]]'' | [[Дэвид Уорк Гриффит]] | [[1916 жыл|1916]] |- | 50 | ''[[Бутч Кэссиди және Сандэнс Кид]]'' | [[Джордж Рой Хилл]] | [[1969 жыл|1969]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">23</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Сақиналар әміршісі: Сақина бауырластығы]]'' | [[Питер Джексон]] | [[2001 жыл|2001]] |- | 51 | ''[[Филадельфиялық хикая]]'' | [[Джордж Кьюкор]] | [[1940 жыл|1940]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">7</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">10</font> | ''[[Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы]]'' | [[Джером Роббинс]] және [[Роберт Уайз]] | [[1961 жыл|1961]] |- | 52 | ''[[Осыдан кейін мәңгілікке (фильм)|Осыдан кейін мәңгілікке]]'' | [[Фред Циннеман]] | [[1953 жыл|1953]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">5</font> | ''[[Такси жүргізушісі (фильм, 1976)|Такси жүргізушісі]]'' | [[Мартин Скорсезе]] | [[1976 жыл|1976]] |- | 53 | ''[[Амадей (фильм)|Амадей]]'' | [[Милош Форман]] | [[1984 жыл|1984]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{increase}} <font color="green">26</font> | ''[[Киікке аңшылық (фильм)|Киікке аңшылық]]'' | [[Майкл Чимино]] | [[1978 жыл|1978]] |- | 54 | ''[[Батыс майданда өзгеріс жоқ (фильм, 1930)|Батыс майданда өзгеріс жоқ]]'' | [[Льюис Майлстоун]] | [[1930 жыл|1930]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{increase}} <font color="green">2</font> | ''[[Әскери-далалық госпиталь (фильм)|Әскери-далалық госпиталь]]'' | [[Роберт Олтмен]] | [[1970 жыл|1970]] |- | 55 | ''[[Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары]]'' | [[Роберт Уайз]] | [[1965 жыл|1965]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">15</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">15</font> | ''[[Солтүстік-Батыс арқылы Солтүстікке қарай]]'' | [[Альфред Хичкок]] | [[1959 жыл|1959]] |- | 56 | ''[[Әскери-далалық госпиталь (фильм)|Әскери-далалық госпиталь]]'' | [[Роберт Олтмен]] | [[1970 жыл|1970]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">2</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">8</font> | ''[[Жақтар (фильм)|Жақтар]]'' | [[Стивен Спилберг]] | [[1975 жыл|1975]] |- | 57 | ''[[Үшінші адам]]'' | [[Кэрол Рид]] | [[1949 жыл|1949]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{increase}} <font color="green">21</font> | ''[[Рокки]]'' | [[Джон Эвилдсен]] | [[1976 жыл|1976]] |- | 58 | ''[[Фантазия (мультфильм)|Фантазия]]'' | Сэмюель Армстронг және т.б. | [[1940 жыл|1940]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{increase}} <font color="green">16</font> | ''[[Алтын безгегі (фильм)|Алтын безгегі]]'' | [[Чарли Чаплин]] | [[1925 жыл|1925]] |- | 59 | ''[[Себепсіз бүлікші]]'' | [[Николас Рэй]] | [[1955 жыл|1955]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|Жаңа | ''[[Нэшвилл (фильм)|Нэшвилл]]'' | [[Роберт Олтмен]] | [[1975 жыл|1975]] |- | 60 | ''[[Индиана Джонс: Жоғалған кеме іздеуінде]]'' | [[Стивен Спилберг]] | [[1981 жыл|1981]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">6</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">25</font> | ''[[Үйрек сорпасы (фильм)|Үйрек сорпасы]]'' | [[Лео Маккэри]] | [[1933 жыл|1933]] |- | 61 | ''[[Бас айналу (фильм)|Бас айналу]]'' | [[Альфред Хичкок]] | [[1958 жыл|1958]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">52</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Салливанның саяхаты]]'' | [[Престон Стёрджес]] | [[1941 жыл|1941]] |- | 62 | ''[[Тутси (фильм)|Тутси]]'' | [[Сидни Поллак]] | [[1982 жыл|1982]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">7</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">15</font> | ''[[Америкалық граффити]]'' | [[Джордж Лукас]] | [[1973 жыл|1973]] |- | 63 | ''[[Дилижанс (фильм)|Дилижанс]]'' | [[Джон Форд]] | [[1939 жыл|1939]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|Жаңа | ''[[Кабаре (фильм)|Кабаре]]'' | [[Боб Фосс]] | [[1972 жыл|1972]] |- | 64 | ''[[Үшінші дәрежелі жақын байланыстар]]'' | [[Стивен Спилберг]] | [[1977 жыл|1977]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{increase}} <font color="green">2</font> | ''[[Тележелі]]'' | [[Сидни Люмет]] | [[1976 жыл|1976]] |- | 65 | ''[[Қозылар үнсіздігі (фильм)|Қозылар үнсіздігі]]'' | [[Джонатан Демми]] | [[1991 жыл|1991]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">9</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">48</font> | ''[[Африкалық патшайым (фильм)|Африкалық патшайым]]'' | [[Джон Хьюстон]] | [[1951 жыл|1951]] |- | 66 | ''[[Тележелі]]'' | [[Сидни Люмет]] | [[1976 жыл|1976]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">2</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">6</font> | ''[[Индиана Джонс: Жоғалған кеме іздеуінде]]'' | [[Стивен Спилберг]] | [[1981 жыл|1981]] |- | 67 | ''[[Маньчжурия үміткері (фильм, 1962)|Маньчжурия үміткері]]'' | [[Джон Франкенхаймер]] | [[1962 жыл|1962]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|Жаңа | ''[[Вирджиния Вулфтан кім қорқады? (фильм)|Вирджиния Вулфтан кім қорқады?]]'' | [[Майк Николс]] | [[1966 жыл|1966]] |- | 68 | ''[[Париждегі америкалық (фильм)|Париждегі америкалық]]'' | [[Винсент Миннелли]] | [[1951 жыл|1951]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{increase}} <font color="green">30</font> | ''[[Кешірілмеген (фильм, 1992)|Кешірілмеген]]'' | [[Клинт Иствуд]] | [[1992 жыл|1992]] |- | 69 | ''[[Шейн (фильм)|Шейн]]'' | [[Джордж Стивенс]] | [[1953 жыл|1953]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">24</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">7</font> | ''[[Тутси (фильм)|Тутси]]'' | [[Сидни Поллак]] | [[1982 жыл|1982]] |- | 70 | ''[[Француз байланысшысы (фильм)|Француз байланысшысы]]'' | [[Уильям Фридкин]] | [[1971 жыл|1971]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">23</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">24</font> | ''[[Бұрандалы апельсин (фильм)|Бұрандалы апельсин]]'' | [[Стэнли Кубрик]] | [[1971 жыл|1971]] |- | 71 | ''[[Форрест Гамп]]'' | [[Роберт Земекис]] | [[1994 жыл|1994]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">5</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Қатардағы жауынгер Райанды құтқару]]'' | [[Стивен Спилберг]] | [[1998 жыл|1998]] |- | 72 | ''[[Бен-Гур (фильм, 1959)|Бен-Гур]]'' | [[Уильям Уайлер]] | [[1959 жыл|1959]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">28</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Шоушенктен қашу]]'' | [[Фрэнк Дарабонт]] | [[1994 жыл|1994]] |- | 73 | ''[[Асулы асу (фильм, 1939)|Асулы асу]]'' | [[Уильям Уайлер]] | [[1939 жыл|1939]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">23</font> | ''[[Бутч Кэссиди және Сандэнс Кид]]'' | [[Джордж Рой Хилл]] | [[1969 жыл|1969]] |- | 74 | ''[[Алтын безгегі (фильм)|Алтын безгегі]]'' | [[Чарли Чаплин]] | [[1925 жыл|1925]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">16</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">9</font> | ''[[Қозылар үнсіздігі (фильм)|Қозылар үнсіздігі]]'' | [[Джонатан Демми]] | [[1991 жыл|1991]] |- | 75 | ''[[Қасқырлармен билеу]]'' | [[Кевин Костнер]] | [[1990 жыл|1990]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|Жаңа | ''[[Оңтүстіктің аптап түнінде (фильм)|Оңтүстіктің аптап түнінде]]'' | [[Норман Джуисон]] | [[1967 жыл|1967]] |- | 76 | ''[[Үлкен қаланың оттары]]'' | [[Чарли Чаплин]] | [[1931 жыл|1931]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">65</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">5</font> | ''[[Форрест Гамп]]'' | [[Роберт Земекис]] | [[1994 жыл|1994]] |- | 77 | ''[[Америкалық граффити]]'' | [[Джордж Лукас]] | [[1973 жыл|1973]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">15</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Президенттің бүкіл жасағы]]'' | [[Алан Пакула]] | [[1976 жыл|1976]] |- | 78 | ''[[Рокки]]'' | [[Джон Эвилдсен]] | [[1976 жыл|1976]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">21</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">3</font> | ''[[Жаңа заман (фильм)|Жаңа заман]]'' | [[Чарли Чаплин]] | [[1936 жыл|1936]] |- | 79 | ''[[Киікке аңшылық (фильм)|Киікке аңшылық]]'' | [[Майкл Чимино]] | [[1978 жыл|1978]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">26</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">1</font> | ''[[Жабайы топ (фильм)|Жабайы топ]]'' | [[Сэм Пекинпа]] | [[1969 жыл|1969]] |- | 80 | ''[[Жабайы топ (фильм)|Жабайы топ]]'' | [[Сэм Пекинпа]] | [[1969 жыл|1969]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">1</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">13</font> | ''[[Пәтер (фильм, 1960)|Пәтер]]'' | [[Билли Уайлдер]] | [[1960 жыл|1960]] |- | 81 | ''[[Жаңа заман (фильм)|Жаңа заман]]'' | [[Чарли Чаплин]] | [[1936 жыл|1936]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">3</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Спартак (фильм, 1960)|Спартак]]'' | [[Стэнли Кубрик]] | [[1960 жыл|1960]] |- | 82 | ''[[Алып (фильм)|Алып]]'' | [[Джордж Стивенс]] | [[1956 жыл|1956]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|Жаңа | ''[[Күннің шығуы (фильм)|Күннің шығуы]]'' | [[Фридрих Вильгельм Мурнау]] | [[1927 жыл|1927]] |- | 83 | ''[[Взвод (фильм)|Взвод]]'' | [[Оливер Стоун]] | [[1986 жыл|1986]] | align="center"|{{decrease}} <font color="red">3</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]'' | [[Джеймс Кэмерон]] | [[1997 жыл|1997]] |- | 84 | ''[[Фарго (фильм)|Фарго]]'' | [[Ағайынды Коэн]] | [[1996 жыл|1996]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{increase}} <font color="green">4</font> | ''[[Жеңіл шабандоз]]'' | [[Дэннис Хоппер]] | [[1969 жыл|1969]] |- | 85 | ''[[Үйрек сорпасы (фильм)|Үйрек сорпасы]]'' | [[Лео Маккэри]] | [[1933 жыл|1933]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">25</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Операдағы кеш]]'' | [[Сэм Вуд]] | [[1935 жыл|1935]] |- | 86 | ''[[«Баунтидегі» бүлік (фильм, 1935)|«Баунтидегі» бүлік]]'' | [[Фрэнк Ллойд]] | [[1935 жыл|1935]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">3</font> | ''[[Взвод (фильм)|Взвод]]'' | [[Оливер Стоун]] | [[1986 жыл|1986]] |- | 87 | ''[[Франкенштейн (фильм, 1931)|Франкенштейн]]'' | [[Джеймс Уэйл]] | [[1931 жыл|1931]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|Жаңа | ''[[12 ашулы кісі (фильм, 1957)|12 ашулы кісі]]'' | [[Сидни Люмет]] | [[1957 жыл|1957]] |- | 88 | ''[[Жеңіл шабандоз]]'' | [[Дэннис Хоппер]] | [[1969 жыл|1969]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">4</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">9</font> | ''[[Сәбиді тәрбиелеу]]'' | [[Говард Хоукс]] | [[1938 жыл|1938]] |- | 89 | ''[[Паттон (фильм)|Паттон]]'' | [[Франклин Шеффнер]] | [[1970 жыл|1970]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|Жаңа | ''[[Алтыншы сезім (фильм, 1999)|Алтыншы сезім]]'' | [[М. Найт Шьямалан]] | [[1999 жыл|1999]] |- | 90 | ''[[Джаз әншісі (фильм, 1927)|Джаз әншісі]]'' | [[Алан Кросланд]] | [[1927 жыл|1927]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|Жаңа | ''[[Свинг уақыты (фильм)|Свинг уақыты]]'' | [[Джордж Стивенс]] | [[1936 жыл|1936]] |- | 91 | ''[[Менің сұлу ледиім (фильм, 1964)|Менің сұлу ледиім]]'' | [[Джордж Кьюкор]] | [[1964 жыл|1964]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|Жаңа | ''[[Софидің таңдауы (фильм)|Софидің таңдауы]]'' | [[Алан Пакула]] | [[1982 жыл|1982]] |- | 92 | ''[[Күн астындағы орын (фильм)|Күн астындағы орын]]'' | [[Джордж Стивенс]] | [[1951 жыл|1951]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|{{increase}} <font color="green">2</font> | ''[[Жақсы жігіттер]]'' | [[Мартин Скорсезе]] | [[1990 жыл|1990]] |- | 93 | ''[[Пәтер (фильм, 1960)|Пәтер]]'' | [[Билли Уайлдер]] | [[1960 жыл|1960]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">13</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">23</font> | ''[[Француз байланысшысы (фильм)|Француз байланысшысы]]'' | [[Уильям Фридкин]] | [[1971 жыл|1971]] |- | 94 | ''[[Жақсы жігіттер]]'' | [[Мартин Скорсезе]] | [[1990 жыл|1990]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">2</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">1</font> | ''[[Қойыртпақ шығарма]]'' | [[Квентин Тарантино]] | [[1994 жыл|1994]] |- | 95 | ''[[Қойыртпақ шығарма]]'' | [[Квентин Тарантино]] | [[1994 жыл|1994]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">1</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Соңғы киносеанс]]'' | [[Питер Богданович]] | [[1971 жыл|1971]] |- | 96 | ''[[Іздеушілер (фильм)|Іздеушілер]]'' | [[Джон Форд]] | [[1956 жыл|1956]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">84</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Дұрыс жаса! (фильм)|Дұрыс жаса!]]'' | [[Спайк Ли]] | [[1989 жыл|1989]] |- | 97 | ''[[Сәбиді тәрбиелеу]]'' | [[Говард Хоукс]] | [[1938 жыл|1938]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">9</font> | | align="center"|Жаңа | ''[[Пышақ үстімен жүгіруші]]'' | [[Ридли Скотт]] | [[1982 жыл|1982]] |- | 98 | ''[[Кешірілмеген (фильм, 1992)|Кешірілмеген]]'' | [[Клинт Иствуд]] | [[1992 жыл|1992]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">30</font> | | align="center"|{{increase}} <font color="green">2</font> | ''[[Янки Дудл Денди]]'' | [[Майкл Кёртис]] | [[1942 жыл|1942]] |- | 99 | ''[[Түскі асқа кім келетінін тап?]]'' | [[Стэнли Крамер]] | [[1967 жыл|1967]] | align="center"|Шығып қалды | | align="center"|Жаңа | ''[[Ойыншықтар хикаясы]]'' | [[Джон Лассетер]] | [[1995 жыл|1995]] |- | 100 | ''[[Янки Дудл Денди]]'' | [[Майкл Кёртис]] | [[1942 жыл|1942]] | align="center"|{{increase}} <font color="green">2</font> | | align="center"|{{decrease}} <font color="red">28</font> | ''[[Бен-Гур (фильм, 1959)|Бен-Гур]]'' | [[Уильям Уайлер]] | [[1959 жыл|1959]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.afi.com/100years/movies.aspx Ресми сайт] (1998) {{ref-en}} * [http://www.afi.com/100years/movies10.aspx Ресми сайт] (2007) {{ref-en}} * [http://www.afi.com/Docs/100Years/movies400.pdf Номинанттар тізімі (400)] (1998) {{ref-en}} * [http://www.afi.com/Docs/100Years/Movies_ballot_06.pdf Номинанттар тізімі (400)] (2007) {{ref-en}} [[Санат:Кинематографиялық рейтингтер]] [[Санат:Фильмдер тізімі]] [[Санат:AFI 100 жыл]] p62smeu2trqwhuf5qnopgv1khs7hp0y 0 778796 3589606 3583465 2026-04-22T08:26:44Z TalgatSnow 143530 3589606 wikitext text/x-wiki {{AFI 100 Years... series}} «'''AFI 100 жыл...'''» топтамасы аясында жарық көрген «'''AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік комедиялық фильм'''» тізімі — Америка киносындағы ең үздік 100 комедияның жиынтығы. Бұл мәртебеге ие болу үшін комедияның сан алуан жанрын қамтитын барлығы 500 фильм бақ сынады. [[Америка кино институты]] бұл тізімді 2000 жылдың 13 маусымында жұртшылыққа таныстырды.<ref name="AFI-500">{{Cite web |date=2006-09-26 |title=List of 500 Movies Nominated for the Top 100 Funniest American Movies |url=https://www.afi.com/Docs/100Years/laughs500.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711172435/http://www.afi.com/Docs/100Years/laughs500.pdf |archive-date=July 11, 2019 |access-date=2019-12-28 |website=[[American Film Institute]] |format=PDF}}</ref><ref name="AFI-100">{{Cite web |date=2006-09-26 |title=List of America's 100 Funniest Movies |url=http://www.afi.com/Docs/100Years/laughs100.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316140859/http://afi.com/Docs/100Years/laughs100.pdf |archive-date=March 16, 2013 |access-date=2019-12-28 |website=[[American Film Institute]] |format=PDF}}</ref> Тізімде ең көп бой көрсеткен актер — [[Кэри Грант]]: оның қатысуымен бірден сегіз туынды үздіктер қатарынан табылды. == Тізім == {| class="wikitable sortable" style="font-size:1.00em; line-height:1.5em;" ! # ! Фильм ! Режиссер(лер)і ! Жылы |- | 1 ||[[Джазда тек қана қыздар]]||[[Билли Уайлдер]]||[[1959 жыл|1959]] |- | 2 ||{{аударылмаған2|Тутси (фильм)|Тутси|en|Tootsie}}||[[Сидни Поллак]]||[[1982 жыл|1982]] |- | 3 ||[[Доктор Стрейнджлав]]||[[Стэнли Кубрик]]||[[1964 жыл|1964]] |- | 4 ||{{аударылмаған2|Энни Холл|Энни Холл|en|Annie Hall}}||[[Вуди Аллен]]||[[1977 жыл|1977]] |- | 5 ||{{аударылмаған2|Үйрек сорпасы (фильм, 1933)|Үйрек сорпасы|en|Duck Soup (1933 film)}}||[[Лео Маккэри]]||[[1933 жыл|1933]] |- | 6 ||{{аударылмаған2|Жалындаған ертоқымдар|Жалындаған ертоқымдар|en|Blazing Saddles}}||[[Мел Брукс]]||[[1974 жыл|1974]] |- | 7 ||{{аударылмаған2|МЭШ (фильм)|МЭШ|en|M*A*S*H (film)}}||[[Роберт Олтмен]]||[[1970 жыл|1970]] |- | 8 ||{{аударылмаған2|Бұл бірде түнде болған еді|Бұл бірде түнде болған еді|en|It Happened One Night}}||[[Фрэнк Капра]]||[[1934 жыл|1934]] |- | 9 ||{{аударылмаған2|Түлек (фильм)|Түлек|en|The Graduate}}||[[Майк Николс]]||[[1967 жыл|1967]] |- | 10 ||{{аударылмаған2|Аэроплан!|Аэроплан!|en|Airplane!}}||[[Джим Абрахамс]], [[Дэвид Цукер]], [[Джерри Цукер]]||[[1980 жыл|1980]] |- | 11 ||{{аударылмаған2|Продюсерлер (фильм, 1967)|Продюсерлер|en|The Producers (1967 film)}}|| [[Мел Брукс]]||[[1967 жыл|1967]] |- | 12 ||{{аударылмаған2|Операдағы бір түн (фильм)|Операдағы бір түн|en|A Night at the Opera (film)}}||[[Сэм Вуд]]||[[1935 жыл|1935]] |- | 13 ||{{аударылмаған2|Жас Франкенштейн|Жас Франкенштейн|en|Young Frankenstein}}||[[Мел Брукс]]||[[1974 жыл|1974]] |- | 14 ||{{аударылмаған2|Сәбидің тәрбиесі|Сәбидің тәрбиесі|en|Bringing Up Baby}}||[[Говард Хоукс]]||[[1938 жыл|1938]] |- | 15 ||{{аударылмаған2|Филадельфиялық хикая (фильм)|Филадельфиялық хикая|en|The Philadelphia Story (film)}}||[[Джордж Кьюкор]]||[[1940 жыл|1940]] |- | 16 ||{{аударылмаған2|Жаңбыр астында ән салу|Жаңбыр астында ән салу|en|Singin' in the Rain}}||[[Джин Келли]], [[Стэнли Донен]]||[[1952 жыл|1952]] |- | 17 ||{{аударылмаған2|Оғаш жұп (фильм)|Оғаш жұп|en|The Odd Couple (film)}}||[[Джин Сакс]]||[[1968 жыл|1968]] |- | 18 ||{{аударылмаған2|Генерал (фильм, 1926)|Генерал|en|The General (1926 film)}}||[[Клайд Бракман]], [[Бастер Китон]]||[[1927 жыл|1927]] |- | 19 ||{{аударылмаған2|Оның жұмыс күні|Оның жұмыс күні|en|His Girl Friday}}||[[Говард Хоукс]]||[[1940 жыл|1940]] |- | 20 ||{{аударылмаған2|Пәтер (фильм, 1960)|Пәтер|en|The Apartment}}||[[Билли Уайлдер]]||[[1960 жыл|1960]] |- | 21 ||{{аударылмаған2|Ванда есімді балық|Ванда есімді балық|en|A Fish Called Wanda}}||[[Чарльз Крайтон]]||[[1988 жыл|1988]] |- | 22 ||{{аударылмаған2|Адам қабырғасы|Адам қабырғасы|en|Adam's Rib}}||[[Джордж Кьюкор]]||[[1949 жыл|1949]] |- | 23 ||{{аударылмаған2|Гарри Саллимен кездескенде...|Гарри Саллимен кездескенде...|en|When Harry Met Sally...}}||[[Роб Райнер]]||[[1989 жыл|1989]] |- | 24 ||{{аударылмаған2|Кеше туған (фильм, 1950)|Кеше туған|en|Born Yesterday (1950 film)}}||[[Джордж Кьюкор]]||[[1950 жыл|1950]] |- | 25 ||{{аударылмаған2|Алтын безгек (фильм)|Алтын безгек|en|The Gold Rush}}||[[Чарли Чаплин]]||[[1925 жыл|1925]] |- | 26 ||{{аударылмаған2|Сол жерде болу|Сол жерде болу|en|Being There}}||[[Хэл Эшби]]||[[1979 жыл|1979]] |- | 27 ||{{аударылмаған2|Мэри туралы бірдеңе бар|Мэри туралы бірдеңе бар|en|There's Something About Mary}}||[[Ағайынды Фарреллилер]]||[[1998 жыл|1998]] |- | 28 ||{{аударылмаған2|Елес аулаушылар|Елес аулаушылар|en|Ghostbusters}}||[[Айван Райтман]]||[[1984 жыл|1984]] |- | 29 ||{{аударылмаған2|Бұл Spinal Tap|Бұл Spinal Tap|en|This Is Spinal Tap}}||[[Роб Райнер]]||[[1984 жыл|1984]] |- | 30 ||{{аударылмаған2|Мышьяк және ескі тор (фильм)|Мышьяк және ескі тор|en|Arsenic and Old Lace (film)}}||[[Фрэнк Капра]]||[[1944 жыл|1944]] |- | 31 ||{{аударылмаған2|Аризонаны тәрбиелеу|Аризонаны тәрбиелеу|en|Raising Arizona}}||[[Ағайынды Коэн|Джоэл Коэн]]||[[1987 жыл|1987]] |- | 32 ||{{аударылмаған2|Арық адам (фильм)|Арық адам|en|The Thin Man (film)}}||[[В. С. Ван Дайк]]||[[1934 жыл|1934]] |- | 33 ||{{аударылмаған2|Жаңа заман (фильм)|Жаңа заман|en|Modern Times (film)}}||[[Чарли Чаплин]]||[[1936 жыл|1936]] |- | 34 ||[[Суыр күні (фильм)|Суыр күні]]||[[Харольд Рамис]]||[[1993 жыл|1993]] |- | 35 ||{{аударылмаған2|Харви (фильм, 1950)|Харви|en|Harvey (1950 film)}}||[[Генри Костер]]||[[1950 жыл|1950]] |- | 36 ||{{аударылмаған2|Аңдар үйі|Аңдар үйі|en|Animal House}}||[[Джон Лэндис]]||[[1978 жыл|1978]] |- | 37 ||{{аударылмаған2|Ұлы диктатор|Ұлы диктатор|en|The Great Dictator}}||[[Чарли Чаплин]]||[[1940 жыл|1940]] |- | 38 ||{{аударылмаған2|Үлкен қаланың оттары|Үлкен қаланың оттары|en|City Lights}}||[[Чарли Чаплин]]||[[1931 жыл|1931]] |- | 39 ||{{аударылмаған2|Салливанның саяхаты|Салливанның саяхаты|en|Sullivan's Travels}}||[[Престон Стерджес]]||[[1941 жыл|1941]] |- | 40 ||{{аударылмаған2|Бұл ессіз, ессіз, ессіз, ессіз әлем|Бұл ессіз, ессіз, ессіз, ессіз әлем|en|It's a Mad, Mad, Mad, Mad World}}||[[Стэнли Крамер]] || [[1963 жыл|1963]] |- | 41 ||{{аударылмаған2|Айдың билігі|Айдың билігі|en|Moonstruck}}||[[Норман Джуисон]]||[[1987 жыл|1987]] |- | 42 ||{{аударылмаған2|Үлкен (фильм, 1988)|Үлкен|en|Big (film)}}||[[Пенни Маршалл]]||[[1988 жыл|1988]] |- | 43 ||{{аударылмаған2|Америкалық граффити|Америкалық граффити|en|American Graffiti}}||[[Джордж Лукас]]||[[1973 жыл|1973]] |- | 44 ||{{аударылмаған2|Менің қолбасшым Годфри|Менің қолбасшым Годфри|en|My Man Godfrey}}||[[Грегори Ла Кава]]||[[1936 жыл|1936]] |- | 45 ||{{аударылмаған2|Гарольд пен Мод|Гарольд пен Мод|en|Harold and Maude}}||[[Хэл Эшби]]||[[1971 жыл|1971]] |- | 46 ||{{аударылмаған2|Манхэттен (фильм, 1979)|Манхэттен|en|Manhattan (1979 film)}}||[[Вуди Аллен]]||[[1979 жыл|1979]] |- | 47 ||{{аударылмаған2|Шампунь (фильм)|Шампунь|en|Shampoo (film)}}||[[Хэл Эшби]]||[[1975 жыл|1975]] |- | 48 ||{{аударылмаған2|Қараңғыда атылған оқ|Қараңғыда атылған оқ|en|A Shot in the Dark (1964 film)}}||[[Блейк Эдвардс]]||[[1964 жыл|1964]] |- | 49 ||{{аударылмаған2|Болу не болмау (фильм, 1942)|Болу не болмау|en|To Be or Not to Be (1942 film)}}||[[Эрнст Любич]]||[[1942 жыл|1942]] |- | 50 ||{{аударылмаған2|Кэт Баллу|Кэт Баллу|en|Cat Ballou}}||[[Эллиот Силверштейн]]||[[1965 жыл|1965]] |- | 51 ||{{аударылмаған2|Жетінші жылдың қышуы|Жетінші жылдың қышуы|en|The Seven Year Itch}}||[[Билли Уайлдер]]||[[1955 жыл|1955]] |- | 52 ||{{аударылмаған2|Ниночка|Ниночка|en|Ninotchka}}||[[Эрнст Любич]]||[[1939 жыл|1939]] |- | 53 ||{{аударылмаған2|Артур (фильм, 1981)|Артур|en|Arthur (1981 film)}}||[[Стив Гордон]]||[[1981 жыл|1981]] |- | 54 ||{{аударылмаған2|Морган Крик кереметі|Морган Крик кереметі|en|The Miracle of Morgan's Creek}}||[[Престон Стерджес]]||[[1944 жыл|1944]] |- | 55 ||{{аударылмаған2|Леди Ева|Леди Ева|en|The Lady Eve}}||[[Престон Стерджес]]||[[1941 жыл|1941]] |- | 56 ||{{аударылмаған2|Эбботт пен Костелло Франкенштейнді кездестіреді|Эбботт пен Костелло Франкенштейнді кездестіреді|en|Abbott and Costello Meet Frankenstein}}||[[Чарльз Бартон]]||[[1948 жыл|1948]] |- | 57 ||{{аударылмаған2|Тамақтану орны (фильм)|Тамақтану орны|en|Diner (1982 film)}}||[[Барри Левинсон]]||[[1982 жыл|1982]] |- | 58 ||{{аударылмаған2|Бұл сыйлық|Бұл сыйлық|en|It's a Gift}}||[[Норман Маклеод]]||[[1934 жыл|1934]] |- | 59 ||{{аударылмаған2|Ипподромдағы бір күн|Ипподромдағы бір күн|en|A Day at the Races (film)}}||[[Сэм Вуд]]||[[1937 жыл|1937]] |- | 60 ||{{аударылмаған2|Топпер (фильм)|Топпер|en|Topper (film)}}||[[Норман Маклеод]]||[[1937 жыл|1937]] |- | 61 ||{{аударылмаған2|Док, не жаңалық? (фильм, 1972)|Док, не жаңалық?|en|What's Up, Doc? (1972 film)}}||[[Питер Богданович]]||[[1972 жыл|1972]] |- | 62 ||{{аударылмаған2|Шерлок кіші|Шерлок кіші|en|Sherlock Jr.}}||[[Бастер Китон]]||[[1924 жыл|1924]] |- | 63 ||{{аударылмаған2|Беверли-Хиллз полицейі|Беверли-Хиллз полицейі|en|Beverly Hills Cop}}||[[Мартин Брест]]||[[1984 жыл|1984]] |- | 64 ||{{аударылмаған2|Тележаңалықтар (фильм)|Тележаңалықтар|en|Broadcast News (film)}}||[[Джеймс Брукс]]||[[1987 жыл|1987]] |- | 65 ||{{аударылмаған2|Ат қауырсындары|Ат қауырсындары|en|Horse Feathers}}||[[Норман Маклеод]]||[[1932 жыл|1932]] |- | 66 ||{{аударылмаған2|Ақшаны ал да қаш (фильм)|Ақшаны ал да қаш|en|Take the Money and Run (film)}}||[[Вуди Аллен]]||[[1969 жыл|1969]] |- | 67 ||{{аударылмаған2|Миссис Даутфайр|Миссис Даутфайр|en|Mrs. Doubtfire}}||[[Крис Коламбус]]||[[1993 жыл|1993]] |- | 68 ||{{аударылмаған2|Сұмдық шындық|Сұмдық шындық|en|The Awful Truth}}||[[Лео Маккэри]]||[[1937 жыл|1937]] |- | 69 ||{{аударылмаған2|Банандар (фильм)|Банандар|en|Bananas (film)}}||[[Вуди Аллен]]||[[1971 жыл|1971]] |- | 70 ||{{аударылмаған2|Мистер Дидс қалаға көшеді|Мистер Дидс қалаға көшеді|en|Mr. Deeds Goes to Town}}||[[Фрэнк Капра]]||[[1936 жыл|1936]] |- | 71 ||{{аударылмаған2|Гольф-клуб|Гольф-клуб|en|Caddyshack}}||[[Харольд Рамис]]||[[1980 жыл|1980]] |- | 72 ||{{аударылмаған2|Мистер Блэндингз арман үйін салып жатыр|Мистер Блэндингз арман үйін салып жатыр|en|Mr. Blandings Builds His Dream House}}||[[Г. К. Поттер]]||[[1948 жыл|1948]] |- | 73 ||{{аударылмаған2|Маймыл бизнесі (фильм, 1931)|Маймыл бизнесі|en|Monkey Business (1931 film)}}||[[Норман Маклеод]]||[[1931 жыл|1931]] |- | 74 ||{{аударылмаған2|9-дан 5-ке дейін (фильм)|9-дан 5-ке дейін|en|9 to 5 (film)}}||[[Колин Хиггинс]]||[[1980 жыл|1980]] |- | 75 ||{{аударылмаған2|Ол оған қате істеді|Ол оған қате істеді|en|She Done Him Wrong}}||[[Лоуэлл Шерман]]||[[1933 жыл|1933]] |- | 76 ||{{аударылмаған2|Виктор/Виктория|Виктор/Виктория|en|Victor/Victoria}}||[[Блейк Эдвардс]]||[[1982 жыл|1982]] |- | 77 ||{{аударылмаған2|Палм-Бич хикаясы|Палм-Бич хикаясы|en|The Palm Beach Story}}||[[Престон Стерджес]]||[[1942 жыл|1942]] |- | 78 ||{{аударылмаған2|Мароккоға жол|Мароккоға жол|en|Road to Morocco}}||[[Дэвид Батлер]]||[[1942 жыл|1942]] |- | 79 ||{{аударылмаған2|Бірінші курс студенті (фильм, 1925)|Бірінші курс студенті|en|The Freshman (1925 film)}}||[[Фред Ньюмейер]], [[Сэм Тейлор]]||[[1925 жыл|1925]] |- | 80 ||{{аударылмаған2|Ұйқыдағы адам (фильм)|Ұйқыдағы адам|en|Sleeper (1973 film)}}||[[Вуди Аллен]]||[[1973 жыл|1973]] |- | 81 ||{{аударылмаған2|Навигатор (фильм, 1924)|Навигатор|en|The Navigator (1924 film)}}||[[Бастер Китон]], [[Дональд Крисп]]||[[1924 жыл|1924]] |- | 82 ||{{аударылмаған2|Қатардағы жауынгер Бенджамин (фильм)|Қатардағы жауынгер Бенджамин|en|Private Benjamin (1980 film)}}||[[Ховард Зифф]]||[[1980 жыл|1980]] |- | 83 ||{{аударылмаған2|Қалыңдықтың әкесі (фильм, 1950)|Қалыңдықтың әкесі|en|Father of the Bride (1950 film)}}||[[Винсент Миннелли]]||[[1950 жыл|1950]] |- | 84 ||{{аударылмаған2|Америкада адасқандар|Америкада адасқандар|en|Lost in America}}||[[Альберт Брукс]]||[[1985 жыл|1985]] |- | 85 ||{{аударылмаған2|Сағат сегіздегі кешкі ас (фильм)|Сағат сегіздегі кешкі ас|en|Dinner at Eight (1933 film)}}||[[Джордж Кьюкор]]||[[1933 жыл|1933]] |- | 86 ||{{аударылмаған2|Қалалықтар|Қалалықтар|en|City Slickers}}||[[Рон Андервуд]]||[[1991 жыл|1991]] |- | 87 ||{{аударылмаған2|Риджмонт-Хайдағы жылдам күндер|Риджмонт-Хайдағы жылдам күндер|en|Fast Times at Ridgemont High}}||[[Эми Хекерлинг]]||[[1982 жыл|1982]] |- | 88 ||{{аударылмаған2|Битлджус|Битлджус|en|Beetlejuice}}||[[Тим Бёртон]]||[[1988 жыл|1988]] |- | 89 ||{{аударылмаған2|Ақымақ (фильм, 1979)|Ақымақ|en|The Jerk}}||[[Карл Райнер]]||[[1979 жыл|1979]] |- | 90 ||{{аударылмаған2|Жыл әйелі|Жыл әйелі|en|Woman of the Year}}||[[Джордж Стивенс]]||[[1942 жыл|1942]] |- | 91 ||{{аударылмаған2|Жүректі жаралайтын бала (фильм, 1972)|Жүректі жаралайтын бала|en|The Heartbreak Kid (1972 film)}}||[[Элейн Мей]]||[[1972 жыл|1972]] |- | 92 ||{{аударылмаған2|Отты шар|Отты шар|en|Ball of Fire}}||[[Говард Хоукс]]||[[1941 жыл|1941]] |- | 93 ||{{аударылмаған2|Фарго (фильм, 1996)|Фарго|en|Fargo (1996 film)}}||[[Ағайынды Коэн|Джоэл Коэн]]||[[1996 жыл|1996]] |- | 94 ||{{аударылмаған2|Мейм тәте (фильм)|Мейм тәте|en|Auntie Mame (film)}}||[[Мортон ДаКоста]]||[[1958 жыл|1958]] |- | 95 ||{{аударылмаған2|Күміс жебе (фильм)|Күміс жебе|en|Silver Streak (film)}}||[[Артур Хиллер]]||[[1976 жыл|1976]] |- | 96 ||{{аударылмаған2|Шөл дала ұлдары|Шөл дала ұлдары|en|Sons of the Desert}}||[[Уильям Сейтер]]||[[1933 жыл|1933]] |- | 97 ||{{аударылмаған2|Даремдік бұқа|Даремдік бұқа|en|Bull Durham}}||[[Рон Шелтон]]||[[1988 жыл|1988]] |- | 98 ||{{аударылмаған2|Сарай сайқымазағы|Сарай сайқымазағы|en|The Court Jester}}||[[Мелвин Франк]], [[Норман Панама]]||[[1956 жыл|1956]] |- | 99 ||{{аударылмаған2|Ессіз профессор (фильм, 1963)|Ессіз профессор|en|The Nutty Professor (1963 film)}}|| [[Джерри Льюис]]||[[1963 жыл|1963]] |- | 100 ||{{аударылмаған2|Қайырлы таң, Вьетнам|Қайырлы таң, Вьетнам|en|Good Morning, Vietnam}}||[[Барри Левинсон]]||[[1987 жыл|1987]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Кинематографиялық рейтингтер]] [[Санат:Фильмдер тізімі]] [[Санат:AFI 100 жыл]] 0nqc1x2y3h2vh19tdzjm5kyj4ml7bss 0 779139 3589275 3585342 2026-04-21T15:50:06Z Nurkhan 13652 3589275 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Дэвид Таулесс |Шынайы есімі = {{lang-en|David J. Thouless}} |Суреті = DavidThouless_1995_UW.jpg |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.09.1934 |Туған жері = {{Туғанжері|Бэрсден|Бэрсденде}}, [[Нью Килпатрик]], [[Данбартоншир]], [[Шотландия]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = 6.4.2019 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{UK}}<br>{{US}} |Ғылыми аясы = [[ядролық физика]] |Жұмыс орны = [[Вашингтон университеті]], [[Бирмингем университеті]], [[Йель университеті]] |Альма-матер = [[Тринити Холл]], [[Корнелл университеті]], [[Клэр Холл]] |Ғылыми жетекші = [[Ханс Бете]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Вольф сыйлығы (физика)|1990}} <br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2016) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = |Викитека = |Commons = }} '''Дэвид Джеймс Таулесс''' ({{Lang-en|David James Thouless}}; [[21 қыркүйек]] [[1934]] — [[6 сәуір]] [[2019 жыл|2019]]<ref>{{Cite web|url=https://www.trinhall.cam.ac.uk/news/professor-david-thouless-1934-2019/|title=Professor David Thouless 1934—2019|accessdate=2019-04-08|archivedate=2019-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190408093314/https://www.trinhall.cam.ac.uk/news/professor-david-thouless-1934-2019/}}</ref>) — британдық және американдық теориялық физик, конденсацияланған күй физикасы бойынша маман. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты (2016). == Өмірбаян == Дэвид Таулесс Шотландияның Бирсден қаласында дүниеге келіп, Кембриджде өсті. Оның ата-анасының екеуі де лектор болған: анасы ағылшын әдебиетінен, ал әкесі психологиядан сабақ берген. Таулесс Винчестер колледжінде оқыған, содан кейін [[Кембридж университеті|Кембридж университетіне]] түскен. Онда ол [[Ханс Альбрехт Бете|Ханс Бетемен]] танысқан, ол оны [[Корнелл университеті|Корнелл университетіне]] шақырған, онда Таулесс [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алған. Лоуренс Ливермор зертханасында қысқа мерзім жұмыс істегеннен кейін, ол 1959 жылы Бирмингем университетіндегі Рудольф Пейерлс тобында жұмыс істеу үшін отанына оралды. 1965 жылы Таулесс Бирмингем университетінде математикалық физика профессоры болып тағайындалды, онда ол 1980 жылға дейін [[Сиэтл|Сиэтлдегі]] [[Вашингтон университеті|Вашингтон университетінде]] физика профессоры болды{{Sfn|Taroni|2019}}. Ғалым Маргарет Скрейске үйленген ({{Lang-en|Margaret Scrase}}, онымен Корнеллде танысқан және кейінірек Вашингтон университетінде патологоанатом болып жұмыс істеген{{Sfn|Taroni|2019}}. Олардың үш баласы болды, олар да ғалым және мұғалім болды{{Sfn|Den Nijs|2019}}. == Ғылыми қызмет == Таулесс [[ядролық физика]], [[статистикалық механика]] және конденсацияланған зат физикасы бойынша еңбектердің авторы. Ол физиканың әртүрлі салаларында өте жемісті болып шыққан заттың [[Топология|топологиялық]] күйлеріне қатысты идеяларымен танымал. 1970 жылдардың басында [[Джон Костерлиц|Дж.]] [[Джон Костерлиц|Майкл Костерлицпен]] бірге ол екі өлшемді жүйелердегі фазалық ауысулар теориясын жасады, оған сәйкес мұндай жүйелерде төмен температурада ерекше топологиялық ауытқулар, яғни құйындар пайда болады. Мұндай құйындардың бұзылуымен байланысты фазалық ауысу Березинский — Костерлиц —Таулесс ауысуы ретінде белгілі. 1970 жылдардың соңына қарай мұндай ауысудың болуы аса сұйық гелийде эксперименталды түрде расталды; ұқсас процестерді аса өткізгіш және магниттік материалдардың жұқа қабықшаларында байқауға болады{{Sfn|Taroni|2019}}. 1980 жылдары Таулесстің жұмысы кванттық Холл эффектісінің топологиялық сипатын көрсетті, жүйеде ретсіздік болған кезде де Холл кедергісінің магнит өрісіне сатылы тәуелділігін түсіндірді. Дэвид Таулесс, Махито Кохмото, Питер Найтингейл және Марсель ден Нейстың 1982 жылы Physical Review Letters журналында жарияланған классикалық мақаласында периодтық потенциалдағы екі өлшемді электронды газ мәселесі қарастырылды. Мұндай газдың жолақ құрылымы Хофштадтер көбелегі ретінде белгілі, оның ерекше қасиеті бар екені белгілі болды: Холл өткізгіштігін сипаттайтын Бриллюэн аймағының шекарасындағы тұйықталған интеграл ТКНН инварианты деп аталатын кванттық санды анықтайды (мақала авторларының алғашқы әріптерінен). Көп ұзамай бұл инварианттың топологиялық инварианттың бір түрі болып табылатын Черн санының ерекше жағдайы екені және оны Берри фазасы тұрғысынан да сипаттауға болатыны анықталды. Топологиялық идеяларды кванттық Холл эффектісінің физикасына қолдану кейіннен топологиялық изоляторлардың ашылуына әкелді{{Sfn|Den Nijs|2019}}{{Sfn|Taroni|2019}}. Сондай-ақ кездейсоқ өткізгіш ортада электрондардың тасымалдануын сипаттайтын энергия Таулесса және кванттық топологиялық жүйеде оның параметрлерінің адиабаталық өзгеруі кезінде зарядтың тасымалдануын сипаттайтын «Тоулсыз сорғы» деп аталатын ұғым белгілі{{Sfn|Den Nijs (PT)|2019}}. == Марапаттар және мүшеліктер == * Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1979) * Холвек сыйлығы (1980) * [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі (1981) * Фриц Лондон сыйлығы (1984) * Америкалық физикалық қоғамның мүшесі (1987) * Физика саласындағы Вольф сыйлығы (1990) * Дирак медалі (1993) * [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1995) * Онсагер сыйлығы (2000) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2016) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/thouless/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} [[Санат:Кембридж университеті түлектері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Корнелл университеті түлектері]] [[Санат:Йель университеті оқытушылары]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] bgvj86dvn2vek7kfj47zcaxiivzsbji 0 779140 3589276 3585344 2026-04-21T15:50:19Z Nurkhan 13652 3589276 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Данкан Холдейн |Шынайы есімі = {{lang-en|Frederick Duncan Michael Haldane}} |Суреті = Duncan Haldane.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 14.09.1951 |Туған жері = {{Туғанжері|Лондон|Лондонда}} |Қайтыс болған күні = 6.4.2019 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде}} |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = конденсацияланған күй физикасы |Жұмыс орны = |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2016) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = |Викитека = |Commons = }} '''Фредерик Данкан Майкл Холдейн''' ({{Lang-en|Frederick Duncan Michael Haldane}}; [[14 қыркүйек]] [[1951]]) — британдық физик. Ол 2016 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Джон Костерлиц]] және Дэвид Тулесспен бірге). Ол [[Принстон университеті|Принстон]] профессоры, Корольдік қоғамның мүшесі (1996) және [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2017). Ол конденсацияланған материя физикасына қосқан кең ауқымды іргелі үлестерімен танымал, соның ішінде Люттингердің сұйықтық теориясы, бір өлшемді спин тізбектері теориясы, бөлшек кванттық Холл эффектісі теориясы және басқа да көптеген еңбектері бар. [[Принстон университеті|Принстон университетінің]] физика кафедрасының физика профессоры. [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] (1992), Америка физикалық қоғамының, Физика институтының (Ұлыбритания) және Америка ғылымды дамыту қауымдастығының мүшесі. Лоренц Лейден университетінің шақырылған профессоры (2008). Халдейн — Ұлыбритания мен Мексика азаматы, Америка Құрама Штаттарында тұрақты тұруға рұқсаты бар. Оның анасы словен болған, ал Словения оған 2019 жылы азаматтық берген. '''Марапаттар мен құрметтер''' * Слоан стипендиясы (1984—88) * Америкалық физикалық қоғамның Оливер Бакли сыйлығы (1993) * Дирак медалі (2012)<ref>[http://wwwphy.princeton.edu/~haldane/index.html F. Duncan M. Haldane] {{Wayback|url=http://wwwphy.princeton.edu/~haldane/index.html|date=20170915221707}} / Страница на сайте Принстонского университета{{In lang|en}}</ref> * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2016) * Lise Meitner Distinguished Lecture (2017) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://tass.ru/nauka/3676392 Физика саласындағы Нобель сыйлығы заттың ерекше күйлерін зерттегені үшін берілді] // [[ТАСС]], 2016 жылғы 4 қазан [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Кембридж университеті түлектері]] [[Санат:Физиктер]] j3cxbyahfxeklq6s7u3n6mmexpgrior 0 779240 3589650 3585897 2026-04-22T10:22:00Z Omarova. ayagul 150497 Omarova. ayagul [[Қатысушы:Aigul ao/Flutter фреймворкі]] бетін [[Flutter фреймворкі]] бетіне жылжытты 3585897 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Flutter'''<ref>1. Елепбергенова А.У., Шалтабаев А.А.  Білім беруде мобильді технологияларды қолдану: монография/ Елепбергенова А.У., Шалтабаев А.А.  – Талдықорған: І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, 2023. – 112 б. </ref> — Google компаниясы жасаған ашық бастапқы кодты UI (пайдаланушы интерфейсі) фреймворкі, ол мобильді, веб платформаларында қолданбалар интерфейстерін құруға арналған. Бұл фреймворк Dart бағдарламалау тілінде жазылған, оның көмегімен бір код базасынан түрлі платформалар үшін қосымшалар жасау мүмкіндігі бар. Алғаш рет Flutter 2017 жылы таныстырылып, бүгінгі таңда әлем бойынша кеңінен қолданысқа ие болуда. Flutter негіздері оның архитектурасы мен компоненттерінен тұрады. Фреймворк виджеттер жүйесіне негізделген, яғни интерфейс элементтері (батырмалар, мәтіндер, суреттер және т.б.) виджеттер арқылы құрылып, жинақталып, күрделі интерфейстерді қалыптастырады. Flutter ерекшелігі — виджеттердің құрамдас бөлігі ретінде визуалды компоненттерді, сонымен қатар логика мен анимацияларды да қоса алатындығында. Оның екі негізгі компоненті бар: - ''Flutter Engine'': Бұл компонент C++ тілінде жазылған және графика, анимация, текстура және деректерді өңдеу сияқты төменгі деңгейдегі функцияларды қамтамасыз етеді. - ''Foundation Library'': Dart тілінде жазылған, бұл кітапхана виджеттерді, анимацияларды, жағдайды басқаруды және желілік байланыс сияқты жоғары деңгейдегі функцияларды қамтамасыз етеді. Flutter фреймворкінің көптеген артықшылықтары бар, олар: - ''Бір код базасы'': Flutter фреймворкімен жазылған қосымшаларды Android, iOS, веб және жұмыс үстелі платформаларында пайдалануға болады. Бұл әзірлеушілердің уақытын үнемдейді. - ''Жоғары өнімділік'': Flutter өз графикалық қозғалтқышын пайдалана отырып, жылдамдық пен өнімділікті қамтамасыз етеді. Операциялар тікелей графикалық процессорға жіберіледі, бұл анимациялардың және интерфейстің жедел реакциясын қамтамасыз етеді. - ''Интуитивті интерфейс'': Flutter виджеттер жүйесі интерфейс жасау процесін жеңілдетеді. Пайдаланушылар интерфейс элементтерін оңай өзгертіп, кастомизациялауға мүмкіндік алады. - ''Дамыған экожүйе'': Flutter көптеген кітапханалар мен плагиндермен қамтылған, бұл әзірлеушілерге түрлі функционалдылықтарды қосуға мүмкіндік береді. - ''Кросс-платформалық даму'': Flutter көмегімен әртүрлі платформаларда бірдей тәжірибені қамтамасыз ететін қосымшаларды жасауға болады. Flutter фреймворкін қолдану мүмкіндіктері өте кең. Оны келесі салаларда пайдалануға болады: - ''Мобильді қосымшалар'': Android және iOS платформалары үшін қосымшалар жасау. - ''Веб-қосымшалар'': Flutter фреймворкінің веб нұсқасы, HTML, CSS және JavaScript-ке негізделген. - ''Жұмыс үстелі қосымшалары'': Windows, macOS және Linux үшін кросс-платформалық қосымшалар. - ''IoT (интернет заттары)'': Flutter интерфейстерін IoT құрылғыларымен интеграциялауға болады. Flutter экожүйесі көптеген құралдар мен ресурстарды қамтиды, оларды атап өтсек: - ''Flutter SDK'': Flutter фреймворкімен жұмыс істеу үшін қажетті барлық құралдарды қамтитын бағдарламалық жасақтама пакеті. - ''Dart'':<ref>Баккет К. Dart в действии. Издательство "ДМК Пресс", 2013, - 528 стр</ref> Flutter фреймворкінің негізінде жатқан бағдарламалау тілі, ол синтаксисі жағынан қарапайым және үйренуге оңай. - ''Flutter DevTools'': Flutter және Dart қолданбаларын әзірлеу кезінде қолданылатын графикалық құралдар жиынтығы. Ол әзірлеушілерге қолданбаның жұмысын бақылауға, ақауларды анықтауға, өнімділікті талдауға және UI құрылымын зерттеуге көмектеседі.. - ''Hot Reload'': Кодты өзгерткеннен кейін қосымшаны қайта іске қоспай-ақ, интерфейстегі өзгерістерді бірден көруге мүмкіндік беретін функция. - ''Кітапханалар мен плагиндер'': Flutter экожүйесі көптеген кітапханалар мен плагиндерді ұсынады, олар функционалдылықты арттыруға көмектеседі. Flutter — заманауи технология, мобильді, веб және жұмыс үстелі қосымшаларын әзірлеуде үлкен мүмкіндіктер ұсынады. Әр түрлі платформаларға арналған қосымшалар бір кодпен жазылатыны ''Flutter'' фреймворкімен жұмыс істеудің ерекшелігі болып табылады. Пайдаланылған платформалар эквивалентті емес болғандықтан, кодтың кейбір жеке бөліктерін белгілі бір операциялық жүйеге, мысалы, iOS-қа бейімдеу керек, бірақ оған қарамастан кодтың көп бөлігі сәйкес келеді. Бұл әзірлеушілерге барлық қолдау көрсетілетін платформалар үшін қосымшалар құруға кететін уақыт пен ресурстарды айтарлықтай үнемдеуге мүмкіндік береді. Flutter фреймворкімен жұмыс істеуде ''Dart'' бағдарламалау тілі өңдеу тілі ретінде қолданылады. Қосымша құру кезінде Flutter Dart AoT (қосымшаны іске қоспас бұрын құрастыру) арқылы Android немесе iOS немесе басқа платформада іске қосуға болатын DART кодын қолданбаның жергілікті кодына жібереді. Бірақ, қосымшаны әзірлеу кезінде оны тездету үшін Flutter JIT (қосымшаны іске қосу кезінде құрастыру) қолданылады. Flutter салыстырмалы түрде жаңа фреймворк болып табылады. Фреймворктің прототипі 2015 жылы пайда болғанымен, алғашқы альфа нұсқасы 2017 жылдың мамырында шыққан, бірақ алғашқы тұрақты шығарылымы - Flutter 1.0 тек 2018 жылдың желтоқсанында жарық көрді. Фреймворктің үнемі жаңа нұсқалары шығып отырады. coc3ixb6fcang4bdt0f0qiv2ap92v6a 0 779245 3589277 3586652 2026-04-21T15:50:33Z Nurkhan 13652 3589277 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Райнер Вайсс |Шынайы есімі = {{lang-en|Rainer Weiss}} |Суреті = Rainer_Weiss_EM1B8841_(24027015857).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.9.1932 |Туған жері = {{Туғанжері|Берлин|Берлинде}}, [[Веймар Республикасы]] |Қайтыс болған күні = 25.8.2025 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Кембридж|Кембриджде|Кэмбридж (Массачусетс)}}, [[Массачусетс]], [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = [[Массачусетс технологиялық институты]] | Ғылыми дәрежесі = | Ғылыми атағы = | Альма-матер = [[Массачусетс технологиялық институты]] |Ғылыми жетекші = {{аударылмаған 3|Джеррольд Р. Захариас|Джеррольд Р. Захариас|en|Jerrold R. Zacharias}} |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Шао сыйлығының медалі}} Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2017) | Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = }} '''Райнер Вайсс''' ({{Lang-en|Rainer Weiss}}; [[29 қыркүйек]] [[1932 жыл|1932]], [[Берлин]], [[Веймар Республикасы]] — [[25 тамыз]] [[2025 жыл|2025]], [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж]], [[Массачусетс]] ) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] физик және [[Лазер|лазерлер]] мен лазерлік интерферометрия саласындағы маман. Ол гравитациялық толқындарды анықтауға маманданған LIGO коллаборациясының негізін қалаушылардың бірі. Қазіргі уақытта ол [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтының]] [[Эмерит|құрметті]] профессоры<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=477|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2017-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171103062727/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=477}}</ref>. Оған 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] берілді. == Өмірбаян == 1932 жылы Берлинде дүниеге келген оның отбасы әкесі тұтқындалғаннан кейін сол жылы [[Прага|Прагаға]] көшті. Әкесі [[Марксизм|коммунистік]] көзқарастарды ұстанды; [[Еврейлер|еврей]] тектес болғандықтан, отбасы 1938 жылы [[Чехословакия|Чехословакияны]] нацистердің басып алуы қарсаңында қайтадан қашуға мәжбүр болды, бұл жолы Америка Құрама Штаттарына (олар 1939 жылдың қаңтарында келді)<ref name="Interview">{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}</ref>. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] оның әкесі Фредерик Вайсс ({{Lang-en|Frederick A. Weiss}}), мамандығы бойынша невропатолог, Карен Хорни тобында [[Психоанализ|психоаналитик]] болып жұмыс істеді, жеке тәжірибе ашып, осы салада бірқатар еңбектер жариялады<ref>{{Cite web|url=https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm|title=Frederick A. Weiss Papers: An inventory of his papers at Syracuse University|accessdate=2017-10-03|archivedate=2017-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171003225504/https://library.syr.edu/digital/guides/w/weiss_fa.htm}}</ref>. Анасы, Гертруда Лоснер ({{Lang-en|Gertrude Loesner}}) эмиграцияға дейін актриса болғысы келген және Нью-Йорктегі әмбебап дүкенде сатушы болып жұмыс істеген<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}</ref>. Вайсс жастық шағын Жоғарғы Уест-Сайдта өткізді, онда ол мемлекеттік мектептерде, содан кейін беделді жеке Columbia Grammar School оқыды содан кейін 1950 жылы [[Массачусетс технологиялық институты|Массачусетс технологиялық институтына]] түсті. Инженер мамандығы бойынша оқып, екінші курсында физика факультетіне ауысты. 1953 жылы оқуын тастап кетті, бірақ көп ұзамай MIT-ке Джерольд Закариасқа ( [[Атом сағаты|атомдық сағаттарды]] жасап жатқан зертханасында техник болып оралды және екі жылға жуық уақыттан кейін зертханаға студент ретінде оралып, оқуын зертханадағы жұмыспен үйлестірді.<ref name="Interview">{{Cite web|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf|title=Interview with Rainer Weiss|accessdate=2016-12-05|archivedate=2017-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114160224/http://oralhistories.library.caltech.edu/183/1/Weiss_OHO.pdf}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector|title=Meet the college dropout who invented the gravitational wave detector|accessdate=2017-10-03|archivedate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126104400/http://www.sciencemag.org/news/2016/08/meet-college-dropout-who-invented-gravitational-wave-detector}}</ref> Ол 1955 жылы бакалавр дәрежесін, ал 1962 жылы Тафтс университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1962 жылдан 1964 жылға дейін [[Принстон университеті|Принстон университетіндегі]] Роберт Диктің зертханасында постдокторантура қызметкері болды. 1964 жылдан бастап Массачусетс технологиялық институтында жұмыс істеді, онда 1973 жылы профессор болды. 1970 жылдары Вайсс ғарыштық микротолқынды фон сәулелену спектрін өлшеудегі алғашқылардың бірі болды және кейінірек COBE спутниктік ғылыми тобының кеңесшісі болды. Ол 2025 жылы 25 тамызда 92 жасында [[Массачусетс|Массачусетс штатының]] [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж қаласындағы]] ауруханада қайтыс болды.<ref name="McCain">{{Cite news|title=Rainer Weiss, Who Gave a Nod to Einstein and the Big Bang, Dies at 92|first=Dylan Loeb|last=McCain|url=https://www.nytimes.com/2025/08/26/science/rainer-weiss-dead.html|work=[[The New York Times]]|date=2025-08-26|lang=en}}</ref> == Отбасы == * Әпкесі — драматург Сибилла Пирсон (1937 жылы туған, [[Прага]])<ref>{{Cite web|url=http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf|title=Rainer Weiss Biography|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171013133206/http://www.kavliprize.org/sites/default/files/Rainer%20Weiss%20autobiography.pdf}}</ref>. * Әйелі (1957 жылдан бастап) — Ребекка Вайсс (қыз кезіндегі тегі Янг), өсімдік физиологы, кейінірек кітапханашы<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=480&fiveid=231|title=Autobiography of Rainer Weiss|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005202746/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=254&fourid=480&fiveid=231}}</ref>. ** Қызы — Сара Вайсс (1962 жылы туған), этномузыкатанушы, музыка ғылымдарының докторы, [[Йель университеті|Йель университетінің]] профессоры<ref>{{Cite web|url=https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|title=Sarah Weiss|accessdate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101405/https://www.yale-nus.edu.sg/about/faculty/sarah-weiss/|archivedate=2017-10-05}}</ref>. ** Ұлы — Бенджамин Вайсс (1967 жылы туған), өнер тарихшысы, куратор және [[Бостон әсемдік өнер музейі|Бостондағы Бейнелеу өнері мұражайының]] суреттер мен фотосуреттер бөлімінің меңгерушісі<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.org/news/weiss|title=Benjamin Weiss appointed Chair, Prints, Drawings and Photographs, at Museum of Fine Arts, Boston|accessdate=2017-10-05|archivedate=2017-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005101123/http://www.mfa.org/news/weiss}}</ref>. * Тәтесі (әкесінің әпкесі) — Хильда Вайс (1900—1981), [[Франкфурт мектебі|Франкфурт мектебінің]] әлеуметтанушысы. == Марапаттар және мойындау == * 1998 — [[Карл Манне Георг Сигбан|Манне Зигбанның еске алу дәрісі]] * 2000 — Гуггенхайм стипендиясы<ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/|title=Райнер Вайсс на сайте Мемориального фонда Джона Саймона Гуггенхайма|accessdate=2017-10-04|archivedate=2017-10-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171004085233/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/rainer-weiss/}}</ref> * 2007 — Эйнштейн сыйлығы (APS), ''«Оптикалық интерферометрияға негізделген гравитациялық толқын детекторларын әзірлеуге қосқан іргелі үлесі үшін, бұл лазерлік интерферометр гравитациялық-толқындық обсерваториясының сәтті жұмыс істеуіне әкелді»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For fundamental contributions to the development of gravitational wave detectors based on optical interferometry, leading to the successful operation of the Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory.''}}») * 2016 жылғы мамыр – Іргелі физика сыйлығы (Кип Торн және Рональд Древермен бірге), ''«астрономия мен физикада жаңа көкжиектер ашатын гравитациялық толқындарды ашқаны үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the observation of gravitational waves, opening new horizons in astronomy and physics''}}»)<ref>{{Cite web|url=https://breakthroughprize.org/News/32|title=Breakthrough Prize|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160507164450/https://breakthroughprize.org/News/32}}</ref> * 2016 — Грубер сыйлығы<ref>{{Cite web|url=https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release|title=2016 Gruber Cosmology Prize Press Release {{!}} The Gruber Foundation|accessdate=2020-06-23|archivedate=2019-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503160000/https://gruber.yale.edu/cosmology/press/2016-gruber-cosmology-prize-press-release}}</ref> * 2016 — Астрономия бойынша [[Шао жүлдесі|Шао сыйлығы]], ''«[[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] тікелей анықтау астрономияда жаңа көкжиектер ашатын және алғашқы маңызды жаңалығы екі жұлдыздық массалы қара құрдымның бірігуі болған Лазерлік интерферометрлік гравитациялық толқындық обсерватория (LIGO) идеясы мен әзірлемесі үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For conceiving and designing the Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory (LIGO), whose recent direct detection of gravitational waves opens a new window in astronomy, with the first remarkable discovery being the merger of a pair of stellar mass black holes''}}»)<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&twoid=79&threeid=253&fourid=463|title=The Shaw Prize — Top prizes for astronomy, life science and mathematics|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160607021115/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=5&twoid=79&threeid=253&fourid=463}}</ref> * 2016 — Харви сыйлығы * 2016 — Кавли сыйлығы, ''«Гравитациялық толқындарды тікелей анықтау үшін»'' ([[Ағылшын тілі|англ.]] «{{Lang|en|''For the direct detection of gravitational waves''}}»)<ref>{{Cite web|url=http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes|title=9 SCIENTIFIC PIONEERS TO RECEIVE THE 2016 KAVLI PRIZES {{!}} The Kavli Foundation|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624154259/http://www.kavlifoundation.org/kavli-news/9-scientific-pioneers-receive-2016-kavli-prizes}}</ref> * 2017 — Уиллис Лэмб сыйлығы * 2017 — Астурия ханшайымының сыйлығы * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] [[Гравитациялық толқын|гравитациялық толқындарды]] эксперименттік тіркегені үшін<ref>{{Cite news|title=Нобелевскую премию по физике присудили за вклад в изучение гравитационных волн|url=http://www.interfax.ru/world/581576}}</ref> * 2019 — Чехия Республикасы Сенаты Төрағасының күміс медалі<ref>{{Cite web|url=https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php|title=Stříbrné medaile předsedy Senátu|accessdate=2023-12-28|archivedate=2022-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220919154945/https://www.senat.cz/cinnost/pametni_medaile/index.php}}</ref> '''Академияларға мүшелік''' : * 1998 — [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі<ref>{{Cite web|url=https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|title=Academy of Arts & Sciences Website Search|accessdate=2016-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220050034/https://www.amacad.org/content/system/search.aspx?s=Weiss|archivedate=2016-12-20}}</ref> * 2000 — [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html|title=Rainer Weiss|accessdate=2016-06-22|archivedate=2016-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160222131241/http://www.nasonline.org/member-directory/members/49279.html}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Физиктер]] tjmjo3ys8rdqwjnd90a5iwo18w6cd0r 0 779246 3589278 3586654 2026-04-21T15:50:46Z Nurkhan 13652 3589278 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Барри Кларк Бариш |Шынайы есімі = {{lang-en|Barry Clark Barish}} |Суреті = 05-0367-92D.hr.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Барри Бариш, 20 тамыз 2005 жыл |Туған күні = 27.1.1936 |Туған жері = {{Туғанжері|Омаха|Омахада}}, [[Небраска]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[эксперименттік физика]], [[физика]] және [[астрофизика]] |Жұмыс орны = [[Калифорния технологиялық институты]]<br> [[Массачусетс технологиялық институты]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Джон Маршалл орта мектебі]]<br> [[Калифорния университеті, Беркли]] (1962) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Ұлттық ғылыми медаль (АҚШ)}}<br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]]<br>{{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Барри Кларк Бариш''' ({{Lang-en|Barry Clark Barish}} ([[27 қаңтар]] [[1936 жыл|1936]], Омаха, [[Небраска]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] [[Эксперименттік физика|эксперименталды физик]] және 2017 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты{{Efn|[[Гравитациялық толқын|гравитациялық толқындарды]] эксперименттік тіркегені үшін.}}. [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтының]] құрметті профессоры. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2002) және Америка философиялық қоғамының (2025) мүшесі, Лондон Корольдік қоғамының (2019) және [[Ресей Ғылым академиясы|Ресей ғылым академиясының]] (2019) шетелдік мүшесі. == Өмірбаян == Оның ата-анасы Гарольд Бариш (1911—1988) және Ли Бариш (1919—1995) алдымен [[Су Сити|Су-Ситиде]], кейінірек Омахада қоныстанған [[Ресей империясы|Ресейден]] келген [[Еврейлер|еврей]] иммигранттарының отбасыларынан шыққан<ref>{{Cite web|url=https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/|title=Galia Miller Sprun «A Small-Town Jewish Family’s Rebuke of Car Maker Henry Ford»|accessdate=2020-07-06|archivedate=2020-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728200405/https://forward.com/articles/189277/a-small-town-jewish-family-s-rebuke-of-car-maker/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg|title=Надгробный памятник на еврейском кладбище Hillside Memorial Park (Лос-Анджелес)|accessdate=2017-10-03|archivedate=2021-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309031740/https://images.findagrave.com/photos/2016/191/166655738_1468215462.jpg}}</ref>. Ол Оңтүстік Калифорнияда өсті. 1957 жылы [[Калифорния университеті, Беркли|Берклидегі Калифорния университетінде]] физика бакалавры дәрежесін, ал 1963 жылы жоғары энергиялы физика докторы дәрежесін алды. 1963 жылдан бастап [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] жұмыс істейді. 1994 жылдан бастап ол LIGO-да жетекші зерттеуші, ал 1997 жылдан бастап оның директоры болды. Сондай-ақ, ол Фермилабта және Халыаралық сызықтық коллайдерде жұмыс істеді. Ол Америка физикалық қоғамының мүшесі. Әйелі — Самоен Бариш. Олардың балалары — Стефани Бариш және Кеннет Бариш, [[Калифорния университеті, Риверсайд|Риверсайдтағы Калифорния университетінің профессоры]]<ref>{{Cite web|url=https://ucrtoday.ucr.edu/49102|title=UCR Professor’s Father Wins Nobel Prize in Physics|publisher=UC Riverside|accessdate=2017-10-05|archivedate=2018-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520095749/https://ucrtoday.ucr.edu/49102}}</ref>. == Ерекшеліктері == * 2002 — Klopsteg Memorial Award * 2006 — Болонья университетінің құрметті докторы * 2013 — Глазго университетінің құрметті докторы * 2016 — Приз Энрико Ферми * 2017 — Астурия ханшайымы сыйлығы (Ғылым және технология саласындағы зерттеулер) * 2017 — Генри Дрейпер медалі * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] * 2022 — [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Ұлттық ғылым медалі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Физиктер]] f66z3v4w143ilr2b2s47f0qa5b9rjod 0 779312 3589279 3586659 2026-04-21T15:51:00Z Nurkhan 13652 3589279 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Кип Стивен Торн |Шынайы есімі = {{lang-en|Kip Stephen Thorne}} |Суреті = Kip_Thorne_at_Caltech.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.12.1961 |Туған жері = {{Туғанжері|Логан|Логанда}}, [[Юта]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[физика|физик]], [[астрофизика]] |Жұмыс орны = [[Калифорния технологиялық институты]]<br>[[Принстон университеті]]<br>[[Юта университеті]]<br> [[Лейден университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Профессор]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Калифорния технологиялық институты]] (1962)<br> [[Принстон университеті]] (1965)<br> [[Логан орта мектебі]] |Ғылыми жетекші = [[Джон Арчибальд Уилер]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = Астрономия бойынша [[Шао сыйлығы]] (2016)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]](2017)<br> {{Астурия ханзадасы сыйлығы}} [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] (2017) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Кип Стивен Торн''' ({{Lang-en|Kip Stephen Thorne}}; [[1 маусым]] [[1940 жыл|1940]], Логан, [[Юта]]) — американдық физик және астроном, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|жалпы салыстырмалылық]] теориясы бойынша әлемдегі жетекші сарапшылардың бірі. [[Гравитациялық толқын|Гравитациялық толқындарды]] эксперименталды түрде анықтағаны үшін 2017 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1973), Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1999). [[Гравитация теориясы]], [[астрофизика]] және кванттық өлшеу теориясы саласындағы маман. Марқұм [[Стивен Хокинг|Стивен Хокингтің]] жақын досы және әріптесі. LIGO халықаралық гравитациялық толқындарды іздеу жобасының негізін қалаушылардың бірі. == Өмірбаян == 1965 жылы ол [[Принстон университеті|Принстон университетінде]] [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. 1991 жылдан бастап ол [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтында]] Фейнман профессоры, [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] мүшесі (1972) және [[НАСА|NASA]] ғылыми кеңесінің мүшесі болды. 2009 жылы ол зейнетке шықты, Калифорния технологиялық институтында құрметті Фейнман профессоры атағына ие болып, жалпы физика оқулығымен, танымал кітаптармен және фильмдермен жұмыс істеуге көңіл бөлді<ref>{{Cite web|url=http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html|title=Биографический очерк К. С. Торна на сайте Калтеха|accessdate=2010-03-03|archivedate=2013-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911225109/http://www.its.caltech.edu/~kip/scripts/biosketch.html}}</ref>. 2016 жылдың 11 ақпанында ол гравитациялық толқындардың ашылуына арналған баспасөз мәслихатында LIGO ынтымақтастығын білдірген төрт физиктің бірі болды. [[Гравитация|Гравитация теориясы]] және жоғары энергиялы астрономия бойынша кітаптардың авторы және редакторы. 1973 жылы ол Джон Уилер және Чарльз Миснермен бірге [[жалпы салыстырмалылық теориясы]] бойынша қазіргі классикалық болып табылатын «Гравитация» оқулық-монография кітабын бірлесіп жазды. 1977 жылы Анной Житков бірге [[Кембридж университеті|Кембридж университетінің]] ғалымдары гипотетикалық жұлдыздық нысанның бар екенін ұсынды: өзегі [[Нейтрон жұлдыз|нейтрондық жұлдызы]] бар [[Алып қызыл жұлдыз|қызыл алып]] — Торн — Зитков нысаны деп аталады<ref name="tz77">{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles>{{Мақала|DOI=10.1086/155109|bibcode=1977ApJ...212..832T}}</ref>. Мұндай нысанның алғашқы кандидаты, HV 2112 деп белгіленген, 2014 жылы ашылды. 1988 жылы ол бірлескен авторлармен ''Physical Review Letters'' журналында «Құрт тесіктері, уақыт машиналары және әлсіз энергия жағдайы» атты мақала жариялады, онда ол уақыт машинасының құрылысы қазіргі уақытта ғылыми қауымдастық қабылдаған теорияларға қайшы келмейтінін көрсетті. 1994 жылы ол оқырмандардың кең ауқымына арналған «Қара тесіктер және уақыт ауытқулары: Эйнштейннің батыл мұрасы» атты кітабын жарыққа шығарды, ол алты тілге аударылды. Торн 2014 жылы [[Кристофер Нолан]] режиссерлік еткен [[Интерстеллар (фильм)|«Интерстеллар»]] ғылыми-фантастикалық фильмінің идеясын (Линда Обстпен бірге) бірлесіп ойлап тапты. Сюжеттің негізі ретінде заманауи физикалық теорияларды қолданатын фильм идеясы оған 2000 жылдардың ортасында келген. Ол бастапқыда бұл идеямен [[Стивен Спилберг|Стивен Спилбергке]] жүгінген, ол фильмге қызығушылық танытып, сценарий жазуға Джонатан Ноланды шақырған. Спилбергтің ''Universal'' студиясымен қарым-қатынасы аяқталғаннан кейін, [[Кристофер Нолан]] фильмнің режиссері болды, ал Торн фильмнің ғылыми кеңесшісі және атқарушы продюсері болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/|title=Christopher Nolan’s ‘Interstellar’ Trailer: Watch Now|author=Kevin P. Sullivan|date=2013-12-16|publisher=[[MTV]]|accessdate=2014-10-30|lang=en|archivedate=2015-08-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150802040025/http://www.mtv.com/news/1719107/interstellar-trailer-christopher-nolan/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/|title=В чёрных дырах и между звёзд…|publisher=«Троицкий вариант» онлайн|accessdate=2014-11-24|archivedate=2014-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141126140520/http://trv-science.ru/2014/11/11/v-chernykh-dyrakh-i-mezhdu-zvezd/}}</ref> == Ерекшеліктер == {{Div col|50em}} * 1983 — [[Силлиман дәрісі]] * 1992 — [[Рихтмир мемориалдық сыйлығы]] * 1996 — [[Карл Шварцшильд медалі]] * 1996 — [[Юлий Эдгар Лилиенфельд сыйлығы]] * 2009 — [[Альберт Эйнштейн медалі]] * 2010 — [[Нильс Бор медалі]] * 2016 — [[Фундаменталды физика сыйлығы]] * 2016 — [[Грубер сыйлығы]] * 2016 — [[Шао сыйлығы]] * 2016 — [[Кавли сыйлығы]] * 2016 — [[Томалла сыйлығы]] * 2016 — [[Оскар Клейн медалі]] * 2017 — [[Астурия ханшайымы сыйлығы]] * 2017 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (Жүлденің 1/4 бөлігі) * 2018 — {{iw|Lewis Thomas Prize}} Рокфеллер университеті * 2020 — [[Джеймс Мэдисон медалі]]{{Div col end}}[[Мәскеу мемлекеттік университеті|Ломоносов атындағы]] [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінің]] құрметті докторы (1981)<ref>{{Cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM|title=VIVOS VOCO: К. Торн, «Чёрные дыры и гравитационные волны»<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-04-24|archivedate=2017-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220160909/http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/HOLE/HOLE.HTM}}</ref>. 2001 жылы оған Глазго университетінің құрметті дәрежесі берілді<ref>{{Cite web|url=https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html|title=University of Glasgow — University news — Archive of news — 2017 — October — UofG congratulates Nobel Prize Winners for gravitational wave research<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-02-11|archivedate=2019-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190212011058/https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2017/october/headline_551878_en.html}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://prola.aps.org/abstract/PRL/v61/i13/p1446_1?qid=1cbdc343a8f0a275&qseq=102&show=25 Michael S. Morris, Kip S. Thorne, and Ulvi Yurtsever. «Wormholes, Time Machines, and the Weak Energy Condition»]{{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ сценарийшілері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ астрофизиктері]] [[Санат:АҚШ астрономдары]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Принстон университеті түлектері]] [[Санат:Физиктер]] g638mlssauja3zucf8f01ueu6m22h9v 0 779404 3589280 3586790 2026-04-21T15:51:15Z Nurkhan 13652 3589280 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Артур Эшкин |Шынайы есімі = {{lang-en|Arthur Ashkin}} |Суреті = Arthur_Ashkin_EM1B5678_(44417135450).jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1922 |Туған жері = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 21.9.2020 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Рамсон|Рамсонда}}, [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[лазерлік физика]] |Ғылыми дәрежесі = {{PhD|физика}} |Жұмыс орны = [[Белл зертханалары]],<br>{{аударылмаған 3|Lucent Technologies|Lucent|en|Lucent Technologies}} |Альма-матер = [[Колумбия университеті]] (B.A.)<br>[[Корнелл университеті]] (Ph.D.) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Оптикалық пинцет|оптикалық пинцет]] әзірлеушісі |Марапаттары = [[Таунс сыйлығы]] (1988) <br> [[Харви сыйлығы]] (2004) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = }} '''Артур Эшкин''' ({{Lang-en|Arthur Ashkin}}: [[2 қыркүйек]] [[1922 жыл|1922]], [[Нью-Йорк]] — [[21 қыркүйек]] [[2020 жыл|2020]], [[Рамсон (Нью-Джерси)|Рамсон]], [[Нью-Джерси]]<ref>{{Cite web|url=https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2020-09-27|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927132808/https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/}}</ref>), сондай-ақ '''Артур Ашкин''' — американдық физик, ойлаптапқыш, оптикалық тұзақтар саласындағы пионерлердің бірі, олардың дамуы атомдарды, молекулаларды және биологиялық жасушаларды манипуляциялауға әкелді. Оптикалық пинцеттерден басқа, ол фоторефракция, екінші гармоникалық генерация және талшықтардағы [[Сызықтық емес оптика|сызықты емес оптика]] саласындағы зерттеулерімен танымал. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды. == Өмірбаян == Бруклиндегі Кони-Айлендте дүниеге келген және Флэтбушеде өскен, Шығыс Еуропадан келген еврей иммигранттарының ұлы: әкесі Исидор Ашкин (Ашкинази) (1891—1961)<ref>{{Cite web|url=http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf|title=How the Ashkin Family Came to America|accessdate=2018-10-02|archivedate=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925084232/http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf}}</ref>, [[Одесса|Одессадан]] шыққан, ағасымен бірге 1909 жылы [[Киев|Киевтен]] қоныс аударған<ref>{{Cite web|url=https://www.fold3.com/document/284150298/|title=Документы по натурализации Исидора Эшкина|accessdate=2018-10-02|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002215213/https://www.fold3.com/document/284150298/}}</ref>; анасы Анна Ашкин (қыз кезіндегі Фишман, 1895—1984)<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2018: Arthur Ashkin Biographical|accessdate=2022-07-11|archivedate=2020-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716101552/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/}}</ref> Шығыс Галисиядан ([[Аустрия-Мажарстан|Австро-Венгрия империясы]], қазіргі [[Украина]]) шыққан<ref>{{Cite web|url=https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2022-07-11|archivedate=2022-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220711021956/https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/}}</ref>. Оның ағасы Джулиус Эшкин (1920—1982) да физик болған, элементар бөлшектер мен конденсацияланған заттар саласындағы жұмысымен танымал (Эшкин — Теллер моделі) және [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысқан. Әкесі Төменгі Ист-Сайдте стоматологиялық зертхананы басқарған. 1940 жылы Джеймс Мэдисон орта мектебін бітіргеннен кейін [[Колумбия университеті|Колумбия университетінде]] оқыды, онда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде әскери қызметке шақырылып жатқанда әскери радарлық қондырғыларға арналған [[Магнетрон|магнетрондар]] жасау жобасына қатысты. Эшкиннің айтуынша, бұл жобаға онымен бірге кем дегенде үш болашақ Нобель сыйлығының лауреаты қатысқан<ref name="lfest">{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»</ref><ref name="lucen"> {{Cite web|last=Bell Labs - Murray Hill|title=He Wrote the Book on Atom Trapping|quote=Retired Bell Labs scientist Arthur Ashkin discusses his years as a physicist and how he discovered that light could trap atoms -- the discovery that led Steven Chu and two others to the Nobel Prize|publisher=Lucent Technologies 2002|date=1997-11|url=http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|doi=|accessdate=2013-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050411192741/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|archivedate=2005-04-11}}</ref>. 1947 жылы қызметтен кейін ол [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] ядролық физика кафедрасында оқуын жалғастырды, онда диссертациясын қорғап, 1952 жылы физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1952 жылдан бастап ол [[Нью-Джерси|Нью-Джерси штатының]] Мюррей Хилл қаласындағы Lucent Technologies компаниясында (кейінірек Bell Phone Laboratories құрамына кірді) Сидни Миллманның ({{Lang-en|Sidney Millman}}, 1904—2006) басшылығымен ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді<ref>{{Cite web|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989|title=Sidney Millman (Obituary in Physics Today)|accessdate=2018-10-03|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014203651/http://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989}}</ref>, алдымен [[Микротолқындар|микротолқынды сәулелену]] саласында, содан кейін [[мазер]] және 1961 жылдан бастап [[Лазер|лазерлік]] технология саласында (1963 жылдан 1987 жылға дейін ол сызықтық емес оптика бөлімінің меңгерушісі болды, кейінірек лазерлік бөлім болып өзгертілді)<ref>{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Tom Fleischman «Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics»|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=LaserFest: Arthur Ashkin|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}</ref>. 1967 жылы ол [[Холмдейл (Нью-Джерси)|Холмдейлдегі]], Bell Laboratories басқа зертханасына ауыстырылды, онда ол лазерлік тұзақтарды жасай бастады. 1978 жылы ол оптикалық пинцет ойлап тапты. Артур Эшкин көптеген ғылыми мақалалардың және 47 [[Патент|патенттің]] авторы. 1996 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясына]] сайланды. [[Стивен Чу]] Эшкиннің атомдарды оптикалық тұзақта салқындату әдісін жасап шығарды, ол үшін 1997 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды<ref name="lfest">{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»</ref>. 1992 жылы, эксперименттік физиканың көптеген салаларына үлес қосқан 40 жылдық мансабынан кейін, Эшкин Bell Labs компаниясынан зейнетке шықты, бірақ 2006 жылы жабылғанға дейін зертханамен жұмысын жалғастырды<ref>{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444|title=Ashkin Talks About the Optical Trap|accessdate=2018-10-05|archivedate=2018-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181006022423/https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444}}</ref>. Зейнеткерлікке шыққан кезде ол Нью-Джерси штатының Рамсондағы өз үйінің жертөлесінде<ref>{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Cornell Chronicle: Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/|title=Work with Lasers Makes NJ Man Oldest Nobel Prize Winner|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111528/http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html|title=Former Bell Labs scientist, 96, wins Nobel Prize for laser 'optical tweezers'|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002150955/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/|title=96-Year-Old Brooklyn Native Wins Nobel Prize For Physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111351/https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3|title=Oldest Nobel Prize winner: 'I was always afraid I wasn’t smart enough'|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009052939/https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3}}</ref> жалғастырды, онда компанияның гүлдену кезеңінде Bell Labs қызметкерлерінің көпшілігі тұрған<ref name="автоссылка1" />. Соңғы жылдары ол күн энергиясын шоғырландыру әдістерін әзірлеуге көңіл бөлді және 2009 және 2015 жылдар аралығында бірнеше патент алды<ref>{{Cite web|url=https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin|title=Патенты А. Эшкина|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111513/https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin}}</ref>. 2018 жылы, 96 жасында, ол Нобель сыйлығының ең егде жастағы лауреаты атанды<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age/|title=Nobel Laureates by Age|accessdate=2018-10-05|archivedate=2019-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190516115111/https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age}}</ref>, бірақ 2019 жылы оны марапаттау кезінде 97 жастағы химия лауреаты [[Джон Гуденаф]] басып озды. == Жеке өмір == Корнелл университетінде оқып жүргенде танысқан әйелі — химия пәнінің мұғалімі Элин Эшкин (1932 жылы туған)<ref>{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html|title=At 96 this Jersey guy can’t 'get all excited' about his Nobel Prize win|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003124302/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize|title=It Runs in the Family…Former Holmdel School Chemistry Teacher’s Husband, Dr. Arthur Ashkin, Wins Nobel Prize|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003181906/https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize}}</ref>. Олардың үш баласы және бес немересі бар. Олардың ұлы — Майкл Эшкин (1955 жылы туған), профессор және Корнелл университетінің Сәулет, өнер және жоспарлау колледжінің өнер кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттар == * IEEE кванттық электроника сыйлығы (1987) * Таунс сыйлығы (1988)<ref>{{Cite web|url=http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/|title=Сайт премии|accessdate=2018-10-09|archivedate=2015-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201070852/http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/}}</ref> * Ранк сыйлық (1993) * Фредерик Айвс медалі (1998) * Харви сыйлығы (2004)<ref>[http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html Лауреаты премии Харви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030082625/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html}}{{In lang|en}}</ref> * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың жартысы) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20000818004423/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/ Эшкиннің атомды ұстау туралы кітабы] * [https://www.youtube.com/watch?v=Lx4sZKY0YGY&t=8s Артур Эшкин — Джеймс П. Гордон симпозиумы] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Корнелл университеті түлектері]] [[Санат:Колумбия университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] j4g8vnycm4xv53n1uv279c52f218bg9 3589462 3589280 2026-04-21T23:40:10Z Kasymov 10777 «[[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар|Алфавит бойынша ғалымдар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589462 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Артур Эшкин |Шынайы есімі = {{lang-en|Arthur Ashkin}} |Суреті = Arthur_Ashkin_EM1B5678_(44417135450).jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1922 |Туған жері = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 21.9.2020 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Рамсон|Рамсонда}}, [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[лазерлік физика]] |Ғылыми дәрежесі = {{PhD|физика}} |Жұмыс орны = [[Белл зертханалары]],<br>{{аударылмаған 3|Lucent Technologies|Lucent|en|Lucent Technologies}} |Альма-матер = [[Колумбия университеті]] (B.A.)<br>[[Корнелл университеті]] (Ph.D.) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Оптикалық пинцет|оптикалық пинцет]] әзірлеушісі |Марапаттары = [[Таунс сыйлығы]] (1988) <br> [[Харви сыйлығы]] (2004) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = }} '''Артур Эшкин''' ({{Lang-en|Arthur Ashkin}}: [[2 қыркүйек]] [[1922 жыл|1922]], [[Нью-Йорк]] — [[21 қыркүйек]] [[2020 жыл|2020]], [[Рамсон (Нью-Джерси)|Рамсон]], [[Нью-Джерси]]<ref>{{Cite web|url=https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2020-09-27|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927132808/https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/}}</ref>), сондай-ақ '''Артур Ашкин''' — американдық физик, ойлаптапқыш, оптикалық тұзақтар саласындағы пионерлердің бірі, олардың дамуы атомдарды, молекулаларды және биологиялық жасушаларды манипуляциялауға әкелді. Оптикалық пинцеттерден басқа, ол фоторефракция, екінші гармоникалық генерация және талшықтардағы [[Сызықтық емес оптика|сызықты емес оптика]] саласындағы зерттеулерімен танымал. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды. == Өмірбаян == Бруклиндегі Кони-Айлендте дүниеге келген және Флэтбушеде өскен, Шығыс Еуропадан келген еврей иммигранттарының ұлы: әкесі Исидор Ашкин (Ашкинази) (1891—1961)<ref>{{Cite web|url=http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf|title=How the Ashkin Family Came to America|accessdate=2018-10-02|archivedate=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925084232/http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf}}</ref>, [[Одесса|Одессадан]] шыққан, ағасымен бірге 1909 жылы [[Киев|Киевтен]] қоныс аударған<ref>{{Cite web|url=https://www.fold3.com/document/284150298/|title=Документы по натурализации Исидора Эшкина|accessdate=2018-10-02|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002215213/https://www.fold3.com/document/284150298/}}</ref>; анасы Анна Ашкин (қыз кезіндегі Фишман, 1895—1984)<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2018: Arthur Ashkin Biographical|accessdate=2022-07-11|archivedate=2020-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716101552/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/}}</ref> Шығыс Галисиядан ([[Аустрия-Мажарстан|Австро-Венгрия империясы]], қазіргі [[Украина]]) шыққан<ref>{{Cite web|url=https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2022-07-11|archivedate=2022-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220711021956/https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/}}</ref>. Оның ағасы Джулиус Эшкин (1920—1982) да физик болған, элементар бөлшектер мен конденсацияланған заттар саласындағы жұмысымен танымал (Эшкин — Теллер моделі) және [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысқан. Әкесі Төменгі Ист-Сайдте стоматологиялық зертхананы басқарған. 1940 жылы Джеймс Мэдисон орта мектебін бітіргеннен кейін [[Колумбия университеті|Колумбия университетінде]] оқыды, онда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде әскери қызметке шақырылып жатқанда әскери радарлық қондырғыларға арналған [[Магнетрон|магнетрондар]] жасау жобасына қатысты. Эшкиннің айтуынша, бұл жобаға онымен бірге кем дегенде үш болашақ Нобель сыйлығының лауреаты қатысқан<ref name="lfest">{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»</ref><ref name="lucen"> {{Cite web|last=Bell Labs - Murray Hill|title=He Wrote the Book on Atom Trapping|quote=Retired Bell Labs scientist Arthur Ashkin discusses his years as a physicist and how he discovered that light could trap atoms -- the discovery that led Steven Chu and two others to the Nobel Prize|publisher=Lucent Technologies 2002|date=1997-11|url=http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|doi=|accessdate=2013-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050411192741/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|archivedate=2005-04-11}}</ref>. 1947 жылы қызметтен кейін ол [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] ядролық физика кафедрасында оқуын жалғастырды, онда диссертациясын қорғап, 1952 жылы физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1952 жылдан бастап ол [[Нью-Джерси|Нью-Джерси штатының]] Мюррей Хилл қаласындағы Lucent Technologies компаниясында (кейінірек Bell Phone Laboratories құрамына кірді) Сидни Миллманның ({{Lang-en|Sidney Millman}}, 1904—2006) басшылығымен ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді<ref>{{Cite web|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989|title=Sidney Millman (Obituary in Physics Today)|accessdate=2018-10-03|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014203651/http://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989}}</ref>, алдымен [[Микротолқындар|микротолқынды сәулелену]] саласында, содан кейін [[мазер]] және 1961 жылдан бастап [[Лазер|лазерлік]] технология саласында (1963 жылдан 1987 жылға дейін ол сызықтық емес оптика бөлімінің меңгерушісі болды, кейінірек лазерлік бөлім болып өзгертілді)<ref>{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Tom Fleischman «Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics»|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=LaserFest: Arthur Ashkin|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}</ref>. 1967 жылы ол [[Холмдейл (Нью-Джерси)|Холмдейлдегі]], Bell Laboratories басқа зертханасына ауыстырылды, онда ол лазерлік тұзақтарды жасай бастады. 1978 жылы ол оптикалық пинцет ойлап тапты. Артур Эшкин көптеген ғылыми мақалалардың және 47 [[Патент|патенттің]] авторы. 1996 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясына]] сайланды. [[Стивен Чу]] Эшкиннің атомдарды оптикалық тұзақта салқындату әдісін жасап шығарды, ол үшін 1997 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды<ref name="lfest">{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»</ref>. 1992 жылы, эксперименттік физиканың көптеген салаларына үлес қосқан 40 жылдық мансабынан кейін, Эшкин Bell Labs компаниясынан зейнетке шықты, бірақ 2006 жылы жабылғанға дейін зертханамен жұмысын жалғастырды<ref>{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444|title=Ashkin Talks About the Optical Trap|accessdate=2018-10-05|archivedate=2018-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181006022423/https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444}}</ref>. Зейнеткерлікке шыққан кезде ол Нью-Джерси штатының Рамсондағы өз үйінің жертөлесінде<ref>{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Cornell Chronicle: Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/|title=Work with Lasers Makes NJ Man Oldest Nobel Prize Winner|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111528/http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html|title=Former Bell Labs scientist, 96, wins Nobel Prize for laser 'optical tweezers'|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002150955/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/|title=96-Year-Old Brooklyn Native Wins Nobel Prize For Physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111351/https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3|title=Oldest Nobel Prize winner: 'I was always afraid I wasn’t smart enough'|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009052939/https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3}}</ref> жалғастырды, онда компанияның гүлдену кезеңінде Bell Labs қызметкерлерінің көпшілігі тұрған<ref name="автоссылка1" />. Соңғы жылдары ол күн энергиясын шоғырландыру әдістерін әзірлеуге көңіл бөлді және 2009 және 2015 жылдар аралығында бірнеше патент алды<ref>{{Cite web|url=https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin|title=Патенты А. Эшкина|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111513/https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin}}</ref>. 2018 жылы, 96 жасында, ол Нобель сыйлығының ең егде жастағы лауреаты атанды<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age/|title=Nobel Laureates by Age|accessdate=2018-10-05|archivedate=2019-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190516115111/https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age}}</ref>, бірақ 2019 жылы оны марапаттау кезінде 97 жастағы химия лауреаты [[Джон Гуденаф]] басып озды. == Жеке өмір == Корнелл университетінде оқып жүргенде танысқан әйелі — химия пәнінің мұғалімі Элин Эшкин (1932 жылы туған)<ref>{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html|title=At 96 this Jersey guy can’t 'get all excited' about his Nobel Prize win|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003124302/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize|title=It Runs in the Family…Former Holmdel School Chemistry Teacher’s Husband, Dr. Arthur Ashkin, Wins Nobel Prize|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003181906/https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize}}</ref>. Олардың үш баласы және бес немересі бар. Олардың ұлы — Майкл Эшкин (1955 жылы туған), профессор және Корнелл университетінің Сәулет, өнер және жоспарлау колледжінің өнер кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттар == * IEEE кванттық электроника сыйлығы (1987) * Таунс сыйлығы (1988)<ref>{{Cite web|url=http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/|title=Сайт премии|accessdate=2018-10-09|archivedate=2015-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201070852/http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/}}</ref> * Ранк сыйлық (1993) * Фредерик Айвс медалі (1998) * Харви сыйлығы (2004)<ref>[http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html Лауреаты премии Харви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030082625/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html}}{{In lang|en}}</ref> * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың жартысы) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20000818004423/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/ Эшкиннің атомды ұстау туралы кітабы] * [https://www.youtube.com/watch?v=Lx4sZKY0YGY&t=8s Артур Эшкин — Джеймс П. Гордон симпозиумы] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Корнелл университеті түлектері]] [[Санат:Колумбия университеті түлектері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] 3m6weilq0tfxij3rmgjvuwdjb0pbsi6 3589463 3589462 2026-04-21T23:40:18Z Kasymov 10777 «[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері|Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589463 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Артур Эшкин |Шынайы есімі = {{lang-en|Arthur Ashkin}} |Суреті = Arthur_Ashkin_EM1B5678_(44417135450).jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1922 |Туған жері = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 21.9.2020 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Рамсон|Рамсонда}}, [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[лазерлік физика]] |Ғылыми дәрежесі = {{PhD|физика}} |Жұмыс орны = [[Белл зертханалары]],<br>{{аударылмаған 3|Lucent Technologies|Lucent|en|Lucent Technologies}} |Альма-матер = [[Колумбия университеті]] (B.A.)<br>[[Корнелл университеті]] (Ph.D.) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Оптикалық пинцет|оптикалық пинцет]] әзірлеушісі |Марапаттары = [[Таунс сыйлығы]] (1988) <br> [[Харви сыйлығы]] (2004) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = }} '''Артур Эшкин''' ({{Lang-en|Arthur Ashkin}}: [[2 қыркүйек]] [[1922 жыл|1922]], [[Нью-Йорк]] — [[21 қыркүйек]] [[2020 жыл|2020]], [[Рамсон (Нью-Джерси)|Рамсон]], [[Нью-Джерси]]<ref>{{Cite web|url=https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2020-09-27|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927132808/https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/}}</ref>), сондай-ақ '''Артур Ашкин''' — американдық физик, ойлаптапқыш, оптикалық тұзақтар саласындағы пионерлердің бірі, олардың дамуы атомдарды, молекулаларды және биологиялық жасушаларды манипуляциялауға әкелді. Оптикалық пинцеттерден басқа, ол фоторефракция, екінші гармоникалық генерация және талшықтардағы [[Сызықтық емес оптика|сызықты емес оптика]] саласындағы зерттеулерімен танымал. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды. == Өмірбаян == Бруклиндегі Кони-Айлендте дүниеге келген және Флэтбушеде өскен, Шығыс Еуропадан келген еврей иммигранттарының ұлы: әкесі Исидор Ашкин (Ашкинази) (1891—1961)<ref>{{Cite web|url=http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf|title=How the Ashkin Family Came to America|accessdate=2018-10-02|archivedate=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925084232/http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf}}</ref>, [[Одесса|Одессадан]] шыққан, ағасымен бірге 1909 жылы [[Киев|Киевтен]] қоныс аударған<ref>{{Cite web|url=https://www.fold3.com/document/284150298/|title=Документы по натурализации Исидора Эшкина|accessdate=2018-10-02|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002215213/https://www.fold3.com/document/284150298/}}</ref>; анасы Анна Ашкин (қыз кезіндегі Фишман, 1895—1984)<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2018: Arthur Ashkin Biographical|accessdate=2022-07-11|archivedate=2020-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716101552/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/}}</ref> Шығыс Галисиядан ([[Аустрия-Мажарстан|Австро-Венгрия империясы]], қазіргі [[Украина]]) шыққан<ref>{{Cite web|url=https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2022-07-11|archivedate=2022-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220711021956/https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/}}</ref>. Оның ағасы Джулиус Эшкин (1920—1982) да физик болған, элементар бөлшектер мен конденсацияланған заттар саласындағы жұмысымен танымал (Эшкин — Теллер моделі) және [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысқан. Әкесі Төменгі Ист-Сайдте стоматологиялық зертхананы басқарған. 1940 жылы Джеймс Мэдисон орта мектебін бітіргеннен кейін [[Колумбия университеті|Колумбия университетінде]] оқыды, онда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде әскери қызметке шақырылып жатқанда әскери радарлық қондырғыларға арналған [[Магнетрон|магнетрондар]] жасау жобасына қатысты. Эшкиннің айтуынша, бұл жобаға онымен бірге кем дегенде үш болашақ Нобель сыйлығының лауреаты қатысқан<ref name="lfest">{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»</ref><ref name="lucen"> {{Cite web|last=Bell Labs - Murray Hill|title=He Wrote the Book on Atom Trapping|quote=Retired Bell Labs scientist Arthur Ashkin discusses his years as a physicist and how he discovered that light could trap atoms -- the discovery that led Steven Chu and two others to the Nobel Prize|publisher=Lucent Technologies 2002|date=1997-11|url=http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|doi=|accessdate=2013-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050411192741/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|archivedate=2005-04-11}}</ref>. 1947 жылы қызметтен кейін ол [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] ядролық физика кафедрасында оқуын жалғастырды, онда диссертациясын қорғап, 1952 жылы физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1952 жылдан бастап ол [[Нью-Джерси|Нью-Джерси штатының]] Мюррей Хилл қаласындағы Lucent Technologies компаниясында (кейінірек Bell Phone Laboratories құрамына кірді) Сидни Миллманның ({{Lang-en|Sidney Millman}}, 1904—2006) басшылығымен ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді<ref>{{Cite web|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989|title=Sidney Millman (Obituary in Physics Today)|accessdate=2018-10-03|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014203651/http://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989}}</ref>, алдымен [[Микротолқындар|микротолқынды сәулелену]] саласында, содан кейін [[мазер]] және 1961 жылдан бастап [[Лазер|лазерлік]] технология саласында (1963 жылдан 1987 жылға дейін ол сызықтық емес оптика бөлімінің меңгерушісі болды, кейінірек лазерлік бөлім болып өзгертілді)<ref>{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Tom Fleischman «Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics»|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=LaserFest: Arthur Ashkin|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}</ref>. 1967 жылы ол [[Холмдейл (Нью-Джерси)|Холмдейлдегі]], Bell Laboratories басқа зертханасына ауыстырылды, онда ол лазерлік тұзақтарды жасай бастады. 1978 жылы ол оптикалық пинцет ойлап тапты. Артур Эшкин көптеген ғылыми мақалалардың және 47 [[Патент|патенттің]] авторы. 1996 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясына]] сайланды. [[Стивен Чу]] Эшкиннің атомдарды оптикалық тұзақта салқындату әдісін жасап шығарды, ол үшін 1997 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды<ref name="lfest">{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»</ref>. 1992 жылы, эксперименттік физиканың көптеген салаларына үлес қосқан 40 жылдық мансабынан кейін, Эшкин Bell Labs компаниясынан зейнетке шықты, бірақ 2006 жылы жабылғанға дейін зертханамен жұмысын жалғастырды<ref>{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444|title=Ashkin Talks About the Optical Trap|accessdate=2018-10-05|archivedate=2018-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181006022423/https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444}}</ref>. Зейнеткерлікке шыққан кезде ол Нью-Джерси штатының Рамсондағы өз үйінің жертөлесінде<ref>{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Cornell Chronicle: Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/|title=Work with Lasers Makes NJ Man Oldest Nobel Prize Winner|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111528/http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html|title=Former Bell Labs scientist, 96, wins Nobel Prize for laser 'optical tweezers'|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002150955/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/|title=96-Year-Old Brooklyn Native Wins Nobel Prize For Physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111351/https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3|title=Oldest Nobel Prize winner: 'I was always afraid I wasn’t smart enough'|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009052939/https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3}}</ref> жалғастырды, онда компанияның гүлдену кезеңінде Bell Labs қызметкерлерінің көпшілігі тұрған<ref name="автоссылка1" />. Соңғы жылдары ол күн энергиясын шоғырландыру әдістерін әзірлеуге көңіл бөлді және 2009 және 2015 жылдар аралығында бірнеше патент алды<ref>{{Cite web|url=https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin|title=Патенты А. Эшкина|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111513/https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin}}</ref>. 2018 жылы, 96 жасында, ол Нобель сыйлығының ең егде жастағы лауреаты атанды<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age/|title=Nobel Laureates by Age|accessdate=2018-10-05|archivedate=2019-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190516115111/https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age}}</ref>, бірақ 2019 жылы оны марапаттау кезінде 97 жастағы химия лауреаты [[Джон Гуденаф]] басып озды. == Жеке өмір == Корнелл университетінде оқып жүргенде танысқан әйелі — химия пәнінің мұғалімі Элин Эшкин (1932 жылы туған)<ref>{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html|title=At 96 this Jersey guy can’t 'get all excited' about his Nobel Prize win|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003124302/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize|title=It Runs in the Family…Former Holmdel School Chemistry Teacher’s Husband, Dr. Arthur Ashkin, Wins Nobel Prize|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003181906/https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize}}</ref>. Олардың үш баласы және бес немересі бар. Олардың ұлы — Майкл Эшкин (1955 жылы туған), профессор және Корнелл университетінің Сәулет, өнер және жоспарлау колледжінің өнер кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттар == * IEEE кванттық электроника сыйлығы (1987) * Таунс сыйлығы (1988)<ref>{{Cite web|url=http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/|title=Сайт премии|accessdate=2018-10-09|archivedate=2015-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201070852/http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/}}</ref> * Ранк сыйлық (1993) * Фредерик Айвс медалі (1998) * Харви сыйлығы (2004)<ref>[http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html Лауреаты премии Харви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030082625/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html}}{{In lang|en}}</ref> * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың жартысы) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20000818004423/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/ Эшкиннің атомды ұстау туралы кітабы] * [https://www.youtube.com/watch?v=Lx4sZKY0YGY&t=8s Артур Эшкин — Джеймс П. Гордон симпозиумы] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Корнелл университеті түлектері]] [[Санат:Колумбия университеті түлектері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] ee8hdu5d3ykibvwfw2pah74bh5zwa7m 3589464 3589463 2026-04-21T23:40:29Z Kasymov 10777 /* Сілтемелер */ 3589464 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Артур Эшкин |Шынайы есімі = {{lang-en|Arthur Ashkin}} |Суреті = Arthur_Ashkin_EM1B5678_(44417135450).jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1922 |Туған жері = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 21.9.2020 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Рамсон|Рамсонда}}, [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[лазерлік физика]] |Ғылыми дәрежесі = {{PhD|физика}} |Жұмыс орны = [[Белл зертханалары]],<br>{{аударылмаған 3|Lucent Technologies|Lucent|en|Lucent Technologies}} |Альма-матер = [[Колумбия университеті]] (B.A.)<br>[[Корнелл университеті]] (Ph.D.) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Оптикалық пинцет|оптикалық пинцет]] әзірлеушісі |Марапаттары = [[Таунс сыйлығы]] (1988) <br> [[Харви сыйлығы]] (2004) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = }} '''Артур Эшкин''' ({{Lang-en|Arthur Ashkin}}: [[2 қыркүйек]] [[1922 жыл|1922]], [[Нью-Йорк]] — [[21 қыркүйек]] [[2020 жыл|2020]], [[Рамсон (Нью-Джерси)|Рамсон]], [[Нью-Джерси]]<ref>{{Cite web|url=https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2020-09-27|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927132808/https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/}}</ref>), сондай-ақ '''Артур Ашкин''' — американдық физик, ойлаптапқыш, оптикалық тұзақтар саласындағы пионерлердің бірі, олардың дамуы атомдарды, молекулаларды және биологиялық жасушаларды манипуляциялауға әкелді. Оптикалық пинцеттерден басқа, ол фоторефракция, екінші гармоникалық генерация және талшықтардағы [[Сызықтық емес оптика|сызықты емес оптика]] саласындағы зерттеулерімен танымал. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды. == Өмірбаян == Бруклиндегі Кони-Айлендте дүниеге келген және Флэтбушеде өскен, Шығыс Еуропадан келген еврей иммигранттарының ұлы: әкесі Исидор Ашкин (Ашкинази) (1891—1961)<ref>{{Cite web|url=http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf|title=How the Ashkin Family Came to America|accessdate=2018-10-02|archivedate=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925084232/http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf}}</ref>, [[Одесса|Одессадан]] шыққан, ағасымен бірге 1909 жылы [[Киев|Киевтен]] қоныс аударған<ref>{{Cite web|url=https://www.fold3.com/document/284150298/|title=Документы по натурализации Исидора Эшкина|accessdate=2018-10-02|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002215213/https://www.fold3.com/document/284150298/}}</ref>; анасы Анна Ашкин (қыз кезіндегі Фишман, 1895—1984)<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2018: Arthur Ashkin Biographical|accessdate=2022-07-11|archivedate=2020-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716101552/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/}}</ref> Шығыс Галисиядан ([[Аустрия-Мажарстан|Австро-Венгрия империясы]], қазіргі [[Украина]]) шыққан<ref>{{Cite web|url=https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2022-07-11|archivedate=2022-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220711021956/https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/}}</ref>. Оның ағасы Джулиус Эшкин (1920—1982) да физик болған, элементар бөлшектер мен конденсацияланған заттар саласындағы жұмысымен танымал (Эшкин — Теллер моделі) және [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысқан. Әкесі Төменгі Ист-Сайдте стоматологиялық зертхананы басқарған. 1940 жылы Джеймс Мэдисон орта мектебін бітіргеннен кейін [[Колумбия университеті|Колумбия университетінде]] оқыды, онда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде әскери қызметке шақырылып жатқанда әскери радарлық қондырғыларға арналған [[Магнетрон|магнетрондар]] жасау жобасына қатысты. Эшкиннің айтуынша, бұл жобаға онымен бірге кем дегенде үш болашақ Нобель сыйлығының лауреаты қатысқан<ref name="lfest">{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»</ref><ref name="lucen"> {{Cite web|last=Bell Labs - Murray Hill|title=He Wrote the Book on Atom Trapping|quote=Retired Bell Labs scientist Arthur Ashkin discusses his years as a physicist and how he discovered that light could trap atoms -- the discovery that led Steven Chu and two others to the Nobel Prize|publisher=Lucent Technologies 2002|date=1997-11|url=http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|doi=|accessdate=2013-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050411192741/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|archivedate=2005-04-11}}</ref>. 1947 жылы қызметтен кейін ол [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] ядролық физика кафедрасында оқуын жалғастырды, онда диссертациясын қорғап, 1952 жылы физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1952 жылдан бастап ол [[Нью-Джерси|Нью-Джерси штатының]] Мюррей Хилл қаласындағы Lucent Technologies компаниясында (кейінірек Bell Phone Laboratories құрамына кірді) Сидни Миллманның ({{Lang-en|Sidney Millman}}, 1904—2006) басшылығымен ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді<ref>{{Cite web|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989|title=Sidney Millman (Obituary in Physics Today)|accessdate=2018-10-03|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014203651/http://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989}}</ref>, алдымен [[Микротолқындар|микротолқынды сәулелену]] саласында, содан кейін [[мазер]] және 1961 жылдан бастап [[Лазер|лазерлік]] технология саласында (1963 жылдан 1987 жылға дейін ол сызықтық емес оптика бөлімінің меңгерушісі болды, кейінірек лазерлік бөлім болып өзгертілді)<ref>{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Tom Fleischman «Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics»|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=LaserFest: Arthur Ashkin|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}</ref>. 1967 жылы ол [[Холмдейл (Нью-Джерси)|Холмдейлдегі]], Bell Laboratories басқа зертханасына ауыстырылды, онда ол лазерлік тұзақтарды жасай бастады. 1978 жылы ол оптикалық пинцет ойлап тапты. Артур Эшкин көптеген ғылыми мақалалардың және 47 [[Патент|патенттің]] авторы. 1996 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясына]] сайланды. [[Стивен Чу]] Эшкиннің атомдарды оптикалық тұзақта салқындату әдісін жасап шығарды, ол үшін 1997 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды<ref name="lfest">{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»</ref>. 1992 жылы, эксперименттік физиканың көптеген салаларына үлес қосқан 40 жылдық мансабынан кейін, Эшкин Bell Labs компаниясынан зейнетке шықты, бірақ 2006 жылы жабылғанға дейін зертханамен жұмысын жалғастырды<ref>{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444|title=Ashkin Talks About the Optical Trap|accessdate=2018-10-05|archivedate=2018-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181006022423/https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444}}</ref>. Зейнеткерлікке шыққан кезде ол Нью-Джерси штатының Рамсондағы өз үйінің жертөлесінде<ref>{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Cornell Chronicle: Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/|title=Work with Lasers Makes NJ Man Oldest Nobel Prize Winner|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111528/http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html|title=Former Bell Labs scientist, 96, wins Nobel Prize for laser 'optical tweezers'|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002150955/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/|title=96-Year-Old Brooklyn Native Wins Nobel Prize For Physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111351/https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3|title=Oldest Nobel Prize winner: 'I was always afraid I wasn’t smart enough'|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009052939/https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3}}</ref> жалғастырды, онда компанияның гүлдену кезеңінде Bell Labs қызметкерлерінің көпшілігі тұрған<ref name="автоссылка1" />. Соңғы жылдары ол күн энергиясын шоғырландыру әдістерін әзірлеуге көңіл бөлді және 2009 және 2015 жылдар аралығында бірнеше патент алды<ref>{{Cite web|url=https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin|title=Патенты А. Эшкина|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111513/https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin}}</ref>. 2018 жылы, 96 жасында, ол Нобель сыйлығының ең егде жастағы лауреаты атанды<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age/|title=Nobel Laureates by Age|accessdate=2018-10-05|archivedate=2019-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190516115111/https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age}}</ref>, бірақ 2019 жылы оны марапаттау кезінде 97 жастағы химия лауреаты [[Джон Гуденаф]] басып озды. == Жеке өмір == Корнелл университетінде оқып жүргенде танысқан әйелі — химия пәнінің мұғалімі Элин Эшкин (1932 жылы туған)<ref>{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html|title=At 96 this Jersey guy can’t 'get all excited' about his Nobel Prize win|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003124302/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize|title=It Runs in the Family…Former Holmdel School Chemistry Teacher’s Husband, Dr. Arthur Ashkin, Wins Nobel Prize|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003181906/https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize}}</ref>. Олардың үш баласы және бес немересі бар. Олардың ұлы — Майкл Эшкин (1955 жылы туған), профессор және Корнелл университетінің Сәулет, өнер және жоспарлау колледжінің өнер кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттар == * IEEE кванттық электроника сыйлығы (1987) * Таунс сыйлығы (1988)<ref>{{Cite web|url=http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/|title=Сайт премии|accessdate=2018-10-09|archivedate=2015-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201070852/http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/}}</ref> * Ранк сыйлық (1993) * Фредерик Айвс медалі (1998) * Харви сыйлығы (2004)<ref>[http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html Лауреаты премии Харви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030082625/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html}}{{In lang|en}}</ref> * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың жартысы) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20000818004423/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/ Эшкиннің атомды ұстау туралы кітабы] * [https://www.youtube.com/watch?v=Lx4sZKY0YGY&t=8s Артур Эшкин — Джеймс П. Гордон симпозиумы] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Корнелл университеті түлектері]] [[Санат:Колумбия университеті түлектері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] sejl07748b8f9weq2w3tfe1b23ykrft 3589466 3589464 2026-04-21T23:40:55Z Kasymov 10777 /* Өмірбаян */ 3589466 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Артур Эшкин |Шынайы есімі = {{lang-en|Arthur Ashkin}} |Суреті = Arthur_Ashkin_EM1B5678_(44417135450).jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 2.9.1922 |Туған жері = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 21.9.2020 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Рамсон|Рамсонда}}, [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[лазерлік физика]] |Ғылыми дәрежесі = {{PhD|физика}} |Жұмыс орны = [[Белл зертханалары]],<br>{{аударылмаған 3|Lucent Technologies|Lucent|en|Lucent Technologies}} |Альма-матер = [[Колумбия университеті]] (B.A.)<br>[[Корнелл университеті]] (Ph.D.) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[Оптикалық пинцет|оптикалық пинцет]] әзірлеушісі |Марапаттары = [[Таунс сыйлығы]] (1988) <br> [[Харви сыйлығы]] (2004) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = }} '''Артур Эшкин''' ({{Lang-en|Arthur Ashkin}}: [[2 қыркүйек]] [[1922 жыл|1922]], [[Нью-Йорк]] — [[21 қыркүйек]] [[2020 жыл|2020]], [[Рамсон (Нью-Джерси)|Рамсон]], [[Нью-Джерси]]<ref>{{Cite web|url=https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2020-09-27|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927132808/https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/obituaries/arthur_ashkin/}}</ref>), сондай-ақ '''Артур Ашкин''' — американдық физик, ойлаптапқыш, оптикалық тұзақтар саласындағы пионерлердің бірі, олардың дамуы атомдарды, молекулаларды және биологиялық жасушаларды манипуляциялауға әкелді. Оптикалық пинцеттерден басқа, ол фоторефракция, екінші гармоникалық генерация және талшықтардағы [[Сызықтық емес оптика|сызықты емес оптика]] саласындағы зерттеулерімен танымал. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды. == Өмірбаян == Бруклиндегі Кони-Айлендте дүниеге келген және Флэтбушеде өскен, Шығыс Еуропадан келген еврей иммигранттарының ұлы: әкесі Исидор Ашкин (Ашкинази) (1891—1961)<ref>{{Cite web|url=http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf|title=How the Ashkin Family Came to America|accessdate=2018-10-02|archivedate=2015-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925084232/http://s3images.coroflot.com/user_files/individual_files/119040_O_7cbeb97P3oLnwEDlp7BnRxO.pdf}}</ref>, [[Одесса|Одессадан]] шыққан, ағасымен бірге 1909 жылы [[Киев|Киевтен]] қоныс аударған<ref>{{Cite web|url=https://www.fold3.com/document/284150298/|title=Документы по натурализации Исидора Эшкина|accessdate=2018-10-02|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002215213/https://www.fold3.com/document/284150298/}}</ref>; анасы Анна Ашкин (қыз кезіндегі Фишман, 1895—1984)<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2018: Arthur Ashkin Biographical|accessdate=2022-07-11|archivedate=2020-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716101552/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/ashkin/facts/}}</ref> Шығыс Галисиядан ([[Аустрия-Мажарстан|Австро-Венгрия империясы]], қазіргі [[Украина]]) шыққан<ref>{{Cite web|url=https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/|title=In Memoriam: Arthur Ashkin, 1922—2020|accessdate=2022-07-11|archivedate=2022-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220711021956/https://www.optica.org/en-us/about/newsroom/obituaries/2020/arthur_ashkin/}}</ref>. Оның ағасы Джулиус Эшкин (1920—1982) да физик болған, элементар бөлшектер мен конденсацияланған заттар саласындағы жұмысымен танымал (Эшкин — Теллер моделі) және [[Манхэттен жобасы|Манхэттен жобасына]] қатысқан. Әкесі Төменгі Ист-Сайдте стоматологиялық зертхананы басқарған. 1940 жылы Джеймс Мэдисон орта мектебін бітіргеннен кейін [[Колумбия университеті|Колумбия университетінде]] оқыды, онда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде әскери қызметке шақырылып жатқанда әскери радарлық қондырғыларға арналған [[Магнетрон|магнетрондар]] жасау жобасына қатысты. Эшкиннің айтуынша, бұл жобаға онымен бірге кем дегенде үш болашақ Нобель сыйлығының лауреаты қатысқан<ref name="lfest">{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»</ref><ref name="lucen"> {{Cite web|last=Bell Labs - Murray Hill|title=He Wrote the Book on Atom Trapping|quote=Retired Bell Labs scientist Arthur Ashkin discusses his years as a physicist and how he discovered that light could trap atoms -- the discovery that led Steven Chu and two others to the Nobel Prize|publisher=Lucent Technologies 2002|date=1997-11|url=http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|doi=|accessdate=2013-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050411192741/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/|archivedate=2005-04-11}}</ref>. 1947 жылы қызметтен кейін ол [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] ядролық физика кафедрасында оқуын жалғастырды, онда диссертациясын қорғап, 1952 жылы физика бойынша PhD дәрежесін алды. 1952 жылдан бастап ол [[Нью-Джерси|Нью-Джерси штатының]] Мюррей Хилл қаласындағы Lucent Technologies компаниясында (кейінірек Bell Phone Laboratories құрамына кірді) Сидни Миллманның ({{Lang-en|Sidney Millman}}, 1904—2006) басшылығымен ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді<ref>{{Cite web|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989|title=Sidney Millman (Obituary in Physics Today)|accessdate=2018-10-03|archivedate=2022-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014203651/http://physicstoday.scitation.org/doi/pdf/10.1063/1.2731989}}</ref>, алдымен [[Микротолқындар|микротолқынды сәулелену]] саласында, содан кейін [[мазер]] және 1961 жылдан бастап [[Лазер|лазерлік]] технология саласында (1963 жылдан 1987 жылға дейін ол сызықтық емес оптика бөлімінің меңгерушісі болды, кейінірек лазерлік бөлім болып өзгертілді)<ref>{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Tom Fleischman «Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics»|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=LaserFest: Arthur Ashkin|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}</ref>. 1967 жылы ол [[Холмдейл (Нью-Джерси)|Холмдейлдегі]], Bell Laboratories басқа зертханасына ауыстырылды, онда ол лазерлік тұзақтарды жасай бастады. 1978 жылы ол оптикалық пинцет ойлап тапты. Артур Эшкин көптеген ғылыми мақалалардың және 47 [[Патент|патенттің]] авторы. 1996 жылы ол [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясына]] сайланды. [[Стивен Чу]] Эшкиннің атомдарды оптикалық тұзақта салқындату әдісін жасап шығарды, ол үшін 1997 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды<ref name="lfest">{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|first=|last=LaserFest|format=Web article|publisher=Co-partners: [[American Physical Society]], [[Optical Society]], [[Общество оптики и фотоники|SPIE]], and the [[IEEE Photonics Society]]|doi=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|archivedate=2019-01-05|accessdate=2013-08-13}} «LaserFest — the 50th anniversary of the first laser»</ref>. 1992 жылы, эксперименттік физиканың көптеген салаларына үлес қосқан 40 жылдық мансабынан кейін, Эшкин Bell Labs компаниясынан зейнетке шықты, бірақ 2006 жылы жабылғанға дейін зертханамен жұмысын жалғастырды<ref>{{Cite web|url=http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm|title=Arthur Ashkin (biography)|accessdate=2016-04-25|archivedate=2019-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190105185738/http://www.laserfest.org/lasers/pioneers/ashkin.cfm}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444|title=Ashkin Talks About the Optical Trap|accessdate=2018-10-05|archivedate=2018-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181006022423/https://www.photonics.com/Articles/Ashkin_Talks_About_the_Optical_Trap_/a36444}}</ref>. Зейнеткерлікке шыққан кезде ол Нью-Джерси штатының Рамсондағы өз үйінің жертөлесінде<ref>{{Cite web|url=http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics|title=Cornell Chronicle: Arthur Ashkin, Ph.D. ’52, shares Nobel Prize in physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007030205/http://news.cornell.edu/stories/2018/10/arthur-ashkin-phd-52-shares-nobel-prize-physics}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/|title=Work with Lasers Makes NJ Man Oldest Nobel Prize Winner|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111528/http://nj1015.com/work-with-lasers-makes-nj-man-oldest-nobel-prize-winner/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html|title=Former Bell Labs scientist, 96, wins Nobel Prize for laser 'optical tweezers'|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002150955/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/nj_man_96_wins_nobel_prize_for_work_with_lasers.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/|title=96-Year-Old Brooklyn Native Wins Nobel Prize For Physics|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111351/https://newyork.cbslocal.com/2018/10/02/arthur-ashkin-nobel-prize/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3|title=Oldest Nobel Prize winner: 'I was always afraid I wasn’t smart enough'|accessdate=2018-10-09|archivedate=2018-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009052939/https://www.ktvb.com/article/news/nation-now/oldest-nobel-prize-winner-i-was-always-afraid-i-wasnt-smart-enough/465-0402dcc6-e046-411d-bdcb-dce399b91ec3}}</ref> жалғастырды, онда компанияның гүлдену кезеңінде Bell Labs қызметкерлерінің көпшілігі тұрған. Соңғы жылдары ол күн энергиясын шоғырландыру әдістерін әзірлеуге көңіл бөлді және 2009 және 2015 жылдар аралығында бірнеше патент алды<ref>{{Cite web|url=https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin|title=Патенты А. Эшкина|accessdate=2018-10-07|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111513/https://patents.justia.com/inventor/arthur-ashkin}}</ref>. 2018 жылы, 96 жасында, ол Нобель сыйлығының ең егде жастағы лауреаты атанды<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age/|title=Nobel Laureates by Age|accessdate=2018-10-05|archivedate=2019-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190516115111/https://www.nobelprize.org/prizes/lists/nobel-laureates-by-age}}</ref>, бірақ 2019 жылы оны марапаттау кезінде 97 жастағы химия лауреаты [[Джон Гуденаф]] басып озды. == Жеке өмір == Корнелл университетінде оқып жүргенде танысқан әйелі — химия пәнінің мұғалімі Элин Эшкин (1932 жылы туған)<ref>{{Cite web|url=https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html|title=At 96 this Jersey guy can’t 'get all excited' about his Nobel Prize win|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003124302/https://www.nj.com/news/index.ssf/2018/10/njs_old_geezer_nobel_prize_winner_says_he_won_in_t.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize|title=It Runs in the Family…Former Holmdel School Chemistry Teacher’s Husband, Dr. Arthur Ashkin, Wins Nobel Prize|accessdate=2018-10-03|archivedate=2018-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003181906/https://www.tapinto.net/sections/education/articles/it-runs-in-the-family-former-holmdel-school-chemistry-teacher-s-husband-dr-arthur-ashkin-wins-nobel-prize}}</ref>. Олардың үш баласы және бес немересі бар. Олардың ұлы — Майкл Эшкин (1955 жылы туған), профессор және Корнелл университетінің Сәулет, өнер және жоспарлау колледжінің өнер кафедрасының меңгерушісі. == Марапаттар == * IEEE кванттық электроника сыйлығы (1987) * Таунс сыйлығы (1988)<ref>{{Cite web|url=http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/|title=Сайт премии|accessdate=2018-10-09|archivedate=2015-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201070852/http://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/awards/award_description/charlestownes/}}</ref> * Ранк сыйлық (1993) * Фредерик Айвс медалі (1998) * Харви сыйлығы (2004)<ref>[http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html Лауреаты премии Харви.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030082625/http://www.admin.technion.ac.il/harvey/winners.html}}{{In lang|en}}</ref> * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың жартысы) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20000818004423/http://www.bell-labs.com/user/feature/archives/ashkin/ Эшкиннің атомды ұстау туралы кітабы] * [https://www.youtube.com/watch?v=Lx4sZKY0YGY&t=8s Артур Эшкин — Джеймс П. Гордон симпозиумы] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Корнелл университеті түлектері]] [[Санат:Колумбия университеті түлектері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] iysu0n57cfkzelsc5gw70z2gvkosezd 0 779410 3589467 3586849 2026-04-21T23:41:19Z Kasymov 10777 /* Дереккөздер */ 3589467 wikitext text/x-wiki '''Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасындағы]] [[Педагогика|педагогтарға]] берілетін [[Құрметті атақтар|құрметті атақ]] (мемлекеттік награда). Бұл атақ мұғалімдердің [[білім беру]] саласындағы үздік жетістіктері мен мемлекет алдындағы ерекше еңбегі үшін тағайындалады<ref>{{Cite web|title=Педагогтерге алғаш рет «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» мемлекеттік наградасы табыс етілді|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/178615?lang=kk}}</ref>. == Тарихы == «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» құрметті атағы 2019 жылы қабылданған «Педагог мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес енгізілді. Педагогтерге арналған бұл жеке мемлекеттік награда алғаш рет 2021 жылы берілді. Сол жылы Мемлекет басшысының Жарлығымен 20-дан астам мұғалім осы атаққа ие болды. Жылпы барлығы 80-ге жуық педагог марапатталған<ref>{{Cite web|title=«Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» атағымен 80 ұстаз марапатталған|url=https://egemen.kz/article/396196-qazaqstannynh-enhbek-sinhirgen-ustazy-ataghymen-80-ustaz-marapattalghan}}</ref>. Бұған дейін педагогтарға жалпы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» немесе басқа наградалар берілетін. Жаңа атақ мұғалімдердің еңбегін жоғары бағалауға және оларды моральдық, материалдық тұрғыдан қолдауға бағытталған. === Құқықтық негізі === Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға және «Педагог мәртебесі туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері республикалық бюджеттен қосымша материалдық қолдау алады. === Артықшылықтары мен жеңілдіктері === * Атақ иегерлері біржолғы немесе жыл сайынғы төлемдер алады. Мысалы, кейбір жылдары 1000 АЕК ([[айлық есептік көрсеткіш]]) мөлшерінде сыйақы тағайындалған. * Педагогтер негізгі қызметіне кедергі келтіретін артық міндеттерден босатылады. * Қоғамда жоғары бағаланады, білім беру саласындағы үздіктердің бірі ретінде танылады. === Берілу тәртібі === Атақ әдетте жыл сайын бірнеше рет, Президент Жарлығымен беріледі. Иегерлер саны әртүрлі: бір жылда 7-ден 80-ге дейін мұғалім марапатталған. Атаққа ұсыну үшін мұғалімнің ұзақ жылғы еңбегі, оқушылардың жетістіктері, инновациялық әдістері және қоғамға қосқан үлесі ескеріледі. == Белгілі иегерлер == === 2021 жыл === * [[Алматы облысы]] № 1 мектеп-гимназиясының химия және биология пәнінің мұғалімі '''Татьяна Михайловна Станкевич''' * [[Петропавл|Петропавл қаласының]] М. Айтхожин атындағы № 1 мектеп директоры '''Александр Юрьевич Курленя''' === 2023 жыл<ref>{{Cite web|title=«Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы». Мұғалім қанша сыйақы алады|url=https://baq.kz/qazaqstannyn-enbek-sinirgen-ustazy-mugalim-qansha-syyaqy-alady-315582/}}</ref> === * '''Забида Ахмедова''' – [[Жамбыл облысы]] [[Тараз|Тараз қаласы]] «Б. Момышұлы атындағы №45 қазақ классикалық гимназиясы» КММ мұғалімі; * '''Баян Базарғалиева''' – [[Ақтөбе облысы]] «Дарынды жасөспірімдерге арналған Ақтөбе облыстық мамандандырылған «Білім-инновация» лицей-интернаты» КММ мұғалімі; * '''Зәуреш Даумова''' – [[Қостанай облысы]] «Қостанай қаласы білім бөлімінің №3 мектеп-гимназиясы» КММ мұғалімі; * '''Толқын Дуланбаева''' – [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облыс]]<nowiki/>ы «Ю. Гагарин атындағы орта мектеп» КММ мұғалімі; * '''Айгүл Ержанова''' – [[Астана|Астана қаласы]] «Райымбек батыр атындағы №50 «Қазғарыш» мектеп-лицейі» КММ мұғалімі; * '''Әсемкүл Жақсылықова''' – [[Қызылорда облысы|Қызылорда облыс]]<nowiki/>ы «Е.Әуелбеков атындағы №4 облыстық мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты» КММ мұғалімі; * '''Сәбит Ибадуллин''' — [[Павлодар облысы]] «Академик Қаныш Сәтбаев атындағы мектеп-балабақша оқу-тәрбие кешені» КММ мұғалімі; * '''Светлана Исаева''' – [[Жетісу облысы]] [[Талдықорған|Талдықорған қаласы]] «М.Жұмабаев атындағы №19 орта мектеп-гимназиясы» КММ мұғалімі; * '''Айжан Қапезова''' – [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Петропавл|Петропавл қаласы]] «Қожаберген жырау атындағы №6 орта мектеп» КММ мұғалімі; * '''Сәбира Күлпейісова''' – [[Қарағанды облысы|Қарағанды ​​облысы]] [[Қарағанды|Қарағанды ​​қаласы]] «А.Байтұрсынұлы атындағы мектеп-гимназиясы» КММ мұғалімі; * '''Марфуға Күнтаева''' – [[Шымкент|Шымкент қаласы]] «Ы.Алтынсарин атындағы №65 мектеп-гимназиясы» МКК мұғалімі; * '''Әлия Қадирова''' – [[Маңғыстау облысы]] «Ақшұқыр мектеп-лицейі» КММ мұғалімі; * '''Серік Қазиханов''' – [[Батыс Қазақстан облысы]] [[Орал|Орал қаласы]] «Дарынды балаларға арналған С.Сейфуллин атындағы №11 облыстық мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты» КММ мұғалімі; * '''Майра Мамбетова''' – [[Алматы|Алматы қаласы]], еңбек ардагері; * '''Рысжан Нұршина''' – [[Ұлытау облысы]] [[Жезқазған|Жезқазған қаласы]] «№8 гимназия» КММ мұғалімі; * '''Роза Салимова''' – [[Түркістан облысы]] «С.Әбдіжаппаров атындағы жалпы орта мектеп-интернаты» КММ мұғалімі; * '''Ардақ Хайрлиева''' – [[Атырау|Атырау қаласы]] «М.Өтемісов атындағы жалпы білім беретін орта мектеп» КММ мұғалімі. === 2024 жыл === * [[Қостанай|Қостанай қаласындағы]] Ыбырай Алтынсарин атындағы мамандандырылған мектеп-гимназия-интернатының мұғалімі '''Ағыбай Нұғыманов'''<ref>{{Cite web|title=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6050257-toaev-br-top-pedagogke-azastanny-ebek-srgen-stazy-atayn-tapsyrdy.html|url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6050257-toaev-br-top-pedagogke-azastanny-ebek-srgen-stazy-atayn-tapsyrdy.html}}</ref>, * [[Ақтөбе|Ақтөбе қаласындағы]] Әлімхан Ермеков атындағы №23 орта мектеп-лицейінің мұғалімі '''Наталья Пеннер''' * '''Нағиша Есбосы'''н<ref>{{Cite web|title=ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕҢБЕК СІҢІРГЕН ҰСТАЗЫ|url=https://qyzylordatv.kz/kz/news/32501}}</ref> === Маңызы === Бұл атақ Қазақстанда педагог мамандығын беделді етуге, мұғалімдердің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. Ол «Қазақстанның Еңбек Ері» сияқты жоғары атақтармен қатар тұрады, бірақ педагогтарға арнайы бөлінген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан марапаттары}} [[Санат:Қазақстан марапаттары]] o42ugwzwzw1bfzq2i2qu7b1suqlkzhj 0 779411 3589468 3586851 2026-04-21T23:41:27Z Kasymov 10777 /* Дереккөздер */ 3589468 wikitext text/x-wiki '''Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасындағы]] [[медицина]] қызметкерлеріне берілетін [[Құрметті атақтар|құрметті атақ]] (мемлекеттік награда). Бұл атақ дәрігерлердің денсаулық сақтау саласындағы ерекше жетістіктері мен ел алдындағы ерен еңбегі үшін тағайындалады<ref>{{Cite web|title=Тұңғыш рет табысталған "Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері" атағына кімдер ие болды|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/tungys-ret-tabystalgan-qazaqstannyn-enbek-sinirgen-darigeri-atagyna-kimder-ie-boldy}}</ref>. === Тарихы === «Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» құрметті атағы '''2024 жылы''' алғаш рет енгізілді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен құрметті атақтар қатарына қосылды. Алғашқы марапаттау '''2024 жылдың 23 қазанында''' ([[Республика күні (Қазақстан)|Республика күні]] қарсаңында) болды. Сол күні бір топ дәрігер осы атаққа ие болды<ref>{{Cite web|title=Алғаш рет "Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері" құрметті атағы берілді|url=https://kaz.nur.kz/health/2177693-algash-ret-qazaqstannyng-engbek-singirgen-darigeri-qurmetti-atagy-berildi/}}</ref>. Бұған дейін медицина қызметкерлеріне [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»]] немесе басқа жалпы наградалар берілетін. Жаңа атақ дәрігерлердің еңбегін жеке бағалауға және олардың мәртебесін көтеруге бағытталған. === Құқықтық негізі === Атақ «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңға сәйкес беріледі. Оны Қазақстан Президентінің Жарлығымен тағайындайды. Иегерлері қосымша материалдық қолдау ([[сыйақы]], [[Төлем|төлемдер]]) алады. === Артықшылықтары мен жеңілдіктері === * Атақ иегерлеріне жыл сайынғы немесе біржолғы төлемдер қарастырылған. * Қоғамда жоғары бағаланады, медицина саласындағы үздік маман ретінде танылады. * Мемлекеттік наградаларға қатысты жалпы жеңілдіктер қолданылады. === Берілу тәртібі === Атақ Президент Жарлығымен беріледі. Алғашқы жылы (2024) бірнеше дәрігер марапатталды. Алғашқылардың қатарында 3 немесе 8 дәрігер бар деп көрсетілген. Иегерлерді таңдауда ұзақ жылғы еңбек өтілі, [[Пациент|пациенттерге]] көрсеткен жоғары деңгейдегі көмек, [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]] және [[Денсаулық сақтау|денсаулық сақтау саласына]] қосқан үлесі ескеріледі. === Алғашқы иегерлер === ==== 2024 жыл ==== * '''[[Абай Байгенжин]]''' — медицина саласында 50 жылдан астам еңбек еткен, әлемге танымал жоғарғы санаттағы дәрігер, «Ұлттық ғылыми медициналық орталығы» акционерлік қоғамының бас директоры. * '''Б. Цхай''' — Қарағанды облыстық клиникалық ауруханасының дәрігері. * '''В. Кемайкин''' — «Ұлттық ғылыми онкология орталығы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі гематология орталығының басшысы.<ref>{{Cite web|title=Үш адам «Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері» атағына ие болды|url=https://aikyn.kz/274823/k-azak-stannyn--en-bek-sin-irgen-d-rigeri--atag-yn-3-adam-aldy}}</ref> ==== 2025 жыл ==== * Тұсынгүл Көбжасарқызы Ботабекова – Қазақстан офтальмологтар қоғамының президенті, * Орынбай Дайырбекұлы Дайырбеков – Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының директорлар кеңесінің мүшесі, * Жақсылық Ақмұрзаұлы Досқалиев – еңбек ардагері, * Азамат Белгібайұлы Мәғзұмов – Солтүстік Қазақстан облыстық көпбейінді ауруханасының терапевт дәрігері, * Сергей Львович Новичевский – Павлодар облыстық перинаталдық орталығы №1 бөлімінің меңгерушісі, * Жексембай Нсанов – Атырау облысынан еңбек ардагері, * Айсұлу Сағадатқызы Нұрмағамбетова – «MedLineСервис» медициналық орталығының оториноларинголог дәрігері, * Асылбек Төкімұрзаұлы Тоғызбаев – «Дертке дауа» ЖШС клиникасының директоры. === Маңызы === Бұл атақ Қазақстанда медицина мамандығын беделді етуге, дәрігерлердің әлеуметтік мәртебесін көтеруге бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі. «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» сияқты салалық құрметті атақтар қатарына кіреді және «Қазақстанның Еңбек Ері» сияқты жоғары наградалармен қатар тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан марапаттары}} [[Санат:Қазақстан марапаттары]] r0mvxzo0lmmwvskop3ihxtemz65d5b2 0 779425 3589469 3586918 2026-04-21T23:41:52Z Kasymov 10777 «[[Санат:Мемлекеттік орган|Мемлекеттік орган]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589469 wikitext text/x-wiki '''Мемлекеттік орган''' — Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға уәкілетті, мемлекет атынан әрекет ететін ұйым немесе мекеме. Ол Конституция, заңдар және басқа нормативтік құқықтық актілер бойынша мемлекеттік билік өкілеттіктеріне ие болады және қоғамдық қатынастарды реттеу, басқару, бақылау және мемлекеттік міндеттерді орындау мақсатында құрылады. === Тарихы === Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік органдар жүйесі 1995 жылғы Конституция негізінде қалыптасты. Конституция мемлекеттік билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлуді бекітті. 1990-шы жылдардың соңында және 2000-шы жылдардың басында әкімшілік реформалар жүргізілді: министрліктер мен ведомстволар қайта құрылды, жергілікті атқарушы органдардың рөлі күшейтілді. 2010-шы жылдардан бастап цифрландыру ([[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі|eGov]], eQyzmet), сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес және мемлекеттік қызмет реформалары мемлекеттік органдардың жұмысын жақсартты. Арнаулы мемлекеттік органдар (ұлттық қауіпсіздік саласындағы) туралы 2012 жылғы Заң қабылданды. «Әкімшілік процедуралар туралы» Қазақстан Республикасының Заңына (2000 жыл) сәйкес мемлекеттік орган — Конституция, заңдар және басқа нормативтік актілер бойынша мемлекеттің атынан мына функцияларды атқаруға уәкілетті мекеме: * Баршаға міндетті жүріс-тұрыс тәртібін анықтайтын актілер шығару; * Әлеуметтік мәні бар қоғамдық қатынастарды басқару және реттеу; * Мемлекет орнатқан тәртіптің сақталуын бақылау. Мемлекеттік органның негізгі белгілері: * Мемлекет белгілеген тәртіппен құрылады; * Мемлекеттік билік өкілеттіктеріне ие (шешімдері міндетті сипатқа ие); * Мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асырады; * Мемлекеттік аппараттың құрылымдық бөлігі болып табылады. === Құқықтық негізі === Мемлекеттік органдардың қызметін реттейтін негізгі құжаттар: * Қазақстан Республикасының Конституциясы (билік тармақтарының бөлінуі, халық билікті мемлекеттік органдарға береді); * «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» 2015 жылғы Заң; * «Арнаулы мемлекеттік органдар туралы» 2012 жылғы Заң; * «Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс» және басқа заңдар; * Президент Жарлықтары, Үкімет қаулылары. Мемлекеттік органдар өз құзыреті шегінде ғана билік жүргізеді және азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға міндетті. === Түрлері және жүйесі === Мемлекеттік органдар өкілеттігінің шеңберіне қарай үш негізгі топқа бөлінеді: # '''[[Заң шығарушы орган|Заң шығарушы (өкілетті) органдар]]''' — [[Парламент]] ([[Сенат]] және [[Мәжіліс]]), жергілікті [[Мәслихат|мәслихаттар]]. Заңдар шығару және бақылау функцияларын атқарады. # '''[[Атқарушы орган|Атқарушы органдар]]''' — Президент Әкімшілігі, [[Үкімет]], [[Министрлік|министрліктер]], ведомстволар, [[Әкімдік|жергілікті атқарушы органда]]<nowiki/>р (әкімдіктер). Мемлекеттік саясатты іске асырады. # '''[[Сот|Сот және құқық қорғау органдары]]''' — [[Сот|соттар]], [[прокуратура]], [[Ішкі істер органдарының жүйесі|ішкі істер]], [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|ұлттық қауіпсіздік органдары]]. Сонымен қатар '''арнаулы мемлекеттік органдар''' бөлек топқа жатады (Президентке тікелей бағынады): ұлттық қауіпсіздік комитеті, сыртқы барлау органдары т.б. Қазақстан — [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] мемлекет болғандықтан, мемлекеттік органдардың жүйесі орталықтандырылған, бірақ жергілікті деңгейде ([[облыс]], [[қала]], [[аудан]]) [[өзін-өзі басқару]] элементтері бар. === Құрылымы және қызметі === Әр мемлекеттік органның «Мемлекеттік орган туралы ереже» деп аталатын құжаты болады. Онда құзыреті, функциялары, міндеттері, құрылымы және басшысының өкілеттіктері көрсетіледі. Мемлекеттік органдардың қызметі ашықтық, заңдылық, тиімділік және азаматтарға бағдарлану қағидаттарына негізделеді. Қазіргі уақытта көптеген функциялар цифрлық форматқа (egov.kz) көшірілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мемлекеттік орган]] n3aaylnuuu0rtcrmq3c2atnwiremhhp 0 779454 3589422 3587029 2026-04-21T23:15:39Z Kasymov 10777 3589422 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Фернандо Сервантес''' ([[Испан тілі|исп]]. ''Fernando Cervantes'') — мексикалық [[тарихшы]] және [[жазушы]], [[Бристоль университеті|Бристоль университетінде]] тарих пәнінің оқытушысы. Ол [[Конкистадор|конкистадорлардың]] тікелей ұрпағы. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фернандо Сервантес |- !Туылған күні |[[23 тамыз]] [[1958 жыл|1958]] (67 жас) |- !Туылған жері | * [[Мехико]], [[Мексика|Мексика Құрама Штаттары]] |- !Азаматтығы | * [[Мексика|Мексика Құрама Штаттары]] |- !Қызметі |[[тарихшы]] |- !Шығармаларының тілі |[[испан тілі]] |} == Кітаптары == * ''The Devil in the New World: The Impact of Diabolism in New Spain'' (Yale University Press, 1994) * ''Spiritual Encounters: Interactions between Christianity and Native Religions'' (1999) * ''The Hispanic World in the Historical Imagination'' (2005) * ''The Inquisition'' (2006) * ''Angels, Demons and the New World'' (Cambridge University Press, 2013) == Дереккөздер == * Arnold, Philip P. (Сәуір 1997). [[iarchive:sim_journal-of-religion_1997-04_77_2/page/348|The Devil in the New World: The Impact of Diabolism in New Spain . Fernando Cervantes.]]''The Journal of Religion''. '''77''' (2): 348—349. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/490017 10.1086/490017] * Chuchiak, John F. (1 қазан 2000). Spiritual Encounters: Interactions between Christianity and Native Religions in Colonial America. ''Ethnohistory''. '''47''' (3—4): 806—809. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://read.dukeupress.edu/ethnohistory/article-abstract/47/3-4/806/8230/Spiritual-Encounters-Interactions-between?redirectedFrom=fulltext 10.1215/00141801-47-3-4-806.] S2CID [https://www.semanticscholar.org/paper/Spiritual-Encounters%3A-Interactions-between-and-in-Chuchiak/eef8ed7b1705e2b9c9665e1c3d139de5ae2c5ca3 162055334.] Шаблон:Project MUSE. * Ferguson, Neil (Май 2008). [[iarchive:sim_new-blackfriars_2008-05_89_1021/page/357|CTS Concise Histories: HERESY THROUGH THE AGES by Fr Jerome Bertram THE INQUISITION by Fernando Cervantes THE REFORMATION IN ENGLAND by Raymond Edwards THE EARLY CHURCH by Fr Anthony Meredith SJ THE CRUSADES by Jonathan Riley-Smith.]] ''New Blackfriars''. '''89''' (1021): 357—359. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://www.cambridge.org/core/journals/new-blackfriars/article/abs/cts-concise-histories-heresy-through-the-ages-by-frjerome-bertram-the-inquisition-by-fernando-cervantes-the-reformation-in-england-by-raymond-edwards-the-early-church-by-fr-anthony-meredith-sj-the-crusades-by-jonathan-rileysmith-catholic-truth-society-london-20067-pp-80-approx-each-195-each-pbk/EB36930C850F6CDE6CE000E506A0D335 10.1111/j.1741-2005.2008.00228_2.x.] JSTOR [https://www.jstor.org/stable/43251236 43251236.] * Novak, Kinga J. (Март 2015). Angels, Demons and the New World. Edited by Fernando Cervantes and Andrew Redden. New York: Cambridge University Press, 2013. xii + 318 pp. ''Church History''. '''84''' (1): 240—242. [[Сандық нысан идентификаторы|doi:]][https://www.cambridge.org/core/journals/church-history/article/abs/angels-demons-and-the-new-world-edited-by-fernando-cervantes-and-andrew-redden-new-york-cambridge-university-press-2013-xii-318-pp/896AB4415895AC28C5392B1D76BF517C 10.1017/S0009640714001899.] S2CID [https://www.semanticscholar.org/paper/Angels%2C-Demons-and-the-New-World-.-Edited-by-and-%2B-Novak/143925c32bad850369b3fb61560f02677bd8ae62 162041900.] ProQuest [https://www.proquest.com/docview/1660616464?sourcetype=Scholarly%20Journals 1660616464.] nsgi2zrfxjykgjkl2bwm928umzuuasi 3589423 3589422 2026-04-21T23:15:59Z Kasymov 10777 жедел жоюға ұсыну 3589423 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|тым қысқа[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 04:15, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05)}} {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Фернандо Сервантес''' ([[Испан тілі|исп]]. ''Fernando Cervantes'') — мексикалық [[тарихшы]] және [[жазушы]], [[Бристоль университеті|Бристоль университетінде]] тарих пәнінің оқытушысы. Ол [[Конкистадор|конкистадорлардың]] тікелей ұрпағы. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Фернандо Сервантес |- !Туылған күні |[[23 тамыз]] [[1958 жыл|1958]] (67 жас) |- !Туылған жері | * [[Мехико]], [[Мексика|Мексика Құрама Штаттары]] |- !Азаматтығы | * [[Мексика|Мексика Құрама Штаттары]] |- !Қызметі |[[тарихшы]] |- !Шығармаларының тілі |[[испан тілі]] |} == Кітаптары == * ''The Devil in the New World: The Impact of Diabolism in New Spain'' (Yale University Press, 1994) * ''Spiritual Encounters: Interactions between Christianity and Native Religions'' (1999) * ''The Hispanic World in the Historical Imagination'' (2005) * ''The Inquisition'' (2006) * ''Angels, Demons and the New World'' (Cambridge University Press, 2013) == Дереккөздер == * Arnold, Philip P. (Сәуір 1997). [[iarchive:sim_journal-of-religion_1997-04_77_2/page/348|The Devil in the New World: The Impact of Diabolism in New Spain . Fernando Cervantes.]]''The Journal of Religion''. '''77''' (2): 348—349. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/490017 10.1086/490017] * Chuchiak, John F. (1 қазан 2000). Spiritual Encounters: Interactions between Christianity and Native Religions in Colonial America. ''Ethnohistory''. '''47''' (3—4): 806—809. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://read.dukeupress.edu/ethnohistory/article-abstract/47/3-4/806/8230/Spiritual-Encounters-Interactions-between?redirectedFrom=fulltext 10.1215/00141801-47-3-4-806.] S2CID [https://www.semanticscholar.org/paper/Spiritual-Encounters%3A-Interactions-between-and-in-Chuchiak/eef8ed7b1705e2b9c9665e1c3d139de5ae2c5ca3 162055334.] Шаблон:Project MUSE. * Ferguson, Neil (Май 2008). [[iarchive:sim_new-blackfriars_2008-05_89_1021/page/357|CTS Concise Histories: HERESY THROUGH THE AGES by Fr Jerome Bertram THE INQUISITION by Fernando Cervantes THE REFORMATION IN ENGLAND by Raymond Edwards THE EARLY CHURCH by Fr Anthony Meredith SJ THE CRUSADES by Jonathan Riley-Smith.]] ''New Blackfriars''. '''89''' (1021): 357—359. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://www.cambridge.org/core/journals/new-blackfriars/article/abs/cts-concise-histories-heresy-through-the-ages-by-frjerome-bertram-the-inquisition-by-fernando-cervantes-the-reformation-in-england-by-raymond-edwards-the-early-church-by-fr-anthony-meredith-sj-the-crusades-by-jonathan-rileysmith-catholic-truth-society-london-20067-pp-80-approx-each-195-each-pbk/EB36930C850F6CDE6CE000E506A0D335 10.1111/j.1741-2005.2008.00228_2.x.] JSTOR [https://www.jstor.org/stable/43251236 43251236.] * Novak, Kinga J. (Март 2015). Angels, Demons and the New World. Edited by Fernando Cervantes and Andrew Redden. New York: Cambridge University Press, 2013. xii + 318 pp. ''Church History''. '''84''' (1): 240—242. [[Сандық нысан идентификаторы|doi:]][https://www.cambridge.org/core/journals/church-history/article/abs/angels-demons-and-the-new-world-edited-by-fernando-cervantes-and-andrew-redden-new-york-cambridge-university-press-2013-xii-318-pp/896AB4415895AC28C5392B1D76BF517C 10.1017/S0009640714001899.] S2CID [https://www.semanticscholar.org/paper/Angels%2C-Demons-and-the-New-World-.-Edited-by-and-%2B-Novak/143925c32bad850369b3fb61560f02677bd8ae62 162041900.] ProQuest [https://www.proquest.com/docview/1660616464?sourcetype=Scholarly%20Journals 1660616464.] pof3062jsgh5n35hjvchdvu2i6uzon1 0 779463 3589281 3587211 2026-04-21T15:51:31Z Nurkhan 13652 3589281 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жерар Муру |Шынайы есімі = {{lang-fr|Gérard Albert Mourou}} |Суреті = Gérard_Mourou,_2014.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 22.6.1944 |Туған жері = {{Туғанжері|Альбервиль|Альбервильде}}, [[Франция]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Ғылыми аясы = [[Лазерлік физика]], [[Сызықты емес оптика]] |Ғылыми дәрежесі = физика бойынша [[философия докторы]] ([[1973]]) |Жұмыс орны = [[Ұлттық жоғары технологиялар мектебі]]нің қолданбалы оптика зертханасы<br>[[ПариТех]] |Альма-матер = [[Гренобль 1 университеті]]<br>[[Пьера және Мария Кюри университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = [[Донна Стрикленд]] |Несімен белгілі = шырылдаған импульсті күшейту технологиясын әзірлеуші |Марапаттары = {{қатар|{{Құрмет легионы орденінің офицері|2019}}|{{Кавалер ордена Почётного легиона|2012}}}} {{ряд-л|{{Құрмет орденінің жұлдызы бар командоры (Венгрия)|2019}}}} [[IEEE кванттық электроника сыйлығы]] (2004) <br> [[Уиллис Лэмб сыйлығы]] (2005) <br> [[Таунс сыйлығы]] (2009) <br> [[Фредерик Айвс медалі]] (2016) <br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = }} '''Жерар Альбер Муру''' ({{Lang-fr|Gérard Albert Mourou}}: [[22 маусым]] [[1944 жыл|1944]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] және [[Франция|француз]] [[Физика|физигі]]. 1985 жылы Донна Стриклендпен бірге ол аса қуатты лазерлік импульстарды алудың жаңа әдісін — шырылдаған импульсті күшейтуді ұсынды. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды. == Өмірбаян == 1967 жылы Гренобль университетін физика мамандығы бойынша бітірді. Кейіннен Политехникалық мектепте жұмыс істеді. 1970 жылы Париж университетінің докторантурасына түсті. Сонымен қатар, Муру біраз уақыт [[Канада|Канададағы]] Лаваль университетінде жұмыс істеді. 1973 жылы физика мамандығы бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды<ref>[http://infmeeting.infm.it/2002/Relatori/BMourou.PDF Биография Жерара Муру] {{Wayback|url=http://infmeeting.infm.it/2002/Relatori/BMourou.PDF|date=20050222205940}}{{In lang|en}}</ref>. Осыдан кейін бір жыл бойы [[Калифорния университеті, Сан-Диего|Калифорния университетінде, Сан-Диегода]] жұмыс істеді, содан кейін Ұлттық жоғары техникалық академиялардың (ENSTE) және Политехникалық мектептің қолданбалы оптика зертханасында аса жылдам процестерді зерттейтін зерттеу тобын ұйымдастырды. 1977 жылы Жерар Муру [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] Рочестер университетіне ауысты. Онда ол Оптика институтында аға ғылыми қызметкер қызметін атқарды. 1988 жылы Муру Мичиган университетінде [[профессор]] болып тағайындалды, онда ол көптеген жылдар бойы кейінірек оның атымен аталған Ультражылдам оптика орталығын құрып, басқарды<ref>{{Cite web|url=http://cuos.engin.umich.edu/|title=Center for Ultra Fast Optical Science (CUOS)|accessdate=2022-07-18|archivedate=2015-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905112607/http://cuos.engin.umich.edu/}}</ref>. 2004 жылы Жерар Муру [[Франция|Францияға]] оралып, Ұлттық жоғары технологиялар мектебі]]нің қолданбалы оптика зертханасында (ENAST) қолданбалы оптика зертханасының меңгерушісі болды. 2010 жылдан 2014 жылға дейін Ресей үкіметінің Ресей университеттеріндегі жетекші ғалымдардың басшылығымен жүргізілетін ғылыми зерттеулерді мемлекеттік қолдау гранты бағдарламасы бойынша Жерар Муру Нижний Новгород мемлекеттік университетінде экстремалды жарық өрістерін зерттеу зертханасын басқарды<ref>{{Cite web|url=https://p220.ru/labs/lab_rus_11332/|title=Лаборатория по изучению экстремальных световых полей (ELSA Lab)|accessdate=2022-12-18|archivedate=2022-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221218112830/https://p220.ru/labs/lab_rus_11332/}}</ref>. == Ғылыми жетістіктер == Ғылыми қызметтің негізгі бағыттары — лазерлік физика және [[сызықтық емес оптика]]. Жерар Мурудың негізгі жұмысы ультрақысқа импульстарды генерациялайтын [[Лазер|лазерлік]] жүйелерді әзірлеуге қатысты. 1985 жылы ол ультрақысқа импульстарды алудың жаңа әдісін — шырылдаған импульсті күшейтуді ({{Lang-en|CPA — Chirped Pulse Amplification}}) әзірледі, қазіргі уақытта бұл [[Секунд|фемтосекундтық]] импульстарды алудың негізгі әдісі болып табылады. Оны қолдану генерацияланған лазерлік импульстардың қарқындылығын айтарлықтай арттырды. 1994 жылы Жерар Муру сәуленің [[Дифракция|дифракциялық]] дифракциямен шектелген сәуле дивергенциясы және ауаның [[Иондау|иондалуына]] байланысты оның өзіндік фокусталу әсеріне негізделген атмосферадағы лазерлік сәулеленудің өздігінен каналдану әсерін тәжірибе жүзінде бақылады. Ол экзаватт қуатты лазерлік жүйені құру бойынша жалпыеуропалық экстремалды жарық инфрақұрылымы жобасының үйлестірушісі<ref>[http://www.extreme-light-infrastructure.eu/orga_management.php Extreme Light Infrastructure. Management] {{Wayback|url=http://www.extreme-light-infrastructure.eu/orga_management.php|date=20131031015605}}{{In lang|en}}</ref>. Ұлттық инженерлік академиясының (2002)<ref>[http://www.nae.edu/nae/naepub.nsf/Members+By+UNID/153280D0EAD94B8986257552006B36CF?opendocument National Academy of Engeneering. Dr. Gerard A. Mourou] {{Wayback|url=http://www.nae.edu/nae/naepub.nsf/Members+By+UNID/153280D0EAD94B8986257552006B36CF?opendocument|date=20100528125547}}{{In lang|en}}</ref>, Америка оптикалық қоғамының, Америка физикалық қоғамының және [[Электротехника және Электроника Инженерлер Институты|Электр және электроника инженерлері институтының]] мүшесі. == Марапаттар == * Мичиган университетінің А. Д. Мур атындағы электротехника, информатика және қолданбалы физика бойынша көрнекті профессоры (1995) * Стив Этвуд сыйлығы * Америка оптикалық қоғамының Вуд сыйлығы (1995) * Электр және электроника инженерлері институтының Сарнофф сыйлығы * IEEE кванттық электроника сыйлығы (2004) * Уиллис Лэмб сыйлығы (2005) * Америка оптикалық қоғамының Таунс сыйлығы (2009)<ref>[http://www.osa.org/aboutosa/awards/osaawards/awardsdesc/charlestownes/default.aspx OSA. Charles Hard Townes Award] {{Wayback|url=http://www.osa.org/aboutosa/awards/osaawards/awardsdesc/charlestownes/default.aspx|date=20080820104815}}{{In lang|en}}</ref> * Фредерик Айвс медалі (2016) * Berthold Leibinger Zukunftspreis (2016) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың 1/4 бөлігі)<ref name=":0">{{Cite news|url=https://twitter.com/NobelPrize/status/1047061973966512130?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1047061973966512130&ref_url=https://tvrain.ru/news/physics-472536/}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://twitter.com/NobelPrize/status/1047061973966512130?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1047061973966512130&ref_url=https://tvrain.ru/news/physics-472536/ The Nobel Prize on Twitter]. ''Twitter''<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 2 октября 2018</span>.</cite></ref> * «Құрмет жұлдызы» орденінің қолбасшысы (2019, [[Мажарстан|Венгрия]])<ref>{{Cite web|url=http://www.kozlonyok.hu/nkonline/MKPDF/hiteles/MK19046.pdf|title=MAGYAR KÖZLÖNY. 2019|accessdate=2023-12-28|archivedate=2023-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230610212027/http://kozlonyok.hu/nkonline/MKPDF/hiteles/MK19046.pdf}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/mourou/ Нобель сайтындағы ақпарат] * Мичиган университетінің ресми сайтындағы [https://web.archive.org/web/20080905085848/http://www.engin.umich.edu/research/cuos/ResearchGroups/HFS/Profiles/Gerard_Mourou.html Жерар Мурудың профилі]{{In lang|en}} * [http://loa.ensta.fr/index_gb.html Қолданбалы оптика зертханасы] сайтында {{Wayback|url=http://loa.ensta.fr/index_gb.html|date=20090525020429}}. {{In lang|fr}} * [http://www.polytechnique.edu/ Политехникалық мектеп (Палезе)]{{In lang|fr}} * Жерар А. Муру, ''[http://www.optics.rochester.edu/~stroud/BookHTML/ChapVI_pdf/VI_53.pdf Рочестер университетіндегі аса жылдам ғылым мен технологияның таңы]''{{In lang|en}} — ''«A Jewel In The Crown: Essays In Honor Of The 75th Anniversary Of The Institute Of Optics»'' кітабынан тарау, ISBN 1-58046-162-X [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қытай ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] oa4bp5ddogg7rdg0pwxh8v4e4a3yhsn 3589471 3589281 2026-04-21T23:42:42Z Kasymov 10777 −[[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]]; −[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]; −[[Санат:Pages with unreviewed translations]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589471 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жерар Муру |Шынайы есімі = {{lang-fr|Gérard Albert Mourou}} |Суреті = Gérard_Mourou,_2014.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 22.6.1944 |Туған жері = {{Туғанжері|Альбервиль|Альбервильде}}, [[Франция]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Ғылыми аясы = [[Лазерлік физика]], [[Сызықты емес оптика]] |Ғылыми дәрежесі = физика бойынша [[философия докторы]] ([[1973]]) |Жұмыс орны = [[Ұлттық жоғары технологиялар мектебі]]нің қолданбалы оптика зертханасы<br>[[ПариТех]] |Альма-матер = [[Гренобль 1 университеті]]<br>[[Пьера және Мария Кюри университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = [[Донна Стрикленд]] |Несімен белгілі = шырылдаған импульсті күшейту технологиясын әзірлеуші |Марапаттары = {{қатар|{{Құрмет легионы орденінің офицері|2019}}|{{Кавалер ордена Почётного легиона|2012}}}} {{ряд-л|{{Құрмет орденінің жұлдызы бар командоры (Венгрия)|2019}}}} [[IEEE кванттық электроника сыйлығы]] (2004) <br> [[Уиллис Лэмб сыйлығы]] (2005) <br> [[Таунс сыйлығы]] (2009) <br> [[Фредерик Айвс медалі]] (2016) <br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = }} '''Жерар Альбер Муру''' ({{Lang-fr|Gérard Albert Mourou}}: [[22 маусым]] [[1944 жыл|1944]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] және [[Франция|француз]] [[Физика|физигі]]. 1985 жылы Донна Стриклендпен бірге ол аса қуатты лазерлік импульстарды алудың жаңа әдісін — шырылдаған импульсті күшейтуді ұсынды. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды. == Өмірбаян == 1967 жылы Гренобль университетін физика мамандығы бойынша бітірді. Кейіннен Политехникалық мектепте жұмыс істеді. 1970 жылы Париж университетінің докторантурасына түсті. Сонымен қатар, Муру біраз уақыт [[Канада|Канададағы]] Лаваль университетінде жұмыс істеді. 1973 жылы физика мамандығы бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды<ref>[http://infmeeting.infm.it/2002/Relatori/BMourou.PDF Биография Жерара Муру] {{Wayback|url=http://infmeeting.infm.it/2002/Relatori/BMourou.PDF|date=20050222205940}}{{In lang|en}}</ref>. Осыдан кейін бір жыл бойы [[Калифорния университеті, Сан-Диего|Калифорния университетінде, Сан-Диегода]] жұмыс істеді, содан кейін Ұлттық жоғары техникалық академиялардың (ENSTE) және Политехникалық мектептің қолданбалы оптика зертханасында аса жылдам процестерді зерттейтін зерттеу тобын ұйымдастырды. 1977 жылы Жерар Муру [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] Рочестер университетіне ауысты. Онда ол Оптика институтында аға ғылыми қызметкер қызметін атқарды. 1988 жылы Муру Мичиган университетінде [[профессор]] болып тағайындалды, онда ол көптеген жылдар бойы кейінірек оның атымен аталған Ультражылдам оптика орталығын құрып, басқарды<ref>{{Cite web|url=http://cuos.engin.umich.edu/|title=Center for Ultra Fast Optical Science (CUOS)|accessdate=2022-07-18|archivedate=2015-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905112607/http://cuos.engin.umich.edu/}}</ref>. 2004 жылы Жерар Муру [[Франция|Францияға]] оралып, Ұлттық жоғары технологиялар мектебі]]нің қолданбалы оптика зертханасында (ENAST) қолданбалы оптика зертханасының меңгерушісі болды. 2010 жылдан 2014 жылға дейін Ресей үкіметінің Ресей университеттеріндегі жетекші ғалымдардың басшылығымен жүргізілетін ғылыми зерттеулерді мемлекеттік қолдау гранты бағдарламасы бойынша Жерар Муру Нижний Новгород мемлекеттік университетінде экстремалды жарық өрістерін зерттеу зертханасын басқарды<ref>{{Cite web|url=https://p220.ru/labs/lab_rus_11332/|title=Лаборатория по изучению экстремальных световых полей (ELSA Lab)|accessdate=2022-12-18|archivedate=2022-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221218112830/https://p220.ru/labs/lab_rus_11332/}}</ref>. == Ғылыми жетістіктер == Ғылыми қызметтің негізгі бағыттары — лазерлік физика және [[сызықтық емес оптика]]. Жерар Мурудың негізгі жұмысы ультрақысқа импульстарды генерациялайтын [[Лазер|лазерлік]] жүйелерді әзірлеуге қатысты. 1985 жылы ол ультрақысқа импульстарды алудың жаңа әдісін — шырылдаған импульсті күшейтуді ({{Lang-en|CPA — Chirped Pulse Amplification}}) әзірледі, қазіргі уақытта бұл [[Секунд|фемтосекундтық]] импульстарды алудың негізгі әдісі болып табылады. Оны қолдану генерацияланған лазерлік импульстардың қарқындылығын айтарлықтай арттырды. 1994 жылы Жерар Муру сәуленің [[Дифракция|дифракциялық]] дифракциямен шектелген сәуле дивергенциясы және ауаның [[Иондау|иондалуына]] байланысты оның өзіндік фокусталу әсеріне негізделген атмосферадағы лазерлік сәулеленудің өздігінен каналдану әсерін тәжірибе жүзінде бақылады. Ол экзаватт қуатты лазерлік жүйені құру бойынша жалпыеуропалық экстремалды жарық инфрақұрылымы жобасының үйлестірушісі<ref>[http://www.extreme-light-infrastructure.eu/orga_management.php Extreme Light Infrastructure. Management] {{Wayback|url=http://www.extreme-light-infrastructure.eu/orga_management.php|date=20131031015605}}{{In lang|en}}</ref>. Ұлттық инженерлік академиясының (2002)<ref>[http://www.nae.edu/nae/naepub.nsf/Members+By+UNID/153280D0EAD94B8986257552006B36CF?opendocument National Academy of Engeneering. Dr. Gerard A. Mourou] {{Wayback|url=http://www.nae.edu/nae/naepub.nsf/Members+By+UNID/153280D0EAD94B8986257552006B36CF?opendocument|date=20100528125547}}{{In lang|en}}</ref>, Америка оптикалық қоғамының, Америка физикалық қоғамының және [[Электротехника және Электроника Инженерлер Институты|Электр және электроника инженерлері институтының]] мүшесі. == Марапаттар == * Мичиган университетінің А. Д. Мур атындағы электротехника, информатика және қолданбалы физика бойынша көрнекті профессоры (1995) * Стив Этвуд сыйлығы * Америка оптикалық қоғамының Вуд сыйлығы (1995) * Электр және электроника инженерлері институтының Сарнофф сыйлығы * IEEE кванттық электроника сыйлығы (2004) * Уиллис Лэмб сыйлығы (2005) * Америка оптикалық қоғамының Таунс сыйлығы (2009)<ref>[http://www.osa.org/aboutosa/awards/osaawards/awardsdesc/charlestownes/default.aspx OSA. Charles Hard Townes Award] {{Wayback|url=http://www.osa.org/aboutosa/awards/osaawards/awardsdesc/charlestownes/default.aspx|date=20080820104815}}{{In lang|en}}</ref> * Фредерик Айвс медалі (2016) * Berthold Leibinger Zukunftspreis (2016) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың 1/4 бөлігі)<ref name=":0">{{Cite news|url=https://twitter.com/NobelPrize/status/1047061973966512130?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1047061973966512130&ref_url=https://tvrain.ru/news/physics-472536/}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://twitter.com/NobelPrize/status/1047061973966512130?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1047061973966512130&ref_url=https://tvrain.ru/news/physics-472536/ The Nobel Prize on Twitter]. ''Twitter''<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 2 октября 2018</span>.</cite></ref> * «Құрмет жұлдызы» орденінің қолбасшысы (2019, [[Мажарстан|Венгрия]])<ref>{{Cite web|url=http://www.kozlonyok.hu/nkonline/MKPDF/hiteles/MK19046.pdf|title=MAGYAR KÖZLÖNY. 2019|accessdate=2023-12-28|archivedate=2023-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230610212027/http://kozlonyok.hu/nkonline/MKPDF/hiteles/MK19046.pdf}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/mourou/ Нобель сайтындағы ақпарат] * Мичиган университетінің ресми сайтындағы [https://web.archive.org/web/20080905085848/http://www.engin.umich.edu/research/cuos/ResearchGroups/HFS/Profiles/Gerard_Mourou.html Жерар Мурудың профилі]{{In lang|en}} * [http://loa.ensta.fr/index_gb.html Қолданбалы оптика зертханасы] сайтында {{Wayback|url=http://loa.ensta.fr/index_gb.html|date=20090525020429}}. {{In lang|fr}} * [http://www.polytechnique.edu/ Политехникалық мектеп (Палезе)]{{In lang|fr}} * Жерар А. Муру, ''[http://www.optics.rochester.edu/~stroud/BookHTML/ChapVI_pdf/VI_53.pdf Рочестер университетіндегі аса жылдам ғылым мен технологияның таңы]''{{In lang|en}} — ''«A Jewel In The Crown: Essays In Honor Of The 75th Anniversary Of The Institute Of Optics»'' кітабынан тарау, ISBN 1-58046-162-X [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қытай ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Физиктер]] 2lv5u4g3y2m84uuk29mqmkbojyskf0n 3589528 3589471 2026-04-22T01:22:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3589528 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жерар Муру |Шынайы есімі = {{lang-fr|Gérard Albert Mourou}} |Суреті = Gérard_Mourou,_2014.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 22.6.1944 |Туған жері = {{Туғанжері|Альбервиль|Альбервильде}}, [[Франция]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Ғылыми аясы = [[Лазерлік физика]], [[Сызықты емес оптика]] |Ғылыми дәрежесі = физика бойынша [[философия докторы]] ([[1973]]) |Жұмыс орны = [[Ұлттық жоғары технологиялар мектебі]]нің қолданбалы оптика зертханасы<br>[[ПариТех]] |Альма-матер = [[Гренобль 1 университеті]]<br>[[Пьера және Мария Кюри университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = [[Донна Стрикленд]] |Несімен белгілі = шырылдаған импульсті күшейту технологиясын әзірлеуші |Марапаттары = {{қатар|{{Құрмет легионы орденінің офицері|2019}}|{{Кавалер ордена Почётного легиона|2012}}}} {{ряд-л|{{Құрмет орденінің жұлдызы бар командоры (Венгрия)|2019}}}} [[IEEE кванттық электроника сыйлығы]] (2004) <br> [[Уиллис Лэмб сыйлығы]] (2005) <br> [[Таунс сыйлығы]] (2009) <br> [[Фредерик Айвс медалі]] (2016) <br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = }} '''Жерар Альбер Муру''' ({{Lang-fr|Gérard Albert Mourou}}: [[22 маусым]] [[1944 жыл|1944]]) — [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] және [[Франция|француз]] [[Физика|физигі]]. 1985 жылы Донна Стриклендпен бірге ол аса қуатты лазерлік импульстарды алудың жаңа әдісін — шырылдаған импульсті күшейтуді ұсынды. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды. == Өмірбаян == 1967 жылы Гренобль университетін физика мамандығы бойынша бітірді. Кейіннен Политехникалық мектепте жұмыс істеді. 1970 жылы Париж университетінің докторантурасына түсті. Сонымен қатар, Муру біраз уақыт [[Канада|Канададағы]] Лаваль университетінде жұмыс істеді. 1973 жылы физика мамандығы бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды<ref>[http://infmeeting.infm.it/2002/Relatori/BMourou.PDF Биография Жерара Муру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050222205940/http://infmeeting.infm.it/2002/Relatori/BMourou.PDF |date=2005-02-22 }}{{In lang|en}}</ref>. Осыдан кейін бір жыл бойы [[Калифорния университеті, Сан-Диего|Калифорния университетінде, Сан-Диегода]] жұмыс істеді, содан кейін Ұлттық жоғары техникалық академиялардың (ENSTE) және Политехникалық мектептің қолданбалы оптика зертханасында аса жылдам процестерді зерттейтін зерттеу тобын ұйымдастырды. 1977 жылы Жерар Муру [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] Рочестер университетіне ауысты. Онда ол Оптика институтында аға ғылыми қызметкер қызметін атқарды. 1988 жылы Муру Мичиган университетінде [[профессор]] болып тағайындалды, онда ол көптеген жылдар бойы кейінірек оның атымен аталған Ультражылдам оптика орталығын құрып, басқарды<ref>{{Cite web|url=http://cuos.engin.umich.edu/|title=Center for Ultra Fast Optical Science (CUOS)|accessdate=2022-07-18|archivedate=2015-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905112607/http://cuos.engin.umich.edu/}}</ref>. 2004 жылы Жерар Муру [[Франция|Францияға]] оралып, Ұлттық жоғары технологиялар мектебі]]нің қолданбалы оптика зертханасында (ENAST) қолданбалы оптика зертханасының меңгерушісі болды. 2010 жылдан 2014 жылға дейін Ресей үкіметінің Ресей университеттеріндегі жетекші ғалымдардың басшылығымен жүргізілетін ғылыми зерттеулерді мемлекеттік қолдау гранты бағдарламасы бойынша Жерар Муру Нижний Новгород мемлекеттік университетінде экстремалды жарық өрістерін зерттеу зертханасын басқарды<ref>{{Cite web|url=https://p220.ru/labs/lab_rus_11332/|title=Лаборатория по изучению экстремальных световых полей (ELSA Lab)|accessdate=2022-12-18|archivedate=2022-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221218112830/https://p220.ru/labs/lab_rus_11332/}}</ref>. == Ғылыми жетістіктер == Ғылыми қызметтің негізгі бағыттары — лазерлік физика және [[сызықтық емес оптика]]. Жерар Мурудың негізгі жұмысы ультрақысқа импульстарды генерациялайтын [[Лазер|лазерлік]] жүйелерді әзірлеуге қатысты. 1985 жылы ол ультрақысқа импульстарды алудың жаңа әдісін — шырылдаған импульсті күшейтуді ({{Lang-en|CPA — Chirped Pulse Amplification}}) әзірледі, қазіргі уақытта бұл [[Секунд|фемтосекундтық]] импульстарды алудың негізгі әдісі болып табылады. Оны қолдану генерацияланған лазерлік импульстардың қарқындылығын айтарлықтай арттырды. 1994 жылы Жерар Муру сәуленің [[Дифракция|дифракциялық]] дифракциямен шектелген сәуле дивергенциясы және ауаның [[Иондау|иондалуына]] байланысты оның өзіндік фокусталу әсеріне негізделген атмосферадағы лазерлік сәулеленудің өздігінен каналдану әсерін тәжірибе жүзінде бақылады. Ол экзаватт қуатты лазерлік жүйені құру бойынша жалпыеуропалық экстремалды жарық инфрақұрылымы жобасының үйлестірушісі<ref>[http://www.extreme-light-infrastructure.eu/orga_management.php Extreme Light Infrastructure. Management] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031015605/http://www.extreme-light-infrastructure.eu/orga_management.php |date=2013-10-31 }}{{In lang|en}}</ref>. Ұлттық инженерлік академиясының (2002)<ref>[http://www.nae.edu/nae/naepub.nsf/Members+By+UNID/153280D0EAD94B8986257552006B36CF?opendocument National Academy of Engeneering. Dr. Gerard A. Mourou] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528125547/http://www.nae.edu/nae/naepub.nsf/Members+By+UNID/153280D0EAD94B8986257552006B36CF?opendocument |date=2010-05-28 }}{{In lang|en}}</ref>, Америка оптикалық қоғамының, Америка физикалық қоғамының және [[Электротехника және Электроника Инженерлер Институты|Электр және электроника инженерлері институтының]] мүшесі. == Марапаттар == * Мичиган университетінің А. Д. Мур атындағы электротехника, информатика және қолданбалы физика бойынша көрнекті профессоры (1995) * Стив Этвуд сыйлығы * Америка оптикалық қоғамының Вуд сыйлығы (1995) * Электр және электроника инженерлері институтының Сарнофф сыйлығы * IEEE кванттық электроника сыйлығы (2004) * Уиллис Лэмб сыйлығы (2005) * Америка оптикалық қоғамының Таунс сыйлығы (2009)<ref>[http://www.osa.org/aboutosa/awards/osaawards/awardsdesc/charlestownes/default.aspx OSA. Charles Hard Townes Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820104815/http://www.osa.org/aboutosa/awards/osaawards/awardsdesc/charlestownes/default.aspx |date=2008-08-20 }}{{In lang|en}}</ref> * Фредерик Айвс медалі (2016) * Berthold Leibinger Zukunftspreis (2016) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың 1/4 бөлігі)<ref name=":0">{{Cite news|url=https://twitter.com/NobelPrize/status/1047061973966512130?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1047061973966512130&ref_url=https://tvrain.ru/news/physics-472536/}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://twitter.com/NobelPrize/status/1047061973966512130?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1047061973966512130&ref_url=https://tvrain.ru/news/physics-472536/ The Nobel Prize on Twitter]. ''Twitter''<span class="reference-accessdate">. Дата обращения: 2 октября 2018</span>.</cite></ref> * «Құрмет жұлдызы» орденінің қолбасшысы (2019, [[Мажарстан|Венгрия]])<ref>{{Cite web|url=http://www.kozlonyok.hu/nkonline/MKPDF/hiteles/MK19046.pdf|title=MAGYAR KÖZLÖNY. 2019|accessdate=2023-12-28|archivedate=2023-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230610212027/http://kozlonyok.hu/nkonline/MKPDF/hiteles/MK19046.pdf}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/mourou/ Нобель сайтындағы ақпарат] * Мичиган университетінің ресми сайтындағы [https://web.archive.org/web/20080905085848/http://www.engin.umich.edu/research/cuos/ResearchGroups/HFS/Profiles/Gerard_Mourou.html Жерар Мурудың профилі]{{In lang|en}} * [http://loa.ensta.fr/index_gb.html Қолданбалы оптика зертханасы]сайтында{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525020429/http://loa.ensta.fr/index_gb.html |date=2009-05-25 }}. {{In lang|fr}} * [http://www.polytechnique.edu/ Политехникалық мектеп (Палезе)]{{In lang|fr}} * Жерар А. Муру, ''[http://www.optics.rochester.edu/~stroud/BookHTML/ChapVI_pdf/VI_53.pdf Рочестер университетіндегі аса жылдам ғылым мен технологияның таңы]''{{In lang|en}} — ''«A Jewel In The Crown: Essays In Honor Of The 75th Anniversary Of The Institute Of Optics»'' кітабынан тарау, ISBN 1-58046-162-X [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қытай ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Физиктер]] suhyqcqhkqsd3gq6pk2bvqwrwjea8pa 0 779464 3589282 3587218 2026-04-21T15:51:45Z Nurkhan 13652 3589282 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Донна Стрикленд |Шынайы есімі = {{lang-en|Donna Theo Strickland}} |Суреті = Donna_Strickland_EM1B5760_(46183560632)_(cropped).jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.5.1959 |Туған жері = {{Туғанжері|Гуэлф|Гуэлфте}}, [[Веллингтон (графтық, Онтарио)|Веллингтон]], [[Онтарио]], [[Канада]] |Ғылыми аясы = [[Лазерлік физика]], [[Сызықтық емес оптика]] |Ғылыми дәрежесі = [[философия докторы]], [[Рочестер университеті]] |Жұмыс орны = [[Уотерлу университеті]] |Альма-матер = [[Макмастер университеті]]<br>([[1981]])<br>[[Рочестер университеті]]<br>([[1989]]) |Ғылыми жетекші = [[Жерар Муру]] |Атақты шәкірттері = |Известна как = [[шырылдаған импульсті күшейту]] технологиясын әзірлеуші |Марапаттары = [[Альфред Слоан қоры|Альфред Слоан стипендиясы]] (1998) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018) {{қатар|{{Канада орденінің компаньоны}}}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland }} '''Донна Стрикленд''' ({{Lang-en|Donna Strickland}}; [[27 мамыр]] [[1959 жыл|1959]], [[Онтарио]], [[Канада]]) — [[Канада|канадалық]] физик, лазерлік физика және [[сызықтық емес оптика]] саласында жұмыс істейді. [[Жерар Муру|Жерар Мурумен]] бірге ол шырылдаған импульстарды күшейту әдісін ойлап тапты. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/NobelPrize/status/1072162229309595648|title=This year’s Nobel Prize in Physics goes to... Arthur Ashkin, Gérard Mourou and Donna Strickland! Watch the laureates collect their #NobelPrize medal and diploma.pic.twitter.com/w24OkEjROl|author=The Nobel Prize|date=2018-12-10|publisher=@NobelPrize|lang=en|accessdate=2018-12-11|archivedate=2019-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190220190508/https://twitter.com/NobelPrize/status/1072162229309595648}}</ref>. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2020)<ref>[https://royalsociety.org/people/Donna-Strickland-25398/ Donna Strickland] {{Wayback|url=https://royalsociety.org/people/Donna-Strickland-25398/|date=20200604235512}}{{In lang|en}}</ref>, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2020)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2020-nas-election.html National Academy of Sciences Elects New Members] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2020-nas-election.html|date=20200428010617}}, 27 апреля 2020{{In lang|en}}</ref>. == Өмірбаян == 1981 жылы Макмастер университетін инженерлік физика мамандығы бойынша бітірді. 1989 жылы Рочестер университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды, оның жетекшісі профессор [[Жерар Муру]] болды. Донна Стрикленд кейіннен қысу арқылы сықырлаған импульстардың күшейтілуін зерттеді{{Sfn|Strickland, D., Mourou, G.|1985}}, бұл ультрақысқа импульстарды бұрын-соңды болмаған деңгейге дейін күшейтуге мүмкіндік берді{{Sfn|Maine, P., Strickland, D. ''et al''|1988}}. 1988 жылдан 1991 жылға дейін ол Канада Ұлттық зерттеу кеңесінде ғылыми қызметкер болды. Ватерлоо университетінде жұмыс істейді (сыйлықты алған кезде ол доцент болатын). Ол сызықтық емес оптика саласындағы зерттеулер үшін жоғары қарқынды лазерлік жүйелерді әзірлейтін лазерлік зерттеу тобын басқарады. Слоан стипендиясы (1998). Оптикалық қоғамның сайланған мүшесі (2008), вице-президенті (2011), президенті (2013). [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың 1/4 бөлігі). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.osa.org/en-us/history/biographies/donna-t-strickland/ Донна Стриклендтің өмірбаяны]{{In lang|en}} * [https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland Донна Стриклендтің Ватерлоо университетінің сайтындағы парақшасы] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] tw6hgyrwxke74s3uyfagcjnfn7okvrg 3589473 3589282 2026-04-21T23:43:20Z Kasymov 10777 /* Сілтемелер */ 3589473 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Донна Стрикленд |Шынайы есімі = {{lang-en|Donna Theo Strickland}} |Суреті = Donna_Strickland_EM1B5760_(46183560632)_(cropped).jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.5.1959 |Туған жері = {{Туғанжері|Гуэлф|Гуэлфте}}, [[Веллингтон (графтық, Онтарио)|Веллингтон]], [[Онтарио]], [[Канада]] |Ғылыми аясы = [[Лазерлік физика]], [[Сызықтық емес оптика]] |Ғылыми дәрежесі = [[философия докторы]], [[Рочестер университеті]] |Жұмыс орны = [[Уотерлу университеті]] |Альма-матер = [[Макмастер университеті]]<br>([[1981]])<br>[[Рочестер университеті]]<br>([[1989]]) |Ғылыми жетекші = [[Жерар Муру]] |Атақты шәкірттері = |Известна как = [[шырылдаған импульсті күшейту]] технологиясын әзірлеуші |Марапаттары = [[Альфред Слоан қоры|Альфред Слоан стипендиясы]] (1998) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018) {{қатар|{{Канада орденінің компаньоны}}}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland }} '''Донна Стрикленд''' ({{Lang-en|Donna Strickland}}; [[27 мамыр]] [[1959 жыл|1959]], [[Онтарио]], [[Канада]]) — [[Канада|канадалық]] физик, лазерлік физика және [[сызықтық емес оптика]] саласында жұмыс істейді. [[Жерар Муру|Жерар Мурумен]] бірге ол шырылдаған импульстарды күшейту әдісін ойлап тапты. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/NobelPrize/status/1072162229309595648|title=This year’s Nobel Prize in Physics goes to... Arthur Ashkin, Gérard Mourou and Donna Strickland! Watch the laureates collect their #NobelPrize medal and diploma.pic.twitter.com/w24OkEjROl|author=The Nobel Prize|date=2018-12-10|publisher=@NobelPrize|lang=en|accessdate=2018-12-11|archivedate=2019-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190220190508/https://twitter.com/NobelPrize/status/1072162229309595648}}</ref>. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2020)<ref>[https://royalsociety.org/people/Donna-Strickland-25398/ Donna Strickland] {{Wayback|url=https://royalsociety.org/people/Donna-Strickland-25398/|date=20200604235512}}{{In lang|en}}</ref>, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2020)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2020-nas-election.html National Academy of Sciences Elects New Members] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2020-nas-election.html|date=20200428010617}}, 27 апреля 2020{{In lang|en}}</ref>. == Өмірбаян == 1981 жылы Макмастер университетін инженерлік физика мамандығы бойынша бітірді. 1989 жылы Рочестер университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды, оның жетекшісі профессор [[Жерар Муру]] болды. Донна Стрикленд кейіннен қысу арқылы сықырлаған импульстардың күшейтілуін зерттеді{{Sfn|Strickland, D., Mourou, G.|1985}}, бұл ультрақысқа импульстарды бұрын-соңды болмаған деңгейге дейін күшейтуге мүмкіндік берді{{Sfn|Maine, P., Strickland, D. ''et al''|1988}}. 1988 жылдан 1991 жылға дейін ол Канада Ұлттық зерттеу кеңесінде ғылыми қызметкер болды. Ватерлоо университетінде жұмыс істейді (сыйлықты алған кезде ол доцент болатын). Ол сызықтық емес оптика саласындағы зерттеулер үшін жоғары қарқынды лазерлік жүйелерді әзірлейтін лазерлік зерттеу тобын басқарады. Слоан стипендиясы (1998). Оптикалық қоғамның сайланған мүшесі (2008), вице-президенті (2011), президенті (2013). [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың 1/4 бөлігі). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.osa.org/en-us/history/biographies/donna-t-strickland/ Донна Стриклендтің өмірбаяны]{{In lang|en}} * [https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland Донна Стриклендтің Ватерлоо университетінің сайтындағы парақшасы] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] 3wybgrvtxpygh3ployg4w5wp11ajes5 3589474 3589473 2026-04-21T23:43:25Z Kasymov 10777 «[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері|Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589474 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Донна Стрикленд |Шынайы есімі = {{lang-en|Donna Theo Strickland}} |Суреті = Donna_Strickland_EM1B5760_(46183560632)_(cropped).jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.5.1959 |Туған жері = {{Туғанжері|Гуэлф|Гуэлфте}}, [[Веллингтон (графтық, Онтарио)|Веллингтон]], [[Онтарио]], [[Канада]] |Ғылыми аясы = [[Лазерлік физика]], [[Сызықтық емес оптика]] |Ғылыми дәрежесі = [[философия докторы]], [[Рочестер университеті]] |Жұмыс орны = [[Уотерлу университеті]] |Альма-матер = [[Макмастер университеті]]<br>([[1981]])<br>[[Рочестер университеті]]<br>([[1989]]) |Ғылыми жетекші = [[Жерар Муру]] |Атақты шәкірттері = |Известна как = [[шырылдаған импульсті күшейту]] технологиясын әзірлеуші |Марапаттары = [[Альфред Слоан қоры|Альфред Слоан стипендиясы]] (1998) <br> {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2018) {{қатар|{{Канада орденінің компаньоны}}}} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = | Сайты = https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland }} '''Донна Стрикленд''' ({{Lang-en|Donna Strickland}}; [[27 мамыр]] [[1959 жыл|1959]], [[Онтарио]], [[Канада]]) — [[Канада|канадалық]] физик, лазерлік физика және [[сызықтық емес оптика]] саласында жұмыс істейді. [[Жерар Муру|Жерар Мурумен]] бірге ол шырылдаған импульстарды күшейту әдісін ойлап тапты. 2018 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/NobelPrize/status/1072162229309595648|title=This year’s Nobel Prize in Physics goes to... Arthur Ashkin, Gérard Mourou and Donna Strickland! Watch the laureates collect their #NobelPrize medal and diploma.pic.twitter.com/w24OkEjROl|author=The Nobel Prize|date=2018-12-10|publisher=@NobelPrize|lang=en|accessdate=2018-12-11|archivedate=2019-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190220190508/https://twitter.com/NobelPrize/status/1072162229309595648}}</ref>. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2020)<ref>[https://royalsociety.org/people/Donna-Strickland-25398/ Donna Strickland] {{Wayback|url=https://royalsociety.org/people/Donna-Strickland-25398/|date=20200604235512}}{{In lang|en}}</ref>, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2020)<ref>[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2020-nas-election.html National Academy of Sciences Elects New Members] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2020-nas-election.html|date=20200428010617}}, 27 апреля 2020{{In lang|en}}</ref>. == Өмірбаян == 1981 жылы Макмастер университетін инженерлік физика мамандығы бойынша бітірді. 1989 жылы Рочестер университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды, оның жетекшісі профессор [[Жерар Муру]] болды. Донна Стрикленд кейіннен қысу арқылы сықырлаған импульстардың күшейтілуін зерттеді{{Sfn|Strickland, D., Mourou, G.|1985}}, бұл ультрақысқа импульстарды бұрын-соңды болмаған деңгейге дейін күшейтуге мүмкіндік берді{{Sfn|Maine, P., Strickland, D. ''et al''|1988}}. 1988 жылдан 1991 жылға дейін ол Канада Ұлттық зерттеу кеңесінде ғылыми қызметкер болды. Ватерлоо университетінде жұмыс істейді (сыйлықты алған кезде ол доцент болатын). Ол сызықтық емес оптика саласындағы зерттеулер үшін жоғары қарқынды лазерлік жүйелерді әзірлейтін лазерлік зерттеу тобын басқарады. Слоан стипендиясы (1998). Оптикалық қоғамның сайланған мүшесі (2008), вице-президенті (2011), президенті (2013). [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2018) (сыйлықтың 1/4 бөлігі). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.osa.org/en-us/history/biographies/donna-t-strickland/ Донна Стриклендтің өмірбаяны]{{In lang|en}} * [https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland Донна Стриклендтің Ватерлоо университетінің сайтындағы парақшасы] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] oxbdfdp3lfazoxdqyhg94313y50fvk5 0 779474 3589475 3587520 2026-04-21T23:44:12Z Kasymov 10777 /* Телевизия */ 3589475 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Альфи Аллен |шынайы есімі = {{lang-en|Alfie Allen}} |сурет = Alfie Allen by Gage Skidmore 2.jpg |сурет ені = 200px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.09.1986 |туған жері = Лондон, Хаммерсмит |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = актер |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = 1998 - қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = Алли Тейлз |ата-анасы = Кит Аллен (әкесі)<br />Элисон Оуен (анасы) |туыстары = Лили Аллен (әпкесі) |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Альфи Эван Аллен''' ({{lang-en|Alfie Allen}}) ([[1986 жыл]], [[12 қыркүйек]]те туған) — ағылшын актері. Ол [[HBO]] арнасының «[[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]» (Game of Thrones) фэнтези телехикаясының барлық сегіз маусымында [[Теон Грейджой]] рөлін сомдады (2011–2019). Осы рөлі үшін 2019 жылы «Драма жанрындағы үздік қосалқы актер» номинациясы бойынша «Прайм-тайм Эмми» сыйлығына ұсынылды. Кино саласында ол әсіресе «Джон Уик» (2014), «Жыртқыш» (The Predator, 2018) және «Джоджо қоян» (Jojo Rabbit, 2019) фильмдеріндегі басты рөлдерімен танымал. == Ерте өмірі және білімі == Алфи Эван Аллен 1986 жылғы 12 қыркүйекте [[Лондон]] қаласының Хаммерсмит ауданында дүниеге келген. Оның әкесі — актер Кит Аллен, ал анасы — фильм продюсері Элисон Оуэн.<ref>{{Citation|title=Fast Life Alfie Allen|url=https://www.facebook.com/biiinge/videos/270198130621901/|language=en|access-date=30 January 2020}}</ref> Оның үлкен әпкесі — әнші Лили Аллен.<ref>{{cite web|title=Lily Allen: "No Thanks!" To Incestuous Game Of Thrones Role Opposite Brother Alfie's Theon|work=Yahoo Celebrity |url=https://celebrity.yahoo.com/news/lily-allen-no-thanks-incestuous-game-thrones-role-122000982-us-weekly.html|publisher=Yahoo|access-date=15 May 2014|url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140515234406/https://celebrity.yahoo.com/news/lily-allen-no-thanks-incestuous-game-thrones-role-122000982-us-weekly.html|archive-date=15 May 2014}}</ref> Лилидің «Alfie» атты әні дәл осы інісіне арналған. Оның нағашысы — актер Кевин Аллен. Сондай-ақ ол әнші Сэм Смитпен үшінші туыс болып келеді. Аллен Сассекс қаласындағы Windlesham House School мектебінде, Ромси маңындағы Embley Park School мектебінде, Портсмуттағы St John’s College оқу орнында және Хэмпстедтегі Fine Arts College колледжінде білім алған. Соңғы оқу орнында ол A-level емтихандарына дайындалған. == Мансабы == Алленнің алғашқы кәсіби экрандағы шығуы 1998 жылы Channel 4 арнасының бір реттік комедиялық жобасы You Are Here бағдарламасында болды. Бұл жоба Мэтт Лукас пен Дэвид Уоллиамс тарапынан жазылған. Сол жылы Аллен мен оның әпкесі Лили Аллен аналары продюсер болған Elizabeth фильмінде бірге ойнады. Оның ерте кезеңдегі жұмыстарына кіші рөлдер кірді: Agent Cody Banks 2: Destination London (фильмін оның нағашысы түсірген), Atonement фильмі және BBC1 арнасының тарихи медициналық драмасы Casualty 1907-де Нобби Кларк рөлі. 2008 жылдың 31 қаңтарынан бастап ол Чичестер қаласында басталған Equus қойылымының ұлттық турында Дэниел Рэдклиффтің рөлін алмастырды. 2009 жылдың сәуірінде Аллен сол кездегі сүйіктісі Джейми Уинстоунмен бірге Madness тобының «Dust Devil» әніне түсірілген бейнебаянға түсті. Сондай-ақ ол BBC2 арнасының Freefall фильмінде рөл сомдады. Кейінгі жылдары ол кино саласында жұмысын жалғастырып, Freestyle, Soulboy және The Kid (2010) фильмдерінде көрінді. Аллен 2011 жылы HBO арнасының «Тақтар таласы» (Game of Thrones) фэнтези телехикаясында Теон Грейджой рөліне таңдалғаннан кейін халықаралық деңгейде танымал болды. Бұл жоба Джордж Р. Р. Мартиннің «Мұз бен от жыры» романдар цикліне негізделген. Бастапқыда ол Джон Сноу рөліне кастингтен өткен болатын, алайда кейін Теон рөлін алды. Ол сериалдың барлық 8 маусымында тұрақты актер ретінде ойнап, 2019 жылы соңғы маусымдағы рөлі үшін «Драма жанрындағы үздік қосалқы актер» номинациясы бойынша «Прайм-тайм Эмми» сыйлығына ұсынылды. 2012 жылы ол британдық Confine триллер фильмінде басты рөлдердің бірін сомдады. 2014 жылы Киану Ривзбен бірге әйгілі John Wick фильмінде ойнады. 2016 жылы ол Майк Кристи режиссерлігімен History Channel үшін «Football: A Brief History» атты екі бөлімді деректі фильмге түсті. Бұл жоба футболдың (ағылшын футболы) пайда болу тарихын зерттейді. Сол жылы ол BBC Two арнасының 1940-жылдардағы оқиғаларға негізделген Close to the Enemy мини-сериалында Рингвуд рөлін ойнады және Лондондағы Trafalgar Studios театрында Джесси Айзенбергтің The Spoils қойылымына қатысты. 2018 жылы ол The Predator ғылыми-фантастикалық фильмінде Линч рөлін сомдады. 2019 жылы ол Тайка Вайтитидің «Оскар» номинациясына ұсынылған қара комедиялық фильмі Jojo Rabbit-те Финкель рөлін, сондай-ақ How to Build a Girl жасөспірімдік фильмінде Джон Кайт рөлін ойнады. Сол жылы ол тарихи драма Harlots-тың үшінші маусымында Исаак Пинчер ретінде қайталанатын рөлде көрінді. 2020 жылы ол ITV арнасының қылмыстық драмасы White House Farm-да Бретт Коллинз рөлін ойнады. 2022 жылы ол Бродвей сахнасында алғаш рет өнер көрсетіп, Джон Голден театрының Hangmen қойылымында Дэн Стивенстен кейін Мунни рөлін қабылдады. Осы рөлі үшін ол «Үздік қосалқы актер» номинациясы бойынша «Тони» сыйлығына ұсынылды. Сол жылы ол BBC One арнасының Екінші дүниежүзілік соғыс туралы SAS: Rogue Heroes мини-сериалында лейтенант Джок Льюис рөлін сомдады. == Жеке өмірі == 2017–2019 жылдары Аллен суретші Алли Тейлзбен қарым-қатынаста болды. Олардың 2018 жылдың қазан айында дүниеге келген бір қызы бар. Ол Англияның «Арсенал» футбол клубын қолдайды. == Киномансабы == === Фильм === {| class="wikitable" |- ! Жыл ! Атауы ! Рөлі ! Ескертпе |- | 1998 | ''[[Элизабет (фильм)|Элизабет]]'' | Арунделдің ұлы | |- | 2004 | ''Agent Cody Banks 2: Destination London'' | Berkhamp on Double Bass | |- | 2005 | ''Stoned'' | Хәрри | |- | 2006 | ''Алпыс алты'' | Янгер Тоут | |- | rowspan="2" | 2007 | ''Cherries'' | Джеймс | Қысқа фильм |- | ''Atonement'' | Дэнни Хардман | |- | rowspan="2" | 2008 | ''The Other Boleyn Girl'' | Патша Хабарламасы | |- | ''Flashbacks of a Fool'' | Кевин Хаббл | |- | 2009 | ''Boogie Woogie'' | Фотограф | |- | rowspan="3" | 2010 | ''Фристайл'' | Джез | |- | ''Soulboy'' | Русс Маунтджой | |- | ''The Kid'' | Доминик | |- | 2011 | ''Powder'' | Уизер | |- | 2012 | ''Confine'' | Хенри | |- | rowspan="2" | 2014 | ''Plastic'' | Ятеси | |- | ''Джон Уик'' | Иозеф Тарасов | |- | rowspan="2" | 2016 | ''Pandemic'' | Уилер | |- | ''Patient Seven'' | Жігіт | |- | 2018 | ''The Predator'' | Линч | |- | rowspan="2" | 2019 | ''How to Build a Girl'' | Джон Кайт | |- | ''Jojo Rabbit'' | Финкел | |- | 2020 | ''Nightwalkers'' | {{n/a}} | Қысқа фильм |- | rowspan="2" | 2021 | ''La Cha Cha'' | Дути Дэвайс | |- | ''Night Teeth'' | Виктор | |- | 2023 | ''Young Hot Bloods'' | Салливан | қысқа фильм |- | 2024 | ''McVeigh'' | Тимоти Маквею | |- | | | | |} === Телевизия === {|class="wikitable" |- ! Жыл ! Атауы ! Рөлі ! Ескертпе |- | 1988 | ''The Comic Strip Presents...'' | Промодағы бала | Серия: "The Yob" |- | 1998 | ''You Are Here'' | Ұл | Телевизиялық фильм |- | 1999 | ''Spaced'' | Skateboard Kid | Серия: "Ends" |- | rowspan="2" | 2005 | ''The Golden Hour'' | Клайв | Серия: "Episode 4" |- | ''Jericho'' | Альберт Холл | Серия: "A Pair of Ragged Claws" |- | 2007 | ''Joe's Palace'' | Джейсон | Телевизиялық фильм |- | rowspan="2" | 2008 | ''Casualty 1907'' | Нобби Кларк | Телевизиялық минисериал |- | ''Coming Up'' | Адамс | Серия: "And Kill Them" |- | 2009 | ''Freefall'' | Ян | Телевизиялық фильм |- | rowspan="2" | 2010 | ''Moving On'' | Дэйв | Серия: "Rules of the Game" |- | ''Accused'' | Майкл Лэнг | Серия: "Helen's Story" |- | 2011–2019 | ''[[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]'' | [[Теон Грейджой]] | 47 серия |- | 2016 | ''Close to the Enemy'' | Рингвудд | Телевизиялық минисериал |- | 2017 | ''Football: A Brief History'' | Хост | Teлевизиялық деректі фильм |- | 2019 | ''Harlots'' | Исаак Пинчер | 5 серия |- | 2020 | ''White House Farm'' | Бретт Коллинс | Телевизиялық минисериал |- | 2022 | ''SAS: Rogue Heroes'' | Лейтенант Джок Люис | 4 серия |- | 2023 | ''Transformers: EarthSpark'' | Taрантула <small>(voice)</small> | Серия: "Missed Connection" |- | rowspan="2" | 2025 | ''Safe Harbor'' | Тобиас Чапман | 8 серия |- | ''Atomic'' | Макс | 5 серия |- | 2026 | ''Girl Taken'' | Рик Хансен | 6 серия |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания актерлері]] r33x4kd0m3ucj7jog6yvfafol2ywoiz 3589476 3589475 2026-04-21T23:44:26Z Kasymov 10777 /* Фильм */ 3589476 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Альфи Аллен |шынайы есімі = {{lang-en|Alfie Allen}} |сурет = Alfie Allen by Gage Skidmore 2.jpg |сурет ені = 200px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 12.09.1986 |туған жері = Лондон, Хаммерсмит |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = актер |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = 1998 - қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = Алли Тейлз |ата-анасы = Кит Аллен (әкесі)<br />Элисон Оуен (анасы) |туыстары = Лили Аллен (әпкесі) |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Альфи Эван Аллен''' ({{lang-en|Alfie Allen}}) ([[1986 жыл]], [[12 қыркүйек]]те туған) — ағылшын актері. Ол [[HBO]] арнасының «[[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]» (Game of Thrones) фэнтези телехикаясының барлық сегіз маусымында [[Теон Грейджой]] рөлін сомдады (2011–2019). Осы рөлі үшін 2019 жылы «Драма жанрындағы үздік қосалқы актер» номинациясы бойынша «Прайм-тайм Эмми» сыйлығына ұсынылды. Кино саласында ол әсіресе «Джон Уик» (2014), «Жыртқыш» (The Predator, 2018) және «Джоджо қоян» (Jojo Rabbit, 2019) фильмдеріндегі басты рөлдерімен танымал. == Ерте өмірі және білімі == Алфи Эван Аллен 1986 жылғы 12 қыркүйекте [[Лондон]] қаласының Хаммерсмит ауданында дүниеге келген. Оның әкесі — актер Кит Аллен, ал анасы — фильм продюсері Элисон Оуэн.<ref>{{Citation|title=Fast Life Alfie Allen|url=https://www.facebook.com/biiinge/videos/270198130621901/|language=en|access-date=30 January 2020}}</ref> Оның үлкен әпкесі — әнші Лили Аллен.<ref>{{cite web|title=Lily Allen: "No Thanks!" To Incestuous Game Of Thrones Role Opposite Brother Alfie's Theon|work=Yahoo Celebrity |url=https://celebrity.yahoo.com/news/lily-allen-no-thanks-incestuous-game-thrones-role-122000982-us-weekly.html|publisher=Yahoo|access-date=15 May 2014|url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140515234406/https://celebrity.yahoo.com/news/lily-allen-no-thanks-incestuous-game-thrones-role-122000982-us-weekly.html|archive-date=15 May 2014}}</ref> Лилидің «Alfie» атты әні дәл осы інісіне арналған. Оның нағашысы — актер Кевин Аллен. Сондай-ақ ол әнші Сэм Смитпен үшінші туыс болып келеді. Аллен Сассекс қаласындағы Windlesham House School мектебінде, Ромси маңындағы Embley Park School мектебінде, Портсмуттағы St John’s College оқу орнында және Хэмпстедтегі Fine Arts College колледжінде білім алған. Соңғы оқу орнында ол A-level емтихандарына дайындалған. == Мансабы == Алленнің алғашқы кәсіби экрандағы шығуы 1998 жылы Channel 4 арнасының бір реттік комедиялық жобасы You Are Here бағдарламасында болды. Бұл жоба Мэтт Лукас пен Дэвид Уоллиамс тарапынан жазылған. Сол жылы Аллен мен оның әпкесі Лили Аллен аналары продюсер болған Elizabeth фильмінде бірге ойнады. Оның ерте кезеңдегі жұмыстарына кіші рөлдер кірді: Agent Cody Banks 2: Destination London (фильмін оның нағашысы түсірген), Atonement фильмі және BBC1 арнасының тарихи медициналық драмасы Casualty 1907-де Нобби Кларк рөлі. 2008 жылдың 31 қаңтарынан бастап ол Чичестер қаласында басталған Equus қойылымының ұлттық турында Дэниел Рэдклиффтің рөлін алмастырды. 2009 жылдың сәуірінде Аллен сол кездегі сүйіктісі Джейми Уинстоунмен бірге Madness тобының «Dust Devil» әніне түсірілген бейнебаянға түсті. Сондай-ақ ол BBC2 арнасының Freefall фильмінде рөл сомдады. Кейінгі жылдары ол кино саласында жұмысын жалғастырып, Freestyle, Soulboy және The Kid (2010) фильмдерінде көрінді. Аллен 2011 жылы HBO арнасының «Тақтар таласы» (Game of Thrones) фэнтези телехикаясында Теон Грейджой рөліне таңдалғаннан кейін халықаралық деңгейде танымал болды. Бұл жоба Джордж Р. Р. Мартиннің «Мұз бен от жыры» романдар цикліне негізделген. Бастапқыда ол Джон Сноу рөліне кастингтен өткен болатын, алайда кейін Теон рөлін алды. Ол сериалдың барлық 8 маусымында тұрақты актер ретінде ойнап, 2019 жылы соңғы маусымдағы рөлі үшін «Драма жанрындағы үздік қосалқы актер» номинациясы бойынша «Прайм-тайм Эмми» сыйлығына ұсынылды. 2012 жылы ол британдық Confine триллер фильмінде басты рөлдердің бірін сомдады. 2014 жылы Киану Ривзбен бірге әйгілі John Wick фильмінде ойнады. 2016 жылы ол Майк Кристи режиссерлігімен History Channel үшін «Football: A Brief History» атты екі бөлімді деректі фильмге түсті. Бұл жоба футболдың (ағылшын футболы) пайда болу тарихын зерттейді. Сол жылы ол BBC Two арнасының 1940-жылдардағы оқиғаларға негізделген Close to the Enemy мини-сериалында Рингвуд рөлін ойнады және Лондондағы Trafalgar Studios театрында Джесси Айзенбергтің The Spoils қойылымына қатысты. 2018 жылы ол The Predator ғылыми-фантастикалық фильмінде Линч рөлін сомдады. 2019 жылы ол Тайка Вайтитидің «Оскар» номинациясына ұсынылған қара комедиялық фильмі Jojo Rabbit-те Финкель рөлін, сондай-ақ How to Build a Girl жасөспірімдік фильмінде Джон Кайт рөлін ойнады. Сол жылы ол тарихи драма Harlots-тың үшінші маусымында Исаак Пинчер ретінде қайталанатын рөлде көрінді. 2020 жылы ол ITV арнасының қылмыстық драмасы White House Farm-да Бретт Коллинз рөлін ойнады. 2022 жылы ол Бродвей сахнасында алғаш рет өнер көрсетіп, Джон Голден театрының Hangmen қойылымында Дэн Стивенстен кейін Мунни рөлін қабылдады. Осы рөлі үшін ол «Үздік қосалқы актер» номинациясы бойынша «Тони» сыйлығына ұсынылды. Сол жылы ол BBC One арнасының Екінші дүниежүзілік соғыс туралы SAS: Rogue Heroes мини-сериалында лейтенант Джок Льюис рөлін сомдады. == Жеке өмірі == 2017–2019 жылдары Аллен суретші Алли Тейлзбен қарым-қатынаста болды. Олардың 2018 жылдың қазан айында дүниеге келген бір қызы бар. Ол Англияның «Арсенал» футбол клубын қолдайды. == Киномансабы == === Фильм === {| class="wikitable" |- ! Жыл ! Атауы ! Рөлі ! Ескертпе |- | 1998 | ''[[Элизабет (фильм)|Элизабет]]'' | Арунделдің ұлы | |- | 2004 | ''Agent Cody Banks 2: Destination London'' | Berkhamp on Double Bass | |- | 2005 | ''Stoned'' | Хәрри | |- | 2006 | ''Алпыс алты'' | Янгер Тоут | |- | rowspan="2" | 2007 | ''Cherries'' | Джеймс | Қысқа фильм |- | ''Atonement'' | Дэнни Хардман | |- | rowspan="2" | 2008 | ''The Other Boleyn Girl'' | Патша Хабарламасы | |- | ''Flashbacks of a Fool'' | Кевин Хаббл | |- | 2009 | ''Boogie Woogie'' | Фотограф | |- | rowspan="3" | 2010 | ''Фристайл'' | Джез | |- | ''Soulboy'' | Русс Маунтджой | |- | ''The Kid'' | Доминик | |- | 2011 | ''Powder'' | Уизер | |- | 2012 | ''Confine'' | Хенри | |- | rowspan="2" | 2014 | ''Plastic'' | Ятеси | |- | ''Джон Уик'' | Иозеф Тарасов | |- | rowspan="2" | 2016 | ''Pandemic'' | Уилер | |- | ''Patient Seven'' | Жігіт | |- | 2018 | ''The Predator'' | Линч | |- | rowspan="2" | 2019 | ''How to Build a Girl'' | Джон Кайт | |- | ''Jojo Rabbit'' | Финкел | |- | 2020 | ''Nightwalkers'' | {{n/a}} | Қысқа фильм |- | rowspan="2" | 2021 | ''La Cha Cha'' | Дути Дэвайс | |- | ''Night Teeth'' | Виктор | |- | 2023 | ''Young Hot Bloods'' | Салливан | қысқа фильм |- | 2024 | ''McVeigh'' | Тимоти Маквею | |- |} === Телевизия === {|class="wikitable" |- ! Жыл ! Атауы ! Рөлі ! Ескертпе |- | 1988 | ''The Comic Strip Presents...'' | Промодағы бала | Серия: "The Yob" |- | 1998 | ''You Are Here'' | Ұл | Телевизиялық фильм |- | 1999 | ''Spaced'' | Skateboard Kid | Серия: "Ends" |- | rowspan="2" | 2005 | ''The Golden Hour'' | Клайв | Серия: "Episode 4" |- | ''Jericho'' | Альберт Холл | Серия: "A Pair of Ragged Claws" |- | 2007 | ''Joe's Palace'' | Джейсон | Телевизиялық фильм |- | rowspan="2" | 2008 | ''Casualty 1907'' | Нобби Кларк | Телевизиялық минисериал |- | ''Coming Up'' | Адамс | Серия: "And Kill Them" |- | 2009 | ''Freefall'' | Ян | Телевизиялық фильм |- | rowspan="2" | 2010 | ''Moving On'' | Дэйв | Серия: "Rules of the Game" |- | ''Accused'' | Майкл Лэнг | Серия: "Helen's Story" |- | 2011–2019 | ''[[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]'' | [[Теон Грейджой]] | 47 серия |- | 2016 | ''Close to the Enemy'' | Рингвудд | Телевизиялық минисериал |- | 2017 | ''Football: A Brief History'' | Хост | Teлевизиялық деректі фильм |- | 2019 | ''Harlots'' | Исаак Пинчер | 5 серия |- | 2020 | ''White House Farm'' | Бретт Коллинс | Телевизиялық минисериал |- | 2022 | ''SAS: Rogue Heroes'' | Лейтенант Джок Люис | 4 серия |- | 2023 | ''Transformers: EarthSpark'' | Taрантула <small>(voice)</small> | Серия: "Missed Connection" |- | rowspan="2" | 2025 | ''Safe Harbor'' | Тобиас Чапман | 8 серия |- | ''Atomic'' | Макс | 5 серия |- | 2026 | ''Girl Taken'' | Рик Хансен | 6 серия |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания актерлері]] 981j8v46u7h5dq24ok5eimqyg4uuxfu 0 779483 3589292 3587587 2026-04-21T15:57:16Z Nurkhan 13652 3589292 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джон Джозеф Хопфилд |Шынайы есімі = {{lang-en|John Joseph Hopfield}} |Суреті = John_Hopfield_2016.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.7.1933 |Туған жері = {{Туғанжері|Чикаго|Чикагода}}, [[Иллинойс]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{US}} |Ғылыми аясы = [[физика|физик]], [[биология|биолог]], [[молекулалық биология|молекулалық биолог]], [[білім беру|университет профессоры]], [[жасанды интеллект|жасанды интеллект зерттеушісі]], [[биофизика|биофизик]], [[нейроғылым|ми ғалымы]], [[информатика|информатика ғалымы]], [[психология|психолог]] |Жұмыс орны = [[Принстон университеті]]<br>[[Калифорния университеті]]<br>[[Беркли]]<br>[[Калифорния технологиялық институты]]<br>[[Белл зертханалары]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Суортмор-колледж]],[[Корнелл университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Альберт Оверхаузер]] |Атақты шәкірттері = [[Терри Сейновски]]<br>[[Дэвид Маккей]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = Мак-Артур стипендиясы (1983) <br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Джон Джозеф Хопфилд''' ({{Lang-en|John Joseph Hopfield}}: [[15 шілде]] [[1933 жыл|1933]], [[Чикаго]], [[Иллинойс]]) — американдық ғалым, 1982 жылы ассоциативті нейрондық желіні ойлап тапқанымен танымал. Бұл желі Хопфилд желісі ретінде белгілі. Ол 2024 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (1973)<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/54422.html|title=John Hopfield|author=|work=|date=|publisher=nasonline.org|lang=en|accessdate=2019-04-18|archivedate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190324140236/http://www.nasonline.org/member-directory/members/54422.html}}</ref> және Америка философиялық қоғамының (1988) мүшесі. == Өмірбаян == Физиктердің отбасында дүниеге келген, [[Польша|поляк]] тектес спектроскопия маманы Джон Джозеф Хопфилд (1891—1953) және Хелен Хопфилдтің (қыз кезіндегі тегі Стафф, 1899—1989) отбасында дүниеге келген Хопфилд 1958 жылы [[Корнелл университеті|Корнелл университетінде]] физика бойынша PhD дәрежесін алды. Екі жыл бойы Bell Laboratories теориялық тобында, содан кейін [[Калифорния университеті, Беркли|Калифорния университетінің, Берклидің]], [[Принстон университеті|Принстон университетінің]] және [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтының]] факультеттерінде жұмыс істеді. 2001 жылы ол биологияны физикалық процесс ретінде түсінуге қосқан үлесі үшін Дирак медалімен марапатталды. 2006 жылы ол Америка физикалық қоғамының президенті болды. Оның шәкірттерінің арасында Терри Сейновски Дэвид Маккей болды == Марапаттар мен құрметтер == * 1968 — Гуггенхайм стипендиясы<ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/john-j-hopfield-2/|title=John J. Hopfield|author=|work=John Simon Guggenheim Foundation|date=|publisher=gf.org|lang=en|accessdate=2019-04-18|archivedate=2019-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190418091327/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/john-j-hopfield-2/}}</ref> * 1969 — Оливер Бакли сыйлығы * 1983 — Макартур стипендиясы * 1983 — Макс Дельбрюк сыйлығы<ref>{{Cite web|url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Hopfield&first_nm=John&year=1985|title=Джон Хопфилд на официальном сайте Американского физического общества|accessdate=2017-05-16|archivedate=2017-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170617221318/http://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Hopfield&first_nm=John&year=1985}}</ref> * 1997 — Нейрондық желілер пионері сыйлығы<ref>{{Cite web|url=http://cis.ieee.org/award-recipients.html|title=Архивированная копия|accessdate=2015-07-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EjWbGXlI?url=http://cis.ieee.org/award-recipients.html|archivedate=2013-02-27}}</ref> * 2001 — Дирак медалі * 2002 — Гарольд Пендер сыйлығы * 2005 — Альберт Эйнштейн сыйлығы * 2012 — Swartz Prize * 2019 — Франклин институтының Бенджамин Франклин медалі * 2022 — Больцман медалі * 2024 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://genomics.princeton.edu/hopfield/Index.html Принстон университетінің веб-сайт парақшасы] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Корнелл университеті түлектері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] nd868md4wccogr50dw3xyvv9mp7zosg 3589477 3589292 2026-04-21T23:45:20Z Kasymov 10777 /* Сілтемелер */ 3589477 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джон Джозеф Хопфилд |Шынайы есімі = {{lang-en|John Joseph Hopfield}} |Суреті = John_Hopfield_2016.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.7.1933 |Туған жері = {{Туғанжері|Чикаго|Чикагода}}, [[Иллинойс]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{US}} |Ғылыми аясы = [[физика|физик]], [[биология|биолог]], [[молекулалық биология|молекулалық биолог]], [[білім беру|университет профессоры]], [[жасанды интеллект|жасанды интеллект зерттеушісі]], [[биофизика|биофизик]], [[нейроғылым|ми ғалымы]], [[информатика|информатика ғалымы]], [[психология|психолог]] |Жұмыс орны = [[Принстон университеті]]<br>[[Калифорния университеті]]<br>[[Беркли]]<br>[[Калифорния технологиялық институты]]<br>[[Белл зертханалары]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Суортмор-колледж]],[[Корнелл университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Альберт Оверхаузер]] |Атақты шәкірттері = [[Терри Сейновски]]<br>[[Дэвид Маккей]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = Мак-Артур стипендиясы (1983) <br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Джон Джозеф Хопфилд''' ({{Lang-en|John Joseph Hopfield}}: [[15 шілде]] [[1933 жыл|1933]], [[Чикаго]], [[Иллинойс]]) — американдық ғалым, 1982 жылы ассоциативті нейрондық желіні ойлап тапқанымен танымал. Бұл желі Хопфилд желісі ретінде белгілі. Ол 2024 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды. [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (1973)<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/54422.html|title=John Hopfield|author=|work=|date=|publisher=nasonline.org|lang=en|accessdate=2019-04-18|archivedate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190324140236/http://www.nasonline.org/member-directory/members/54422.html}}</ref> және Америка философиялық қоғамының (1988) мүшесі. == Өмірбаян == Физиктердің отбасында дүниеге келген, [[Польша|поляк]] тектес спектроскопия маманы Джон Джозеф Хопфилд (1891—1953) және Хелен Хопфилдтің (қыз кезіндегі тегі Стафф, 1899—1989) отбасында дүниеге келген Хопфилд 1958 жылы [[Корнелл университеті|Корнелл университетінде]] физика бойынша PhD дәрежесін алды. Екі жыл бойы Bell Laboratories теориялық тобында, содан кейін [[Калифорния университеті, Беркли|Калифорния университетінің, Берклидің]], [[Принстон университеті|Принстон университетінің]] және [[Калифорния Технология Институты|Калифорния технологиялық институтының]] факультеттерінде жұмыс істеді. 2001 жылы ол биологияны физикалық процесс ретінде түсінуге қосқан үлесі үшін Дирак медалімен марапатталды. 2006 жылы ол Америка физикалық қоғамының президенті болды. Оның шәкірттерінің арасында Терри Сейновски Дэвид Маккей болды == Марапаттар мен құрметтер == * 1968 — Гуггенхайм стипендиясы<ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/john-j-hopfield-2/|title=John J. Hopfield|author=|work=John Simon Guggenheim Foundation|date=|publisher=gf.org|lang=en|accessdate=2019-04-18|archivedate=2019-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190418091327/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/john-j-hopfield-2/}}</ref> * 1969 — Оливер Бакли сыйлығы * 1983 — Макартур стипендиясы * 1983 — Макс Дельбрюк сыйлығы<ref>{{Cite web|url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Hopfield&first_nm=John&year=1985|title=Джон Хопфилд на официальном сайте Американского физического общества|accessdate=2017-05-16|archivedate=2017-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170617221318/http://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Hopfield&first_nm=John&year=1985}}</ref> * 1997 — Нейрондық желілер пионері сыйлығы<ref>{{Cite web|url=http://cis.ieee.org/award-recipients.html|title=Архивированная копия|accessdate=2015-07-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EjWbGXlI?url=http://cis.ieee.org/award-recipients.html|archivedate=2013-02-27}}</ref> * 2001 — Дирак медалі * 2002 — Гарольд Пендер сыйлығы * 2005 — Альберт Эйнштейн сыйлығы * 2012 — Swartz Prize * 2019 — Франклин институтының Бенджамин Франклин медалі * 2022 — Больцман медалі * 2024 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://genomics.princeton.edu/hopfield/Index.html Принстон университетінің веб-сайт парақшасы] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Корнелл университеті түлектері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Физиктер]] mydwojtnaz675s9q5daapxzh4ocexv5 0 779493 3589426 3588852 2026-04-21T23:19:46Z Kasymov 10777 «[[Санат:Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолы]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақстан көне қалалары|Қазақстан көне қалалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589426 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Талһир қалашығы.jpg|alt=Талғар қалашығының (Талһир) кіреберіс қақпасы мен бекініс қабырғасының заманауи реконструкциясы.|нобай|Талһир қалашығы — ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген өте маңызды тарихи нысан.]] '''Талһир (Талғар)''' — [[VIII ғасыр|VIII]]–[[XIV ғасыр]]дағы ортағасырлық қалашық, [[Ұлы Жібек жолы]] бойындағы ірі сауда және мәдениет орталығы. Қазіргі [[Талғар]] қаласының оңтүстік шетінде, Талғар өзенінің оң жағалауында орналасқан. Орталық аумағы — 9 гектар, қамалмен қоршалған. Қала кварталдық жүйемен салынған, әр бөлігінде 12–14 үйден орналасқан. Талһир [[ЮНЕСКО]]-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген. <ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/news/show/32289/ |title=Талхиз – Жетісудың інжу-маржаны |author=Qazaqstan tarihy порталы |accessdate=2026-04-18}}</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Қазақстан көне қалалары]] hpm3ri5tbfptihu2b4m0nfyf53g79qm 3589427 3589426 2026-04-21T23:20:06Z Kasymov 10777 3589427 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Талһир қалашығы.jpg|alt=Талғар қалашығының (Талһир) кіреберіс қақпасы мен бекініс қабырғасының заманауи реконструкциясы.|нобай|Талһир қалашығы — ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген өте маңызды тарихи нысан.]] '''Талһир (Талғар)''' — [[VIII ғасыр|VIII]]–[[XIV ғасыр]]дағы ортағасырлық қалашық, [[Ұлы Жібек жолы]] бойындағы ірі сауда және мәдениет орталығы. Қазіргі [[Талғар]] қаласының оңтүстік шетінде, Талғар өзенінің оң жағалауында орналасқан. Орталық аумағы — 9 гектар, қамалмен қоршалған. Қала кварталдық жүйемен салынған, әр бөлігінде 12–14 үйден орналасқан. Талһир [[ЮНЕСКО]]-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/kz/news/show/32289/ |title=Талхиз – Жетісудың інжу-маржаны |author=Qazaqstan tarihy порталы |accessdate=2026-04-18}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көне қалалары]] ecpzevda9mogirnrohmqkgikyux7whi 3589429 3589427 2026-04-21T23:21:16Z Kasymov 10777 «[[Тальхиз]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3589429 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Тальхиз]] n6h64p1hgd295sbhur02wq3450w2lpb 0 779509 3589293 3589103 2026-04-21T15:57:34Z Nurkhan 13652 3589293 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джеффри Хинтон |Шынайы есімі = {{lang-en|Geoffrey Hinton}} |Суреті = Geoffrey_E._Hinton,_2024_Nobel_Prize_Laureate_in_Physics_(3x4_cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 6.12.1947 |Туған жері = {{Туғанжері|Уимблдон|Уимблдонда}}, [[Мертон]], [[Үлкен Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{UK}}<br>{{байрақ|Канада}} |Ғылыми аясы = [[эксперименттік психология]], [[кибернетика]], [[информатика]], [[жасанды интеллект]], [[терең оқыту]] |Жұмыс орны = [[Торонто Университеті]]<br> [[Google]]<br> [[Карнеги Меллон Университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Эдинбург университеті]] (1978)<br> [[Кембридж университеті Кингс колледжі]] (1970) |Ғылыми жетекші = [[Хью Кристофер Лонгет-Хиггинс]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Канада орденінің компаньоны}}<br>[[Лондон Корольдік қоғамының мүшесі]] (1998) <br>[[Фрэнк Розенблатт сыйлығы]] (2014) <br>[[Румельхарт сыйлығы]] (2001) <br>[[Зерттеу саласындағы үздіктер үшін IJCAI сыйлығы]] (2005) <br>[[BBVA қорының білім шекаралары сыйлығы]] (2016) <br>[[AAAI мүшесі]] (1990) <br>[[Когнитивті ғылым қоғамының мүшесі]] <br>[[Герхард Герцберг атындағы Канада алтын медалі]] (2010) <br>[[Канада Корольдік қоғамының мүшесі]] (1996) <br>[[Тьюринг сыйлығы]] (2018) <br>[[Хонда сыйлығы]] (2019) <br>[[Нейрондық желі пионері]] <br>[[Астурия ханшайымының ғылыми және техникалық зерттеулердегі жетістіктері үшін сыйлығы]] <br>[[Ғылымға қосқан елеулі үлесі үшін Диксон сыйлығы]] (2021) <br>[[Максвелл медалі]] (2016) <br>[[ACM мүшесі]] (2023) <br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] <br>[[Эдинбург университетінің құрметті докторы]] (2001) <br>[[Сассекс университетінің құрметті докторыъ]] (2011) <br>[[Шербрук университетінің құрметті докторы]] (2013) <br>[[Инженерлік жетістіктері үшін Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Джеффри Хинтон''' ({{Lang-en|Geoffrey Everest Hinton}}: [[6 желтоқсан]] [[1947 жыл|1947]]) — терең оқытуға айтарлықтай үлес қосқан британдық және [[Канадалықтар|канадалық]] ғалым. 2024 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] ([[Джон Хопфилд|Джон Хопфилдпен]] бірге) «жасанды нейрондық желілерді пайдаланып машиналық оқытуды қамтамасыз ететін іргелі жаңалықтар мен өнертабыстар» үшін алды. 2026 жылдың қаңтарында ол тарихта 1 миллион дәйексөзге жеткен екінші ғалым (Йошуа Бенджиодан кейін) болды<ref>{{Cite web|accessdate=2026-01-30|title=Geoffrey Hinton Becomes Second Scientist with Over One Million Citations Just Now|url=http://eu.36kr.com/en/p/3641456692645509|work=eu.36kr.com}}</ref>. == Өмірбаян == [[Джордж Буль|Джордж Бульдың]] шөбересі, ол 1970 жылы [[Кембридж университеті|Кембридж университетін]] эксперименталды психология мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен бітіріп, 1978 жылы [[Эдинбург университеті|Эдинбург университетінде]] жасанды интеллект бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. [[Торонто Университеті|Торонто университетінде]] информатика кафедрасында профессор болып жұмыс істеді. 2013 жылдың наурызынан 2023 жылдың сәуіріне дейін [[Google|Google компаниясының]] қызметкері болды (корпорация DNNresearch компаниясын сатып алғаннан кейін<ref>{{Cite web|title=U of T neural networks start-up acquired by Google|url=http://media.utoronto.ca/media-releases/u-of-t-neural-networks-start-up-acquired-by-google/|date=2013-03-12|accessdate=2014-02-02|archivedate=2019-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191008004030/https://media.utoronto.ca/media-releases/u-of-t-neural-networks-start-up-acquired-by-google/}}</ref>). Көп қабатты нейрондық желілерді оқыту үшін кері таралу әдісін қолдануды ұсынған зерттеушілердің бірі болды. Терри Сейновскимен бірге Больцман машинасын ойлап тапты. Канада Корольдік қоғамының (1996), Лондон Корольдік қоғамының (1998)<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/geoffrey-hinton-11624/|title=Geoffrey Hinton {{!}} Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2017-04-29|archivedate=2015-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151103005016/https://royalsociety.org/people/geoffrey-hinton-11624/}}</ref> мүшесі, АҚШ Ұлттық [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|ғылым академияларының]] (2023<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2023-nas-election.html|title=2023 NAS Election<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2023-05-04|archivedate=2023-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230503155938/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2023-nas-election.html}}</ref>) және Инженерлік академиясының (2016)<ref>[https://www.nae.edu/149909/Professor-Geoffrey-E-Hinton Professor Geoffrey E. Hinton] {{Wayback|url=https://www.nae.edu/149909/Professor-Geoffrey-E-Hinton|date=20191108164015}}{{In lang|en}}</ref> шетелдік мүшесі. 2024 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды. 2024 жылы ол (атаусыз) ғылыми-[[Атыс-шабыс фильм|фантастикалық]] экшн-технотриллерде өзі рөлін сомдады. == Марапаттар == * 2001 — Румельхарт сыйлығы * 2005 — IJCAI Award for Research Excellence * 2010 — Канадалық Герхард Герцберг атындағы алтын медаль * 2014 — Награда имени Франка Розенблатта * 2016 — IEEE Maxwell Award * 2016 — BBVA Foundation Frontiers of Knowledge сыйлығы * 2018 — [[Тьюринг сыйлығы]] (Йошуа Бенджио және Янн Лекунмен бірге) * 2019 — Honda сыйлығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hondafoundation.jp/winner/view_en/1330|title=2019 本田賞 受賞者一覧｜公益財団法人 本田財団<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2020-03-09|archivedate=2020-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016142306/https://www.hondafoundation.jp/winner/view_en/1330}}</ref> * 2021 — Диксон сыйлығы * 2024 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.cs.toronto.edu/~hinton/ Джеффри Хинтон Торонто университетінің сайтында] * [https://www.youtube.com/watch?v=AyzOUbkUf3M&feature=relmfu GoogleTechTalks - Нейрондық желілердің келесі буыны] * {{Cite web|url=https://hi-news.ru/research-development/iskusstvennyj-intellekt-i-dzheffri-xinton-otec-glubokogo-obucheniya.html|title=Искусственный интеллект и Джеффри Хинтон: отец «глубокого обучения»|work=Hi-News.ru|date=2017-12-07|accessdate=2019-01-17|lang=ru}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} {{Тьюринг сыйлығының иегерлері}} [[Санат:Тьюринг сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Канада физиктері]] ht7sf77p16amlq06no11qf5oiyfzsu5 3589478 3589293 2026-04-21T23:45:54Z Kasymov 10777 /* Сілтемелер */ 3589478 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джеффри Хинтон |Шынайы есімі = {{lang-en|Geoffrey Hinton}} |Суреті = Geoffrey_E._Hinton,_2024_Nobel_Prize_Laureate_in_Physics_(3x4_cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 6.12.1947 |Туған жері = {{Туғанжері|Уимблдон|Уимблдонда}}, [[Мертон]], [[Үлкен Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |Азаматтығы = {{UK}}<br>{{байрақ|Канада}} |Ғылыми аясы = [[эксперименттік психология]], [[кибернетика]], [[информатика]], [[жасанды интеллект]], [[терең оқыту]] |Жұмыс орны = [[Торонто Университеті]]<br> [[Google]]<br> [[Карнеги Меллон Университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Эдинбург университеті]] (1978)<br> [[Кембридж университеті Кингс колледжі]] (1970) |Ғылыми жетекші = [[Хью Кристофер Лонгет-Хиггинс]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Канада орденінің компаньоны}}<br>[[Лондон Корольдік қоғамының мүшесі]] (1998) <br>[[Фрэнк Розенблатт сыйлығы]] (2014) <br>[[Румельхарт сыйлығы]] (2001) <br>[[Зерттеу саласындағы үздіктер үшін IJCAI сыйлығы]] (2005) <br>[[BBVA қорының білім шекаралары сыйлығы]] (2016) <br>[[AAAI мүшесі]] (1990) <br>[[Когнитивті ғылым қоғамының мүшесі]] <br>[[Герхард Герцберг атындағы Канада алтын медалі]] (2010) <br>[[Канада Корольдік қоғамының мүшесі]] (1996) <br>[[Тьюринг сыйлығы]] (2018) <br>[[Хонда сыйлығы]] (2019) <br>[[Нейрондық желі пионері]] <br>[[Астурия ханшайымының ғылыми және техникалық зерттеулердегі жетістіктері үшін сыйлығы]] <br>[[Ғылымға қосқан елеулі үлесі үшін Диксон сыйлығы]] (2021) <br>[[Максвелл медалі]] (2016) <br>[[ACM мүшесі]] (2023) <br>{{Нобельдік медаль}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] <br>[[Эдинбург университетінің құрметті докторы]] (2001) <br>[[Сассекс университетінің құрметті докторыъ]] (2011) <br>[[Шербрук университетінің құрметті докторы]] (2013) <br>[[Инженерлік жетістіктері үшін Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Джеффри Хинтон''' ({{Lang-en|Geoffrey Everest Hinton}}: [[6 желтоқсан]] [[1947 жыл|1947]]) — терең оқытуға айтарлықтай үлес қосқан британдық және [[Канадалықтар|канадалық]] ғалым. 2024 жылы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] ([[Джон Хопфилд|Джон Хопфилдпен]] бірге) «жасанды нейрондық желілерді пайдаланып машиналық оқытуды қамтамасыз ететін іргелі жаңалықтар мен өнертабыстар» үшін алды. 2026 жылдың қаңтарында ол тарихта 1 миллион дәйексөзге жеткен екінші ғалым (Йошуа Бенджиодан кейін) болды<ref>{{Cite web|accessdate=2026-01-30|title=Geoffrey Hinton Becomes Second Scientist with Over One Million Citations Just Now|url=http://eu.36kr.com/en/p/3641456692645509|work=eu.36kr.com}}</ref>. == Өмірбаян == [[Джордж Буль|Джордж Бульдың]] шөбересі, ол 1970 жылы [[Кембридж университеті|Кембридж университетін]] эксперименталды психология мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен бітіріп, 1978 жылы [[Эдинбург университеті|Эдинбург университетінде]] жасанды интеллект бойынша [[PhD-доктор|PhD дәрежесін]] алды. [[Торонто Университеті|Торонто университетінде]] информатика кафедрасында профессор болып жұмыс істеді. 2013 жылдың наурызынан 2023 жылдың сәуіріне дейін [[Google|Google компаниясының]] қызметкері болды (корпорация DNNresearch компаниясын сатып алғаннан кейін<ref>{{Cite web|title=U of T neural networks start-up acquired by Google|url=http://media.utoronto.ca/media-releases/u-of-t-neural-networks-start-up-acquired-by-google/|date=2013-03-12|accessdate=2014-02-02|archivedate=2019-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191008004030/https://media.utoronto.ca/media-releases/u-of-t-neural-networks-start-up-acquired-by-google/}}</ref>). Көп қабатты нейрондық желілерді оқыту үшін кері таралу әдісін қолдануды ұсынған зерттеушілердің бірі болды. Терри Сейновскимен бірге Больцман машинасын ойлап тапты. Канада Корольдік қоғамының (1996), Лондон Корольдік қоғамының (1998)<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/geoffrey-hinton-11624/|title=Geoffrey Hinton {{!}} Royal Society<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2017-04-29|archivedate=2015-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151103005016/https://royalsociety.org/people/geoffrey-hinton-11624/}}</ref> мүшесі, АҚШ Ұлттық [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|ғылым академияларының]] (2023<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2023-nas-election.html|title=2023 NAS Election<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2023-05-04|archivedate=2023-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230503155938/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2023-nas-election.html}}</ref>) және Инженерлік академиясының (2016)<ref>[https://www.nae.edu/149909/Professor-Geoffrey-E-Hinton Professor Geoffrey E. Hinton] {{Wayback|url=https://www.nae.edu/149909/Professor-Geoffrey-E-Hinton|date=20191108164015}}{{In lang|en}}</ref> шетелдік мүшесі. 2024 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды. 2024 жылы ол (атаусыз) ғылыми-[[Атыс-шабыс фильм|фантастикалық]] экшн-технотриллерде өзі рөлін сомдады. == Марапаттар == * 2001 — Румельхарт сыйлығы * 2005 — IJCAI Award for Research Excellence * 2010 — Канадалық Герхард Герцберг атындағы алтын медаль * 2014 — Награда имени Франка Розенблатта * 2016 — IEEE Maxwell Award * 2016 — BBVA Foundation Frontiers of Knowledge сыйлығы * 2018 — [[Тьюринг сыйлығы]] (Йошуа Бенджио және Янн Лекунмен бірге) * 2019 — Honda сыйлығы<ref>{{Cite web|url=https://www.hondafoundation.jp/winner/view_en/1330|title=2019 本田賞 受賞者一覧｜公益財団法人 本田財団<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2020-03-09|archivedate=2020-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016142306/https://www.hondafoundation.jp/winner/view_en/1330}}</ref> * 2021 — Диксон сыйлығы * 2024 — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.cs.toronto.edu/~hinton/ Джеффри Хинтон Торонто университетінің сайтында] * [https://www.youtube.com/watch?v=AyzOUbkUf3M&feature=relmfu GoogleTechTalks - Нейрондық желілердің келесі буыны] * {{Cite web|url=https://hi-news.ru/research-development/iskusstvennyj-intellekt-i-dzheffri-xinton-otec-glubokogo-obucheniya.html|title=Искусственный интеллект и Джеффри Хинтон: отец «глубокого обучения»|work=Hi-News.ru|date=2017-12-07|accessdate=2019-01-17|lang=ru}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} {{Тьюринг сыйлығының иегерлері}} [[Санат:Тьюринг сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Ұлыбритания физиктері]] [[Санат:Канада физиктері]] mx657655sju3acvd26nerc41whmtegn 14 779513 3589393 3587685 2026-04-21T22:52:37Z Kasymov 10777 «[[Санат:Тобыл бойындағы елді мекендер|Тобыл бойындағы елді мекендер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589393 wikitext text/x-wiki [[Санат:Тобыл бойындағы елді мекендер]] 4le0doi9iss5bbjjvl2dy24ghkwwzah 3589394 3589393 2026-04-21T22:52:57Z Kasymov 10777 «[[Санат:Өзен бойындағы қалалар|Өзен бойындағы қалалар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589394 wikitext text/x-wiki [[Санат:Тобыл бойындағы елді мекендер]] [[Санат:Өзен бойындағы қалалар]] 44tft9ky8cheixe5d6dq7str5f5t0lz 0 779514 3589436 3588647 2026-04-21T23:24:22Z Kasymov 10777 3589436 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат|аты=Изопрен|суреті=Isoprene.svg|сол_суреті=Isoprene-3D-balls-B.png|оң_суреті=Isoprene-3d.png|химиялық_формуласы=C₅H₈|мольдік_массасы=68,12|күйі=сұйықтық|тығыздығы=0,681|балқу_t=-143,95|қайнау_t=34,067|басқа_атаулары=2-метил-1,3-бутадиен|CAS=78-79-5|PubChem=6557|SMILES=CC(=C)C=C|InChI=InChI=1S/C5H8/c1-4-5(2)3/h4H,1-2H2,3H3 Key: RRHGJUQNOFWUDK-UHFFFAOYSA-N|ChEBI=35194|ChemSpider=6309 }} '''Изопрен''' ('''2-метил-1,3-бутадиен''') — формуласы CH₂=C(CH₃)−CH=CH₂ болатын кең таралған органикалық қосылыс. Таза күйінде ол түссіз, оңай буланатын сұйықтық болып табылады. Оны көптеген өсімдіктер мен жануарлар<ref>{{cite journal | vauthors = Sharkey TD | title = Isoprene synthesis by plants and animals | journal = Endeavour | volume = 20 | issue = 2 | pages = 74–8 | year = 1996 | pmid = 8690002 | doi = 10.1016/0160-9327(96)10014-4 }}</ref> (соның ішінде адамдар) өндіреді, ал оның полимерлері [[табиғи каучук]]тың негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. == Тарихы және этимологиясы == [[Чарльз Гревилл Уильямс]] бұл қосылысты 1860 жылы табиғи каучукты [[пиролиз]]деу арқылы алғаннан кейін атаған. Ол көміртек пен сутектің массалық үлестерін дұрыс анықтаған<ref>{{cite journal | vauthors = Williams CG |title=On isoprene and caoutchine |journal=Proceedings of the Royal Society of London |date=1860 |volume=10 |pages=516–519 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044092762079;view=1up;seq=550|doi=10.1098/rspl.1859.0101 |s2cid=104233421 |url-access=subscription }}</ref> (бірақ ол кезде көміртектің қазіргі атомдық массасы қабылданбағандықтан қате формула C₁₀H₈ ұсынған; бұл өзгеріс кейінірек өткен [[Карлсруэ конгресі]] кезінде бекітілді). Атаудың себебін нақты түсіндірмегенімен, изопреннің кейбір физикалық және химиялық қасиеттері бойынша ол «пропиленге» ұқсас болғандықтан, атау соған байланысты пайда болуы мүмкін деген болжам бар. Изопреннің резеңке тәрізді затқа қайта полимерленуін алғаш рет 1879 жылы Густав Бушардат (нем. Gustave Bouchardat) байқаған, ал бес жылдан кейін [[Уильям А. Тилден]] оның құрылымын анықтаған.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rjD7CAAAQBAJ&pg=PA10|title=Analysis of Rubber and Rubber-like Polymers| vauthors = Loadman MJ |page=10|date=2012-12-06|publisher=Springer|isbn=978-94-011-4435-3}}</ref> == Табиғи таралуы == Изопрен көптеген ағаш түрлері арқылы өндіріледі және бөлінеді (негізгі өндірушілер — [[емен]]дер, [[терек]]тер, [[эвкалипт]]тер, [[фитопланктон]] және кейбір бұршақ тұқымдастар). Өсімдіктерден бөлінетін изопрен эмиссиясының жылдық мөлшері шамамен 600 миллион [[метрикалық тонна]]ға жетеді, оның жартысы тропикалық жалпақжапырақты ағаштардан, ал қалған бөлігі негізінен [[бұта]]лардан келеді.<ref>{{cite journal | vauthors = Guenther A, Karl T, Harley P, Wiedinmyer C, Palmer PI, Geron C |title=Estimates of global terrestrial isoprene emissions using MEGAN (Model of Emissions of Gases and Aerosols from Nature) |journal=Atmospheric Chemistry and Physics |volume=6 |issue=11 |pages=3181–3210 |year=2006 |doi=10.5194/acp-6-3181-2006 |bibcode=2006ACP.....6.3181G |doi-access=free |hdl=20.500.11820/429435d3-e131-45e2-8bba-42a3d552cc59 |hdl-access=free}}</ref> Бұл мөлшер шамамен [[метан эмиссиясы]]мен тең және атмосфераға бөлінетін барлық [[көмірсутектер]]дің шамамен үштен бірін құрайды. Жапырақты ормандарда изопрен көмірсутек эмиссиясының шамамен 80%-ын құрайды. Ағаштарға қарағанда аз болғанымен, микроскопиялық және макроскопиялық [[балдырлар]] да изопрен бөледі.<ref>{{cite journal | vauthors = Johnston A, Crombie AT, El Khawand M, Sims L, Whited GM, McGenity TJ, Colin Murrell J | title = Identification and characterisation of isoprene-degrading bacteria in an estuarine environment | journal = Environmental Microbiology | volume = 19 | issue = 9 | pages = 3526–3537 | date = September 2017 | pmid = 28654185 | pmc = 6849523 | doi = 10.1111/1462-2920.13842}}</ref> === Өсімдіктер === Изопрен өсімдіктердің [[хлоропласт]]тарында [[метил-эритритол 4-фосфат жолы]] (MEP жолы, немесе [[мевалонат жолы]] емес жол) арқылы түзіледі. MEP жолының соңғы екі өнімінің бірі — [[диметилаллил пирофосфаты]] (DMAPP) — [[изопрен синтаза]] ферменті арқылы ыдыратылып, изопрен мен дифосфат түзеді. Сондықтан MEP жолын тежейтін [[фосмидомицин]] сияқты ингибиторлар изопрен түзілуін де тоқтатады. Изопрен эмиссиясы температура артқан сайын күрт өседі және шамамен 40 °C-та максимумға жетеді. Бұл изопрен өсімдіктерді жылу стрессінен қорғай алады деген гипотезаға әкелді (термотөзімділік гипотезасы). Изопреннің бөлінуі кейбір бактерияларда да байқалады және бұл DMAPP-тың ферментсіз ыдырауынан болуы мүмкін деп есептеледі. Өсімдіктерден жыл сайын бөлінетін изопрен мөлшері шамамен 350 миллион тонна деп бағаланады.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Isoprene emissions version 2021 |url=https://emissions.aeronomie.be/index.php/bottom-up/isoprenev2021 |access-date=2022-09-26 |website=emissions.aeronomie.be |language=en}}</ref> ==== Реттелуі ==== Өсімдіктерде изопреннің бөлінуі екі фактор арқылы реттеледі: субстраттың (DMAPP) қолжетімділігі және [[фермент]] — изопрен синтазаның белсенділігі. Нақтырақ айтқанда, жарық, CO₂ және O₂ әсері субстрат мөлшеріне байланысты болса, температура әсері әрі субстрат деңгейімен, әрі фермент белсенділігімен реттеледі. === Адамдарда және басқа организмдерде === Изопрен — адам тынысынан анықталатын ең көп кездесетін көмірсутек.<ref name="Gelmont">{{cite journal | vauthors = Gelmont D, Stein RA, Mead JF | title = Isoprene-the main hydrocarbon in human breath | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 99 | issue = 4 | pages = 1456–60 | date = April 1981 | pmid = 7259787 | doi = 10.1016/0006-291X(81)90782-8}}</ref><ref name="King">{{cite journal | vauthors = King J, Koc H, Unterkofler K, Mochalski P, Kupferthaler A, Teschl G, Teschl S, Hinterhuber H, Amann A| title = Physiological modeling of isoprene dynamics in exhaled breath | journal = Journal of Theoretical Biology | volume = 267 | issue = 4 | pages = 626–37 | date = December 2010 | pmid = 20869370 | doi = 10.1016/j.jtbi.2010.09.028 | arxiv = 1010.2145 | bibcode = 2010JThBi.267..626K | s2cid = 10267120 | author7-link = Susanne Teschl}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Williams J, Stönner C, Wicker J, Krauter N, Derstroff B, Bourtsoukidis E, Klüpfel T, Kramer S | display-authors = 6 | title = Cinema audiences reproducibly vary the chemical composition of air during films, by broadcasting scene specific emissions on breath | journal = Scientific Reports | volume = 6 | article-number = 25464 | date = May 2016 | pmid = 27160439 | doi = 10.1038/srep25464 | pmc = 4862009 | bibcode = 2016NatSR...625464W}}</ref> Адам ағзасында изопрен түзілу жылдамдығы шамамен 0,15 микромоль/(кг·сағ), бұл 70 кг салмақтағы адам үшін күніне шамамен 17 мг-ға тең. Адам тынысындағы изопреннің көзі — қаңқа бұлшықеттеріндегі пероксисомаларда жүретін липолиздік холестерин метаболизмі, ал оның түзілуін анықтайтын негізгі фактор — ''IDI2'' гені.<ref>{{Cite journal |last=Sukul |first=Pritam |last2=Richter |first2=Anna |last3=Junghanss |first3=Christian |last4=Schubert |first4=Jochen K. |last5=Miekisch |first5=Wolfram |date=2023-09-30 |title=Origin of breath isoprene in humans is revealed via multi-omic investigations |url=https://www.nature.com/articles/s42003-023-05384-y |journal=Communications Biology |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1038/s42003-023-05384-y |issn=2399-3642|pmc=10542801}}</ref> ''IDI2'' генінің болмауына байланысты шошқалар мен бөтелкенос дельфиндер сияқты жануарлар изопренді сыртқа шығармайды. Изопрен көптеген тағамдарда төмен концентрацияда кездеседі. Топырақ пен теңіз бактерияларының көптеген түрлері, мысалы [[Actinomycetota]], изопренді ыдыратып, оны энергия көзі ретінде пайдалана алады. == Биологиялық рөлі == Изопреннің бөлінуі ағаштардың [[абиотикалық стресс]]термен күресу үшін қолданатын механизмдерінің бірі болып көрінеді.<ref name="Sharkey">{{cite journal | vauthors = Sharkey TD, Wiberley AE, Donohue AR | title = Isoprene emission from plants: why and how | journal = Annals of Botany | volume = 101 | issue = 1 | pages = 5–18 | date = January 2008 | pmid = 17921528 | pmc = 2701830 | doi = 10.1093/aob/mcm240 }}</ref> Атап айтқанда, изопрен орташа жылулық стресс кезінде (шамамен 40 °C) қорғаныш әсер көрсететіні дәлелденген. Ол сондай-ақ жапырақ температурасының үлкен ауытқуларынан өсімдіктерді қорғауы мүмкін. Изопрен жылу стрессіне жауап ретінде жасуша мембраналарына енгізіліп, олардың тұрақтылығын арттырады. Сонымен қатар изопрен реактивті оттегі түрлеріне қарсы төзімділікті күшейтеді.<ref name="Vickers1">{{cite journal | vauthors = Vickers CE, Possell M, Cojocariu CI, Velikova VB, Laothawornkitkul J, Ryan A, Mullineaux PM, Nicholas Hewitt C| title = Isoprene synthesis protects transgenic tobacco plants from oxidative stress | journal = Plant, Cell & Environment | volume = 32 | issue = 5 | pages = 520–31 | date = May 2009 | pmid = 19183288 | doi = 10.1111/j.1365-3040.2009.01946.x}}</ref> Изопрен бөліну мөлшері жапырақ массасына, жапырақ ауданына, жарыққа (әсіресе фотосинтетикалық фотон ағыны тығыздығына — PPFD) және жапырақ температурасына байланысты. Сондықтан түнде ағаш жапырақтарынан изопрен аз бөлінеді, ал күндіз, әсіресе ыстық әрі күн ашық кезде, бөліну мөлшері айтарлықтай артады — көптеген емен түрлерінде ол 25 микрограмм/(г құрғақ жапырақ салмағы)/сағатқа дейін жетуі мүмкін.<ref>{{cite journal | vauthors = Benjamin MT, Sudol M, Bloch L, Winer AM |title=Low-emitting urban forests: A taxonomic methodology for assigning isoprene and monoterpene emission rates |journal=Atmospheric Environment |volume=30 |issue=9 |pages=1437–1452 |year=1996 |doi=10.1016/1352-2310(95)00439-4 |bibcode=1996AtmEn..30.1437B}}</ref> === Изопреноидтар === Изопрен қаңқасы табиғатта кездесетін қосылыстарда — [[терпен]]дер мен [[терпеноид]]тарда (оттекті терпендер) кездеседі, олар бірге [[изопреноидтар]] деп аталады. Бұл қосылыстар изопреннің өзінен тікелей түзілмейді. Биологиялық жүйелерде изопрен бірліктерінің алғышарты ретінде [[диметилаллил пирофосфаты]] (DMAPP) және оның изомері [[изопентенил пирофосфаты]] (IPP) қызмет етеді. Кейде «изопрендер» деген көпше атау жалпы [[терпен]]дерді атау үшін қолданылады. Изопреноидтарға мысалдар: [[каротин]], [[фитол]], [[ретинол]] ([[А витамині]]), [[токоферол]] ([[Е витамині]]), [[долихол]]дар және [[сквален]]. [[Гем A]] құрамында изопреноидты құйрық бар, ал жануарларда стеролдардың алғышарты болып табылатын [[ланостерол]] скваленнен түзіледі, яғни ол да изопреннен бастау алады. Биологиялық жүйелердегі функционалдық изопрен бірліктері — [[диметилаллил пирофосфаты]] (DMAPP) және оның изомері [[изопентенил пирофосфаты]] (IPP), олар табиғи изопреноидтардың биосинтезінде қолданылады: мысалы [[каротиноид]]тар, [[хинон]]дар, ланостерол туындылары (мысалы, стероидтар) және кейбір қосылыстардың [[пренил]] тізбектері (мысалы, хлорофиллдің фитол тізбегі). Изопрен бірліктері көптеген [[Архея]]лардың жасуша мембранасының моноқабатында кездеседі және диглицерол тетраэфирлі бас топтары арасындағы кеңістікті толтырады. Бұл олардың жиі кездесетін қатал экологиялық жағдайларға төзімділігін арттырады деп есептеледі. Сол сияқты, [[табиғи каучук]] өте жоғары [[молекулалық масса]]лы сызықтық [[полиизопрен]] тізбектерінен және басқа табиғи молекулалардан тұрады.<ref name=Ullmann>{{Cite book |doi=10.1002/14356007.a23_225 |chapter=Rubber, 2. Natural |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2000 | vauthors = Greve HH |isbn=978-3-527-30673-2 }}</ref> == Өнеркәсіптік өндірісі == Изопрен өнеркәсіпте ең оңай түрде [[мұнай нафтасы]]ның немесе мұнайдың термиялық [[крекинг (химия)|крекингі]] кезінде пайда болатын қосалқы өнім ретінде, сондай-ақ [[этилен]] өндірісінде жанама өнім ретінде алынады. Мұнайды термиялық крекингтеу сирек қолданылатын аймақтарда изопренді [[изопентан]]ның дегидрленуі арқылы өндіруге болады. Изопренді [[изобутилен]]нен екі сатылы жолмен синтездеуге болады: алдымен [[Принс реакциясы]] арқылы [[формальдегид]]пен әрекеттестіріп [[изопренол]] алады, содан кейін оны дегидратациялау арқылы изопренге айналдырады.<ref>{{cite book |doi=10.1002/14356007.a14_627 |chapter=Isoprene |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |date=2000 |last1=Weitz |first1=Hans Martin |last2=Loser |first2=Eckhard |isbn=3-527-30673-0}}</ref> Егер көмірден алынатын арзан [[ацетилен]] [[кальций карбиді]] арқылы өндірілсе, оны [[ацетон]]мен қосып 3-метилбутинол алуға болады, кейін ол гидрленіп және дегидратацияланып изопренге айналады.<ref>{{Cite web |date=2024-03-25 |title=Isoprene: Properties, Production And Uses |url=https://chemcess.com/isoprene-properties-production-and-uses/ |access-date=2024-11-03 |language=en-US}}</ref> Жылына шамамен 800 000 тонна изопрен өндіріледі. Изопрен өндірісінің шамамен 95%-ы цис-1,4-полиизопрен өндіруге жұмсалады — бұл [[табиғи каучук]]тың [[синтетикалық каучук|синтетикалық]] түрі.<ref name=Ullmann/> Табиғи каучук негізінен молекулалық массасы 100 000–1 000 000 г/моль болатын поли-цис-изопреннен тұрады. Әдетте табиғи каучуктың құрамында аз мөлшерде басқа заттар да болады: ақуыздар, май қышқылдары, шайырлар және бейорганикалық заттар. Кейбір табиғи каучук түрлері, [[гуттаперча]] деп аталады, транс-1,4-полиизопреннен тұрады — бұл құрылымдық [[изомер]], қасиеттері ұқсас болғанымен, бірдей емес.<ref name=Ullmann/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Көмірсутектер}} [[Санат:Алкадиендер]] [[Санат:Мономерлер]] q0ade8a3y7et4o8larh4uclkd4r10t4 0 779517 3589437 3588648 2026-04-21T23:24:45Z Kasymov 10777 3589437 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат|аты=Пропин|суреті=Propyne.png|сол_суреті=Propyne-3D-balls-B.png|оң_суреті=Propyne-3D-vdW.png|химиялық_формуласы=C₃H₄|мольдік_массасы=40,06|күйі=газ|тығыздығы=0,53|балқу_t=-102,7|қайнау_t=-23,2|CAS=74-99-7|PubChem=6335|SMILES=CC#C|InChI=InChI=1S/C3H4/c1-3-2/h1H,2H3 Key: MWWATHDPGQKSAR-UHFFFAOYSA-N|ChEBI=48086|ChemSpider=6095 }} '''Пропин''' ('''метилацетилен''') — [[Алкиндер|алкин]] болып табылатын, химиялық формуласы C₃H₄ болатын қосылыс. Ол MAPD газының құрамдас бөлігі болып табылады — оның [[Изомерия|изомері]] [[пропадиен]] (аллен) бірге, бұрын газбен дәнекерлеуде кең қолданылған. [[Ацетилен]]ге қарағанда пропинді қауіпсіз түрде [[Конденсация|конденсациялауға]] болады.<ref name="Ullmann">Peter Pässler, Werner Hefner, Klaus Buckl, Helmut Meinass, Andreas Meiswinkel, Hans-Jürgen Wernicke, Günter Ebersberg, Richard Müller, Jürgen Bässler, Hartmut Behringer, Dieter Mayer, "Acetylene" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry Wiley-VCH, Weinheim 2007 ({{doi|10.1002/14356007.a01_097.pub2}}).</ref> == Өндірісі және пропадиенмен тепе-теңдігі == Пропин [[пропадиен]]мен тепе-теңдікте болады, ал олардың қоспасы MAPD деп аталады: :H₃C−C≡CH ⇌ H₂C=C=CH₂ [[Химиялық тепе-теңдік]] константасы ''K''_eq 270 °C-та 0,22-ге, ал 5 °C-та 0,1-ге тең. MAPD көбіне жанама өнім ретінде түзіледі, әсіресе [[пропан]]ды [[крекинг (химия)|крекингтеу]] арқылы [[пропен]] алу кезінде. Пропен — химия өнеркәсібіндегі маңызды [[шикізат]].<ref name=Ullmann/> MAPD [[Зиглер–Натта катализаторы|каталитикалық]] полимерлену процесіне кедергі келтіреді. === Зертханалық әдістер === Пропинді зертханада [[1-пропанол]],<ref>{{cite journal|author1=Keiser, Edward |author2=Breed, Mary |name-list-style=amp |title=The Action of Magnesium Upon the Vapors of the Alcohols and a New Method of Preparing Allylene|journal=Journal of the Franklin Institute|year=1895|volume=CXXXIX|issue=4 |pages=304–309|url=https://books.google.com/books?id=jn-VkwcIt5QC&q=allylene+franklin+magnesium&pg=PA309|access-date=20 February 2014|doi=10.1016/0016-0032(85)90206-6 |bibcode=1895FrInJ.139..304K }}</ref> [[аллил спирті]] немесе [[ацетон]] буларын магний арқылы тотықсыздандыру әдісімен де алуға болады.<ref>{{cite journal|last=Reiser, Edward II.|title=The preparation of Allylene, and the Action of Magnesium upon Organic Compounds|journal=The Chemical News and Journal of Industrial Science|year=1896|volume=LXXIV|pages=78–80|url=https://books.google.com/books?id=TxgAAAAAMAAJ&q=allylene+magnesium+preparing&pg=PA78|access-date=20 February 2014}}</ref> == Зымыран отыны ретінде қолданылуы == Еуропалық ғарыш компаниялары жеңіл [[көмірсутектер]]ді [[сұйық оттегі]]мен бірге қолдануды зерттеген. Бұл қоспа салыстырмалы түрде жоғары тиімді, әрі кең қолданылатын MMH/NTO ([[монометилгидразин]]/[[азот тетроксиді]]) жүйесіне қарағанда аз уытты. Зерттеулер нәтижесінде пропин [[төмен Жер орбитасы]]на арналған аппараттар үшін тиімді [[зымыран отыны]] болуы мүмкін деген қорытындыға келген. Себебі оның күтілетін [[меншікті импульс]]і 370 с-қа дейін жетуі, жоғары тығыздығы және салыстырмалы қолайлы [[қайнау температурасы]] оны криогенді отындарға қарағанда сақтауды жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |last1=Valentian |first1=Dominique |last2=Sippel |first2=Martin |last3=Grönland |first3=Tor-Arne |last4=Baker |first4=Adam |last5=van Den Meulen |first5=Jaap |last6=Fratacci |first6=Georges |last7=Caramelli |first7=Fabio |date=2004 |title=Green propellants options for launchers, manned capsules and interplanetary missions |url=http://www.la.dlr.de/ra/sart/publications/pdf/esa02-2004.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060110171612/http://www.la.dlr.de/ra/sart/publications/pdf/esa02-2004.pdf |archive-date=2006-01-10 |website=la.dlr.de |publisher=[[Неміс аэроғарыш орталығы|DLR]] Lampoldshausen}}</ref> == Органикалық химия == Пропин — органикалық синтезде қолданылатын ыңғайлы үшкөміртекті құрылыс блогы. Оны ''н''-бутиллитий арқылы депротондау нәтижесінде [[пропиниллитий]] түзіледі. Бұл [[нуклеофильді]] реагент [[карбонил]] топтарына қосылып, [[спирттер]] мен [[эфирлер]] түзеді.<ref>Michael J. Taschner; Terry Rosen; Clayton H. Heathcock (1990). "Ethyl Isocrotonate". Organic Syntheses; Collected Volumes, vol. 7, p. 226.</ref> Тазартылған пропин қымбат болғанымен, MAPD газы арқылы көп мөлшерде арзан реагент алуға болады.<ref>[https://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?CC=US&NR=5744071&KC=&FT=E&locale=en_EP# US patent 5744071], Philip Franklin Sims, Anne Pautard-Cooper, "Processes for preparing alkynyl ketones and precursors thereof", issued 1996-11-19</ref> Пропин және [[2-бутин]] бірге [[Е дәрумені]]нің толық синтезінде алкилденген [[гидрохинон]]дарды алуға қолданылады.<ref name=Cyclization>{{cite journal|author1=Reppe, Walter |author2=Kutepow, N |author3=Magin, A |name-list-style=amp |title=Cyclization of Acetylenic Compounds|journal=Angewandte Chemie International Edition in English|year=1969|volume=8|issue=10|pages=727–733|doi=10.1002/anie.196907271}}</ref> Пропиннің ¹H ЯМР спектроскопиясында алкиндік және пропаргилдік протон сигналдары бір аймақта орналасады. Сондықтан олардың сигналдары қабаттасып, 300 МГц аспапта дезхлороформда жазылған спектр бір ғана сигнал — 1.8 ppm маңындағы жіңішке синглет түрінде көрінеді.<ref>{{Cite book|title=Organic chemistry|first1=Marc|last1=Loudon|first2=Jim|last2=Parise|isbn=9781936221349|edition=Sixth|location=Greenwood Village, Colorado|publisher=W. H. Freeman|date = 2015-08-26}}</ref> == Астрофизикада == Пропин алғаш рет 1973 жылы [[Галактикалық орталық]]тағы [[Сагиттарий B2]] молекулалық бұлтында радиoастрономия арқылы анықталғаннан кейін бірнеше астрофизикалық объектілерде табылған.<ref>{{Cite journal |last1=Snyder |first1=L. E. |last2=Buhl |first2=D. |date=May 1973 |title=Interstellar Methylacetylene and Isocyanic Acid |journal=Nature Physical Science |volume=243 |issue=125 |pages=45–46 |doi=10.1038/physci243045a0}}</ref> Ол ғарышта [[полициклді ароматты көмірсутек|ПАК (PAH)]] молекулаларының, мысалы [[инден]]нің түзілуіне бастапқы қосылыс болуы мүмкін деп саналады.<ref>{{Cite journal |last1=Abplanalp |first1=Matthew J. |last2=Góbi |first2=Sándor |last3=Kaiser |first3=Ralf I. |date=2019-03-06 |title=On the formation and the isomer specific detection of methylacetylene... |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=21 |issue=10 |pages=5378–5393 |doi=10.1039/C8CP03921F}}</ref> Пропин [[инфрақызыл спектроскопия]] арқылы Күн жүйесінің сыртқы планеталарының тотықсызданған атмосферасында да анықталған: [[Юпитер]]де (2000 ж.),<ref>{{Citation|last1=Fouchet|first1=T.|title=Jupiter's hydrocarbons observed with ISO-SWS: vertical profiles of C₂H₆ and C₂H₂, detection of CH₃C2H|date=2000|last2=Lellouch|first2=E.|last3=Bezard|first3=B.|last4=Feuchtgruber|first4=H.|last5=Drossart|first5=P.|last6=Encrenaz|first6=T.|arxiv=astro-ph/0002273}}</ref> [[Сатурн]]да (1997 ж.),<ref>{{Cite journal|last1=de Graauw|first1=T.|last2=Feuchtgruber|first2=H.|last3=Bezard|first3=B.|last4=Drossart|first4=P.|last5=Encrenaz|first5=T.|last6=Beintema|first6=D. A.|last7=Griffin|first7=M.|last8=Heras|first8=A.|last9=Kessler|first9=M.|last10=Leech|first10=K.|last11=Lellouch|first11=E.|last12=Morris|first12=P.|last13=Roelfsema|first13=P. R.|last14=Roos-Serote|first14=M.|last15=Salama|first15=A.|date=1997-05-01|title=First results of ISO-SWS observations of Saturn: detection of CO₂, CH₃C₂H, C₄H₂ and tropospheric H₂O.|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&A...321L..13D/abstract|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=321|pages=L13–L16|bibcode=1997A&A...321L..13D|issn=0004-6361}}</ref> [[Титан (жер серігі)|Титанда]] (1981 ж.),<ref>{{Cite journal|last1=Maguire|first1=W. C.|last2=Hanel|first2=R. A.|last3=Jennings|first3=D. E.|last4=Kunde|first4=V. G.|last5=Samuelson|first5=R. E.|date=August 1981|title=C₃H₈ and C₃H₄ in Titan's atmosphere|url=https://www.nature.com/articles/292683a0|journal=Nature|language=en|volume=292|issue=5825|pages=683–686|doi=10.1038/292683a0|bibcode=1981Natur.292..683M|issn=1476-4687|url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ [[Уран (ғаламшар)|Уранда]] (2006 ж.)<ref>{{Cite journal|last1=Burgdorf|first1=Martin|last2=Orton|first2=Glenn|last3=van Cleve|first3=Jeffrey|last4=Meadows|first4=Victoria|last5=Houck|first5=James|date=2006-10-01|title=Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S001910350600203X|journal=Icarus|volume=184|issue=2|pages=634–637|doi=10.1016/j.icarus.2006.06.006|bibcode=2006Icar..184..634B|issn=0019-1035|url-access=subscription}}</ref> және [[Нептун]]да (2008 ж.).<ref>{{Cite journal|last1=Meadows|first1=Victoria S.|last2=Orton|first2=Glenn|last3=Line|first3=Michael|last4=Liang|first4=Mao-Chang|last5=Yung|first5=Yuk L.|last6=Van Cleve|first6=Jeffrey|last7=Burgdorf|first7=Martin J.|date=2008-10-01|title=First Spitzer observations of Neptune: Detection of new hydrocarbons|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0019103508002273|journal=Icarus|volume=197|issue=2|pages=585–589|doi=10.1016/j.icarus.2008.05.023|bibcode=2008Icar..197..585M|issn=0019-1035|url-access=subscription}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Көмірсутектер}} [[Санат:Алкиндер]] [[Санат:Газдар]] dwlh6zeeqr0geieou7wxaohi3r5oak3 0 779522 3589439 3588649 2026-04-21T23:26:13Z Kasymov 10777 3589439 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат|аты=1-Бутин|суреті=But-1-yne-2D-skeletal.svg|сол_суреті=1-butyne-3D-balls-B.png|оң_суреті=1-Butyne-3D-vdW.png|химиялық_формуласы=C₄H₆|мольдік_массасы=54,090|тығыздығы=0,6784|балқу_t=-125,7|қайнау_t=8,08|CAS=107-00-6|PubChem=7846|SMILES=C#CCC|InChI=InChI=1S/C4H6/c1-3-4-2/h1H,4H2,2H3 Key: KDKYADYSIPSCCQ-UHFFFAOYSA-N|ChEBI=48087|БҰҰ_нөмірі=2452|ChemSpider=7558 }} '''1-Бутин''' — формуласы C₄H₆ болатын [[органикалық қосылыс]]. Ол [[алкин#Терминал және ішкі алкиндер|терминал алкин]] болып табылады. Бұл қосылыс катализ саласындағы әртүрлі зерттеулерде жиі қолданылатын терминал алкин субстраты. Ол түссіз, жанғыш [[газ]].<ref name="CRC">{{cite book |title= CRC Handbook of Chemistry and Physics, 89th Edition |last= Lide |first= David R. |year= 2008 |publisher= [[CRC Press]] |isbn= 978-0-8493-0488-0 |pages=3–84}}</ref> 1-Бутин терминал алкиндерге тән реакцияларға қатысады, мысалы [[алкин метатезисі]],<ref>{{cite journal |doi=10.1021/ja0379868|title=Highly Active Trialkoxymolybdenum(VI) Alkylidyne Catalysts Synthesized by a Reductive Recycle Strategy|year=2004|last1=Zhang|first1=Wei|last2=Kraft|first2=Stefan|last3=Moore|first3=Jeffrey S.|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=126|issue=1|pages=329–335|pmid=14709099}}</ref> гидрлену, [[формальдегид]]пен конденсация. Оның [[жану жылуы]]на негізделгенде, ол өз изомері [[2-бутин|2-бутинге]] қарағанда сәл тұрақтырақ.<ref>{{cite journal |doi=10.6028/jres.046.015|title=Heats of combustion, formation, and insomerization of ten C4 hydrocarbons|year=1951|last1=Prosen|first1=E.J.|last2=Maron|first2=F.W.|last3=Rossini|first3=F.D.|journal=Journal of Research of the National Bureau of Standards|volume=46|issue=2|page=106|doi-access=free}}</ref> 1-Бутиннің жануы [[пропаргил]] радикалдарын түзеді, олар [[күйе]] мен [[Полициклді ароматты көмірсутектер|полициклді ароматты көмірсутектердің]] түзілуінің бастамашысы болып табылады, себебі пропаргил радикалдары қарапайым [[ароматты сақина]]ларды түзе алады. Сондықтан 1-бутиннің отын ретінде қолданылуы шығарындылар тұрғысынан экологиялық алаңдаушылық тудырады.<ref>{{cite journal |last1=Lu |first1=Haitao |last2=Dong |first2=Shijun |last3=Liu |first3=Fuqiang |last4=Nagaraja |first4=Shashank S. |last5=Lindblade |first5=Nathan |last6=Turner |first6=Mattias A. |last7=Mathieu |first7=Olivier |last8=Petersen |first8=Eric L. |last9=Vilchez |first9=Jesús Caravaca |last10=Heufer |first10=Karl Alexander |last11=Xu |first11=Gang |last12=Sarathy |first12=S. Mani |last13=Curran |first13=Henry J. |title=A wide-range experimental and kinetic modeling study of the pyrolysis and oxidation of 1-butyne |journal=Proceedings of the Combustion Institute |date=1 January 2023 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1540748922004357 |volume=39 |issue=1 |pages=355–364 |doi=10.1016/j.proci.2022.09.044}}</ref> 1-Бутин қанықпаған C₄ мұнай фракцияларында кездеседі және өнеркәсіптік гидротазарту процесі кезінде [[1-Бутен]] алу үшін бөлініп алынады. 1-Бутен төмен тығыздықты полиэтилен және полибутилен өндіруде қолданылады. [[Дистилляция]] қайнау температуралары ұқсас болғандықтан тиімсіз, сондықтан 1-бутин каталитикалық гидрлену арқылы жойылады.<ref>{{cite journal |last1=García Colli |first1=G. |last2=Alves |first2=J. A. |last3=Martínez |first3=O. M. |last4=Barreto |first4=G. F. |title=Application of a catalytic membrane reactor to the selective hydrogenation of 1-Butyne |journal=Chemical Engineering and Processing - Process Intensification |date=1 August 2019 |volume=142 |pages=107518 |doi=10.1016/j.cep.2019.04.018}}</ref> Әдетте [[катализатор]] ретінде [[палладий]] қолданылады, ол сұйық көмірсутек пен сутек газы қатысында 20–60 °C температурада және 10 барға дейінгі қысымда жұмыс істейді.<ref>{{cite journal |last1=Alves |first1=J. A. |last2=Bressa |first2=S. P. |last3=Martínez |first3=O. M. |last4=Barreto |first4=G. F. |title=Kinetic study of the liquid-phase hydrogenation of 1-butyne over a commercial palladium/alumina catalyst |journal=Chemical Engineering Journal |date=15 January 2007 |volume=125 |issue=3 |pages=131–138 |doi=10.1016/j.cej.2006.08.006 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1385894706003226}} </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Көмірсутектер}} [[Санат:Алкиндер]] [[Санат:Газдар]] 5y28oj5gbbdn8cfvokyzyae0strf2zb 14 779531 3589395 3587797 2026-04-21T22:55:44Z Kasymov 10777 «[[Санат:2025 жылдағы елдер|2025 жылдағы елдер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589395 wikitext text/x-wiki [[Санат:2025 жылдағы елдер]] lznpvvnsgsuykkdbd0puqvpzvlns3i2 3589396 3589395 2026-04-21T22:56:08Z Kasymov 10777 «[[Санат:2025 жылдағы Азия|2025 жылдағы Азия]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589396 wikitext text/x-wiki [[Санат:2025 жылдағы елдер]] [[Санат:2025 жылдағы Азия]] 0zr6xw2x6qagujbkftscfprz51my212 14 779535 3589397 3587829 2026-04-21T22:57:28Z Kasymov 10777 «[[Санат:Каспий теңізі|Каспий теңізі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589397 wikitext text/x-wiki [[Санат:Каспий теңізі]] pb07zc1rqee8jhuksk8cwm00l77iw11 0 779541 3589352 3588773 2026-04-21T18:59:50Z Tuttiorchestra687 173049 3589352 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Маралжан Мырзақұлова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова |Толық аты = |Туған күні = 20.07.1974 |Туған жері = {{туғанжері|Астана|Астанада}} |Қайтыс болған күні = 08.04.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} |Белсенділік жылдары = 2001–2025 |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], домбырашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = [[Мәдениет саласының үздігі]] |Сайты = [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Қаллеки театрдың ресми сайты] |Commons = }} '''Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова''' ([[20 шілде]] [[1974 жыл|1974]], [[Астана]] – [[8 сәуір]] [[2025 жыл|2025]], [[Астана]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[домбыра]]шы, [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|қазақ халық аспаптар оркестрінің]] негізін қалаушысы, [[оқыту]]шы, халықаралық байқаулардың лауреаты, [[Мәдениет саласының үздігі]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы|url=https://kaztheatre.kz/collective/мырзакулова-маралжан-қазыбекқызы/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Білімі == 1982–1987 жылдары [[Астана]] қаласы әкімдігінің Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебінің МКҚК-нің түлегі. Атақты оқытушы, [[домбыра]]шы, «[[Балдәурен оркестрі]]н<nowiki/>» оркестрінің жетекшісі [[Керейбаева Күляш Орынбекқызы]]ның төл шәкірті болған.<ref name=":1">{{Cite web|title=Музыкалық мектеп|url=https://dmsh2.edu.kz/myrza%D2%9B%D2%B1lova-maralzhan-%D2%9Bazybek%D2%9Byzy/|accessdate=20.04.2026}}</ref> Күляш Орынбекқызы шәкіртіне тек [[Домбыра|домбыра аспабын]] ғана емес, сондай-ақ [[мандолина]], [[домра-прима]], [[шертер]], [[бас домбыра]], [[шаңқобыз]] сынды бірнеше [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспаптарда]] ойнауды үйретті.<ref name=":2">{{Cite web|title=Қаллеки театр ансамбльі|url=https://el.kz/alleke_teatry_ansamblmen_toly-ty_40687/|accessdate=20.04.2026}}</ref> 1992 жылы [[Ақмола|Ақмоладағы]] музыкалық училищеде (қазіргі Біржан сал атындағы музыкалық колледжі) домбырадан [[Айсұлу Бекмағанбетовада]] және дирижёрліктен [[Сазгер|композитор]] [[Мұхаметқали Тінәлин|Мұхаметқали Тінәлиннен]] білім алады.<ref name=":2" /> 1996 жылы [[Алматы]] қаласындағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияға «Домбыра» мамандығы бойынша профессор [[Біләл Ысқақовтың]] сыныбында және «Дирижёрлеу» кафедрасында дирижёр [[Анвар Нүсіпбаевтың]] сыныбында оқиды.<ref name=":0" /> 1999 жылы Қазақ ұлттық музыка академиясына (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы өнер университеті]], [[Қазақ ұлттық өнер университеті|ҚазҰӨУ]]-ға) ауысып, оны 2001 жылы бітірді. «Оркестр әртісі»; «Қазақ халық аспаптар оркестрінің дирижëрі»; «Концерттік орындаушы»; «Оқытушы» деген біліктілерді алды.<ref name=":0" /> == Мансабы және шығармашылық қызметі == * 2001 – 2025 жылдар аралығында [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ Ұлттық музыкалық драма театрының РМҚК]]-ның бас дирижëрі қызметін атқарды.<ref name=":0" /> * 2001 жылдың қыркүйек айынан бастап Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында композиция және оркестрлік дирижëрлеу кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар колледждегі қазақ халық аспаптар оркестрінде жетекшілік етті.<ref name=":1" /> * 2021 жылдың 1 ақпанында Маралжан Мырзақұлова театрда халық аспаптар [[Ансамбль|ансамбльін]] ұйымдастырып, оның көркемдік жетекшісі және дирижëрі болды және аз уақыт ішінде ансамбль жоғары кәсіби ұжым ретінде қалыптасып, [[театр]] [[Актёр|актëрлерімен]] тығыз шығармашылық байланыс орнатты.<ref name=":0" /> * 2021 жылдың 2 маусымында Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльінің тұсаукесер концерті өтті.<ref name=":1" /> * 2022 жылы қазан айында Қазақстан Республикасы мәдиениет және спорт министрлігі жарлығымен Мырзақұловаға «Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісі берілді. Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен театрда бірнеше ірі қойылымдар жүзеге асырылды, оның ішінде: * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Баян Сұлу – Қозы Көрп]]<nowiki/>[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|еш]]<nowiki/>» музыкалық драмасы (қоюшы режиссер – [[Гүлназ Балпейісова]], [[Сазгер|композитор]] – [[Олег Синкин]]). 2023 жылы [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Бішкек]] астанасында өткен «ART – ORDO – 2023» халықаралық театр фестивальінде Гран-при жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{Cite web|title=Әдеби портал|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/baian-sulu-qozy-korpes-spektakli-art-ordo-2023-xalyqaralyq-teatr-festivalinen-gran-pri-zuldesimen-oraldy__24972|accessdate=20.04.2020}}</ref> * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «[[Айман-Шолпан]]<nowiki/>» музыкалық комедиясының жаңа заманауи нұсқасы (қоюшы режиссері әрі композиторы – [[Олжас Жақыпбек]], [[Хореография|хореографы]] – [[Шырын Мұстафина]]).<ref>{{Cite web|title=Айман-Шолпан|url=https://madeniportal.kz/theatre/qalleki-teatry-aiman-solpan-qoiylymyn-zanasa-formatta-usynady1|accessdate=20.04.2026}}</ref> Сондай-ақ ансамбльдің сүйемелдеуімен «Үйлену» музыкалық комедиясы (режиссері – Нұрлан Жұманиязов, композиторы – Серікжан Әбдінұров)<ref>{{Cite web|title=Спектакль Үйлену|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/үйлену/|accessdate=20.04.2026}}</ref>«Кеш» драмасы (режиссері – Болат Ұзақов)<ref>{{Cite web|title=Кеш спектакль|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/кеш/|accessdate=20.04.2026}}</ref> және басқа да спектакльдер көрсетілді. Маралжан Мырзақұлова театрдың концерттік бағдарламаларын да жетекшілік етті. Олар «Әз Наурыз келгенде...»; «Күзгі сезім»; «Татулық – ел тірегі»; «Ғажапқа толы әуен» және т.б).<ref>{{Cite web|title=Көңілдің көктем әуені|url=https://admin.egemen.kz/article/360738-konhildinh-koktem-aueni|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт сезім|url=https://24.kz/ru/tv-projects/novosti-kultury/567871-kontsert-k-zgi-sezim-provjol-teatr-imeni-k-kuanyshbaeva-kultura|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Татулық ел тірегі|url=https://ticketon.kz/event/tatulyk-el-tiregi|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref name=":3" /> == Репертуары == Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен орындалған негізгі шығармалар қазақ халық музыкасы мен [[Күй|күйлерінен]], [[Классикалық музыка|классикалық]] және заманауи композиторлардың туындыларынан тұрады. Ансамбль репертуарында: [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері («[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»; «[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]<nowiki/>»; «[[Адай күйі|Адай]]<nowiki/>»; «[[Серпер (күй)|Серпер]]<nowiki/>»; «Машина»; «Сарыкөл самар» және басқалары); [[Мұхаметқали Тінәлиннің]] «Тау ішінде»; Халық күйі «[[Ақсақ құлан]]<nowiki/>»; [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиевтің]] «Махамбет»; «Сарыжайлау» әні, сөзі [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|М.Мақатаевтікі]]; Мұрат Бердіғұловтың «Шахристан»; «Ақсауыт» күйлері; [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]] әні «[[Көзімнің қарасы...|Көзімнің қарасы]]<nowiki/>»; Темірлан Шөкеновтың «Нұр Ақжелең»; Сахы Нұрболаттың «Асыл мұра»; «Өрлеу»; Ришар Гальяноның «Танго для Клода»; Андрей Петровтың «[[Берегись автомобиля]]<nowiki/>» [[Кино|киносынан]] [[вальс]]; Жорж Бизенің «Кармен» [[Опера (музыка)|операсынан]] прелюдиясы (увертюра) және т.б. Ансамбль қазақ халық әндері мен күйлерін, әлемдік музыканың үздік туындыларын, сирек орындалатын шығармалар мен заманауи композицияларды орындады.<ref name=":3">{{Cite web|title=Ғажапқа толы әуен|url=https://rolld.ru/event/azhap-a-toly-uen|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ театры коллектив|url=https://kaztheatre.kz/collective/халық-аспаптар-оркестрі/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Байқаулар және фестиваль == * 1999 жылы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының жастар симфониялық оркестрі дирижёрлері байқауының лауреаты (Алматы) * 2000 жылы "Домбыра" номинациясы бойынша "Шабыт" III Халықаралық шығармашыл жастар фестивальінің лауреаты (Астана) * 2001 ж. — Шамғон Қажығалиев атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Орал) * 2004 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Алматы) * 2008 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Халықаралық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Астана) * 2011 ж. — Боздақ Рзаханов атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Ақтау)<ref>{{Cite web|title=Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/|accessdate=20.04.2026}}</ref> * 2016 жылы 29 маусымда "Москва встречает друзей" (Мәскеу достарды күтіп алады) дирижëр Владимир Спиваковтың Халықаралық қайырымдылық қорының 13-фестивальінде Ресейде "Коломенское" мұражай-қорығында "Ақ сиса" халық аспаптар ансамбльі орындауында Е.Нұрымбетовтың "Струны столетий" (Ғасырлар сазы) және Құрманғазы Сағырбайұлының күйі "Балбырауын" шығармалары шырқалды. Жетекшілері Маралжан Мырзақұлова және оның жұбайы дирижëр Ерлан Бейсембаев.<ref>{{Cite web|title=Коломенское фестиваль|url=https://spivakov.ru/wp-content/uploads/2015/12/29-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.pdf|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Қайтыс болуы == 2025 жылы 8 сәуірде 50 жасында дүниеден өтті.<ref>{{Cite web|title=Мәдениет саласының үздігі өмірден өтті|url=https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижёрлері]] [[Санат:2025 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Қазақстан әйел дирижёрлері]] [[Санат:1974 жылы туғандар]] int6paznqbez5qtgwovx8uxwmaf8p1b 3589355 3589352 2026-04-21T19:03:17Z Tuttiorchestra687 173049 3589355 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Маралжан Мырзақұлова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова |Толық аты = |Туған күні = 20.07.1974 |Туған жері = {{туғанжері|Астана|Астанада}} |Қайтыс болған күні = 08.04.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} |Белсенділік жылдары = 2001–2025 |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], домбырашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = [[Мәдениет саласының үздігі]] |Сайты = [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Қаллеки театрдың ресми сайты] |Commons = }} '''Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова''' ([[20 шілде]] [[1974 жыл|1974]], [[Астана]] – [[8 сәуір]] [[2025 жыл|2025]], [[Астана]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[домбыра]]шы, [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|қазақ халық аспаптар оркестрінің]] негізін қалаушысы, [[оқыту]]шы, халықаралық байқаулардың лауреаты, [[Мәдениет саласының үздігі]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы|url=https://kaztheatre.kz/collective/мырзакулова-маралжан-қазыбекқызы/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Білімі == 1982–1987 жылдары [[Астана]] қаласы әкімдігінің Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебінің МКҚК-нің түлегі. Атақты оқытушы, [[домбыра]]шы, «[[Балдәурен оркестрі]]н<nowiki/>» оркестрінің жетекшісі [[Керейбаева Күляш Орынбекқызы]]ның төл шәкірті болған.<ref name=":1">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы - Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебі|url=https://dmsh2.edu.kz/myrza%D2%9B%D2%B1lova-maralzhan-%D2%9Bazybek%D2%9Byzy/|accessdate=20.04.2026}}</ref> Күляш Орынбекқызы шәкіртіне тек [[Домбыра|домбыра аспабын]] ғана емес, сондай-ақ [[мандолина]], [[домра-прима]], [[шертер]], [[бас домбыра]], [[шаңқобыз]] сынды бірнеше [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспаптарда]] ойнауды үйретті.<ref name=":2">{{Cite web|title=Қаллеки театр ансамбльі|url=https://el.kz/alleke_teatry_ansamblmen_toly-ty_40687/|accessdate=20.04.2026}}</ref> 1992 жылы [[Ақмола|Ақмоладағы]] музыкалық училищеде (қазіргі Біржан сал атындағы музыкалық колледжі) домбырадан [[Айсұлу Бекмағанбетовада]] және дирижёрліктен [[Сазгер|композитор]] [[Мұхаметқали Тінәлин|Мұхаметқали Тінәлиннен]] білім алады.<ref name=":2" /> 1996 жылы [[Алматы]] қаласындағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияға «Домбыра» мамандығы бойынша профессор [[Біләл Ысқақовтың]] сыныбында және «Дирижёрлеу» кафедрасында дирижёр [[Анвар Нүсіпбаевтың]] сыныбында оқиды.<ref name=":0" /> 1999 жылы Қазақ ұлттық музыка академиясына (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы өнер университеті]], [[Қазақ ұлттық өнер университеті|ҚазҰӨУ]]-ға) ауысып, оны 2001 жылы бітірді. «Оркестр әртісі»; «Қазақ халық аспаптар оркестрінің дирижëрі»; «Концерттік орындаушы»; «Оқытушы» деген біліктілерді алды.<ref name=":0" /> == Мансабы және шығармашылық қызметі == * 2001 – 2025 жылдар аралығында [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ Ұлттық музыкалық драма театрының РМҚК]]-ның бас дирижëрі қызметін атқарды.<ref name=":0" /> * 2001 жылдың қыркүйек айынан бастап Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында композиция және оркестрлік дирижëрлеу кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар колледждегі қазақ халық аспаптар оркестрінде жетекшілік етті.<ref name=":1" /> * 2021 жылдың 1 ақпанында Маралжан Мырзақұлова театрда халық аспаптар [[Ансамбль|ансамбльін]] ұйымдастырып, оның көркемдік жетекшісі және дирижëрі болды және аз уақыт ішінде ансамбль жоғары кәсіби ұжым ретінде қалыптасып, [[театр]] [[Актёр|актëрлерімен]] тығыз шығармашылық байланыс орнатты.<ref name=":0" /> * 2021 жылдың 2 маусымында Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльінің тұсаукесер концерті өтті.<ref name=":1" /> * 2022 жылы қазан айында Қазақстан Республикасы мәдиениет және спорт министрлігі жарлығымен Мырзақұловаға «Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісі берілді. Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен театрда бірнеше ірі қойылымдар жүзеге асырылды, оның ішінде: * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Баян Сұлу – Қозы Көрп]]<nowiki/>[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|еш]]<nowiki/>» музыкалық драмасы (қоюшы режиссер – [[Гүлназ Балпейісова]], [[Сазгер|композитор]] – [[Олег Синкин]]). 2023 жылы [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Бішкек]] астанасында өткен «ART – ORDO – 2023» халықаралық театр фестивальінде Гран-при жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{Cite web|title=«Баян сұлу - Қозы көрпеш» спектаклі «АРТ ОРДО – 2023» халықаралық театр фестивалінен гран-при жүлдесімен оралды|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/baian-sulu-qozy-korpes-spektakli-art-ordo-2023-xalyqaralyq-teatr-festivalinen-gran-pri-zuldesimen-oraldy__24972|accessdate=20.04.2020}}</ref> * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «[[Айман-Шолпан]]<nowiki/>» музыкалық комедиясының жаңа заманауи нұсқасы (қоюшы режиссері әрі композиторы – [[Олжас Жақыпбек]], [[Хореография|хореографы]] – [[Шырын Мұстафина]]).<ref>{{Cite web|title=Қаллеки театры «Айман-Шолпан» қойылымын жаңаша форматта ұсынады|url=https://madeniportal.kz/theatre/qalleki-teatry-aiman-solpan-qoiylymyn-zanasa-formatta-usynady1|accessdate=20.04.2026}}</ref> Сондай-ақ ансамбльдің сүйемелдеуімен «Үйлену» музыкалық комедиясы (режиссері – Нұрлан Жұманиязов, композиторы – Серікжан Әбдінұров)<ref>{{Cite web|title=Спектакль Үйлену|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/үйлену/|accessdate=20.04.2026}}</ref>«Кеш» драмасы (режиссері – Болат Ұзақов)<ref>{{Cite web|title=Кеш спектакль|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/кеш/|accessdate=20.04.2026}}</ref> және басқа да спектакльдер көрсетілді. Маралжан Мырзақұлова театрдың концерттік бағдарламаларын да жетекшілік етті. Олар «Әз Наурыз келгенде...»; «Күзгі сезім»; «Татулық – ел тірегі»; «Ғажапқа толы әуен» және т.б).<ref>{{Cite web|title=Көңілдің көктем әуені|url=https://admin.egemen.kz/article/360738-konhildinh-koktem-aueni|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт сезім|url=https://24.kz/ru/tv-projects/novosti-kultury/567871-kontsert-k-zgi-sezim-provjol-teatr-imeni-k-kuanyshbaeva-kultura|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Татулық ел тірегі|url=https://ticketon.kz/event/tatulyk-el-tiregi|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref name=":3" /> == Репертуары == Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен орындалған негізгі шығармалар қазақ халық музыкасы мен [[Күй|күйлерінен]], [[Классикалық музыка|классикалық]] және заманауи композиторлардың туындыларынан тұрады. Ансамбль репертуарында: [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері («[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»; «[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]<nowiki/>»; «[[Адай күйі|Адай]]<nowiki/>»; «[[Серпер (күй)|Серпер]]<nowiki/>»; «Машина»; «Сарыкөл самар» және басқалары); [[Мұхаметқали Тінәлиннің]] «Тау ішінде»; Халық күйі «[[Ақсақ құлан]]<nowiki/>»; [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиевтің]] «Махамбет»; «Сарыжайлау» әні, сөзі [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|М.Мақатаевтікі]]; Мұрат Бердіғұловтың «Шахристан»; «Ақсауыт» күйлері; [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]] әні «[[Көзімнің қарасы...|Көзімнің қарасы]]<nowiki/>»; Темірлан Шөкеновтың «Нұр Ақжелең»; Сахы Нұрболаттың «Асыл мұра»; «Өрлеу»; Ришар Гальяноның «Танго для Клода»; Андрей Петровтың «[[Берегись автомобиля]]<nowiki/>» [[Кино|киносынан]] [[вальс]]; Жорж Бизенің «Кармен» [[Опера (музыка)|операсынан]] прелюдиясы (увертюра) және т.б. Ансамбль қазақ халық әндері мен күйлерін, әлемдік музыканың үздік туындыларын, сирек орындалатын шығармалар мен заманауи композицияларды орындады.<ref name=":3">{{Cite web|title=Ғажапқа толы әуен|url=https://rolld.ru/event/azhap-a-toly-uen|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ театры коллектив|url=https://kaztheatre.kz/collective/халық-аспаптар-оркестрі/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Байқаулар және фестиваль == * 1999 жылы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының жастар симфониялық оркестрі дирижёрлері байқауының лауреаты (Алматы) * 2000 жылы "Домбыра" номинациясы бойынша "Шабыт" III Халықаралық шығармашыл жастар фестивальінің лауреаты (Астана) * 2001 ж. — Шамғон Қажығалиев атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Орал) * 2004 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Алматы) * 2008 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Халықаралық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Астана) * 2011 ж. — Боздақ Рзаханов атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Ақтау)<ref>{{Cite web|title=Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/|accessdate=20.04.2026}}</ref> * 2016 жылы 29 маусымда "Москва встречает друзей" (Мәскеу достарды күтіп алады) дирижëр Владимир Спиваковтың Халықаралық қайырымдылық қорының 13-фестивальінде Ресейде "Коломенское" мұражай-қорығында "Ақ сиса" халық аспаптар ансамбльі орындауында Е.Нұрымбетовтың "Струны столетий" (Ғасырлар сазы) және Құрманғазы Сағырбайұлының күйі "Балбырауын" шығармалары шырқалды. Жетекшілері Маралжан Мырзақұлова және оның жұбайы дирижëр Ерлан Бейсембаев.<ref>{{Cite web|title=Коломенское фестиваль|url=https://spivakov.ru/wp-content/uploads/2015/12/29-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.pdf|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Қайтыс болуы == 2025 жылы 8 сәуірде 50 жасында дүниеден өтті.<ref>{{Cite web|title=Мәдениет саласының үздігі өмірден өтті|url=https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижёрлері]] [[Санат:2025 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Қазақстан әйел дирижёрлері]] [[Санат:1974 жылы туғандар]] gqvgochtwh9whwwzg74vod1nbnm6i34 3589362 3589355 2026-04-21T19:12:55Z Tuttiorchestra687 173049 3589362 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Маралжан Мырзақұлова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова |Толық аты = |Туған күні = 20.07.1974 |Туған жері = {{туғанжері|Астана|Астанада}} |Қайтыс болған күні = 08.04.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} |Белсенділік жылдары = 2001–2025 |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], домбырашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = [[Мәдениет саласының үздігі]] |Сайты = [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Қаллеки театрдың ресми сайты] |Commons = }} '''Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова''' ([[20 шілде]] [[1974 жыл|1974]], [[Астана]] – [[8 сәуір]] [[2025 жыл|2025]], [[Астана]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[домбыра]]шы, [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|қазақ халық аспаптар оркестрінің]] негізін қалаушысы, [[оқыту]]шы, халықаралық байқаулардың лауреаты, [[Мәдениет саласының үздігі]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы|url=https://kaztheatre.kz/collective/мырзакулова-маралжан-қазыбекқызы/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Білімі == 1982–1987 жылдары [[Астана]] қаласы әкімдігінің Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебінің МКҚК-нің түлегі. Атақты оқытушы, [[домбыра]]шы, «[[Балдәурен оркестрі]]н<nowiki/>» оркестрінің жетекшісі [[Керейбаева Күляш Орынбекқызы]]ның төл шәкірті болған.<ref name=":1">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы - Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебі|url=https://dmsh2.edu.kz/myrza%D2%9B%D2%B1lova-maralzhan-%D2%9Bazybek%D2%9Byzy/|accessdate=20.04.2026}}</ref> Күляш Орынбекқызы шәкіртіне тек [[Домбыра|домбыра аспабын]] ғана емес, сондай-ақ [[мандолина]], [[домра-прима]], [[шертер]], [[бас домбыра]], [[шаңқобыз]] сынды бірнеше [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспаптарда]] ойнауды үйретті.<ref name=":2">{{Cite web|title=Қаллеки театр ансамбльі|url=https://el.kz/alleke_teatry_ansamblmen_toly-ty_40687/|accessdate=20.04.2026}}</ref> 1992 жылы [[Ақмола|Ақмоладағы]] музыкалық училищеде (қазіргі Біржан сал атындағы музыкалық колледжі) домбырадан [[Айсұлу Бекмағанбетовада]] және дирижёрліктен [[Сазгер|композитор]] [[Мұхаметқали Тінәлин|Мұхаметқали Тінәлиннен]] білім алады.<ref name=":2" /> 1996 жылы [[Алматы]] қаласындағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияға «Домбыра» мамандығы бойынша профессор [[Біләл Ысқақовтың]] сыныбында және «Дирижёрлеу» кафедрасында дирижёр [[Анвар Нүсіпбаевтың]] сыныбында оқиды.<ref name=":0" /> 1999 жылы Қазақ ұлттық музыка академиясына (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы өнер университеті]], [[Қазақ ұлттық өнер университеті|ҚазҰӨУ]]-ға) ауысып, оны 2001 жылы бітірді. «Оркестр әртісі»; «Қазақ халық аспаптар оркестрінің дирижëрі»; «Концерттік орындаушы»; «Оқытушы» деген біліктілерді алды.<ref name=":0" /> == Мансабы және шығармашылық қызметі == * 2001 – 2025 жылдар аралығында [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ Ұлттық музыкалық драма театрының РМҚК]]-ның бас дирижëрі қызметін атқарды.<ref name=":0" /> * 2001 жылдың қыркүйек айынан бастап Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында композиция және оркестрлік дирижëрлеу кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар колледждегі қазақ халық аспаптар оркестрінде жетекшілік етті.<ref name=":1" /> * 2021 жылдың 1 ақпанында Маралжан Мырзақұлова театрда халық аспаптар [[Ансамбль|ансамбльін]] ұйымдастырып, оның көркемдік жетекшісі және дирижëрі болды және аз уақыт ішінде ансамбль жоғары кәсіби ұжым ретінде қалыптасып, [[театр]] [[Актёр|актëрлерімен]] тығыз шығармашылық байланыс орнатты.<ref name=":0" /> * 2021 жылдың 2 маусымында Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльінің тұсаукесер концерті өтті.<ref name=":1" /> * 2022 жылы қазан айында Қазақстан Республикасы мәдениет және спорт министрлігі жарлығымен Мырзақұловаға «[[Мәдениет саласының үздігі]]<nowiki/>» төсбелгісі берілді. Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен театрда бірнеше ірі қойылымдар жүзеге асырылды, оның ішінде: * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Баян Сұлу – Қозы Көрп]]<nowiki/>[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|еш]]<nowiki/>» музыкалық драмасы (қоюшы режиссер – [[Гүлназ Балпейісова]], [[Сазгер|композитор]] – [[Олег Синкин]]). 2023 жылы [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Бішкек]] астанасында өткен «ART – ORDO – 2023» халықаралық театр фестивальінде Гран-при жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{Cite web|title=«Баян сұлу - Қозы көрпеш» спектаклі «АРТ ОРДО – 2023» халықаралық театр фестивалінен гран-при жүлдесімен оралды|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/baian-sulu-qozy-korpes-spektakli-art-ordo-2023-xalyqaralyq-teatr-festivalinen-gran-pri-zuldesimen-oraldy__24972|accessdate=20.04.2020}}</ref> * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «[[Айман-Шолпан]]<nowiki/>» музыкалық комедиясының жаңа заманауи нұсқасы (қоюшы режиссері әрі композиторы – [[Олжас Жақыпбек]], [[Хореография|хореографы]] – [[Шырын Мұстафина]]).<ref>{{Cite web|title=Қаллеки театры «Айман-Шолпан» қойылымын жаңаша форматта ұсынады|url=https://madeniportal.kz/theatre/qalleki-teatry-aiman-solpan-qoiylymyn-zanasa-formatta-usynady1|accessdate=20.04.2026}}</ref> Сондай-ақ ансамбльдің сүйемелдеуімен «Үйлену» музыкалық комедиясы (режиссері – Нұрлан Жұманиязов, композиторы – Серікжан Әбдінұров)<ref>{{Cite web|title=Спектакль Үйлену|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/үйлену/|accessdate=20.04.2026}}</ref>«Кеш» драмасы (режиссері – Болат Ұзақов)<ref>{{Cite web|title=Кеш спектакль|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/кеш/|accessdate=20.04.2026}}</ref> және басқа да спектакльдер көрсетілді. Маралжан Мырзақұлова театрдың концерттік бағдарламаларын да жетекшілік етті. Олар «Әз Наурыз келгенде...»; «Күзгі сезім»; «Татулық – ел тірегі»; «Ғажапқа толы әуен» және т.б).<ref>{{Cite web|title=Көңілдің көктем әуені|url=https://admin.egemen.kz/article/360738-konhildinh-koktem-aueni|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт сезім|url=https://24.kz/ru/tv-projects/novosti-kultury/567871-kontsert-k-zgi-sezim-provjol-teatr-imeni-k-kuanyshbaeva-kultura|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Татулық ел тірегі|url=https://ticketon.kz/event/tatulyk-el-tiregi|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref name=":3" /> == Репертуары == Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен орындалған негізгі шығармалар қазақ халық музыкасы мен [[Күй|күйлерінен]], [[Классикалық музыка|классикалық]] және заманауи композиторлардың туындыларынан тұрады. Ансамбль репертуарында: [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері («[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»; «[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]<nowiki/>»; «[[Адай күйі|Адай]]<nowiki/>»; «[[Серпер (күй)|Серпер]]<nowiki/>»; «Машина»; «Сарыкөл самар» және басқалары); [[Мұхаметқали Тінәлиннің]] «Тау ішінде»; Халық күйі «[[Ақсақ құлан]]<nowiki/>»; [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиевтің]] «Махамбет»; «Сарыжайлау» әні, сөзі [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|М.Мақатаевтікі]]; Мұрат Бердіғұловтың «Шахристан»; «Ақсауыт» күйлері; [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]] әні «[[Көзімнің қарасы...|Көзімнің қарасы]]<nowiki/>»; Темірлан Шөкеновтың «Нұр Ақжелең»; Сахы Нұрболаттың «Асыл мұра»; «Өрлеу»; Ришар Гальяноның «Танго для Клода»; Андрей Петровтың «[[Берегись автомобиля]]<nowiki/>» [[Кино|киносынан]] [[вальс]]; Жорж Бизенің «Кармен» [[Опера (музыка)|операсынан]] прелюдиясы (увертюра) және т.б. Ансамбль қазақ халық әндері мен күйлерін, әлемдік музыканың үздік туындыларын, сирек орындалатын шығармалар мен заманауи композицияларды орындады.<ref name=":3">{{Cite web|title=Ғажапқа толы әуен|url=https://rolld.ru/event/azhap-a-toly-uen|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ театры коллектив|url=https://kaztheatre.kz/collective/халық-аспаптар-оркестрі/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Байқаулар және фестиваль == * 1999 жылы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының жастар симфониялық оркестрі дирижёрлері байқауының лауреаты (Алматы) * 2000 жылы "Домбыра" номинациясы бойынша "Шабыт" III Халықаралық шығармашыл жастар фестивальінің лауреаты (Астана) * 2001 ж. — Шамғон Қажығалиев атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Орал) * 2004 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Алматы) * 2008 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Халықаралық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Астана) * 2011 ж. — Боздақ Рзаханов атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Ақтау)<ref>{{Cite web|title=Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/|accessdate=20.04.2026}}</ref> * 2016 жылы 29 маусымда "Москва встречает друзей" (Мәскеу достарды күтіп алады) дирижëр Владимир Спиваковтың Халықаралық қайырымдылық қорының 13-фестивальінде Ресейде "Коломенское" мұражай-қорығында "Ақ сиса" халық аспаптар ансамбльі орындауында Е.Нұрымбетовтың "Струны столетий" (Ғасырлар сазы) және Құрманғазы Сағырбайұлының күйі "Балбырауын" шығармалары шырқалды. Жетекшілері Маралжан Мырзақұлова және оның жұбайы дирижëр Ерлан Бейсембаев.<ref>{{Cite web|title=Коломенское фестиваль|url=https://spivakov.ru/wp-content/uploads/2015/12/29-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.pdf|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Қайтыс болуы == 2025 жылы 8 сәуірде 50 жасында дүниеден өтті.<ref>{{Cite web|title=Мәдениет саласының үздігі өмірден өтті|url=https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижёрлері]] [[Санат:2025 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Қазақстан әйел дирижёрлері]] [[Санат:1974 жылы туғандар]] 446dn5ud0eyh9ttrtd42xv3we6bjp4i 3589384 3589362 2026-04-21T22:23:27Z Tuttiorchestra687 173049 3589384 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Маралжан Мырзақұлова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова |Толық аты = |Туған күні = 20.07.1974 |Туған жері = {{туғанжері|Астана|Астанада}} |Қайтыс болған күні = 08.04.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} |Белсенділік жылдары = 2001–2025 |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], домбырашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = [[Мәдениет саласының үздігі]] |Сайты = [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Қаллеки театрдың ресми сайты] |Commons = }} '''Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова''' ([[20 шілде]] [[1974 жыл|1974]], [[Астана]] – [[8 сәуір]] [[2025 жыл|2025]], [[Астана]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[домбыра]]шы, [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|қазақ халық аспаптар оркестрінің]] негізін қалаушысы, [[оқыту]]шы, халықаралық байқаулардың лауреаты, [[Мәдениет саласының үздігі]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы|url=https://kaztheatre.kz/collective/мырзакулова-маралжан-қазыбекқызы/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Білімі == 1982–1987 жылдары [[Астана]] қаласы әкімдігінің Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебінің МКҚК-нің түлегі. Атақты оқытушы, [[домбыра]]шы, «[[Балдәурен оркестрі]]н<nowiki/>» оркестрінің жетекшісі [[Керейбаева Күляш Орынбекқызы]]ның төл шәкірті болған.<ref name=":1">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы - Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебі|url=https://dmsh2.edu.kz/myrza%D2%9B%D2%B1lova-maralzhan-%D2%9Bazybek%D2%9Byzy/|accessdate=20.04.2026}}</ref> Күляш Орынбекқызы шәкіртіне тек [[Домбыра|домбыра аспабын]] ғана емес, сондай-ақ [[мандолина]], [[домра-прима]], [[шертер]], [[бас домбыра]], [[шаңқобыз]] сынды бірнеше [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспаптарда]] ойнауды үйретті.<ref name=":2">{{Cite web|title=Қаллеки театр ансамбльі|url=https://el.kz/alleke_teatry_ansamblmen_toly-ty_40687/|accessdate=20.04.2026}}</ref> 1992 жылы [[Ақмола|Ақмоладағы]] музыкалық училищеде (қазіргі Біржан сал атындағы музыкалық колледжі) домбырадан [[Айсұлу Бекмағанбетовада]] және дирижёрліктен [[Сазгер|композитор]] [[Мұхаметқали Тінәлин|Мұхаметқали Тінәлиннен]] білім алады.<ref name=":2" /> 1996 жылы [[Алматы]] қаласындағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияға «Домбыра» мамандығы бойынша профессор [[Біләл Ысқақовтың]] сыныбында және «Дирижёрлеу» кафедрасында дирижёр Анвар Ізбасарұлы Нүсіппаевтың сыныбында оқиды.<ref name=":0" /> 1999 жылы Қазақ ұлттық музыка академиясына (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы өнер университеті]], [[Қазақ ұлттық өнер университеті|ҚазҰӨУ]]-ға) ауысып, оны 2001 жылы бітірді. «Оркестр әртісі»; «Қазақ халық аспаптар оркестрінің дирижëрі»; «Концерттік орындаушы»; «Оқытушы» деген біліктілерді алды.<ref name=":0" /> == Мансабы және шығармашылық қызметі == * 2001 – 2025 жылдар аралығында [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ Ұлттық музыкалық драма театрының РМҚК]]-ның бас дирижëрі қызметін атқарды.<ref name=":0" /> * 2001 жылдың қыркүйек айынан бастап Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында композиция және оркестрлік дирижëрлеу кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар колледждегі қазақ халық аспаптар оркестрінде жетекшілік етті.<ref name=":1" /> * 2021 жылдың 1 ақпанында Маралжан Мырзақұлова театрда халық аспаптар [[Ансамбль|ансамбльін]] ұйымдастырып, оның көркемдік жетекшісі және дирижëрі болды және аз уақыт ішінде ансамбль жоғары кәсіби ұжым ретінде қалыптасып, [[театр]] [[Актёр|актëрлерімен]] тығыз шығармашылық байланыс орнатты.<ref name=":0" /> * 2021 жылдың 2 маусымында Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльінің тұсаукесер концерті өтті.<ref name=":1" /> * 2022 жылы қазан айында Қазақстан Республикасы мәдениет және спорт министрлігі жарлығымен Мырзақұловаға «[[Мәдениет саласының үздігі]]<nowiki/>» төсбелгісі берілді. Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен театрда бірнеше ірі қойылымдар жүзеге асырылды, оның ішінде: * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Баян Сұлу – Қозы Көрп]]<nowiki/>[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|еш]]<nowiki/>» музыкалық драмасы (қоюшы режиссер – [[Гүлназ Балпейісова]], [[Сазгер|композитор]] – [[Олег Синкин]]). 2023 жылы [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Бішкек]] астанасында өткен «ART – ORDO – 2023» халықаралық театр фестивальінде Гран-при жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{Cite web|title=«Баян сұлу - Қозы көрпеш» спектаклі «АРТ ОРДО – 2023» халықаралық театр фестивалінен гран-при жүлдесімен оралды|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/baian-sulu-qozy-korpes-spektakli-art-ordo-2023-xalyqaralyq-teatr-festivalinen-gran-pri-zuldesimen-oraldy__24972|accessdate=20.04.2020}}</ref> * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «[[Айман-Шолпан]]<nowiki/>» музыкалық комедиясының жаңа заманауи нұсқасы (қоюшы режиссері әрі композиторы – [[Олжас Жақыпбек]], [[Хореография|хореографы]] – [[Шырын Мұстафина]]).<ref>{{Cite web|title=Қаллеки театры «Айман-Шолпан» қойылымын жаңаша форматта ұсынады|url=https://madeniportal.kz/theatre/qalleki-teatry-aiman-solpan-qoiylymyn-zanasa-formatta-usynady1|accessdate=20.04.2026}}</ref> Сондай-ақ ансамбльдің сүйемелдеуімен «Үйлену» музыкалық комедиясы (режиссері – Нұрлан Жұманиязов, композиторы – Серікжан Әбдінұров)<ref>{{Cite web|title=Спектакль Үйлену|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/үйлену/|accessdate=20.04.2026}}</ref>«Кеш» драмасы (режиссері – Болат Ұзақов)<ref>{{Cite web|title=Кеш спектакль|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/кеш/|accessdate=20.04.2026}}</ref> және басқа да спектакльдер көрсетілді. Маралжан Мырзақұлова театрдың концерттік бағдарламаларын да жетекшілік етті. Олар «Әз Наурыз келгенде...»; «Күзгі сезім»; «Татулық – ел тірегі»; «Ғажапқа толы әуен» және т.б).<ref>{{Cite web|title=Көңілдің көктем әуені|url=https://admin.egemen.kz/article/360738-konhildinh-koktem-aueni|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт сезім|url=https://24.kz/ru/tv-projects/novosti-kultury/567871-kontsert-k-zgi-sezim-provjol-teatr-imeni-k-kuanyshbaeva-kultura|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Татулық ел тірегі|url=https://ticketon.kz/event/tatulyk-el-tiregi|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref name=":3" /> == Репертуары == Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен орындалған негізгі шығармалар қазақ халық музыкасы мен [[Күй|күйлерінен]], [[Классикалық музыка|классикалық]] және заманауи композиторлардың туындыларынан тұрады. Ансамбль репертуарында: [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері («[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»; «[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]<nowiki/>»; «[[Адай күйі|Адай]]<nowiki/>»; «[[Серпер (күй)|Серпер]]<nowiki/>»; «Машина»; «Сарыкөл самар» және басқалары); [[Мұхаметқали Тінәлиннің]] «Тау ішінде»; Халық күйі «[[Ақсақ құлан]]<nowiki/>»; [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиевтің]] «Махамбет»; «Сарыжайлау» әні, сөзі [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|М.Мақатаевтікі]]; Мұрат Бердіғұловтың «Шахристан»; «Ақсауыт» күйлері; [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]] әні «[[Көзімнің қарасы...|Көзімнің қарасы]]<nowiki/>»; Темірлан Шөкеновтың «Нұр Ақжелең»; Сахы Нұрболаттың «Асыл мұра»; «Өрлеу»; Ришар Гальяноның «Танго для Клода»; Андрей Петровтың «[[Берегись автомобиля]]<nowiki/>» [[Кино|киносынан]] [[вальс]]; Жорж Бизенің «Кармен» [[Опера (музыка)|операсынан]] прелюдиясы (увертюра) және т.б. Ансамбль қазақ халық әндері мен күйлерін, әлемдік музыканың үздік туындыларын, сирек орындалатын шығармалар мен заманауи композицияларды орындады.<ref name=":3">{{Cite web|title=Ғажапқа толы әуен|url=https://rolld.ru/event/azhap-a-toly-uen|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ театры коллектив|url=https://kaztheatre.kz/collective/халық-аспаптар-оркестрі/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Байқаулар және фестиваль == * 1999 жылы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының жастар симфониялық оркестрі дирижёрлері байқауының лауреаты (Алматы) * 2000 жылы "Домбыра" номинациясы бойынша "Шабыт" III Халықаралық шығармашыл жастар фестивальінің лауреаты (Астана) * 2001 ж. — Шамғон Қажығалиев атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Орал) * 2004 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Алматы) * 2008 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Халықаралық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Астана) * 2011 ж. — Боздақ Рзаханов атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Ақтау)<ref>{{Cite web|title=Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/|accessdate=20.04.2026}}</ref> * 2016 жылы 29 маусымда "Москва встречает друзей" (Мәскеу достарды күтіп алады) дирижëр Владимир Спиваковтың Халықаралық қайырымдылық қорының 13-фестивальінде Ресейде "Коломенское" мұражай-қорығында "Ақ сиса" халық аспаптар ансамбльі орындауында Е.Нұрымбетовтың "Струны столетий" (Ғасырлар сазы) және Құрманғазы Сағырбайұлының күйі "Балбырауын" шығармалары шырқалды. Жетекшілері Маралжан Мырзақұлова және оның жұбайы дирижëр Ерлан Бейсембаев.<ref>{{Cite web|title=Коломенское фестиваль|url=https://spivakov.ru/wp-content/uploads/2015/12/29-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.pdf|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Қайтыс болуы == 2025 жылы 8 сәуірде 50 жасында дүниеден өтті.<ref>{{Cite web|title=Мәдениет саласының үздігі өмірден өтті|url=https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижёрлері]] [[Санат:2025 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Қазақстан әйел дирижёрлері]] [[Санат:1974 жылы туғандар]] 51spvqu3y7a6xjr019gll0jf819wdjj 3589445 3589384 2026-04-21T23:28:10Z Kasymov 10777 «[[Санат:1974 жылы туғандар|1974 жылы туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589445 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Маралжан Мырзақұлова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова |Толық аты = |Туған күні = 20.07.1974 |Туған жері = {{туғанжері|Астана|Астанада}} |Қайтыс болған күні = 08.04.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} |Белсенділік жылдары = 2001–2025 |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], домбырашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = [[Мәдениет саласының үздігі]] |Сайты = [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Қаллеки театрдың ресми сайты] |Commons = }} '''Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова''' ([[20 шілде]] [[1974 жыл|1974]], [[Астана]] – [[8 сәуір]] [[2025 жыл|2025]], [[Астана]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[домбыра]]шы, [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|қазақ халық аспаптар оркестрінің]] негізін қалаушысы, [[оқыту]]шы, халықаралық байқаулардың лауреаты, [[Мәдениет саласының үздігі]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы|url=https://kaztheatre.kz/collective/мырзакулова-маралжан-қазыбекқызы/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Білімі == 1982–1987 жылдары [[Астана]] қаласы әкімдігінің Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебінің МКҚК-нің түлегі. Атақты оқытушы, [[домбыра]]шы, «[[Балдәурен оркестрі]]н<nowiki/>» оркестрінің жетекшісі [[Керейбаева Күляш Орынбекқызы]]ның төл шәкірті болған.<ref name=":1">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы - Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебі|url=https://dmsh2.edu.kz/myrza%D2%9B%D2%B1lova-maralzhan-%D2%9Bazybek%D2%9Byzy/|accessdate=20.04.2026}}</ref> Күляш Орынбекқызы шәкіртіне тек [[Домбыра|домбыра аспабын]] ғана емес, сондай-ақ [[мандолина]], [[домра-прима]], [[шертер]], [[бас домбыра]], [[шаңқобыз]] сынды бірнеше [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспаптарда]] ойнауды үйретті.<ref name=":2">{{Cite web|title=Қаллеки театр ансамбльі|url=https://el.kz/alleke_teatry_ansamblmen_toly-ty_40687/|accessdate=20.04.2026}}</ref> 1992 жылы [[Ақмола|Ақмоладағы]] музыкалық училищеде (қазіргі Біржан сал атындағы музыкалық колледжі) домбырадан [[Айсұлу Бекмағанбетовада]] және дирижёрліктен [[Сазгер|композитор]] [[Мұхаметқали Тінәлин|Мұхаметқали Тінәлиннен]] білім алады.<ref name=":2" /> 1996 жылы [[Алматы]] қаласындағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияға «Домбыра» мамандығы бойынша профессор [[Біләл Ысқақовтың]] сыныбында және «Дирижёрлеу» кафедрасында дирижёр Анвар Ізбасарұлы Нүсіппаевтың сыныбында оқиды.<ref name=":0" /> 1999 жылы Қазақ ұлттық музыка академиясына (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы өнер университеті]], [[Қазақ ұлттық өнер университеті|ҚазҰӨУ]]-ға) ауысып, оны 2001 жылы бітірді. «Оркестр әртісі»; «Қазақ халық аспаптар оркестрінің дирижëрі»; «Концерттік орындаушы»; «Оқытушы» деген біліктілерді алды.<ref name=":0" /> == Мансабы және шығармашылық қызметі == * 2001 – 2025 жылдар аралығында [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ Ұлттық музыкалық драма театрының РМҚК]]-ның бас дирижëрі қызметін атқарды.<ref name=":0" /> * 2001 жылдың қыркүйек айынан бастап Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында композиция және оркестрлік дирижëрлеу кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар колледждегі қазақ халық аспаптар оркестрінде жетекшілік етті.<ref name=":1" /> * 2021 жылдың 1 ақпанында Маралжан Мырзақұлова театрда халық аспаптар [[Ансамбль|ансамбльін]] ұйымдастырып, оның көркемдік жетекшісі және дирижëрі болды және аз уақыт ішінде ансамбль жоғары кәсіби ұжым ретінде қалыптасып, [[театр]] [[Актёр|актëрлерімен]] тығыз шығармашылық байланыс орнатты.<ref name=":0" /> * 2021 жылдың 2 маусымында Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльінің тұсаукесер концерті өтті.<ref name=":1" /> * 2022 жылы қазан айында Қазақстан Республикасы мәдениет және спорт министрлігі жарлығымен Мырзақұловаға «[[Мәдениет саласының үздігі]]<nowiki/>» төсбелгісі берілді. Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен театрда бірнеше ірі қойылымдар жүзеге асырылды, оның ішінде: * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Баян Сұлу – Қозы Көрп]]<nowiki/>[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|еш]]<nowiki/>» музыкалық драмасы (қоюшы режиссер – [[Гүлназ Балпейісова]], [[Сазгер|композитор]] – [[Олег Синкин]]). 2023 жылы [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Бішкек]] астанасында өткен «ART – ORDO – 2023» халықаралық театр фестивальінде Гран-при жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{Cite web|title=«Баян сұлу - Қозы көрпеш» спектаклі «АРТ ОРДО – 2023» халықаралық театр фестивалінен гран-при жүлдесімен оралды|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/baian-sulu-qozy-korpes-spektakli-art-ordo-2023-xalyqaralyq-teatr-festivalinen-gran-pri-zuldesimen-oraldy__24972|accessdate=20.04.2020}}</ref> * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «[[Айман-Шолпан]]<nowiki/>» музыкалық комедиясының жаңа заманауи нұсқасы (қоюшы режиссері әрі композиторы – [[Олжас Жақыпбек]], [[Хореография|хореографы]] – [[Шырын Мұстафина]]).<ref>{{Cite web|title=Қаллеки театры «Айман-Шолпан» қойылымын жаңаша форматта ұсынады|url=https://madeniportal.kz/theatre/qalleki-teatry-aiman-solpan-qoiylymyn-zanasa-formatta-usynady1|accessdate=20.04.2026}}</ref> Сондай-ақ ансамбльдің сүйемелдеуімен «Үйлену» музыкалық комедиясы (режиссері – Нұрлан Жұманиязов, композиторы – Серікжан Әбдінұров)<ref>{{Cite web|title=Спектакль Үйлену|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/үйлену/|accessdate=20.04.2026}}</ref>«Кеш» драмасы (режиссері – Болат Ұзақов)<ref>{{Cite web|title=Кеш спектакль|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/кеш/|accessdate=20.04.2026}}</ref> және басқа да спектакльдер көрсетілді. Маралжан Мырзақұлова театрдың концерттік бағдарламаларын да жетекшілік етті. Олар «Әз Наурыз келгенде...»; «Күзгі сезім»; «Татулық – ел тірегі»; «Ғажапқа толы әуен» және т.б).<ref>{{Cite web|title=Көңілдің көктем әуені|url=https://admin.egemen.kz/article/360738-konhildinh-koktem-aueni|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт сезім|url=https://24.kz/ru/tv-projects/novosti-kultury/567871-kontsert-k-zgi-sezim-provjol-teatr-imeni-k-kuanyshbaeva-kultura|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Татулық ел тірегі|url=https://ticketon.kz/event/tatulyk-el-tiregi|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref name=":3" /> == Репертуары == Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен орындалған негізгі шығармалар қазақ халық музыкасы мен [[Күй|күйлерінен]], [[Классикалық музыка|классикалық]] және заманауи композиторлардың туындыларынан тұрады. Ансамбль репертуарында: [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері («[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»; «[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]<nowiki/>»; «[[Адай күйі|Адай]]<nowiki/>»; «[[Серпер (күй)|Серпер]]<nowiki/>»; «Машина»; «Сарыкөл самар» және басқалары); [[Мұхаметқали Тінәлиннің]] «Тау ішінде»; Халық күйі «[[Ақсақ құлан]]<nowiki/>»; [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиевтің]] «Махамбет»; «Сарыжайлау» әні, сөзі [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|М.Мақатаевтікі]]; Мұрат Бердіғұловтың «Шахристан»; «Ақсауыт» күйлері; [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]] әні «[[Көзімнің қарасы...|Көзімнің қарасы]]<nowiki/>»; Темірлан Шөкеновтың «Нұр Ақжелең»; Сахы Нұрболаттың «Асыл мұра»; «Өрлеу»; Ришар Гальяноның «Танго для Клода»; Андрей Петровтың «[[Берегись автомобиля]]<nowiki/>» [[Кино|киносынан]] [[вальс]]; Жорж Бизенің «Кармен» [[Опера (музыка)|операсынан]] прелюдиясы (увертюра) және т.б. Ансамбль қазақ халық әндері мен күйлерін, әлемдік музыканың үздік туындыларын, сирек орындалатын шығармалар мен заманауи композицияларды орындады.<ref name=":3">{{Cite web|title=Ғажапқа толы әуен|url=https://rolld.ru/event/azhap-a-toly-uen|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ театры коллектив|url=https://kaztheatre.kz/collective/халық-аспаптар-оркестрі/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Байқаулар және фестиваль == * 1999 жылы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының жастар симфониялық оркестрі дирижёрлері байқауының лауреаты (Алматы) * 2000 жылы "Домбыра" номинациясы бойынша "Шабыт" III Халықаралық шығармашыл жастар фестивальінің лауреаты (Астана) * 2001 ж. — Шамғон Қажығалиев атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Орал) * 2004 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Алматы) * 2008 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Халықаралық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Астана) * 2011 ж. — Боздақ Рзаханов атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Ақтау)<ref>{{Cite web|title=Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/|accessdate=20.04.2026}}</ref> * 2016 жылы 29 маусымда "Москва встречает друзей" (Мәскеу достарды күтіп алады) дирижëр Владимир Спиваковтың Халықаралық қайырымдылық қорының 13-фестивальінде Ресейде "Коломенское" мұражай-қорығында "Ақ сиса" халық аспаптар ансамбльі орындауында Е.Нұрымбетовтың "Струны столетий" (Ғасырлар сазы) және Құрманғазы Сағырбайұлының күйі "Балбырауын" шығармалары шырқалды. Жетекшілері Маралжан Мырзақұлова және оның жұбайы дирижëр Ерлан Бейсембаев.<ref>{{Cite web|title=Коломенское фестиваль|url=https://spivakov.ru/wp-content/uploads/2015/12/29-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.pdf|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Қайтыс болуы == 2025 жылы 8 сәуірде 50 жасында дүниеден өтті.<ref>{{Cite web|title=Мәдениет саласының үздігі өмірден өтті|url=https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижёрлері]] [[Санат:2025 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Қазақстан әйел дирижёрлері]] ex4ijz4z90dmmcenkco6np0m7blr1gb 3589446 3589445 2026-04-21T23:28:15Z Kasymov 10777 «[[Санат:2025 жылы қайтыс болғандар|2025 жылы қайтыс болғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589446 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Маралжан Мырзақұлова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова |Толық аты = |Туған күні = 20.07.1974 |Туған жері = {{туғанжері|Астана|Астанада}} |Қайтыс болған күні = 08.04.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}} |Белсенділік жылдары = 2001–2025 |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], домбырашы, оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльі |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = [[Мәдениет саласының үздігі]] |Сайты = [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Қаллеки театрдың ресми сайты] |Commons = }} '''Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова''' ([[20 шілде]] [[1974 жыл|1974]], [[Астана]] – [[8 сәуір]] [[2025 жыл|2025]], [[Астана]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[домбыра]]шы, [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|қазақ халық аспаптар оркестрінің]] негізін қалаушысы, [[оқыту]]шы, халықаралық байқаулардың лауреаты, [[Мәдениет саласының үздігі]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы|url=https://kaztheatre.kz/collective/мырзакулова-маралжан-қазыбекқызы/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Білімі == 1982–1987 жылдары [[Астана]] қаласы әкімдігінің Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебінің МКҚК-нің түлегі. Атақты оқытушы, [[домбыра]]шы, «[[Балдәурен оркестрі]]н<nowiki/>» оркестрінің жетекшісі [[Керейбаева Күляш Орынбекқызы]]ның төл шәкірті болған.<ref name=":1">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы - Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебі|url=https://dmsh2.edu.kz/myrza%D2%9B%D2%B1lova-maralzhan-%D2%9Bazybek%D2%9Byzy/|accessdate=20.04.2026}}</ref> Күляш Орынбекқызы шәкіртіне тек [[Домбыра|домбыра аспабын]] ғана емес, сондай-ақ [[мандолина]], [[домра-прима]], [[шертер]], [[бас домбыра]], [[шаңқобыз]] сынды бірнеше [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспаптарда]] ойнауды үйретті.<ref name=":2">{{Cite web|title=Қаллеки театр ансамбльі|url=https://el.kz/alleke_teatry_ansamblmen_toly-ty_40687/|accessdate=20.04.2026}}</ref> 1992 жылы [[Ақмола|Ақмоладағы]] музыкалық училищеде (қазіргі Біржан сал атындағы музыкалық колледжі) домбырадан [[Айсұлу Бекмағанбетовада]] және дирижёрліктен [[Сазгер|композитор]] [[Мұхаметқали Тінәлин|Мұхаметқали Тінәлиннен]] білім алады.<ref name=":2" /> 1996 жылы [[Алматы]] қаласындағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияға «Домбыра» мамандығы бойынша профессор [[Біләл Ысқақовтың]] сыныбында және «Дирижёрлеу» кафедрасында дирижёр Анвар Ізбасарұлы Нүсіппаевтың сыныбында оқиды.<ref name=":0" /> 1999 жылы Қазақ ұлттық музыка академиясына (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы өнер университеті]], [[Қазақ ұлттық өнер университеті|ҚазҰӨУ]]-ға) ауысып, оны 2001 жылы бітірді. «Оркестр әртісі»; «Қазақ халық аспаптар оркестрінің дирижëрі»; «Концерттік орындаушы»; «Оқытушы» деген біліктілерді алды.<ref name=":0" /> == Мансабы және шығармашылық қызметі == * 2001 – 2025 жылдар аралығында [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ Ұлттық музыкалық драма театрының РМҚК]]-ның бас дирижëрі қызметін атқарды.<ref name=":0" /> * 2001 жылдың қыркүйек айынан бастап Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында композиция және оркестрлік дирижëрлеу кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар колледждегі қазақ халық аспаптар оркестрінде жетекшілік етті.<ref name=":1" /> * 2021 жылдың 1 ақпанында Маралжан Мырзақұлова театрда халық аспаптар [[Ансамбль|ансамбльін]] ұйымдастырып, оның көркемдік жетекшісі және дирижëрі болды және аз уақыт ішінде ансамбль жоғары кәсіби ұжым ретінде қалыптасып, [[театр]] [[Актёр|актëрлерімен]] тығыз шығармашылық байланыс орнатты.<ref name=":0" /> * 2021 жылдың 2 маусымында Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльінің тұсаукесер концерті өтті.<ref name=":1" /> * 2022 жылы қазан айында Қазақстан Республикасы мәдениет және спорт министрлігі жарлығымен Мырзақұловаға «[[Мәдениет саласының үздігі]]<nowiki/>» төсбелгісі берілді. Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен театрда бірнеше ірі қойылымдар жүзеге асырылды, оның ішінде: * [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Баян Сұлу – Қозы Көрп]]<nowiki/>[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|еш]]<nowiki/>» музыкалық драмасы (қоюшы режиссер – [[Гүлназ Балпейісова]], [[Сазгер|композитор]] – [[Олег Синкин]]). 2023 жылы [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Бішкек]] астанасында өткен «ART – ORDO – 2023» халықаралық театр фестивальінде Гран-при жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{Cite web|title=«Баян сұлу - Қозы көрпеш» спектаклі «АРТ ОРДО – 2023» халықаралық театр фестивалінен гран-при жүлдесімен оралды|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/baian-sulu-qozy-korpes-spektakli-art-ordo-2023-xalyqaralyq-teatr-festivalinen-gran-pri-zuldesimen-oraldy__24972|accessdate=20.04.2020}}</ref> * [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «[[Айман-Шолпан]]<nowiki/>» музыкалық комедиясының жаңа заманауи нұсқасы (қоюшы режиссері әрі композиторы – [[Олжас Жақыпбек]], [[Хореография|хореографы]] – [[Шырын Мұстафина]]).<ref>{{Cite web|title=Қаллеки театры «Айман-Шолпан» қойылымын жаңаша форматта ұсынады|url=https://madeniportal.kz/theatre/qalleki-teatry-aiman-solpan-qoiylymyn-zanasa-formatta-usynady1|accessdate=20.04.2026}}</ref> Сондай-ақ ансамбльдің сүйемелдеуімен «Үйлену» музыкалық комедиясы (режиссері – Нұрлан Жұманиязов, композиторы – Серікжан Әбдінұров)<ref>{{Cite web|title=Спектакль Үйлену|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/үйлену/|accessdate=20.04.2026}}</ref>«Кеш» драмасы (режиссері – Болат Ұзақов)<ref>{{Cite web|title=Кеш спектакль|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/кеш/|accessdate=20.04.2026}}</ref> және басқа да спектакльдер көрсетілді. Маралжан Мырзақұлова театрдың концерттік бағдарламаларын да жетекшілік етті. Олар «Әз Наурыз келгенде...»; «Күзгі сезім»; «Татулық – ел тірегі»; «Ғажапқа толы әуен» және т.б).<ref>{{Cite web|title=Көңілдің көктем әуені|url=https://admin.egemen.kz/article/360738-konhildinh-koktem-aueni|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт сезім|url=https://24.kz/ru/tv-projects/novosti-kultury/567871-kontsert-k-zgi-sezim-provjol-teatr-imeni-k-kuanyshbaeva-kultura|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Татулық ел тірегі|url=https://ticketon.kz/event/tatulyk-el-tiregi|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref name=":3" /> == Репертуары == Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен орындалған негізгі шығармалар қазақ халық музыкасы мен [[Күй|күйлерінен]], [[Классикалық музыка|классикалық]] және заманауи композиторлардың туындыларынан тұрады. Ансамбль репертуарында: [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері («[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»; «[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]<nowiki/>»; «[[Адай күйі|Адай]]<nowiki/>»; «[[Серпер (күй)|Серпер]]<nowiki/>»; «Машина»; «Сарыкөл самар» және басқалары); [[Мұхаметқали Тінәлиннің]] «Тау ішінде»; Халық күйі «[[Ақсақ құлан]]<nowiki/>»; [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиевтің]] «Махамбет»; «Сарыжайлау» әні, сөзі [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|М.Мақатаевтікі]]; Мұрат Бердіғұловтың «Шахристан»; «Ақсауыт» күйлері; [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]] әні «[[Көзімнің қарасы...|Көзімнің қарасы]]<nowiki/>»; Темірлан Шөкеновтың «Нұр Ақжелең»; Сахы Нұрболаттың «Асыл мұра»; «Өрлеу»; Ришар Гальяноның «Танго для Клода»; Андрей Петровтың «[[Берегись автомобиля]]<nowiki/>» [[Кино|киносынан]] [[вальс]]; Жорж Бизенің «Кармен» [[Опера (музыка)|операсынан]] прелюдиясы (увертюра) және т.б. Ансамбль қазақ халық әндері мен күйлерін, әлемдік музыканың үздік туындыларын, сирек орындалатын шығармалар мен заманауи композицияларды орындады.<ref name=":3">{{Cite web|title=Ғажапқа толы әуен|url=https://rolld.ru/event/azhap-a-toly-uen|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ театры коллектив|url=https://kaztheatre.kz/collective/халық-аспаптар-оркестрі/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Байқаулар және фестиваль == * 1999 жылы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының жастар симфониялық оркестрі дирижёрлері байқауының лауреаты (Алматы) * 2000 жылы "Домбыра" номинациясы бойынша "Шабыт" III Халықаралық шығармашыл жастар фестивальінің лауреаты (Астана) * 2001 ж. — Шамғон Қажығалиев атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Орал) * 2004 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Алматы) * 2008 ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Халықаралық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Астана) * 2011 ж. — Боздақ Рзаханов атындағы І Республикалық дирижëрлер конкурсының лауреаты (Ақтау)<ref>{{Cite web|title=Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/|accessdate=20.04.2026}}</ref> * 2016 жылы 29 маусымда "Москва встречает друзей" (Мәскеу достарды күтіп алады) дирижëр Владимир Спиваковтың Халықаралық қайырымдылық қорының 13-фестивальінде Ресейде "Коломенское" мұражай-қорығында "Ақ сиса" халық аспаптар ансамбльі орындауында Е.Нұрымбетовтың "Струны столетий" (Ғасырлар сазы) және Құрманғазы Сағырбайұлының күйі "Балбырауын" шығармалары шырқалды. Жетекшілері Маралжан Мырзақұлова және оның жұбайы дирижëр Ерлан Бейсембаев.<ref>{{Cite web|title=Коломенское фестиваль|url=https://spivakov.ru/wp-content/uploads/2015/12/29-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.pdf|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Қайтыс болуы == 2025 жылы 8 сәуірде 50 жасында дүниеден өтті.<ref>{{Cite web|title=Мәдениет саласының үздігі өмірден өтті|url=https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/|accessdate=20.04.2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижёрлері]] [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Қазақстан әйел дирижёрлері]] rpjs41uabdwxupjbfa6k2m0dzzdfko5 0 779565 3589449 3588008 2026-04-21T23:29:50Z Kasymov 10777 3589449 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|маңыздылығы төмен![[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 04:29, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05)}} {{Кино |Қазақша атауы = Жүрегің жараланады |Шынайы атауы = {{lang-ru|Твоё сердце будет разбито}} |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = [[мелодрама]] |Режиссёрі = [[Михаил Вайнберг]] |Продюсері = Георгий Шабанов, Люся Дадальян, Алёна Званцова, Виктор Шадрин |Сценарист = Мария Елисоветская, Ульяна Зверева, Евгения Назипова, Марианна Кадржанова, Михаил Вайнберг |Актерлер = Вероника Журавлёва, Даниэль Вегас, Аля Майер, Маргарита Дьяченкова |Операторы = Константин Постников |Композиторы = Гриша Левченко |Компания = «[[Yellow, Black and White]]», «All Media Company», Онлайн-кинотеатр START, Свердловская киностудия |Дистрибьютор = «Атмосфера кино» |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{RUS}} |Тілі = [[орыс тілі]] |Ұзақтығы = 2 ч 14 мин |Жыл = 2026 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 38190257 |Сайты = }} '''Жүрегің жараланады''' ({{lang-ru|Твоё сердце будет разбито}}) — жастар мелодрамасы жанрдағы Михаил Вайнберг қойған [[Анна Джейн]]нің сол аттас кітабының экранизациясы. Премьерасы 2026 жылдың 26 наурызында өтті. Ресей кинопрокатының алғашқы аптасында фильм бірінші орынға шығып, 200 млн рубльге жуық жинады<ref>[[Mail.ru]] — [https://kino.mail.ru/news/122537-kritiki-s-vostorgom-prinyali-serial-s-el-fanning-i-nikol-kidman/?from=swap&swap=2 Мелодрама «Твое сердце будет разбито» снова стала лидером кинопроката в России]</ref><ref>[[Бюллетень кинопрокатчика]] — [https://www.kinometro.ru/release/card/id/54778 Страница фильма]</ref>. == Сюжет == Жоғарғы сыныптарда оқитын Полина Туманова жаңа мектепке оқуға келеді. Новенькая ученица подвергается травле со стороны Лика Малиновская және оның достары жаңа оқушыны қудалай бастайды. Полинаға «Барс» лақап атымен белгілі байкер Дима Барсов көмекке келеді. Ол оған араша түскеннен кейін екеуінің арасында қарым-қатынас пайда болады == Рөлдерде == * Вероника Журавлёва — Полина Туманова, * Даниэль Вегас — Дима Барсов, * Маргарита Дьяченкова — Лика Малиновская, * Аля Майер — Дилара Айдарова, * Максим Сапрыкин — Лёха Косторов, * Диана Гиль — Милана, * Антон Соломатин — Егор Власов, * Александра Тихонова — Саша, * Иван Трушин — Руслан (Лайм), * Евгения Лоза — Полинаның мамасы Дана, * Павел Кузьмин — Полинаның өгей әкесі Андрей. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ресей фильмдері]] [[Санат:Әдеби шығармалардың экрандаулары]] og2t2v9lsgx1szbedt1u50qs6s8mz10 0 779570 3589479 3588054 2026-04-21T23:46:46Z Kasymov 10777 «[[Санат:Бокс|Бокс]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Бокстан әлем чемпионаттары|Бокстан әлем чемпионаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589479 wikitext text/x-wiki '''Бокстан әлем кубогы''' — [[World Boxing]] (2025 жылдан бастап) және [[Халықаралық бокс қауымдастығы (IBA)|AIBA]] (1979–2022) аясында өтетін халықаралық [[әуесқой бокс]] жарысы. Турнирдің форматы мен өткізілу жиілігі тарих бойы бірнеше рет өзгеріске ұшырады. == Тарихы == Әлем кубогы алғаш рет [[Бокстан әлем кубогы 1979|1979]] жылы ұйымдастырылды. 1979—1998 жылдар: Жарыс жекелей есепте өтті. Бастапқыда екі жылда бір рет, кейінірек төрт жылда бір рет ұйымдастырылды. 2002—2006 жылдар: Турнир командалық форматқа ауыстырылып, осы уақыт аралығында үш ірі командалық біріншілік өтті. 2008 жылдан бастап: Ұйымдастырушылар қайтадан жекелей форматқа оралу туралы шешім қабылдады. 2025 жыл: Халықаралық бокс аренасындағы өзгерістерге байланысты, Кубок жаңадан құрылған [[World Boxing]] ұйымының аясында өткізіле бастады. == [[Бокстан әлем кубогы 2025]] == === Қазақстан === 2025 жылы жаңа форматтағы Әлем кубогының финалы [[Қазақстан|Қазақстанда]] өтті. Турнир — рейтингтік жарыс болуып саналады. Турнирге 29 елден 250-ден астам боксшы қатысты. Турнирдің финалдық жекпе-жектеріне [[Қазақстан Республикасының Президенті]] қатысты. == [[Бокстан әлем кубогы 2026]] == * Бірінші кезең. 2026 жылғы 20–26 сәуір [[Фос-ду-Игуасу]], [[Бразилия]] * Екінші кезең. 2026 жылғы 15–21 маусым [[Гуйян]], [[Қытай]] * Финал. 2026 жылғы 25 қараша – 2 желтоқсан [[Ташкент]], [[Өзбекстан]] == Командалық есеп (2002-2006) == Командалық формат кезінде келесі құрамалар үздік шықты: {| class="wikitable" !Жыл !Өткізілген орны !Алтын !Күміс |- |[[Бокстан әлем кубогы 2002|2002]] |[[Астана]], [[Қазақстан]] |Куба |[[Бокстан Қазақстан ұлттық құрамасы|Қазақстан]] |- |[[Бокстан әлем кубогы 2005|2005]] |[[Мәскеу]], [[Ресей]] |Ресей |[[Бокстан Куба ұлттық құрамасы|Куба]] |- |[[Бокстан әлем кубогы 2006|2006]] |[[Баку]], [[Әзербайжан|Әзірбайжан]] |Куба |[[Бокстан Ресей ұлттық құрамасы|Ресей]] |} == Тағы қараңыз == * [[Бокстан әлем чемпионаты]] * [[Олимпиада ойындарындағы бокс]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бокстан әлем чемпионаттары]] qclviztmh0w2it54rz6xkv0h2ildfxa 3589480 3589479 2026-04-21T23:47:07Z Kasymov 10777 /* Тағы қараңыз */ 3589480 wikitext text/x-wiki '''Бокстан әлем кубогы''' — [[World Boxing]] (2025 жылдан бастап) және [[Халықаралық бокс қауымдастығы (IBA)|AIBA]] (1979–2022) аясында өтетін халықаралық [[әуесқой бокс]] жарысы. Турнирдің форматы мен өткізілу жиілігі тарих бойы бірнеше рет өзгеріске ұшырады. == Тарихы == Әлем кубогы алғаш рет [[Бокстан әлем кубогы 1979|1979]] жылы ұйымдастырылды. 1979—1998 жылдар: Жарыс жекелей есепте өтті. Бастапқыда екі жылда бір рет, кейінірек төрт жылда бір рет ұйымдастырылды. 2002—2006 жылдар: Турнир командалық форматқа ауыстырылып, осы уақыт аралығында үш ірі командалық біріншілік өтті. 2008 жылдан бастап: Ұйымдастырушылар қайтадан жекелей форматқа оралу туралы шешім қабылдады. 2025 жыл: Халықаралық бокс аренасындағы өзгерістерге байланысты, Кубок жаңадан құрылған [[World Boxing]] ұйымының аясында өткізіле бастады. == [[Бокстан әлем кубогы 2025]] == === Қазақстан === 2025 жылы жаңа форматтағы Әлем кубогының финалы [[Қазақстан|Қазақстанда]] өтті. Турнир — рейтингтік жарыс болуып саналады. Турнирге 29 елден 250-ден астам боксшы қатысты. Турнирдің финалдық жекпе-жектеріне [[Қазақстан Республикасының Президенті]] қатысты. == [[Бокстан әлем кубогы 2026]] == * Бірінші кезең. 2026 жылғы 20–26 сәуір [[Фос-ду-Игуасу]], [[Бразилия]] * Екінші кезең. 2026 жылғы 15–21 маусым [[Гуйян]], [[Қытай]] * Финал. 2026 жылғы 25 қараша – 2 желтоқсан [[Ташкент]], [[Өзбекстан]] == Командалық есеп (2002-2006) == Командалық формат кезінде келесі құрамалар үздік шықты: {| class="wikitable" !Жыл !Өткізілген орны !Алтын !Күміс |- |[[Бокстан әлем кубогы 2002|2002]] |[[Астана]], [[Қазақстан]] |Куба |[[Бокстан Қазақстан ұлттық құрамасы|Қазақстан]] |- |[[Бокстан әлем кубогы 2005|2005]] |[[Мәскеу]], [[Ресей]] |Ресей |[[Бокстан Куба ұлттық құрамасы|Куба]] |- |[[Бокстан әлем кубогы 2006|2006]] |[[Баку]], [[Әзербайжан|Әзірбайжан]] |Куба |[[Бокстан Ресей ұлттық құрамасы|Ресей]] |} == Тағы қараңыз == * [[Бокстан әлем чемпионаты]] * [[Олимпиада ойындарындағы бокс]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бокстан әлем чемпионаттары]] 883r91cm4zcfy8xorr71mogsegz0q81 0 779571 3589481 3588087 2026-04-21T23:47:13Z Kasymov 10777 «[[Санат:Бокс|Бокс]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589481 wikitext text/x-wiki '''2026 жылғы World Boxing ұйымының бокстан Әлем кубогы''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. '''''World Boxing Cup 2026''''') — 2026 жылы халықаралық [[World Boxing]] федерациясының аясында өтетін элиталық боксшылар (ерлер мен әйелдер) арасындағы жылдық рейтингтік турнир сериясы. Бұл кубок үш кезеңнен тұрады және [[Бокс|боксшыларға]] әлемдік рейтинг ұпайларын жинауға мүмкіндік береді<ref>{{Cite web|title=World Boxing publishes updated 2026 competition calendar|url=https://worldboxing.org/world-boxing-publishes-updated-2026-competition-calendar/}}</ref>. Турнир 2025 жылы басталған ''World Boxing Cup'' дәстүрін жалғастырады. 2026 жылғы серияның мақсаты — боксшылардың халықаралық деңгейде жарыс тәжірибесін арттыру және жыл соңындағы финалға қатысушыларды анықтау. == Тарихы == Бұл турнир әуесқой бокстың жаңа дәуірінде, [[World Boxing]] федерациясының құрылуымен байланысты пайда болды. World Boxing федерациясы 2023 жылдың 13 сәуірінде [[Швейцария|Швейцарияның]] [[Лозанна]] қаласында құрылды. Ол бұрынғы [[Халықаралық бокс қауымдастығы (IBA)]] мен [[Олимпиада ойындары|Олимпиада қозғалысындағы]] бокстың болашағы үшін бәсекелес ретінде пайда болды. Федерацияның негізгі мақсаты — боксты Олимпиада бағдарламасында сақтап қалу. 2023 жылдың қазан айында [[Германия|Германияның]] [[Кёльн]] қаласында турнирдің алғашқы жарысы өтті. Бұл әлі де болса толық серия емес еді, тек жеке турнир ретінде болатын. 2024 жылы алғашқы толық серия ұйымдастырылды. Турнир бірнеше кезеңнен тұрды: [[Англия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Моңғолия]]. Серия 2024 жылдың қарашасында Англиядағы финалдық кезеңмен аяқталды. Бұл жыл Бокстан әлем кубогының тұрақты жылдық форматын қалыптастырды. Турнир боксшыларға халықаралық тәжірибе жинауға, рейтингтерін көтеруге және ірі жарыстарға (әлем чемпионаттары, Олимпиада іріктеуі) дайындалуға мүмкіндік береді. 2025 жылңы Әлем кубогы ресми түрдегі алғашқы толыққанды маусым болды. Турнир үш кезеңнен тұрды: * 1-ші кезең: 2025 жылдың 31 наурызы – 5 сәуірі, Фос-де-Игуасу, Бразилия. * 2-ші кезең: 2025 жылдың 30 маусымы – 7 шілдесі, Астана, Қазақстан. * Финалдық кезең: 2025 жылдың 15–22 қарашасы, Нью-Дели, Үндістан. 2025 жылғы серияға 38-нен астам елден 500-ден астам боксшы қатысты. Турнирде ерлер мен әйелдер үшін 10 салмақ категориясынан (әрқайсысында 10-нан) жарыс өтті. Медаль кестесі бойынша топ-3 (жалпы серия бойынша): # Үндістан # Қазақстан # Өзбекстан Бразилиядағы бірінші этапта Өзбекстан медаль кестесінде көш бастады. Астанадағы екінші этапта да қазақстандық және өзбекстандық боксшылар жоғары нәтиже көрсетті. Финалда Үндістан күшті өнер көрсетіп, жалпы жеңімпаз атанды. == Турнирдің кезеңдері == 2026 жылғы Әлем кубогы үш этаптан тұрады<ref>{{Cite web|title=World Boxing publishes updated 2026 competition calendar|url=https://worldboxing.org/world-boxing-publishes-updated-2026-competition-calendar/}}</ref>: * Бірінші кезең 2026 жылдың 20–26 сәуірі, Фос-де-Игуасу (Foz do Iguaçu), Бразилия. * Екінші кезең: 2026 жылдың 15–20 маусымы, Гуйян қаласы (Guiyang), Қытай. * Финалдық этап (Әлем кубогының финалы): 2026 жылдың 25 қарашасы – 2 желтоқсаны, Ташкент, Өзбекстан. === '''Бірінші кезең''' === Бірінші кезеңнің ресми жеребесі 2026 жылдың 19 сәуірінде өтті, ал жарыс 20 сәуірде басталды. Бірінші кезең 2026 жылдың 20–26 сәуірі, Фос-де-Игуасу (Foz do Iguaçu), Бразилияда өтті. Турнир ''Rafain Palace Hotel & Convention Centre'' аренасында өтеді. Бұл этапқа 50 ұлттық федерациядан шамамен 400 боксшы тіркелген — бұл World Boxing Cup тарихындағы ең көп қатысушы саны<ref>{{Cite web|title=Record number of boxers registered to compete at World Boxing Cup – Brazil 2026 in Foz do Iguaçu|url=https://worldboxing.org/news/}}</ref>. 20 салмақ дәрежесінде (ерлер мен әйелдер бойынша 10-нан) медальдар сарапқа салынады. Алғашқы жекпе-жектер екі рингте, жартылай финал мен финал бір рингте өтеді. Рейтинг ұпайлары: алтын — 150, күміс — 100, қола — 75 ұпай. == Ережелер мен формат == * '''Жас ерекшелігі''': 19–40 жас аралығындағы элиталық боксшылар (туған жылы 1985–2006 жылдар). * '''Салмақ категориялары''': ** Ерлер: 50 кг, 55 кг, 60 кг, 65 кг, 70 кг, 75 кг, 80 кг, 85 кг, 90 кг, 90+ кг. ** Әйелдер: 48 кг, 51 кг, 54 кг, 57 кг, 60 кг, 65 кг, 70 кг, 75 кг, 80 кг, 80+ кг. * '''Жекпе-жек форматы''': 3 раунд × 3 минут (10 ұпайлық жүйе). * Турнир World Boxing-тің ресми ережелері бойынша өтеді, рейтинг ұпайлары жыл бойы жинақталады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2026 жылғы бокс]] [[Санат:2026 жылғы спорт]] [[Санат:2026 жылғы бокс жарыстары]] osqk7fjnvi4551x6u0x672civamrg67 0 779576 3589482 3588095 2026-04-21T23:47:23Z Kasymov 10777 «[[Санат:Бокс|Бокс]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589482 wikitext text/x-wiki '''2025 жылғы World Boxing ұйымының бокстан Әлем кубогы''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. '''''World Boxing Cup 2025''''') — 2025 жылы халықаралық [[World Boxing]] федерациясының аясында өтетін элиталық боксшылар (ерлер мен әйелдер) арасындағы жылдық рейтингтік турнир сериясы. Бұл кубок үш кезеңнен тұрады және [[Бокс|боксшыларға]] әлемдік рейтинг ұпайларын жинауға мүмкіндік береді. Турнир 2024 жылы басталған ''World Boxing Cup'' дәстүрін жалғастырады. 2024 жылғы серияның мақсаты — боксшылардың халықаралық деңгейде жарыс тәжірибесін арттыру және жыл соңындағы финалға қатысушыларды анықтау. == Тарихы == Бұл турнир әуесқой бокстың жаңа дәуірінде, [[World Boxing]] федерациясының құрылуымен байланысты пайда болды. World Boxing федерациясы 2023 жылдың 13 сәуірінде [[Швейцария|Швейцарияның]] [[Лозанна]] қаласында құрылды. Ол бұрынғы [[Халықаралық бокс қауымдастығы (IBA)]] мен [[Олимпиада ойындары|Олимпиада қозғалысындағы]] бокстың болашағы үшін бәсекелес ретінде пайда болды. Федерацияның негізгі мақсаты — боксты Олимпиада бағдарламасында сақтап қалу. 2023 жылдың қазан айында [[Германия|Германияның]] [[Кёльн]] қаласында турнирдің алғашқы жарысы өтті. Бұл әлі де болса толық серия емес еді, тек жеке турнир ретінде болатын. 2024 жылы алғашқы толық серия ұйымдастырылды. Турнир бірнеше кезеңнен тұрды: [[Англия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Моңғолия]]. Серия 2024 жылдың қарашасында Англиядағы финалдық кезеңмен аяқталды. Бұл жыл Бокстан әлем кубогының тұрақты жылдық форматын қалыптастырды. Турнир боксшыларға халықаралық тәжірибе жинауға, рейтингтерін көтеруге және ірі жарыстарға (әлем чемпионаттары, Олимпиада іріктеуі) дайындалуға мүмкіндік береді. == Турнирдің кезеңдері == 2025 жылғы серияға 38-нен астам елден 500-ден астам боксшы қатысты. Турнирде ерлер мен әйелдер үшін 10 салмақ категориясынан (әрқайсысында 10-нан) жарыс өтті. 2025 жылғы Әлем кубогы үш этаптан тұрады: * 1-ші кезең: 2025 жылдың 31 наурызы – 5 сәуірі, Фос-де-Игуасу, Бразилия. * 2-ші кезең: 2025 жылдың 30 маусымы – 7 шілдесі, Астана, Қазақстан. * Финалдық кезең: 2025 жылдың 15–22 қарашасы, Нью-Дели, Үндістан. === Медаль кестесі === # Үндістан # Қазақстан # Өзбекстан Бразилиядағы бірінші этапта Өзбекстан медаль кестесінде көш бастады. Астанадағы екінші этапта да қазақстандық және өзбекстандық боксшылар жоғары нәтиже көрсетті. Финалда Үндістан күшті өнер көрсетіп, жалпы жеңімпаз атанды. == Ережелер мен формат == * '''Жас ерекшелігі''': 19–40 жас аралығындағы элиталық боксшылар (туған жылы 1984–2005 жылдар). * '''Салмақ категориялары''': ** Ерлер: 50 кг, 55 кг, 60 кг, 65 кг, 70 кг, 75 кг, 80 кг, 85 кг, 90 кг, 90+ кг. ** Әйелдер: 48 кг, 51 кг, 54 кг, 57 кг, 60 кг, 65 кг, 70 кг, 75 кг, 80 кг, 80+ кг. * '''Жекпе-жек форматы''': 3 раунд × 3 минут (10 ұпайлық жүйе). * Турнир World Boxing-тің ресми ережелері бойынша өтеді, рейтинг ұпайлары жыл бойы жинақталады. [[Санат:2025 жылғы бокс]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} f753xw46vebyax1a9ze8z9d7nca237d 0 779581 3589483 3588125 2026-04-21T23:47:40Z Kasymov 10777 3589483 wikitext text/x-wiki '''Мұсағалиев''' — [[Мұса Ғали|Мұсағали]] есімінен құралған қазақ тегі. == Танымал тұлғалар == * [[Азамат Тахирұлы Мұсағалиев|Азамат Мұсағалиев]] — Ресейлік актёр, ТНТ телеарнасының қызметкері. * [[Асхат Ерболатұлы Мұсағалиев|Асхат Мұсағалиев]] — Қазақстандық актёр. * [[Яуда Мұсағалиев]] — Социалистік еңбек ері. {{Айрық}} ipa3xxr7i9lnsncjymlnbf91yxff5qv 14 779602 3589398 3588292 2026-04-21T23:00:42Z Kasymov 10777 «[[Санат:Каспий теңізі|Каспий теңізі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589398 wikitext text/x-wiki [[Санат:Каспий теңізі]] pb07zc1rqee8jhuksk8cwm00l77iw11 0 779613 3589453 3588449 2026-04-21T23:32:56Z Kasymov 10777 3589453 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Karyotype (normal).jpg|thumb|right|200px|]] '''Адам геномы''' 23 жұп [[Хромосомалар|хромосомадан]] тұрады , әр хромосома жүздеген [[ген]]нен тұрады. Қазіргі таңда адам геномы негізінен барлық хромосомалардың бүкіл [[ДНҚ]] молекулаларындағы [[нуклеотидтер]]дің орналасу реті анықталды. Адам геномына талдау жасаудың нәтижесі оның 3,2 миллиард жұп нуклеотидтерден тұратындығы және құрамында белоктарды кодтайтын 30-40 мыңдай гендердің болатындығын көрсетті. Ол гендердің бір-бірінен мөлшері жағынан айырмашылығы бар. Жалпы геном – берілген түр хромосомаларының гаплоидты жиынтығындағы барлық ДНҚ-ны айтамыз. [[Генотип]] – сыртқы көрiнiсi (фенотиптiк) бар гендер жиынтығы. Тiрi организмдердiң тұтас геномын зерттеуге арналған генетиканың бөлiмi [[геномика]] деп аталады. Адам генінің орташа ұзындығы шамамен 27 мың нуклеотидтерден тұратындығы анықталған. Ондай геннің құрамында орташа есеппен 9 [[экзон]] және 8 [[интрон]] болады. Адам гендеріндегі интронның орташа ұзындығы экзоннан 22 есе үлкен болады. “Адам геномы” жобасы бойынша жұмыстар 1990 жылдың қазан айында басталды. Онда зерттеушiлер келесi мақсаттарға жетуге ұмтылды: 1) Арасында орташа шамамен 2 млн. негiздер орналасқан бiр-бiрiнен алшақ жатқан гендердi белгiлей отырып, генетикалық карта жасау. 2) Әр хромосома ДНҚ-сының физикалық картасын жасау. 3) Нуклеотидтер тiзбегi картасына адамның барлық гендерiн белгiлеу. 2004 жылы адам ДНҚ-сы толық зерттелдi. == Хромосомалар == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Хромосома !! Гендер !! Жұптасқан негіздер !! % бүкіл геномнан<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/datasets/genome/GCF_000001405.40/|title=Homo sapiens Genome assembly GRCh38.p14|access-date=2024-12-29|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103031243/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/datasets/genome/GCF_000001405.40/|url-status=live}}</ref> |- | 1 ||2000|| 248 956 422 ||8,1 |- | 2 ||1300|| 242 193 529 ||7,9 |- | 3 ||1000|| 198 295 559 ||6,4 |- | 4 ||1000|| 190 214 555 ||6,2 |- | 5 ||900|| 181 538 259 ||5,9 |- | 6 ||1000|| 170 805 979 ||5,5 |- | 7 ||900|| 159 345 973 ||5,2 |- | 8 ||700|| 145 138 636 ||4,7 |- | 9 ||800|| 138 394 717 ||4,5 |- | 10 ||700|| 133 797 422 ||4,3 |- | 11 ||1300|| 135 086 622 ||4,4 |- | 12 ||1100|| 133 275 309 ||4,3 |- | 13 ||300|| 114 364 328 ||3,7 |- | 14 ||800|| 107 043 718 ||3,5 |- | 15 ||600|| 101 991 189 ||3,3 |- | 16 ||800|| 90 338 345 ||2,9 |- | 17 ||1200|| 83 257 441 ||2,7 |- | 18 ||200|| 80 373 285 ||2,6 |- | 19 ||1500|| 58 617 616 ||1,9 |- | 20 ||500|| 64 444 167 ||2,1 |- | 21 ||200|| 46 709 983 ||1,5 |- | 22 ||500|| 50 818 468 ||1,7 |- | X-хромосома ||800|| 156 040 895 ||5,1 |- | Y-хромосома ||200|| 57 227 415 ||1,9 |- class="sortbottom" ! Барлығы ||style="text-align:right"| 21 000 ||style="text-align:right"| 3 088 286 401 ||style="text-align:right"| 100,0 % |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Хромосомалар]] [[Санат:Геномика]] 1yct57j78s4agnvkvp0ynlult7d9i00 0 779616 3589485 3588650 2026-04-21T23:49:00Z Kasymov 10777 3589485 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат|аты=1-Бутен|суреті=1-Butene.svg|сол_суреті=But-1-ene-3D-balls.png|оң_суреті=But-1-ene-3D-vdW.png|химиялық_формуласы=C₄H₈|мольдік_массасы=56,108|күйі=газ|тығыздығы=0,62|балқу_t=-185,3|қайнау_t=-6,47|CAS=106-98-9|PubChem=7844|SMILES=C=CCC|InChI=InChI=1S/C4H8/c1-3-4-2/h3H,1,4H2,2H3 Key: VXNZUUAINFGPBY-UHFFFAOYSA-N|ChEBI=48362|БҰҰ_нөмірі=1012|ChemSpider=7556 }} '''1-Бутен''' ('''бут-1-ен''', '''1-бутилен''') — формуласы CH₃CH₂CH=CH₂ болатын [[органикалық қосылыс]]. Ол түссіз газ, бірақ оңай сұйық күйге конденсацияланады (яғни сұйыққа айналады). Бұл зат сызықтық [[альфа-олефин]] (ұштық [[алкен]]) болып жіктеледі.<ref>{{cite web|url=http://chemicalland21.com/industrialchem/organic/1-BUTENE.htm|title=1-BUTENE|website=chemicalland21.com|access-date=22 April 2018}}</ref> Ол [[Бутендер|бутеннің]] (бутиленнің) [[Изомерия|изомерлерінің]] бірі. Әртүрлі өнімдерді алу үшін бастапқы зат (шикізат) ретінде қолданылады. == Реакциялар == 1-бутеннің полимерленуі нәтижесінде [[полибутилен]] түзіледі, ол тұрмыстық су құбырларын жасау үшін қолданылады.<ref>Whiteley, Kenneth S.; Heggs, T. Geoffrey; Koch, Hartmut; Mawer, Ralph L.; Immel, Wolfgang (2000). "Polyolefins". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14356007.a21_487 doi:10.1002/14356007.a21_487]. <nowiki>ISBN 978-3-527-30673-2</nowiki>.</ref> Тағы бір маңызды қолданылуы — кейбір полиэтилен түрлерін өндіруде [[комономер]] ретінде, мысалы сызықтық төмен тығыздықты полиэтилен (LLDPE).<ref name=Chum>{{cite journal|doi=10.1016/j.progpolymsci.2008.05.003|title=Olefin polymer technologies—History and Recent Progress at the Dow Chemical Company|year=2008|last1=Chum|first1=P. Steve|last2=Swogger|first2=Kurt W.|journal=Progress in Polymer Science|volume=33|issue=8|pages=797–819}}</ref> Сонымен қатар ол [[полипропилен]] шайырларын, [[1,2-эпоксибутан]]ды (бутилен оксиді) және [[бутанон]]ды алу үшін бастапқы зат ретінде қолданылады.<ref>{{cite web|url=http://www.shell.com/home/content/chemicals/products_services/our_products/lower_olefins/1_butene/product_overview/|title=1-Butene product overview|website=shell.com|access-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210001059/http://www.shell.com/home/content/chemicals/products_services/our_products/lower_olefins/1_butene/product_overview/|archive-date=2012-02-10|url-status=dead}} </ref> == Өндірісі == 1-бутен мұнай өңдеу кезінде алынатын C₄ көмірсутектер қоспасынан бөлініп алынады, сондай-ақ [[этилен]]нің димерленуі арқылы өндіріледі. Бірінші әдісте 1-бутен мен [[2-бутен]] қоспасы алынады, ал екінші әдісте тек ұштық алкен (яғни 1-бутен) түзіледі.<ref>{{cite web|url=http://chempedia.info/info/151339/|title=Alphabutol process - Big Chemical Encyclopedia|website=chempedia.info|access-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208231536/http://chempedia.info/info/151339/|archive-date=2017-12-08|url-status=dead}} </ref> Кейін ол айдау (дистилляция) арқылы өте жоғары тазалыққа дейін тазартылады. 2011 жылы шамамен 12 миллиард килограмм 1-бутен өндірілген деп бағаланады.<ref>Geilen, Frank M.A.; Stochniol, Guido; Peitz, Stephan; Schulte-Koerne, Ekkehard (2014). "Butenes". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/14356007.a04_483.pub3 doi:10.1002/14356007.a04_483.pub3]. <nowiki>ISBN 978-3-527-30673-2</nowiki>.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Көмірсутектер}} [[Санат:Алкендер]] [[Санат:Газдар]] f3chhs3h55f3dghdvmn485nt3wddwxf 0 779621 3589451 3588651 2026-04-21T23:31:54Z Kasymov 10777 3589451 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат|аты=2-Бутин|суреті=Structural_formula_of_but-2-yne.svg|сол_суреті=2-butyne-3D-balls-B.png|химиялық_формуласы=C₄H₆|мольдік_массасы=54,0904|күйі=сұйықтық|тығыздығы=0,686|балқу_t=-32|қайнау_t=27|CAS=503-17-3|PubChem=10419|SMILES=CC#CC|InChI=InChI=1S/C4H6/c1-3-4-2/h1-2H3 Key: XNMQEEKYCVKGBD-UHFFFAOYSA-N|ChemSpider=9990 }} '''2-Бутин''' ('''диметилацетилен''', '''кротонилен''' немесе '''бут-2-ин''') — формуласы CH₃C≡CCH₃ болатын [[алкин]]. Ол жасанды түрде алынады және [[қалыпты жағдай]]да (қалыпты температура мен қысымда) түссіз, ұшқыш, өткір иісті сұйықтық болып табылады. 2-бутин [[физикалық химия]] үшін қызықты зат, өйткені оның [[торсиондық тосқауыл]]ы (молекула бөліктерінің айналуына кедергі) өте төмен. Бұл тосқауылды дәл анықтау үшін жоғары дәлдікті инфрақызыл спектроскопия қолданылады. Оның инфрақызыл спектрін талдау<ref>{{cite journal | last = di Lauro | first = C.|display-authors=etal| year = 1997 | title =The rotation-torsion structure in the ν11/ν15 (Gs) methyl rocking fundamental band in dimethylacetylene | journal = J. Mol. Spectrosc.| volume = 184 | issue = 1 | pages = 177–185 | doi =10.1006/jmsp.1997.7321}}</ref> нәтижесінде бұл тосқауыл бар болғаны 6 см⁻¹ (1.2{{e|-22}} Дж немесе 72 Дж·моль⁻¹) екені анықталған. Алайда молекуланың тепе-теңдік құрылымы толық анықталмаған: ол «жабық» (D_3h) немесе «ығысқан» (D_3d) болуы мүмкін. Мұны анықтау үшін [[молекулалық симметрия]] топтарын қолданатын талдау<ref name=Longuet-Higgins1963>{{cite journal | last1 = Longuet-Higgins | first1 = H.C. | year = 1963 | title = The symmetry groups of non-rigid molecules | journal = Molecular Physics | volume = 6 | issue = 5| pages = 445–460 | doi = 10.1080/00268976300100501 | bibcode = 1963MolPh...6..445L | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | author1=P. R. Bunker | year=1964 | title=The Rotation-Torsion Wavefunctions of Molecules that have two Identical Rotors | journal=Mol. Phys. | volume=8 | page=81 | doi = 10.1080/00268976400100091}}</ref> G₃₆ көрсеткендей, жоғары дәлдікті [[айналу-тербеліс спектроскопиясы|айналу-тербеліс]] [[Раман спектрі]]н зерттеу қажет. Сонымен қатар 2-бутин және оның толық дейтерийленген изотопының фотоэлектрондық спектрлері зерттелген.<ref>{{cite journal | last = Jacovella | first = Ugo|display-authors=etal| year = 2015 | title=Internal rotation, spin–orbit coupling, and low-frequency vibrations in the ground state of CH3–CC–CH+3 and CD3–CC–CD+3 | journal=Mol. Phys. | volume=113 | page=2115 | doi = 10.1080/00268976.2015.1005708| hdl=20.500.11850/182812| hdl-access=free}}</ref> 2-бутин (''диметилэтин'') [[5-децин]] (''дибутилэтин''), [[4-октин]] (''дипропилэтин'') және [[3-гексин]] (''диэтилэтин'') заттарымен бірге симметриялы алкиндер тобына жатады. == Синтез == 2-бутинді [[1-Бутин|этилацетиленді]] [[қайта құрылу реакциясы|қайта құрылу реакциясы]] арқылы [[этанол]]дағы [[калий гидроксиді]] ерітіндісінде алуға болады.<ref>{{cite book|author1=Victor von Richter |author2=Hans Meerwein|title=Organic Chemistry: Chemistry of the aliphatic series Vol. I: Smith's 3rd American Ed.|year=1916|publisher=P. Blakiston's Sons & Co.|location=Philadelphia|page=89|url=https://books.google.com/books?id=UWlZAAAAYAAJ&q=dimethylacetylene+preparation&pg=PA89}} </ref> == Қолданылуы == 2-бутин, [[пропин]]мен бірге, [[алкилденген]] [[гидрохинон]]дарды синтездеуде қолданылады, әсіресе [[Е дәрумені]]нің толық синтезінде маңызды рөл атқарады.<ref name="Cyclization">{{cite journal|author1=Reppe, Walter |author2=Kutepow, N |author3=Magin, A |title=Cyclization of Acetylenic Compounds|journal=Angewandte Chemie International Edition in English|year=1969|volume=8|issue=10|pages=727–733|doi=10.1002/anie.196907271}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Көмірсутектер}} [[Санат:Алкиндер]] gsq63rhq8de89ll5x7us43q1p49je5a 0 779631 3589455 3588653 2026-04-21T23:33:48Z Kasymov 10777 3589455 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат|аты=1,3-Бутадиен|суреті=Butadiene-skeletal.png|сол_суреті=Trans-butadiene-3D-balls.png|оң_суреті=Buta-1,3-diene-3D-vdW.png|химиялық_формуласы=C₄H₆|мольдік_массасы=54,0916|күйі=газ|тығыздығы=0,6211 (қайнау температурасында)|балқу_t=-108,91|қайнау_t=-4,41|CAS=106-99-0|PubChem=7845|SMILES=C=CC=C|InChI=InChI=1S/C4H6/c1-3-4-2/h3-4H,1-2H2 Key: KAKZBPTYRLMSJV-UHFFFAOYSA-N|RTECS=EI9275000|ChEBI=39748|БҰҰ_нөмірі=1010|ChemSpider=7557 }} '''1,3-Бутадиен''' — формуласы CH₂=CH–CH=CH₂ болатын [[органикалық қосылыс]]. Ол түссіз газ, бірақ оңай сұйық күйге айналады (конденсацияланады). Өнеркәсіпте өте маңызды, себебі ол [[синтетикалық каучук]] (жасанды резеңке) жасауға бастапқы зат ретінде қолданылады.<ref name=":0">{{Cite web |last=PubChem |title=1,3-Butadiene |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/7845 |access-date=2024-05-08 |website=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov |language=en}}</ref> Молекула құрылымын екі [[винил тобы]]ның бірігуі ретінде қарастыруға болады. Бұл — ең қарапайым [[конъюгацияланған диен]]. Бутадиен атмосферада [[химиялық ыдырау]]ға ұшырайды, бірақ соған қарамастан ол қалалық және қала маңындағы ауаларда аз мөлшерде кездеседі. Оның негізгі көзі — автокөліктердің шығарынды газдары.<ref>{{cite web|url=https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/13-butadiene.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20260216060114/https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-08/documents/13-butadiene.pdf |url-status=live |archive-date=16 February 2026 |title=1,3-Butadiene|publisher=US Environmental Protection Agency [[US EPA]]|access-date=2014-09-02}}</ref> «Бутадиен» атауы кейде оның [[изомер]]і — [[1,2-бутадиен]]ге де қатысты қолданылады. Бұл қосылыс құрылымы H₂C=C=CH–CH₃ болатын [[жинақталған диен]] (аллен типті қосылыс). Ол өнеркәсіпте маңызды рөл атқармайды. == Тарихы == 1863 жылы француз химигі Э. Каванту [[амил спирті]] [[пиролиз]]і арқылы бутадиенді бөліп алды.<ref name=Caventou>{{cite journal |last=Caventou |first=E. |year=1863 |journal=Justus Liebigs Annalen der Chemie |volume=127 |pages=93–97 |title=Ueber eine mit dem zweifach-gebromten Brombutylen isomere Verbindung und über die bromhaltigen Derivate des Brombutylens |doi=10.1002/jlac.18631270112 |url=https://zenodo.org/record/1427203}} </ref> 1886 жылы ағылшын химигі [[Генри Эдвард Армстронг]] оны мұнайдың ыдырау өнімдерінен бөліп алып, бутадиен ретінде анықтады.<ref name="Armstrong">{{cite journal |last1=Armstrong |first1=H. E. |last2=Miller |first2=A. K. |year=1886 |title=The decomposition and genesis of hydrocarbons at high temperatures. I. The products of the manufacture of gas from petroleum |journal=J. Chem. Soc. |volume=49 |pages=74–93 |doi=10.1039/CT8864900074| url=https://zenodo.org/record/1716439}} </ref> 1910 жылы орыс химигі [[Сергей Васильевич Лебедев]] бутадиенді полимерлеп, резеңкеге ұқсас материал алды. Бірақ бұл полимер табиғи резеңкені толық алмастыруға тым жұмсақ болды, әсіресе автомобиль шиналарында қолдануға жарамады. Бутадиен өнеркәсібі [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейінгі жылдары қалыптаса бастады. Көптеген елдер соғыс кезінде [[Британ империясы]] бақылайтын каучук плантацияларынан ажырап қалуы мүмкін екенін түсініп, табиғи резеңкеге тәуелділікті азайтуға тырысты.<ref>[https://books.google.com/books?id=7yHlAgAAQBAJ&dq=butadiene+dependence+on+natural+rubber&pg=PA23 Simple Things Won't Save the Earth], J. Robert Hunter</ref> 1929 жылы Германиядағы [[IG Farben]] компаниясында жұмыс істеген [[Эдуард Тшункер]] мен [[Вальтер Бок]] стирол мен бутадиеннің қос полимерін (кополимер) жасап, оны автомобиль шиналарында қолдануға болатынын көрсетті. Кейін бұл өндіріс бүкіл әлемге тарады: Кеңес Одағы мен АҚШ-та бутадиен этанолдан, ал Германияда көмірден алынатын [[ацетилен]] арқылы өндірілді. == Өндірісі == 2020 жылы шамамен 14,2 миллион тонна бутадиен өндірілген деп есептелген.<ref name=Beller>{{cite journal |doi=10.1039/D3IM00009E |title=Industrially applied and relevant transformations of 1,3-butadiene using homogeneous catalysts |date=2023 |last1=Yang |first1=Ji |last2=Wang |first2=Peng |last3=Neumann |first3=Helfried |last4=Jackstell |first4=Ralf |last5=Beller |first5=Matthias |journal=Industrial Chemistry & Materials |volume=1 |issue=2 |pages=155–174 |s2cid=258122761 |doi-access=free }}</ref> === C₄ көмірсутектерінен бөліп алу === АҚШ-та, Батыс Еуропада және Жапонияда бу арқылы крекинг процесі кезінде 1,3-бутадиен [[этилен]] және басқа [[алкен]]дерді өндіру барысында жанама өнім ретінде алынады. Су буымен араластырылып, өте жоғары температурада (жиі 900 °C-тан жоғары) қысқа уақыт қыздырылғанда, алифатты көмірсутектер сутегін бөліп, қанықпаған көмірсутектердің күрделі қоспасын түзеді, оның ішінде бутадиен де бар. Бутадиен мөлшері бастапқы шикізатқа байланысты. Жеңіл шикізаттар, мысалы [[этан]], крекинг кезінде негізінен [[этилен]] береді, ал ауыр шикізаттар ауыр олефиндердің, бутадиеннің және [[ароматты көмірсутектер]]дің түзілуін арттырады. Бутадиен әдетте бу арқылы крекинг нәтижесінде түзілетін төрт көміртекті көмірсутектер қоспасынан [[экстрактивті дистилляция]] арқылы бөлінеді. Бұл үшін [[полярлы апротонды еріткіш]]тер қолданылады, мысалы [[ацетонитрил]], [[N-метил-2-пирролидон]], [[фурфурол]] немесе [[диметилформамид]]. Кейін бутадиен осы еріткіштен [[дистилляция]] арқылы ажыратылады.<ref name=ECT4thEd>Sun, H.P. Wristers, J.P. (1992). Butadiene. In J.I. Kroschwitz (Ed.), ''Encyclopedia of Chemical Technology, 4th ed.'', vol. 4, pp. 663–690. New York: John Wiley & Sons.</ref> === Н-бутанды дегидрлеу арқылы === Бутадиенді [[бутан]]нан (''н''-бутан) катализатор қатысында [[дегидрлеу]] арқылы да өндіруге болады. Осындай алғашқы коммерциялық зауыт 1957 жылы АҚШ-тың [[Хьюстон]] қаласында іске қосылып, жылына 65 000 тонна бутадиен өндірген.<ref name=Beychok>Beychok, M.R. and Brack, W.J., "First Postwar Butadiene Plant", ''Petroleum Refiner'', June 1957.</ref> Бұған дейін, 1940 жылдары АҚШ үкіметінің құрамындағы [[Rubber Reserve Company]] ұйымы соғыс қажеттілігі үшін синтетикалық резеңке өндіру мақсатында Боргер (Техас), Толидо (Огайо) және Эль-Сегундо (Калифорния) қалаларында бірнеше зауыт салған.<ref name=Herbert>{{cite book |last=Herbert |first=Vernon |title=Synthetic Rubber: A Project That Had to Succeed |publisher=Greenwood Press |year=1985 |isbn=0-313-24634-3}}</ref> Жалпы өндірістік қуаты 68 мың тонна/жыл болған. Қазіргі уақытта ''н''-бутаннан бутадиен өндіру көбіне Houdry Catadiene процесі арқылы жүзеге асады. Бұл әдіс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әзірленген. Процесс кезінде бутан жоғары температурада [[алюминий оксиді]] және [[хром(III) оксиді]] катализаторлары арқылы өңделеді.<ref name=Ullmann>{{Ullmann |title=Butadiene |first1=J. |last1=Grub |first2=E. |last2=Löser |year=2012 |doi=10.1002/14356007.a04_431.pub2}}</ref> === Этанолдан === Әлемнің кейбір аймақтарында (Оңтүстік Америка, Шығыс Еуропа, Қытай және Үндістан) бутадиен [[этанол]]дан да өндіріледі. Бұл әдіс үлкен өндіріс көлемі үшін бу арқылы крекингпен бәсекелесе алмайды, бірақ шағын зауыттар үшін арзан болғандықтан қолданылады. Екі түрлі процесс болған. Бір сатылы процесте (Сергей Лебедев әдісі) этанол 400–450 °C температурада металл оксидтері катализаторының қатысында бутадиен, сутек және суға айналады.<ref name=ECT3rdEd>{{cite book |last=Kirshenbaum |first=I. |year=1978 |chapter=Butadiene |editor-first=M. |editor-last=Grayson |title=Encyclopedia of Chemical Technology |edition=3rd |volume=4 |pages=313–337 |place=New York |publisher=John Wiley & Sons}}</ref> Бұл процесс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Кеңес Одағында синтетикалық резеңке өндірісінің негізі болды. 1970-жылдардың соңына дейін Ресей мен Шығыс Еуропаның кейбір бөліктерінде шектеулі түрде қолданылды. Бразилияда бұл технология тоқтатылды. 2017 жылдан бастап этанолдан өнеркәсіптік бутадиен өндірілмейді. Екі сатылы процесте (Иван Остромисленский әдісі) этанол алдымен [[ацетальдегид]]ке дейін тотығады, кейін ол қосымша этанолмен реакцияға түсіп, бутадиен түзеді. Бұл әдіс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та синтетикалық резеңке өндірудің үш тәсілінің бірі болды. Бірақ үлкен көлемде өндіру үшін бутан немесе бутен әдістеріне қарағанда тиімсіз болды. Дегенмен, жалпы қуаты 200 000 тонна/жыл болатын үш зауыт (Институт (Батыс Вирджиния), Луисвилл (Кентукки) және Кобута (Пенсильвания)) салынды. Луисвилл зауыты бастапқыда бутадиенді [[кальций карбиді]]нен алынған ацетилен арқылы өндірді. Қазіргі уақытта бұл әдіс Қытай мен Үндістанда қолданылады. === Бутендерден === 1,3-бутадиенді қалыпты [[Бутендер|бутендерді]] катализатор қатысында [[дегидрлеу]] арқылы да алуға болады. Бұл әдіс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ синтетикалық резеңке бағдарламасында қолданылған. Бұл тәсіл спирт немесе ''н''-бутан әдістеріне қарағанда арзан болған, бірақ бутендердің авиациялық бензин өндірісінде де қолданылуына байланысты шикізат тапшылығы болған. Зауыттар Батон-Руж (Луизиана), Лейк-Чарльз (Луизиана), Хьюстон, Бейтаун (Техас), Порт-Нечес (Техас) және [[Торранс (Калифорния)]] қалаларында салынды.<ref name="Herbert"/> Жалпы жылдық өндіріс 275 мың тонна болған. 1960-жылдары Хьюстондағы «Petro-Tex» компаниясы бутендерден арнайы катализатор арқылы бутадиен өндіру әдісін патенттеген. Бұл технологияның коммерциялық түрде қолданылғаны нақты белгісіз.<ref>{{cite journal |last1=Welch |first1=L. Marshall |last2=Croce |first2=Louis |last3=Christmann |first3=Harold |date=November 1978 |url=https://www.researchgate.net/publication/285448537 |title=BUTADIENE VIA OXIDATIVE DEHYDROGENATION |access-date=2019-06-01 |journal=Hydrocarbon Processing |volume=57 |issue=11 |pages=131–136 |via=ResearchGate}}</ref> Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бутендерден бутадиен өндіру Кеңес Одағында негізгі өндіріс түріне айналды. == Қолданылуы == Бутадиеннің көп бөлігі (өндірілетін 1,3-бутадиеннің шамамен 75%-ы<ref name=":0" />) жасанды резеңке (синтетикалық каучук) жасауға жұмсалады. Бұл резеңкелер көлік шиналарын және күнделікті қолданылатын көптеген бұйымдардың бөлшектерін өндіруде пайдаланылады. Бутадиенді синтетикалық резеңкеге айналдыру процесі [[полимерлену]] деп аталады. Бұл — кіші молекулалар (мономерлер) бір-бірімен қосылып, үлкен молекулалар (полимерлер) түзетін процесс. Егер тек бутадиеннің өзі ғана полимерленсе, [[полибутадиен]] түзіледі. Ол өте жұмсақ, тіпті сұйыққа жақын материал болады. Ал бутадиен басқа [[мономер]]лермен бірге полимерленсе, [[кополимер]]лер түзіледі — олар әлдеқайда берік әрі пайдалы материалдар. Мысалы, бутадиеннің [[стирол]] және/немесе [[акрилонитрил]]мен қосылуы арқылы мынадай материалдар алынады: [[акрилонитрил-бутадиен-стирол]] (ABS), [[нитрил-бутадиен резеңкесі]] (NBR), [[стирол-бутадиен резеңкесі]] (SBR) және [[полибутадиен акрилонитрил]] (PBAN). Бұл кополимерлердің қасиеті (беріктігі немесе серпімділігі) олардың құрамындағы мономерлердің қатынасына байланысты. SBR — автомобиль шиналарын өндіруде ең көп қолданылатын материал. Бутадиеннен басқа да синтетикалық каучуктардың бастапқы заттары алынады, соның бірі — [[хлоропрен]].<ref name=Ullmann/> Бутадиеннің аз мөлшері [[адипонитрил]] алу үшін қолданылады. Бұл зат кейбір [[нейлон]] түрлерін өндіруде бастапқы шикізат болып табылады. Бутадиенді адипонитрилге айналдыру кезінде оның екі қос байланысына да циансутек қышқылы қосылады. Бұл процесс гидроцианлау деп аталады. Бутадиен сонымен қатар еріткіш ретінде қолданылатын [[сульфолан]]ды өндіруде пайдаланылады. Одан бөлек, бутадиен [[циклоалкандар]] мен [[циклоалкендер]] синтезінде маңызды рөл атқарады, өйткені ол көміртек–көміртек екілік және үштік байланыстарымен [[Дильс–Альдер реакциясы]] арқылы әрекеттеседі. Ең жиі қолданылатын реакциялар — бутадиеннің өзімен немесе басқа молекулалармен қосылып, димерлену және тримерлену реакциялары. Димерлену нәтижесінде бутадиеннен 4-винилциклогексен және циклооктадиен түзіледі. Шын мәнінде, винилциклогексен — бутадиен сақтағанда жиі жиналатын қоспа. Тримерлену кезінде бутадиен циклододекатриенге айналады. Бұл процестерде көбіне [[никель]] немесе [[титан]] негізіндегі катализаторлар қолданылады.<ref name="iarc">{{cite book |url=http://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol60/mono60-13.pdf |title=4-Vinylcyclohexene |access-date=2009-04-19 |publisher=IARC |isbn=9789283212607}}</ref> Бутадиен сонымен қатар [[палладий]] катализаторы қатысында [[метанол]]мен жүретін [[теломерлеу]] реакциясы арқылы [[1-октен]] алудың бастапқы заты болып табылады. Бұл реакцияда аралық өнім ретінде 1-метокси-2,7-октадиен түзіледі.<ref name=Beller/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Көмірсутектер}} [[Санат:Алкадиендер]] [[Санат:Мономерлер]] [[Санат:Газдар]] o0uc4iqs77i35gz6jaxgfo0vpvg7w5d 0 779633 3589486 3588561 2026-04-21T23:50:48Z Kasymov 10777 «[[Санат:Бокс|Бокс]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589486 wikitext text/x-wiki '''2023 IBA Men's World Boxing Championships''' — 2023 жылы [[Өзбекстан|Өзбекстанның]] [[Ташкент]] қаласында өткен ерлер арасындағы [[бокс]] бойынша әлем чемпионаты. Жарыстар 30 сәуір мен 14 мамыр аралығында [[Хумо Арена|Хумо Аренада]] (Humo Ice Dome) өтті. Бұл — IBA (Халықаралық бокс ассоциациясы) ұйымдастырған XXII чемпионат. Чемпионатқа бес құрлықтан 107 елден 538 спортшы қатысты. Жалпы жүлде қоры 5,2 миллион АҚШ долларын құрады: алтын жүлдегерлерге 200 мың доллар, күміс жүлдегерлерге 100 мың доллар, қола жүлдегерлерге 50 мың доллар берілді. Бұл жарыстар [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж-2024 Олимпиадасына]] лицензия бермеді (IOC IBA-ның құқығынан айырғандықтан). [[Ресей]] мен [[Беларусь]] боксшыларының қатысуына байланысты 19 ел (21 федерация) бойкот жариялады. == Командалық есеп == {| class="wikitable sortable" !Орын !Ел !Алтын !Күміс !Қола !Барлығы |- |1 |{{ту|Өзбекстан}} Өзбекстан* |5 |2 |2 |9 |- |2 |{{ту|Қазақстан}} Қазақстан |4 |1 |0 |5 |- |3 |{{ту|Ресей}} Ресей |2 |0 |4 |6 |- |4 |{{ту|Куба}} Куба |1 |3 |2 |6 |- |5 |{{ту|Франция}} Франция |1 |1 |1 |3 |- |6 |{{ту|Грузия}} Грузия |0 |1 |2 |3 |- |7 |{{ту|Әзірбайжан}} Әзірбайжан |0 |1 |1 |2 |- |7 |{{ту|Бразилия}} Бразилия |0 |1 |1 |2 |- |7 |{{ту|Моңғолия}} Моңғолия |0 |1 |1 |2 |- |10 |{{ту|Қытай}} Қытай |0 |1 |0 |1 |- |10 |{{ту|Италия}} Италия |0 |1 |0 |1 |- |12 |{{ту|Үндістан}} Үндістан |0 |0 |3 |3 |- |12 |{{ту|Испания}} Испания |0 |0 |3 |3 |- |14 |{{ту|Армения}} Армения |0 |0 |2 |2 |- |15 |{{ту|Иордания}} Иордания |0 |0 |1 |1 |- |15 |{{ту|Қырғызстан}} Қырғызстан |0 |0 |1 |1 |- |15 |{{ту|Мексика}} Мексика |0 |0 |1 |1 |- |15 |{{ту|Тәжікстан}} Тәжікстан |0 |0 |1 |1 |} == Чемпиондар мен жүлдегерлер == {| class="wikitable" !Салмақ дәрежесі !Алтын !Күміс !Қола |- |46–48 кг |{{ту|Қазақстан}} Санжар Ташкенбай |{{ту|Грузия}} Сахил Алахвердов |{{ту|Куба}} Алехандро Кларо {{ту|Ресей}} Эдмонд Худоян |- |48–51 кг |{{ту|Өзбекстан}} Хасанбой Дусматов |{{ту|Франция}} Биллал Беннама |{{ту|Үндістан}} Дипак Бхория {{ту|Испания}} Мартин Молина |- |51–54 кг |{{ту|Қазақстан}} Махмуд Сабырхан |{{ту|Өзбекстан}} Ойбек Жұраев |{{ту|Куба}} Йосвани Вейтия {{ту|Ресей}} Дмитрий Двали |- |54–57 кг |{{ту|Өзбекстан}} Абдумалик Халоков |{{ту|Куба}} Сайдел Орта |{{ту|Үндістан}} Мохаммад Хуссамуддин {{ту|Қырғызстан}} Мунарбек Сейтбекұлы |- |57–60 кг |{{ту|Франция}} Софиан Умиха |{{ту|Куба}} Эрисланди Альварес |{{ту|Иордания}} Мохаммад Абу Жаже {{ту|Ресей}} Всеволод Шумков |- |60–63,5 кг |{{ту|Өзбекстан}} Руслан Абдуллаев |{{ту|Моңғолия}} Баатарсухийн Чинзориг |{{ту|Армения}} Овханнес Бачков {{ту|Тәжікстан}} Баходур Усмонов |- |63,5–67 кг |{{ту|Өзбекстан}} Асадхужа Муйдинхужаев |{{ту|Қазақстан}} Дулат Бекбаев |{{ту|Грузия}} Лаша Гурули {{ту|Моңғолия}} Баттөмөриин Мишеелт |- |67–71 кг |{{ту|Қазақстан}} Асланбек Шымбергенов |{{ту|Өзбекстан}} Саиджамшид Жафаров |{{ту|Үндістан}} Нишант Дев {{ту|Бразилия}} Вандерсон де Оливейра |- |71–75 кг |{{ту|Куба}} Йоенлис Эрнандес |{{ту|Бразилия}} Вандерлей Перейра |{{ту|Өзбекстан}} Алохон Абдуллаев {{ту|Франция}} Морено Фендеро |- |75–80 кг |{{ту|Қазақстан}} Нұрбек Оралбай |{{ту|Қытай}} Туохетаэрбиеке Танглайхан |{{ту|Испания}} Газимагомед Джалидов {{ту|Ресей}} Имам Хатаев |- |80–86 кг |{{ту|Ресей}} Шарабутдин Атаев |{{ту|Әзірбайжан}} Лорен Альфонсо |{{ту|Грузия}} Георгий Кушиташвили {{ту|Мексика}} Рохелио Ромеро |- |86–92 кг |{{ту|Ресей}} Муслим Гаджимагомедов |{{ту|Италия}} Азиз Аббес Мухиидин |{{ту|Өзбекстан}} Лазизбек Мулложонов {{ту|Армения}} Нарек Манасиян |- | +92 кг |{{ту|Өзбекстан}} Баходир Жалолов |{{ту|Куба}} Фернандо Арзола |{{ту|Әзірбайжан}} Махаммад Абдуллаев {{ту|Испания}} Аюб Гадфа |} == Қазақстан құрамасы == Қазақстан құрамасы 4 алтынмен (Санжар Ташкенбай, Махмуд Сабырхан, Асланбек Шымбергенов, Нұрбек Оралбай) жалпы командалық есепте екінші орын алды. Өзбекстан 5 алтынмен чемпионаттың жеңімпазы болды. [[Санат:Бокстан әлем чемпионаттары]] 0c9s82o60o2p73jgdt8t1ghxadfrune 0 779634 3589487 3588567 2026-04-21T23:51:19Z Kasymov 10777 «[[Санат:Бокс|Бокс]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589487 wikitext text/x-wiki '''2022 Asian Amateur Boxing Championships''' — 2022 жылы [[Иордания|Иорданияның]] [[Амман]] қаласында өткен [[Азия|Азия құрлығының]] ересектер арасындағы бокс чемпионаты. Жарыстар 1–12 қараша аралығында ''Martyr Rashid Al-Zayoud Hall'' аренасында өтті. Бұл — ASBC (Азия бокс конфедерациясы) ұйымдастырған турнир, онда ерлер мен әйелдер алғаш рет бір чемпионат аясында (үшінші рет тарихта) өнер көрсетті. Турнирге Азияның әртүрлі елдерінен 300-ден астам боксшы қатысты. Чемпионатта [[Қазақстан]] мен [[Өзбекстан]] үстемдік етті. Қазақстан жалпы медаль кестесінде 6 алтынмен бірінші орын алды (жалпы 21 медаль), Өзбекстан да 6 алтын жинады (жалпы 13 медаль). [[Үндістан]] 4 алтынмен үшінші болды. == Командалық есеп == {| class="wikitable sortable" ! Орын !! Ел !! Алтын !! Күміс !! Қола !! Барлығы |- | 1 | {{ту|Қазақстан}} Қазақстан | 6 | 7 | 8 | 21 |- | 2 | {{ту|Өзбекстан}} Өзбекстан | 6 | 3 | 4 | 13 |- | 3 | {{ту|Үндістан}} Үндістан | 4 | 2 | 6 | 12 |- | 4 | {{ту|Иордания}} Иордания | 2 | 3 | 2 | 7 |- | 5 | {{ту|Тайланд}} Таиланд | 2 | 2 | 1 | 5 |- | 6 | {{ту|Жапония}} Жапония | 1 | 5 | 1 | 7 |- | 7 | {{ту|Оңтүстік Корея}} Оңтүстік Корея | 1 | 1 | 4 | 6 |- | 8 | {{ту|Қытай Тайбэйі}} Қытай Тайбэйі | 1 | 0 | 3 | 4 |- | 9 | {{ту|Филиппин}} Филиппин | 1 | 0 | 2 | 3 |- | 10 | {{ту|Вьетнам}} Вьетнам | 1 | 0 | 1 | 2 |- | 11 | {{ту|Моңғолия}} Моңғолия | 0 | 2 | 8 | 10 |- | 12 | {{ту|Қырғызстан}} Қырғызстан | 0 | 0 | 4 | 4 |- | 13 | {{ту|Иран}} Иран | 0 | 0 | 2 | 2 |- | — | {{ту|Тәжікстан}} Тәжікстан | 0 | 0 | 2 | 2 |- | 15 | {{ту|Пәкістан}} Пәкістан | 0 | 0 | 1 | 1 |} == Чемпиондар мен жүлдегерлер == {| class="wikitable" ! Салмақ дәрежесі !! Алтын !! Күміс !! Қола |- | 48 кг | {{ту|Қазақстан}} Санжар Ташкенбай | {{ту|Жапония}} Казума Аратаке | {{ту|Пәкістан}} Зохаиб Рашид<br>{{ту|Үндістан}} Говинд Кумар Сахани |- | 51 кг | {{ту|Өзбекстан}} Хасанбой Дусматов | {{ту|Қазақстан}} Сәкен Бибосынов | {{ту|Жапония}} Томоя Цубои<br>{{ту|Моңғолия}} Хархуугийн Энхмандах |- | 54 кг | {{ту|Филиппин}} Карло Паалам | {{ту|Қазақстан}} Махмуд Сабырхан | {{ту|Өзбекстан}} Шахзод Музафаров<br>{{ту|Қырғызстан}} Санжай Сейдекматов |- | 57 кг | {{ту|Өзбекстан}} Абдумалик Халоков | {{ту|Қазақстан}} Серік Теміржанов | {{ту|Үндістан}} Мохаммад Хуссамуддин<br>{{ту|Моңғолия}} Гантөмөрийн Лундаа |- | 60 кг | {{ту|Иордания}} Мохаммад Абу Жаже | {{ту|Моңғолия}} Баярхүүгийн Буяндалай | {{ту|Қазақстан}} Саматали Толтаев<br>{{ту|Өзбекстан}} Адхамжон Мухиддинов |- | 63,5 кг | {{ту|Өзбекстан}} Руслан Абдуллаев | {{ту|Үндістан}} Шива Тхапа | {{ту|Қытай Тайбэйі}} Лай Чу-эн<br>{{ту|Тәжікстан}} Баходур Усмонов |- | 67 кг | {{ту|Тайланд}} Бунжонг Синсири | {{ту|Қазақстан}} Дулат Бекбаев | {{ту|Моңғолия}} Баатарсүхийн Чинзориг<br>{{ту|Өзбекстан}} Асадхужа Муйдинхужаев |- | 71 кг | {{ту|Қазақстан}} Асланбек Шымбергенов | {{ту|Иордания}} Зейяд Ишаиш | {{ту|Қырғызстан}} Нурадин Рустамбек Уулу<br>{{ту|Моңғолия}} Отгонбаатарын Бямба-Эрдэнэ |- | 75 кг | {{ту|Өзбекстан}} Саиджамшид Жафаров | {{ту|Қазақстан}} Нұрқанат Райыс | {{ту|Иран}} Шахин Мусави<br>{{ту|Үндістан}} Сумит Кунду |- | 80 кг | {{ту|Иордания}} Хусейн Ишаиш | {{ту|Өзбекстан}} Одилжон Аслонов | {{ту|Қырғызстан}} Өмірбек Бекжигит Уулу<br>{{ту|Қазақстан}} Нұрбек Оралбай |- | 86 кг | {{ту|Тайланд}} Жаккапонг Йомкхот | {{ту|Иордания}} Одай Аль-Хиндауи | {{ту|Қырғызстан}} Эркин Адилбек Уулу<br>{{ту|Қазақстан}} Сағындық Тоғамбай |- | 92 кг | {{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай | {{ту|Өзбекстан}} Мадияр Сайдрахимов | {{ту|Иордания}} Ахмад Теймат<br>{{ту|Иран}} Тоуфан Шарифи |- | +92 кг | {{ту|Өзбекстан}} Лазизбек Мулложонов | {{ту|Қазақстан}} Қамшыбек Қоңқабаев | {{ту|Тәжікстан}} Мұхаммад Аброридинов<br>{{ту|Үндістан}} Нарендер Бервал |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бокстан Азия чемпионаттары]] 5w3xnaw8qcl28qd4md36lxft3x3bdgv 0 779644 3589489 3588598 2026-04-21T23:51:30Z Kasymov 10777 «[[Санат:Бокс|Бокс]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589489 wikitext text/x-wiki '''Даниял Сәбит''' — қазақстандық әуесқой боксшы. [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысының]] тумасы, [[Орал|Орал қаласының]] өкілі. Кіші салмақ дәрежелерінде (49–51 кг) өнер көрсетеді. == Өмірбаяны == Даниял Сәбит 2002 жылы 30 қарашада Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданында дүниеге келген. Қазір Орал қаласында тұрады. Боксқа жас кезінен айналысқан, Оралдағы бокс мектебінің түлегі. 2020 жылы 18 жасында Қазақстан чемпионатында алғашқы үлкен табысына қол жеткізді — ең жеңіл салмақтардың бірінде чемпион атанды. == Спорттық жетістіктері == * '''2021 жылғы Азия чемпионаты''' (Дубай, БАӘ): '''Күміс жүлдегер''' (49 кг). 18 жасында финалға шығып, өзбекстандық Нодиржон Мирзаахмедовке есе жіберген. Бұл оның халықаралық аренадағы алғашқы ірі жетістігі болды. === Қазақстан чемпионаты === Бірнеше дүркін Қазақстан чемпионы. 2020, 2024 және 2025 жылдары (51 кг) алтын медаль алған. 2025 жылы финалда Бекзат Алдамжаровты 5:0 есебімен жеңген. === 2025 жыл === * Eindhoven Box Cup ([[Нидерланд|Нидерланды]]) — чемпион (50 кг). * [[Странджа кубогы|Странжа кубогы]] ([[Болгария]]) — күміс жүлдегер. === 2026 жыл === [[Странджа кубогы 2026|Странджа Кубогы 2026]] («кіші әлем чемпионаты») — Алтын медаль (50 кг). Финалда әзірбайжандық Билалхабаши Назаровты 3:2 есебімен жеңіп, драмаға толы айқаста топ жарған. Бұл турнирде Қазақстанның бірінші алтыны болды. [[Бокстан әлем чемпионаты 2025 (IBA)|IBA Әлем чемпионаты]] 2025. 51 кг салмақта қатысып, бірінші кезеңдерде жеңіске жеткен (Кения, Кабо-Верде боксшыларын жеңген), бірақ ширек финалда замбиялық Патрик Чинембаға есе жіберген. [[Санат:Қазақстан боксшылары]] 54p72wtp8myqnwcqvls0sau9ff1jic8 0 779646 3589639 3588755 2026-04-22T10:04:39Z Omarova. ayagul 150497 гиперсілтеме қостым 3589639 wikitext text/x-wiki {{Жедел жойылсын|Интеруики жоқ, гиперсілтемелер жоқ, бөлімдер дұрыс қойылмаған, санаттары жоқ, жалпы маңыздылығы төмен}} '''Қысқарған сөздер''' – екі, үш немесе одан да көп сыңарлардан тұратын күрделі атаулардың ықшамдалған тұлғалары. Бірнеше сөзден құралып, сөздердің тіркесуі арқылы жасалған түрлі ұғымдардың атаулары қысқарымдарға негіз болады да, олардың құрылымы ықшамдалып, өзгеріске ұшырайды. Қазақ тілі л[[Лексика|ексикасының]] құрамындағы сөздердің тиісті буындары мен қайсыбір компоненттерінің басқы əріптерін қысқарту арқылы терминжасау тəсілі ғылым мен техниканың өрлеу заманында, əсіресе, активтене түсіп, терминжасамның негізгі көзінің біріне айналып барады. == Қысқарған сөздердің жасалу жолдары == 1.'''Әріптік қысқарымдар''' Екі немесе одан да көп сөздер тіркесімінен құралған күрделі атаулар құрамындағы сыңарлардың басқы дыбыстарынан құралған қысқарымдар. Мысалы, АҚ (акционерлік қоғам), АҚШ (Америка құрама штаттары), ЕК (Еуропалық Кеңес), ЕКПА (Еуропа Кеңесі Парламентік Ассамблеясы), ҚТЖ (Қазақстан темір жолы) т.б. 2.'''Буындық қысқарымдар''' Күрделі атаулар сыңарларының негізінен басқы б[[Буын|уындарынан]] құралған қысқарымдар. Мысалы, кеңшар, ұжымшар, Ономком, Терминком. 3. '''Аралас қысқарымдар''' Күрделі атауларды құрайтын сыңарларының басқы буындары мен бастапқы дыбыстарынан құралатын қысқарымдар. Яғни, сөз тудырудың мұндай жағдайында қысқарған сөз жасаудың екі түрлі тəсілі де, əріптік жəне буындық қысқарту да пайдаланылады. Мысалы, ҚазТАГ, ҚазҰУ, АлМУ т.б.<ref>Құрманбайұлы Ш. Қазақ тіліндегі қысқарған сөздер (2008–2012 жылдардағы баспасөз материалдары бойынша). – Алматы: «Баспалар үйі», 2013. – 296 б.</ref> == Қысқарған сөздердің модельдері == 1. Толық мағыналы екі не үш сөздің басқы буындарын қысқарта біріктіру арқылы жасалған, сондай-ақ бірінші компоненттерінің бірінші буыны мен соңғы компоненттің толық түрінен құралған терминдер: колхоз, совхоз т.б. Қысқартудың бұл тəсілі онша өнімді сапаға көше алған жоқ. 2. Бірінші сөздің алғашқы буыны мен келесі сөздердің басқы əріптерінен қысқарған терминдер: ҚазТАГ, ҚазПИ, ҚазМУ т.б. 3. Əр алуан техника атаулары фото-, теле-, радиоаспаптары, медицина жəне басқа ғылым салаларында қолданылатын құрал-саймандар маркалары мен модельдері: АН-24, ГАЗ-24, А-АТ,ТУ-104,ИЛ-62 т.б. <ref>Айтбайұлы Ө. Қазақ тіл білімінің терминологиясы мəселелері. – Алматы: «Абзал-Ай» баспасы, 2013. – 400 б.</ref> 0e3lddq9ok7o96wm6g71g5dps37kyz7 0 779651 3589636 3588756 2026-04-22T09:56:34Z Omarova. ayagul 150497 Гиперсілтеме қостым, санаттар қостым. Бұл мақаланың маңыздылығы төмен деп ойламаймын. Лингвистикалық білім алып отырған студенттер мен оқушыларға жақсы көмек бола алады 3589636 wikitext text/x-wiki {{Жедел жойылсын|Интеруики жоқ, гиперсілтемелер жоқ, бөлімдер дұрыс қойылмаған, санаттары жоқ, жалпы маңыздылығы төмен}} Сөздің жарыспа тұлғалары [[Қазақ тілі|қазақ тіліндегі]] лексика-семантикалық сөздер тобының айрықша түрін құрайды. Мұндай '''вариант пен дублет сөздер''' – халық тілінің сөздік қорын байытып келген, оның дыбыстық жүйесі мен грамматикалық құрылымының даму барысында ұдайы өзгеріске түсіп отыратын лексика-семантикалық сөздердің айрықша тобы. Бір сөздің '''жарыспа тұлғалары''' дегеніміз – мағыналық жағынан абсолют теңдікте тұрған, сөйлемде ешбір реңктік, стильдік бояуымен ерекшеленбейтін, әр алуан себептерден дыбыстық немесе тұлғалық ауытқуға ұшырап, әрқалай жазылып, әрқалай айтылып жүрген дыбысталуы бөлек,бірақ қолдануында мағыналық дербестігі жоқ бірнеше нұсқада айтылатын сөздер. == Қолданылуы == Дублет сөздер барлық дерлік сөз табынан ұшыраса береді. '''[[Зат есім]]''': пәтер/бәтер, былғары/бұлғары, апиын/әпиін, аужай/әужай, дуадақ/дуалақ,екпет/етпет, өткеншек/әлпеншек. [[Сын есім]]: зеңгір/зеңгер/ заңғар, түзу/дүзу, алал/адал. [[Етістік]]: аңду/аңлу, бүкшеңде/бүкшіңде, жұбату/жуату, ұқсау/ұсау. [[Есімдік]]: ол/о, ана/әне/әні, қане/кәне,әгәр/егер. [[Шылау]]: да/де/та/те, мен/бен/пен, қой/ғой, көрі/гөрі, қана/ғана,құрлы/ғұрлы, шейін/дейін. [[Үстеу]]: бұнша/мұнша. [[Одағай]]: айхай/айқай/айһай/ойхой. [[Еліктеу сөз]]: пыр-пыр/бырбыр, пыс-пыс/быс-быс. == Жарыспа тұлғалардың айырым белгісі == 1. Ең негізгі белгісі – сөз варианттарының тұлғалық айырмашылығы олардың мағыналық бірлігін, тепе-теңдігін бұзбауы. 2. Сөз варианттарының кемінде екі сыңардан құралуы және олардың барлығының да тұлғасы ұқсас, негізі бір сөздер болуы тиіс. 3. Бір сөздің дыбыстық варианты болуы үшін тікелей аффикстер арқылы түрленбей, бір түбірдің ғана фонетикалық өзгеріске түсуінен түзілуі шарт.<ref>Бизақов С. Сөз нұсқасы және балама атаулар. Алматы: «Арыс», 2008. – 000 бет.</ref> jkcuc039elpunogyja2ojwz983hu87k 0 779655 3589289 3588658 2026-04-21T15:54:58Z Nurkhan 13652 3589289 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джорджо Паризи |Шынайы есімі = {{lang-it|Giorgio Parisi}} |Суреті = Parisi_giorgio.jpg |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 04.08.1948 |Туған жері = {{Туғанжері|Рим|Римде}}, [[Италия]] |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[кванттық өріс теориясы]] |Жұмыс орны = [[Рим университеті, Ла Сапиенца]] | Альма-матер = [[Рим университеті, Ла Сапиенца]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін орденінің Үлкен кресі (2001 жылдан бастап)|2021}}{{!!}}{{Италия Республикасының Құрмет орденінің командоры|2005}} {{!}}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{«Мәдениет пен өнерді дамытуға қосқан үлесі үшін» алтын медалі|1998}} {{!}}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}- {{!}} [[Больцман медалі]] (1992) {{!}}- {{!}} [[Дирак медалі]] (1999) {{!}}- {{!}} [[Макс Планк атындағы медаль]] (2011) {{!)}} | Сайты = }} '''Джорджо Паризи''' ({{Lang-it|Giorgio Parisi}}; [[4 тамыз]] [[1948]]) — итальяндық физик-теоретик. Профессор, Француз ғылым академиясының (1992)<ref>{{Cite web|url=http://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-P/giorgio-parisi.html|title=Giorgio Parisi {{!}} Liste des membres de l’Académie des sciences / P {{!}} Listes par ordre alphabétique {{!}} Listes des membres {{!}} Membres {{!}} Nous connaître|accessdate=2016-10-21|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005110956/https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-P/giorgio-parisi.html}}</ref>, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2003)<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20004881.html|title=Giorgio Parisi|accessdate=2016-10-21|archivedate=2021-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211016075858/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20004881.html}}</ref> және Америка философиялық қоғамының (2013)<ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2013;startDoc=21|title=APS Member History|accessdate=2021-04-04|archivedate=2021-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410214028/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2013;startDoc=21}}</ref> шетелдік мүшесі. Оның еңбектері негізінен [[Кванттық өріс теориясы|кванттық өріс теориясына]], [[Статистикалық механика|статистикалық механикаға]] және [[Күрделі жүйе|күрделі жүйелерге]] арналған. Ол ДГЛАП теңдеуінің және Кардар — Паризи — Чжан теңдеулерінің<ref>{{Cite web|url=https://miem.hse.ru/news/211108397.html|title=Лев Николаевич Щур избран заслуженным членом Американского физического общества — Новости — Московский институт электроники и математики им. А. Н. Тихонова — Национальный иссле…|accessdate=2020-01-23|archivedate=2019-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190708153701/https://miem.hse.ru/news/211108397.html}}</ref> бірлескен авторы. Оған 2021 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] берілді. 29-шы Солвей конгресінің тең төрағасы. == Марапаттар == {{Div col|50em}} * [[Фельтринелли сыйлығы]] (1986) * [[Больцман медалі]] (1992) * [[«Мәдениет пен өнердің дамуына қосқан үлесі үшін» алтын медалі]] (Италия) (1998)<ref>[https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/10490 Conferimento onorificenza] {{Wayback|url=https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/10490 |date=20230220112523 }} quirinale.it/</ref> * [[Дирак медалі]] (1999) * {{аударылмаған 5|Энрико Ферми сыйлығы (Италия физикалық қоғамы)|Энрико Ферми сыйлығы|en|Enrico Fermi Prize}} (2002) * [[Математикалық физика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы]] (2005) * {{аударылмаған 5|Нонино сыйлығы||it|Premio Nonino}} (2005) * [[Италия Республикасының Құрмет ордені|Италия Республикасының Құрмет ордені]]нің командоры (2005)<ref>{{cite web|url= https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/162148|access-date=2021-10-05|title=Le onorificenze della Repubblica Italiana|lang=it|archive-date=2023-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820142810/https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/162148|url-status=live}}</ref> * {{аударылмаған 5|Microsoft сыйлығы||en|Microsoft Award}} (2007) * {{аударылмаған 5|Лагранж сыйлығы||en|Lagrange Prize}} (2009) * [[Макс Планк медалі]] (2011) * [[Бөлшектер және жоғары энергия физикасы сыйлығы]] (2015) * [[Онсагер сыйлығы]] (2016) * [[И. Я. Померанчук сыйлығы]] (2018) * [[Физика саласындағы Вольф сыйлығы]] (2021) * [[Клариват сыйлығының лауреаттары]] (2021) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2021) «атомдардан планеталарға дейінгі масштабтағы физикалық жүйелердегі ретсіздік пен флуктуациялардың өзара әрекеттесуін ашқаны үшін»<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/нобелевская-премия-по-физике-присуждена-за-моделирование-земного-климата/a-59407480 |title=Физика саласындағы Нобель сыйлығы Жер климатын модельдеу үшін берілді. |access-date=2021-10-05 |archive-date=2021-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/нобелевская-премия-по-физике-присуждена-за-моделирование-земного-климата/a-59407480 |url-status=live }}</ref> * [[Италия Республикасының Құрмет ордені|Италия Республикасының Құрмет орденінің]] Үлкен Крест кавалері (2021)<ref>{{cite web|url= https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/370366|access-date=2022-10-04|title=Le onorificenze della Repubblica Italiana|lang=it|archive-date=2022-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007130012/https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/370366}}</ref> {{Div col end}} == Сондай-ақ қараңыз == * [[Паризи матрицасы]] — p-адиктік талдаудағы ультраметриялық матрица болып табылады<ref>{{Cite web|url=https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.305.7687&rep=rep1&type=pdf|title=S.V.Kozyrev. The noncommutative replica approach (2008)|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005101113/https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.305.7687&rep=rep1&type=pdf}}</ref>. * Айналмалы көзілдірік == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Италия Республикасы алдындағы қызметі үшін ордені үлкен крестінің иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Италия физиктері]] p9xoj55upsf9og2rv3aelxros4xvm6y 3589490 3589289 2026-04-21T23:52:26Z Kasymov 10777 «[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері|Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589490 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джорджо Паризи |Шынайы есімі = {{lang-it|Giorgio Parisi}} |Суреті = Parisi_giorgio.jpg |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 04.08.1948 |Туған жері = {{Туғанжері|Рим|Римде}}, [[Италия]] |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[кванттық өріс теориясы]] |Жұмыс орны = [[Рим университеті, Ла Сапиенца]] | Альма-матер = [[Рим университеті, Ла Сапиенца]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін орденінің Үлкен кресі (2001 жылдан бастап)|2021}}{{!!}}{{Италия Республикасының Құрмет орденінің командоры|2005}} {{!}}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{«Мәдениет пен өнерді дамытуға қосқан үлесі үшін» алтын медалі|1998}} {{!}}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}- {{!}} [[Больцман медалі]] (1992) {{!}}- {{!}} [[Дирак медалі]] (1999) {{!}}- {{!}} [[Макс Планк атындағы медаль]] (2011) {{!)}} | Сайты = }} '''Джорджо Паризи''' ({{Lang-it|Giorgio Parisi}}; [[4 тамыз]] [[1948]]) — итальяндық физик-теоретик. Профессор, Француз ғылым академиясының (1992)<ref>{{Cite web|url=http://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-P/giorgio-parisi.html|title=Giorgio Parisi {{!}} Liste des membres de l’Académie des sciences / P {{!}} Listes par ordre alphabétique {{!}} Listes des membres {{!}} Membres {{!}} Nous connaître|accessdate=2016-10-21|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005110956/https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-P/giorgio-parisi.html}}</ref>, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2003)<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20004881.html|title=Giorgio Parisi|accessdate=2016-10-21|archivedate=2021-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211016075858/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20004881.html}}</ref> және Америка философиялық қоғамының (2013)<ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2013;startDoc=21|title=APS Member History|accessdate=2021-04-04|archivedate=2021-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410214028/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2013;startDoc=21}}</ref> шетелдік мүшесі. Оның еңбектері негізінен [[Кванттық өріс теориясы|кванттық өріс теориясына]], [[Статистикалық механика|статистикалық механикаға]] және [[Күрделі жүйе|күрделі жүйелерге]] арналған. Ол ДГЛАП теңдеуінің және Кардар — Паризи — Чжан теңдеулерінің<ref>{{Cite web|url=https://miem.hse.ru/news/211108397.html|title=Лев Николаевич Щур избран заслуженным членом Американского физического общества — Новости — Московский институт электроники и математики им. А. Н. Тихонова — Национальный иссле…|accessdate=2020-01-23|archivedate=2019-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190708153701/https://miem.hse.ru/news/211108397.html}}</ref> бірлескен авторы. Оған 2021 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] берілді. 29-шы Солвей конгресінің тең төрағасы. == Марапаттар == {{Div col|50em}} * [[Фельтринелли сыйлығы]] (1986) * [[Больцман медалі]] (1992) * [[«Мәдениет пен өнердің дамуына қосқан үлесі үшін» алтын медалі]] (Италия) (1998)<ref>[https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/10490 Conferimento onorificenza] {{Wayback|url=https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/10490 |date=20230220112523 }} quirinale.it/</ref> * [[Дирак медалі]] (1999) * {{аударылмаған 5|Энрико Ферми сыйлығы (Италия физикалық қоғамы)|Энрико Ферми сыйлығы|en|Enrico Fermi Prize}} (2002) * [[Математикалық физика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы]] (2005) * {{аударылмаған 5|Нонино сыйлығы||it|Premio Nonino}} (2005) * [[Италия Республикасының Құрмет ордені|Италия Республикасының Құрмет ордені]]нің командоры (2005)<ref>{{cite web|url= https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/162148|access-date=2021-10-05|title=Le onorificenze della Repubblica Italiana|lang=it|archive-date=2023-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820142810/https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/162148|url-status=live}}</ref> * {{аударылмаған 5|Microsoft сыйлығы||en|Microsoft Award}} (2007) * {{аударылмаған 5|Лагранж сыйлығы||en|Lagrange Prize}} (2009) * [[Макс Планк медалі]] (2011) * [[Бөлшектер және жоғары энергия физикасы сыйлығы]] (2015) * [[Онсагер сыйлығы]] (2016) * [[И. Я. Померанчук сыйлығы]] (2018) * [[Физика саласындағы Вольф сыйлығы]] (2021) * [[Клариват сыйлығының лауреаттары]] (2021) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2021) «атомдардан планеталарға дейінгі масштабтағы физикалық жүйелердегі ретсіздік пен флуктуациялардың өзара әрекеттесуін ашқаны үшін»<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/нобелевская-премия-по-физике-присуждена-за-моделирование-земного-климата/a-59407480 |title=Физика саласындағы Нобель сыйлығы Жер климатын модельдеу үшін берілді. |access-date=2021-10-05 |archive-date=2021-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/нобелевская-премия-по-физике-присуждена-за-моделирование-земного-климата/a-59407480 |url-status=live }}</ref> * [[Италия Республикасының Құрмет ордені|Италия Республикасының Құрмет орденінің]] Үлкен Крест кавалері (2021)<ref>{{cite web|url= https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/370366|access-date=2022-10-04|title=Le onorificenze della Repubblica Italiana|lang=it|archive-date=2022-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007130012/https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/370366}}</ref> {{Div col end}} == Сондай-ақ қараңыз == * [[Паризи матрицасы]] — p-адиктік талдаудағы ультраметриялық матрица болып табылады<ref>{{Cite web|url=https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.305.7687&rep=rep1&type=pdf|title=S.V.Kozyrev. The noncommutative replica approach (2008)|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005101113/https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.305.7687&rep=rep1&type=pdf}}</ref>. * Айналмалы көзілдірік == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Италия Республикасы алдындағы қызметі үшін ордені үлкен крестінің иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Италия физиктері]] n7dsy685bwtc5ccwndvcr3zugie0bm9 3589491 3589490 2026-04-21T23:52:37Z Kasymov 10777 /* Дереккөздер */ 3589491 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Джорджо Паризи |Шынайы есімі = {{lang-it|Giorgio Parisi}} |Суреті = Parisi_giorgio.jpg |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 04.08.1948 |Туған жері = {{Туғанжері|Рим|Римде}}, [[Италия]] |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = [[кванттық өріс теориясы]] |Жұмыс орны = [[Рим университеті, Ла Сапиенца]] | Альма-матер = [[Рим университеті, Ла Сапиенца]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін орденінің Үлкен кресі (2001 жылдан бастап)|2021}}{{!!}}{{Италия Республикасының Құрмет орденінің командоры|2005}} {{!}}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{«Мәдениет пен өнерді дамытуға қосқан үлесі үшін» алтын медалі|1998}} {{!}}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}- {{!}} [[Больцман медалі]] (1992) {{!}}- {{!}} [[Дирак медалі]] (1999) {{!}}- {{!}} [[Макс Планк атындағы медаль]] (2011) {{!)}} | Сайты = }} '''Джорджо Паризи''' ({{Lang-it|Giorgio Parisi}}; [[4 тамыз]] [[1948]]) — итальяндық физик-теоретик. Профессор, Француз ғылым академиясының (1992)<ref>{{Cite web|url=http://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-P/giorgio-parisi.html|title=Giorgio Parisi {{!}} Liste des membres de l’Académie des sciences / P {{!}} Listes par ordre alphabétique {{!}} Listes des membres {{!}} Membres {{!}} Nous connaître|accessdate=2016-10-21|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005110956/https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-P/giorgio-parisi.html}}</ref>, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (2003)<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20004881.html|title=Giorgio Parisi|accessdate=2016-10-21|archivedate=2021-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211016075858/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20004881.html}}</ref> және Америка философиялық қоғамының (2013)<ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2013;startDoc=21|title=APS Member History|accessdate=2021-04-04|archivedate=2021-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410214028/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2013;startDoc=21}}</ref> шетелдік мүшесі. Оның еңбектері негізінен [[Кванттық өріс теориясы|кванттық өріс теориясына]], [[Статистикалық механика|статистикалық механикаға]] және [[Күрделі жүйе|күрделі жүйелерге]] арналған. Ол ДГЛАП теңдеуінің және Кардар — Паризи — Чжан теңдеулерінің<ref>{{Cite web|url=https://miem.hse.ru/news/211108397.html|title=Лев Николаевич Щур избран заслуженным членом Американского физического общества — Новости — Московский институт электроники и математики им. А. Н. Тихонова — Национальный иссле…|accessdate=2020-01-23|archivedate=2019-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190708153701/https://miem.hse.ru/news/211108397.html}}</ref> бірлескен авторы. Оған 2021 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығы]] берілді. 29-шы Солвей конгресінің тең төрағасы. == Марапаттар == {{Div col|50em}} * [[Фельтринелли сыйлығы]] (1986) * [[Больцман медалі]] (1992) * [[«Мәдениет пен өнердің дамуына қосқан үлесі үшін» алтын медалі]] (Италия) (1998)<ref>[https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/10490 Conferimento onorificenza] {{Wayback|url=https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/10490 |date=20230220112523 }} quirinale.it/</ref> * [[Дирак медалі]] (1999) * {{аударылмаған 5|Энрико Ферми сыйлығы (Италия физикалық қоғамы)|Энрико Ферми сыйлығы|en|Enrico Fermi Prize}} (2002) * [[Математикалық физика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы]] (2005) * {{аударылмаған 5|Нонино сыйлығы||it|Premio Nonino}} (2005) * [[Италия Республикасының Құрмет ордені|Италия Республикасының Құрмет ордені]]нің командоры (2005)<ref>{{cite web|url= https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/162148|access-date=2021-10-05|title=Le onorificenze della Repubblica Italiana|lang=it|archive-date=2023-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820142810/https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/162148|url-status=live}}</ref> * {{аударылмаған 5|Microsoft сыйлығы||en|Microsoft Award}} (2007) * {{аударылмаған 5|Лагранж сыйлығы||en|Lagrange Prize}} (2009) * [[Макс Планк медалі]] (2011) * [[Бөлшектер және жоғары энергия физикасы сыйлығы]] (2015) * [[Онсагер сыйлығы]] (2016) * [[И. Я. Померанчук сыйлығы]] (2018) * [[Физика саласындағы Вольф сыйлығы]] (2021) * [[Клариват сыйлығының лауреаттары]] (2021) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2021) «атомдардан планеталарға дейінгі масштабтағы физикалық жүйелердегі ретсіздік пен флуктуациялардың өзара әрекеттесуін ашқаны үшін»<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/нобелевская-премия-по-физике-присуждена-за-моделирование-земного-климата/a-59407480 |title=Физика саласындағы Нобель сыйлығы Жер климатын модельдеу үшін берілді. |access-date=2021-10-05 |archive-date=2021-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/нобелевская-премия-по-физике-присуждена-за-моделирование-земного-климата/a-59407480 |url-status=live }}</ref> * [[Италия Республикасының Құрмет ордені|Италия Республикасының Құрмет орденінің]] Үлкен Крест кавалері (2021)<ref>{{cite web|url= https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/370366|access-date=2022-10-04|title=Le onorificenze della Repubblica Italiana|lang=it|archive-date=2022-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007130012/https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/370366}}</ref> {{Div col end}} == Сондай-ақ қараңыз == * [[Паризи матрицасы]] — p-адиктік талдаудағы ультраметриялық матрица болып табылады<ref>{{Cite web|url=https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.305.7687&rep=rep1&type=pdf|title=S.V.Kozyrev. The noncommutative replica approach (2008)|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005101113/https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.305.7687&rep=rep1&type=pdf}}</ref>. * Айналмалы көзілдірік == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Италия Республикасы алдындағы қызметі үшін ордені үлкен крестінің иегерлері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Италия физиктері]] flij9ip8tms4rqupj9dylk37omtz2ob 0 779658 3589213 3588675 2026-04-21T14:00:02Z Nurkhan 13652 3589213 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Сюкуро Манабэ |Шынайы есімі = {{lang-ja|真鍋 淑郎}} |Суреті = Crafoord_Prize_EM1B0732_(42329290061).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.09.1931 |Туған жері = [[Синрицу]], [[Ума]], {{Туғанжері|Жапония|Жапонияда}} |Азаматтығы = {{Байрақ|Жапон империясы}}→{{Байрақ|Жапония}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |Ғылыми аясы = [[климатология|климатолог]], [[метереология|метереолог]], [[жаһандық жылыну]] және [[компьютерлік модельдеу]] |Жұмыс орны = [[Ұлттық мұхиттық және атмосфералық әкімшілік]], [[Принстон университеті]] |Альма-матер = [[Токио университеті]], [[Ehime Prefectural Mishima High School]] |Ғылыми жетекші = [[Сигэката Сёно]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Мәдениет ордені (Жапония)|2021}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}} }} '''Сюкуро Манабэ''' ({{Lang-jp|真鍋 淑郎}}; ''Манабэ Сюкуро'', [[21 қыркүйек]] [[1931]], [[Эхиме]], [[Жапония]]) — жапон-американдық [[Климатология|климатолог]], климат пен оның өзгерістерін есептеу модельдеу саласындағы көрнекті маман, осы саладағы компьютерлік модельдеудің пионері және 1970 жылдары — [[жаһандық жылыну]] құбылысын зерттеген алғашқылардың бірі<ref>[https://books.google.com/books?id=6p52AwAAQBAJ&pg=PA618 Encyclopedia of Global Warming and Climate Change]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=B8VE92tDqEEC&pg=PA883 Encyclopedia of Global Warming and Climate Change, Second Edition]</ref>. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды (2021). Доктор (1958). [[Принстон университеті|Принстон университетінің]] және бұрынғы Ұлттық мұхиттық және атмосфералық әкімшіліктің (NOAA) мүшесі, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1990), Жапония ғылым академиясының шетелдік мүшесі (2009). Жоғары беделді және халықаралық сыйлықтардың лауреаты. Мәскеу мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген профессоры Александр Кислов атап өткендей, Манабэ [[Михаил Иванович Будыко|Михаил Будыкомен]] бірге «климатологияның ондаған жылдар бойы дамуын анықтады»<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/science/2015/11/09_a_7881743.shtml|title=Почему глобальное потепление — это факт, и как можно «охладить» климат — Газета.Ru|accessdate=2019-07-01|archivedate=2019-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190701193648/https://www.gazeta.ru/science/2015/11/09_a_7881743.shtml}}</ref>. == Өмірбаян == Ол [[Токио университеті|Токио университетінде]] метеорология бойынша бакалавр (1953), магистр (1955) және докторлық (1958) дәрежелерін алды. Сол 1958 жылы ол Америка Құрама Штаттарына қоныс аударып, 1975 жылы азаматтық алды. 1958 жылдан 1963 жылға дейін Ұлттық ауа райы қызметінде зерттеуші метеоролог болып жұмыс істеді. 1963 жылдан 1997 жылға дейін Ұлттық мұхиттық және атмосфералық әкімшіліктің (NOAA) зертханасында аға зерттеуші метеоролог болып жұмыс істеді. 1968—1997 жылдары Принстон университетінде профессор ретінде сабақ берді. 1983 жылы өзінің оқу орнында шақырылған профессор болды. 1997—2001 жылдары өзінің туған жері Жапонияда жаһандық жылынуды зерттеу бағдарламасының директоры болып жұмыс істеді. 2002 жылы Принстон университетіне оралды, онда 2003 жылға дейін жұмыс істеді және 2005 жылдан бастап атмосфералық және мұхиттық ғылымдар бағдарламасында аға метеоролог болды. 2002—2009 жылдары дейін ол сондай-ақ Japan Agency for Marine-Earth Science and Technology кеңесшісі болды және 2006—2013 жылдары [[Нагоя университеті|Нагоя университетінде]] шақырылған профессор болды. 1960 жылдары Манабэ атмосфералық динамиканы зерттеу жүргізіп, кейіннен алғашқы жаһандық климат моделін жасады<ref name="c">{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/news/2018/01/19/syukuro-manabe-wins-crafoord-prize-fundamental-contributions-climate-change|title=Syukuro Manabe wins Crafoord Prize for fundamental contributions to climate change research<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-04-01|archivedate=2018-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180403021852/https://www.princeton.edu/news/2018/01/19/syukuro-manabe-wins-crafoord-prize-fundamental-contributions-climate-change}}</ref>. Бұған дейін ол Joseph Smagorinsky және Ұлттық ауа райы қызметіндегі әріптестерімен алғашқы жалпы айналым модельдерін әзірлеуде бірлесіп жұмыс істеді. 1967 жылы ол және Ричард Ветеральд атмосферадағы парниктік газдардың концентрациясы температураға әсер етуі мүмкін екенін көрсетті<ref name="c" />. Манабэнің сол жылы ''Journal of Atmospheric Sciences журналында'' жарияланған Жер климатының жеңілдетілген моделі көп ұзамай геофизика мен метеорологиядағы үлкен жетістік ретінде танылды. Оның 1988 жылы Сенаттың Энергетика және табиғи ресурстар жөніндегі комитетіндегі сөз сөйлеуі жаһандық жылыну мәселесін саясаткерлер мен көпшіліктің назарына жеткізуде маңызды рөл атқарды<ref>{{Cite web|url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/syukuro-manabe-2/|title=Архивированная копия|accessdate=2018-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170710235127/http://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/syukuro-manabe-2/|archivedate=2017-07-10}}</ref>. Америка геофизикалық одағының (1967), Америка ғылымды дамыту қауымдастығының (1997) және JAMSTEC (2008) мүшесі. Европа академиясының (1994)<ref>{{Cite web|url=http://www.ae-info.org/ae/User/Manabe_Syukuro|title=Европейская академия|accessdate=2018-04-01|archivedate=2016-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307194125/http://www.ae-info.org/ae/User/Manabe_Syukuro}}</ref> және Канада Корольдік қоғамының (1995) шетелдік мүшесі. Американдық (1997), жапондық (2000) және британдық корольдік (2006) метеорологиялық қоғамдардың құрметті мүшесі. 1962 жылдан бері Нобуко Манабэге үйленген. == Марапаттар мен құрметтер == * Жапония метеорологиялық қоғамының Фудживара сыйлығы (1966) * Мейзингер сыйлығы (1967) * АҚШ Сауда министрлігінің алтын медалі (1970) * Екінші жарты ғасыр сыйлығы (1987) — Америка метеорологиялық қоғамының екінші ең көне сыйлығы * Америка метеорологиялық қоғамының ең жоғары марапаты — Carl-Gustaf Rossby Research Medal (1992) * «Көк планета» сыйлығының алғашқы иегері (1992) * Америка геофизикалық одағының Роджер Ревелл медалі (1993) * Бьеркнестің Америка геофизикалық одағының атмосфералық ғылымдар секциясына арналған дәрісі (1995) * Асахи сыйлығы (1995) * Volvo қоршаған ортаны қорғау сыйлығы (1997) * Жапонияның қоршаған ортаны қорғау министрінің сыйлығы (1997) * Еуропалық геофизикалық қоғамның Милютин Миланкович медалі (1998) * [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] құрметті докторы (2004) * Киото Жер даңқ залына енгізілді (2009) * Америка геофизикалық одағының Уильям Боуи медалі (2010) * Франклин институтының Бенджамин Франклин медалі (2015) * BBVA қорының «Білім шекаралары» сыйлығы (2016, Джеймс Хансенмен бірге) * Швеция Корольдік Ғылым Академиясының Крафурд сыйлығы (2018, Сьюзан Соломонмен бірлесіп) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2021) «Жер климатын физикалық негізде модельдеу және вариациялардың сандық талдауы және жаһандық жылынудың сенімді болжамдары» үшін<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480|title=Нобелевская премия по физике присуждена за моделирование земного климата|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://scholar.princeton.edu/manabe/cv-0 Түйіндеме (2018)] * [https://web.archive.org/web/20190503035823/https://environment.princeton.edu/grads/pecs-scholars-program/syukuro-manabe Принстон университеті] * [https://www.fi.edu/laureates/syukuro-manabe Syukuro Manabe]{{In lang|en}} Франклин институтының сайтында (Бенджамин Франклин медалімен марапатталған) [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] suy6boccv4uxhp1njcbpwjwn7s59ynf 3589290 3589213 2026-04-21T15:55:10Z Nurkhan 13652 3589290 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Сюкуро Манабэ |Шынайы есімі = {{lang-ja|真鍋 淑郎}} |Суреті = Crafoord_Prize_EM1B0732_(42329290061).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.09.1931 |Туған жері = [[Синрицу]], [[Ума]], {{Туғанжері|Жапония|Жапонияда}} |Азаматтығы = {{Байрақ|Жапон империясы}}→{{Байрақ|Жапония}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |Ғылыми аясы = [[климатология|климатолог]], [[метереология|метереолог]], [[жаһандық жылыну]] және [[компьютерлік модельдеу]] |Жұмыс орны = [[Ұлттық мұхиттық және атмосфералық әкімшілік]], [[Принстон университеті]] |Альма-матер = [[Токио университеті]], [[Ehime Prefectural Mishima High School]] |Ғылыми жетекші = [[Сигэката Сёно]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Мәдениет ордені (Жапония)|2021}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}} }} '''Сюкуро Манабэ''' ({{Lang-jp|真鍋 淑郎}}; ''Манабэ Сюкуро'', [[21 қыркүйек]] [[1931]], [[Эхиме]], [[Жапония]]) — жапон-американдық [[Климатология|климатолог]], климат пен оның өзгерістерін есептеу модельдеу саласындағы көрнекті маман, осы саладағы компьютерлік модельдеудің пионері және 1970 жылдары — [[жаһандық жылыну]] құбылысын зерттеген алғашқылардың бірі<ref>[https://books.google.com/books?id=6p52AwAAQBAJ&pg=PA618 Encyclopedia of Global Warming and Climate Change]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=B8VE92tDqEEC&pg=PA883 Encyclopedia of Global Warming and Climate Change, Second Edition]</ref>. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды (2021). Доктор (1958). [[Принстон университеті|Принстон университетінің]] және бұрынғы Ұлттық мұхиттық және атмосфералық әкімшіліктің (NOAA) мүшесі, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1990), Жапония ғылым академиясының шетелдік мүшесі (2009). Жоғары беделді және халықаралық сыйлықтардың лауреаты. Мәскеу мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген профессоры Александр Кислов атап өткендей, Манабэ [[Михаил Иванович Будыко|Михаил Будыкомен]] бірге «климатологияның ондаған жылдар бойы дамуын анықтады»<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/science/2015/11/09_a_7881743.shtml|title=Почему глобальное потепление — это факт, и как можно «охладить» климат — Газета.Ru|accessdate=2019-07-01|archivedate=2019-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190701193648/https://www.gazeta.ru/science/2015/11/09_a_7881743.shtml}}</ref>. == Өмірбаян == Ол [[Токио университеті|Токио университетінде]] метеорология бойынша бакалавр (1953), магистр (1955) және докторлық (1958) дәрежелерін алды. Сол 1958 жылы ол Америка Құрама Штаттарына қоныс аударып, 1975 жылы азаматтық алды. 1958 жылдан 1963 жылға дейін Ұлттық ауа райы қызметінде зерттеуші метеоролог болып жұмыс істеді. 1963 жылдан 1997 жылға дейін Ұлттық мұхиттық және атмосфералық әкімшіліктің (NOAA) зертханасында аға зерттеуші метеоролог болып жұмыс істеді. 1968—1997 жылдары Принстон университетінде профессор ретінде сабақ берді. 1983 жылы өзінің оқу орнында шақырылған профессор болды. 1997—2001 жылдары өзінің туған жері Жапонияда жаһандық жылынуды зерттеу бағдарламасының директоры болып жұмыс істеді. 2002 жылы Принстон университетіне оралды, онда 2003 жылға дейін жұмыс істеді және 2005 жылдан бастап атмосфералық және мұхиттық ғылымдар бағдарламасында аға метеоролог болды. 2002—2009 жылдары дейін ол сондай-ақ Japan Agency for Marine-Earth Science and Technology кеңесшісі болды және 2006—2013 жылдары [[Нагоя университеті|Нагоя университетінде]] шақырылған профессор болды. 1960 жылдары Манабэ атмосфералық динамиканы зерттеу жүргізіп, кейіннен алғашқы жаһандық климат моделін жасады<ref name="c">{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/news/2018/01/19/syukuro-manabe-wins-crafoord-prize-fundamental-contributions-climate-change|title=Syukuro Manabe wins Crafoord Prize for fundamental contributions to climate change research<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-04-01|archivedate=2018-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180403021852/https://www.princeton.edu/news/2018/01/19/syukuro-manabe-wins-crafoord-prize-fundamental-contributions-climate-change}}</ref>. Бұған дейін ол Joseph Smagorinsky және Ұлттық ауа райы қызметіндегі әріптестерімен алғашқы жалпы айналым модельдерін әзірлеуде бірлесіп жұмыс істеді. 1967 жылы ол және Ричард Ветеральд атмосферадағы парниктік газдардың концентрациясы температураға әсер етуі мүмкін екенін көрсетті<ref name="c" />. Манабэнің сол жылы ''Journal of Atmospheric Sciences журналында'' жарияланған Жер климатының жеңілдетілген моделі көп ұзамай геофизика мен метеорологиядағы үлкен жетістік ретінде танылды. Оның 1988 жылы Сенаттың Энергетика және табиғи ресурстар жөніндегі комитетіндегі сөз сөйлеуі жаһандық жылыну мәселесін саясаткерлер мен көпшіліктің назарына жеткізуде маңызды рөл атқарды<ref>{{Cite web|url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/syukuro-manabe-2/|title=Архивированная копия|accessdate=2018-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170710235127/http://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/syukuro-manabe-2/|archivedate=2017-07-10}}</ref>. Америка геофизикалық одағының (1967), Америка ғылымды дамыту қауымдастығының (1997) және JAMSTEC (2008) мүшесі. Европа академиясының (1994)<ref>{{Cite web|url=http://www.ae-info.org/ae/User/Manabe_Syukuro|title=Европейская академия|accessdate=2018-04-01|archivedate=2016-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307194125/http://www.ae-info.org/ae/User/Manabe_Syukuro}}</ref> және Канада Корольдік қоғамының (1995) шетелдік мүшесі. Американдық (1997), жапондық (2000) және британдық корольдік (2006) метеорологиялық қоғамдардың құрметті мүшесі. 1962 жылдан бері Нобуко Манабэге үйленген. == Марапаттар мен құрметтер == * Жапония метеорологиялық қоғамының Фудживара сыйлығы (1966) * Мейзингер сыйлығы (1967) * АҚШ Сауда министрлігінің алтын медалі (1970) * Екінші жарты ғасыр сыйлығы (1987) — Америка метеорологиялық қоғамының екінші ең көне сыйлығы * Америка метеорологиялық қоғамының ең жоғары марапаты — Carl-Gustaf Rossby Research Medal (1992) * «Көк планета» сыйлығының алғашқы иегері (1992) * Америка геофизикалық одағының Роджер Ревелл медалі (1993) * Бьеркнестің Америка геофизикалық одағының атмосфералық ғылымдар секциясына арналған дәрісі (1995) * Асахи сыйлығы (1995) * Volvo қоршаған ортаны қорғау сыйлығы (1997) * Жапонияның қоршаған ортаны қорғау министрінің сыйлығы (1997) * Еуропалық геофизикалық қоғамның Милютин Миланкович медалі (1998) * [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] құрметті докторы (2004) * Киото Жер даңқ залына енгізілді (2009) * Америка геофизикалық одағының Уильям Боуи медалі (2010) * Франклин институтының Бенджамин Франклин медалі (2015) * BBVA қорының «Білім шекаралары» сыйлығы (2016, Джеймс Хансенмен бірге) * Швеция Корольдік Ғылым Академиясының Крафурд сыйлығы (2018, Сьюзан Соломонмен бірлесіп) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2021) «Жер климатын физикалық негізде модельдеу және вариациялардың сандық талдауы және жаһандық жылынудың сенімді болжамдары» үшін<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480|title=Нобелевская премия по физике присуждена за моделирование земного климата|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://scholar.princeton.edu/manabe/cv-0 Түйіндеме (2018)] * [https://web.archive.org/web/20190503035823/https://environment.princeton.edu/grads/pecs-scholars-program/syukuro-manabe Принстон университеті] * [https://www.fi.edu/laureates/syukuro-manabe Syukuro Manabe]{{In lang|en}} Франклин институтының сайтында (Бенджамин Франклин медалімен марапатталған) [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] jyo1f1iev6msxz2pd4no085omn3f1kp 3589492 3589290 2026-04-21T23:52:47Z Kasymov 10777 «[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері|Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589492 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Сюкуро Манабэ |Шынайы есімі = {{lang-ja|真鍋 淑郎}} |Суреті = Crafoord_Prize_EM1B0732_(42329290061).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.09.1931 |Туған жері = [[Синрицу]], [[Ума]], {{Туғанжері|Жапония|Жапонияда}} |Азаматтығы = {{Байрақ|Жапон империясы}}→{{Байрақ|Жапония}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |Ғылыми аясы = [[климатология|климатолог]], [[метереология|метереолог]], [[жаһандық жылыну]] және [[компьютерлік модельдеу]] |Жұмыс орны = [[Ұлттық мұхиттық және атмосфералық әкімшілік]], [[Принстон университеті]] |Альма-матер = [[Токио университеті]], [[Ehime Prefectural Mishima High School]] |Ғылыми жетекші = [[Сигэката Сёно]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Мәдениет ордені (Жапония)|2021}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}} }} '''Сюкуро Манабэ''' ({{Lang-jp|真鍋 淑郎}}; ''Манабэ Сюкуро'', [[21 қыркүйек]] [[1931]], [[Эхиме]], [[Жапония]]) — жапон-американдық [[Климатология|климатолог]], климат пен оның өзгерістерін есептеу модельдеу саласындағы көрнекті маман, осы саладағы компьютерлік модельдеудің пионері және 1970 жылдары — [[жаһандық жылыну]] құбылысын зерттеген алғашқылардың бірі<ref>[https://books.google.com/books?id=6p52AwAAQBAJ&pg=PA618 Encyclopedia of Global Warming and Climate Change]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=B8VE92tDqEEC&pg=PA883 Encyclopedia of Global Warming and Climate Change, Second Edition]</ref>. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды (2021). Доктор (1958). [[Принстон университеті|Принстон университетінің]] және бұрынғы Ұлттық мұхиттық және атмосфералық әкімшіліктің (NOAA) мүшесі, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1990), Жапония ғылым академиясының шетелдік мүшесі (2009). Жоғары беделді және халықаралық сыйлықтардың лауреаты. Мәскеу мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген профессоры Александр Кислов атап өткендей, Манабэ [[Михаил Иванович Будыко|Михаил Будыкомен]] бірге «климатологияның ондаған жылдар бойы дамуын анықтады»<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/science/2015/11/09_a_7881743.shtml|title=Почему глобальное потепление — это факт, и как можно «охладить» климат — Газета.Ru|accessdate=2019-07-01|archivedate=2019-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190701193648/https://www.gazeta.ru/science/2015/11/09_a_7881743.shtml}}</ref>. == Өмірбаян == Ол [[Токио университеті|Токио университетінде]] метеорология бойынша бакалавр (1953), магистр (1955) және докторлық (1958) дәрежелерін алды. Сол 1958 жылы ол Америка Құрама Штаттарына қоныс аударып, 1975 жылы азаматтық алды. 1958 жылдан 1963 жылға дейін Ұлттық ауа райы қызметінде зерттеуші метеоролог болып жұмыс істеді. 1963 жылдан 1997 жылға дейін Ұлттық мұхиттық және атмосфералық әкімшіліктің (NOAA) зертханасында аға зерттеуші метеоролог болып жұмыс істеді. 1968—1997 жылдары Принстон университетінде профессор ретінде сабақ берді. 1983 жылы өзінің оқу орнында шақырылған профессор болды. 1997—2001 жылдары өзінің туған жері Жапонияда жаһандық жылынуды зерттеу бағдарламасының директоры болып жұмыс істеді. 2002 жылы Принстон университетіне оралды, онда 2003 жылға дейін жұмыс істеді және 2005 жылдан бастап атмосфералық және мұхиттық ғылымдар бағдарламасында аға метеоролог болды. 2002—2009 жылдары дейін ол сондай-ақ Japan Agency for Marine-Earth Science and Technology кеңесшісі болды және 2006—2013 жылдары [[Нагоя университеті|Нагоя университетінде]] шақырылған профессор болды. 1960 жылдары Манабэ атмосфералық динамиканы зерттеу жүргізіп, кейіннен алғашқы жаһандық климат моделін жасады<ref name="c">{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/news/2018/01/19/syukuro-manabe-wins-crafoord-prize-fundamental-contributions-climate-change|title=Syukuro Manabe wins Crafoord Prize for fundamental contributions to climate change research<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-04-01|archivedate=2018-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180403021852/https://www.princeton.edu/news/2018/01/19/syukuro-manabe-wins-crafoord-prize-fundamental-contributions-climate-change}}</ref>. Бұған дейін ол Joseph Smagorinsky және Ұлттық ауа райы қызметіндегі әріптестерімен алғашқы жалпы айналым модельдерін әзірлеуде бірлесіп жұмыс істеді. 1967 жылы ол және Ричард Ветеральд атмосферадағы парниктік газдардың концентрациясы температураға әсер етуі мүмкін екенін көрсетті<ref name="c" />. Манабэнің сол жылы ''Journal of Atmospheric Sciences журналында'' жарияланған Жер климатының жеңілдетілген моделі көп ұзамай геофизика мен метеорологиядағы үлкен жетістік ретінде танылды. Оның 1988 жылы Сенаттың Энергетика және табиғи ресурстар жөніндегі комитетіндегі сөз сөйлеуі жаһандық жылыну мәселесін саясаткерлер мен көпшіліктің назарына жеткізуде маңызды рөл атқарды<ref>{{Cite web|url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/syukuro-manabe-2/|title=Архивированная копия|accessdate=2018-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170710235127/http://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/syukuro-manabe-2/|archivedate=2017-07-10}}</ref>. Америка геофизикалық одағының (1967), Америка ғылымды дамыту қауымдастығының (1997) және JAMSTEC (2008) мүшесі. Европа академиясының (1994)<ref>{{Cite web|url=http://www.ae-info.org/ae/User/Manabe_Syukuro|title=Европейская академия|accessdate=2018-04-01|archivedate=2016-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307194125/http://www.ae-info.org/ae/User/Manabe_Syukuro}}</ref> және Канада Корольдік қоғамының (1995) шетелдік мүшесі. Американдық (1997), жапондық (2000) және британдық корольдік (2006) метеорологиялық қоғамдардың құрметті мүшесі. 1962 жылдан бері Нобуко Манабэге үйленген. == Марапаттар мен құрметтер == * Жапония метеорологиялық қоғамының Фудживара сыйлығы (1966) * Мейзингер сыйлығы (1967) * АҚШ Сауда министрлігінің алтын медалі (1970) * Екінші жарты ғасыр сыйлығы (1987) — Америка метеорологиялық қоғамының екінші ең көне сыйлығы * Америка метеорологиялық қоғамының ең жоғары марапаты — Carl-Gustaf Rossby Research Medal (1992) * «Көк планета» сыйлығының алғашқы иегері (1992) * Америка геофизикалық одағының Роджер Ревелл медалі (1993) * Бьеркнестің Америка геофизикалық одағының атмосфералық ғылымдар секциясына арналған дәрісі (1995) * Асахи сыйлығы (1995) * Volvo қоршаған ортаны қорғау сыйлығы (1997) * Жапонияның қоршаған ортаны қорғау министрінің сыйлығы (1997) * Еуропалық геофизикалық қоғамның Милютин Миланкович медалі (1998) * [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] құрметті докторы (2004) * Киото Жер даңқ залына енгізілді (2009) * Америка геофизикалық одағының Уильям Боуи медалі (2010) * Франклин институтының Бенджамин Франклин медалі (2015) * BBVA қорының «Білім шекаралары» сыйлығы (2016, Джеймс Хансенмен бірге) * Швеция Корольдік Ғылым Академиясының Крафурд сыйлығы (2018, Сьюзан Соломонмен бірлесіп) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2021) «Жер климатын физикалық негізде модельдеу және вариациялардың сандық талдауы және жаһандық жылынудың сенімді болжамдары» үшін<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480|title=Нобелевская премия по физике присуждена за моделирование земного климата|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://scholar.princeton.edu/manabe/cv-0 Түйіндеме (2018)] * [https://web.archive.org/web/20190503035823/https://environment.princeton.edu/grads/pecs-scholars-program/syukuro-manabe Принстон университеті] * [https://www.fi.edu/laureates/syukuro-manabe Syukuro Manabe]{{In lang|en}} Франклин институтының сайтында (Бенджамин Франклин медалімен марапатталған) [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] o1nqmzb0qscvzanepwvngmo21wro62c 3589494 3589492 2026-04-21T23:52:56Z Kasymov 10777 /* Сілтемелер */ 3589494 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Сюкуро Манабэ |Шынайы есімі = {{lang-ja|真鍋 淑郎}} |Суреті = Crafoord_Prize_EM1B0732_(42329290061).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.09.1931 |Туған жері = [[Синрицу]], [[Ума]], {{Туғанжері|Жапония|Жапонияда}} |Азаматтығы = {{Байрақ|Жапон империясы}}→{{Байрақ|Жапония}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |Ғылыми аясы = [[климатология|климатолог]], [[метереология|метереолог]], [[жаһандық жылыну]] және [[компьютерлік модельдеу]] |Жұмыс орны = [[Ұлттық мұхиттық және атмосфералық әкімшілік]], [[Принстон университеті]] |Альма-матер = [[Токио университеті]], [[Ehime Prefectural Mishima High School]] |Ғылыми жетекші = [[Сигэката Сёно]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Мәдениет ордені (Жапония)|2021}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}} }} '''Сюкуро Манабэ''' ({{Lang-jp|真鍋 淑郎}}; ''Манабэ Сюкуро'', [[21 қыркүйек]] [[1931]], [[Эхиме]], [[Жапония]]) — жапон-американдық [[Климатология|климатолог]], климат пен оның өзгерістерін есептеу модельдеу саласындағы көрнекті маман, осы саладағы компьютерлік модельдеудің пионері және 1970 жылдары — [[жаһандық жылыну]] құбылысын зерттеген алғашқылардың бірі<ref>[https://books.google.com/books?id=6p52AwAAQBAJ&pg=PA618 Encyclopedia of Global Warming and Climate Change]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=B8VE92tDqEEC&pg=PA883 Encyclopedia of Global Warming and Climate Change, Second Edition]</ref>. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты болды (2021). Доктор (1958). [[Принстон университеті|Принстон университетінің]] және бұрынғы Ұлттық мұхиттық және атмосфералық әкімшіліктің (NOAA) мүшесі, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (1990), Жапония ғылым академиясының шетелдік мүшесі (2009). Жоғары беделді және халықаралық сыйлықтардың лауреаты. Мәскеу мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген профессоры Александр Кислов атап өткендей, Манабэ [[Михаил Иванович Будыко|Михаил Будыкомен]] бірге «климатологияның ондаған жылдар бойы дамуын анықтады»<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/science/2015/11/09_a_7881743.shtml|title=Почему глобальное потепление — это факт, и как можно «охладить» климат — Газета.Ru|accessdate=2019-07-01|archivedate=2019-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190701193648/https://www.gazeta.ru/science/2015/11/09_a_7881743.shtml}}</ref>. == Өмірбаян == Ол [[Токио университеті|Токио университетінде]] метеорология бойынша бакалавр (1953), магистр (1955) және докторлық (1958) дәрежелерін алды. Сол 1958 жылы ол Америка Құрама Штаттарына қоныс аударып, 1975 жылы азаматтық алды. 1958 жылдан 1963 жылға дейін Ұлттық ауа райы қызметінде зерттеуші метеоролог болып жұмыс істеді. 1963 жылдан 1997 жылға дейін Ұлттық мұхиттық және атмосфералық әкімшіліктің (NOAA) зертханасында аға зерттеуші метеоролог болып жұмыс істеді. 1968—1997 жылдары Принстон университетінде профессор ретінде сабақ берді. 1983 жылы өзінің оқу орнында шақырылған профессор болды. 1997—2001 жылдары өзінің туған жері Жапонияда жаһандық жылынуды зерттеу бағдарламасының директоры болып жұмыс істеді. 2002 жылы Принстон университетіне оралды, онда 2003 жылға дейін жұмыс істеді және 2005 жылдан бастап атмосфералық және мұхиттық ғылымдар бағдарламасында аға метеоролог болды. 2002—2009 жылдары дейін ол сондай-ақ Japan Agency for Marine-Earth Science and Technology кеңесшісі болды және 2006—2013 жылдары [[Нагоя университеті|Нагоя университетінде]] шақырылған профессор болды. 1960 жылдары Манабэ атмосфералық динамиканы зерттеу жүргізіп, кейіннен алғашқы жаһандық климат моделін жасады<ref name="c">{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/news/2018/01/19/syukuro-manabe-wins-crafoord-prize-fundamental-contributions-climate-change|title=Syukuro Manabe wins Crafoord Prize for fundamental contributions to climate change research<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-04-01|archivedate=2018-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180403021852/https://www.princeton.edu/news/2018/01/19/syukuro-manabe-wins-crafoord-prize-fundamental-contributions-climate-change}}</ref>. Бұған дейін ол Joseph Smagorinsky және Ұлттық ауа райы қызметіндегі әріптестерімен алғашқы жалпы айналым модельдерін әзірлеуде бірлесіп жұмыс істеді. 1967 жылы ол және Ричард Ветеральд атмосферадағы парниктік газдардың концентрациясы температураға әсер етуі мүмкін екенін көрсетті<ref name="c" />. Манабэнің сол жылы ''Journal of Atmospheric Sciences журналында'' жарияланған Жер климатының жеңілдетілген моделі көп ұзамай геофизика мен метеорологиядағы үлкен жетістік ретінде танылды. Оның 1988 жылы Сенаттың Энергетика және табиғи ресурстар жөніндегі комитетіндегі сөз сөйлеуі жаһандық жылыну мәселесін саясаткерлер мен көпшіліктің назарына жеткізуде маңызды рөл атқарды<ref>{{Cite web|url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/syukuro-manabe-2/|title=Архивированная копия|accessdate=2018-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170710235127/http://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/syukuro-manabe-2/|archivedate=2017-07-10}}</ref>. Америка геофизикалық одағының (1967), Америка ғылымды дамыту қауымдастығының (1997) және JAMSTEC (2008) мүшесі. Европа академиясының (1994)<ref>{{Cite web|url=http://www.ae-info.org/ae/User/Manabe_Syukuro|title=Европейская академия|accessdate=2018-04-01|archivedate=2016-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307194125/http://www.ae-info.org/ae/User/Manabe_Syukuro}}</ref> және Канада Корольдік қоғамының (1995) шетелдік мүшесі. Американдық (1997), жапондық (2000) және британдық корольдік (2006) метеорологиялық қоғамдардың құрметті мүшесі. 1962 жылдан бері Нобуко Манабэге үйленген. == Марапаттар мен құрметтер == * Жапония метеорологиялық қоғамының Фудживара сыйлығы (1966) * Мейзингер сыйлығы (1967) * АҚШ Сауда министрлігінің алтын медалі (1970) * Екінші жарты ғасыр сыйлығы (1987) — Америка метеорологиялық қоғамының екінші ең көне сыйлығы * Америка метеорологиялық қоғамының ең жоғары марапаты — Carl-Gustaf Rossby Research Medal (1992) * «Көк планета» сыйлығының алғашқы иегері (1992) * Америка геофизикалық одағының Роджер Ревелл медалі (1993) * Бьеркнестің Америка геофизикалық одағының атмосфералық ғылымдар секциясына арналған дәрісі (1995) * Асахи сыйлығы (1995) * Volvo қоршаған ортаны қорғау сыйлығы (1997) * Жапонияның қоршаған ортаны қорғау министрінің сыйлығы (1997) * Еуропалық геофизикалық қоғамның Милютин Миланкович медалі (1998) * [[Макгилл университеті|Макгилл университетінің]] құрметті докторы (2004) * Киото Жер даңқ залына енгізілді (2009) * Америка геофизикалық одағының Уильям Боуи медалі (2010) * Франклин институтының Бенджамин Франклин медалі (2015) * BBVA қорының «Білім шекаралары» сыйлығы (2016, Джеймс Хансенмен бірге) * Швеция Корольдік Ғылым Академиясының Крафурд сыйлығы (2018, Сьюзан Соломонмен бірлесіп) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (2021) «Жер климатын физикалық негізде модельдеу және вариациялардың сандық талдауы және жаһандық жылынудың сенімді болжамдары» үшін<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480|title=Нобелевская премия по физике присуждена за моделирование земного климата|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://scholar.princeton.edu/manabe/cv-0 Түйіндеме (2018)] * [https://web.archive.org/web/20190503035823/https://environment.princeton.edu/grads/pecs-scholars-program/syukuro-manabe Принстон университеті] * [https://www.fi.edu/laureates/syukuro-manabe Syukuro Manabe]{{In lang|en}} Франклин институтының сайтында (Бенджамин Франклин медалімен марапатталған) [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:АҚШ физиктері]] 359ywa0wy7jzgvf066qlw48yqaebk8v 0 779662 3589356 3589029 2026-04-21T19:04:30Z TheNomadEditor 120280 /* Дереккөздер */ 3589356 wikitext text/x-wiki {{Телебағдарлама|бағдарлама атауы=Владимиром Соловьёвпен кеш|ШынАтауы={{lang-ru|Вечер с Владимиром Соловьёвым}}|сурет=Vladimir Zhirinovsky with Solovyev show 29 September 2012 05.jpg|жанр=әлеуметтік-саяси ток-шоу|негізделген=Владимир Соловьёв<br />Александр Левин|жүргізуші=Владимир Соловьёв|директор=Гаянэ Амбарцумян|композитор=Олег Эмиров (2005—2008)<br />Антон Грызлов (2012 жылдан)|мемлекет={{RUS}}|тіл=[[орыс тілі]]|маусым=17|режиссёр=Мария Визитей (2005—2008)|продюсер=Никита Клебанов (2005—2008)<br />Марго Кржижевская (2012 жылдан)|түсірілім орны=Мәскеу, «Останкино» телеорталығы (2005—2008)<br />Мәскеу, «Мосфильм» киноконцерны (2012, 2018 жылдан)<br />Мәскеу, Правда көшесі, 24 үй, 2 қатар (2012 жылдан)|камера=көп камералы|ұзақтығы=60—80 минут (2005—2008)<br />80—150 минут (2012 жылдан)|күйі=эфирде|арна=[[НТВ]] (2005—2008)<br />Россия-1 (2012 жылдан)<br />Россия-24<br />РТР-Беларусь|алғашқы трансляция=[[2005 жыл]] [[27 наурыз]]|сурет форматы=4:3 (2005—2008, 2012)<br />16:9 HDTV (2013 жылдан)|дыбыс форматы=Монофония (2005—2008, 2012—2015)<br />[[Стереофоникалық дыбыс жазу|Стереофония]] (2015 жылдан)|imdb_id=14730984|сайт=[https://smotrim.ru/brand/21385 smotrim.ru]}} '''Владимиром Соловьёвпен кеш''' (жексенбі күндері '''«Владимиром Соловьёвпен жексенбілік кеш»''' атауымен шығады) — Владимир Соловьёв жүргізетін қоғамдық-саяси, үгіт-насихаттық ток-шоу.<ref>{{Cite web|url=https://baj.media/ru/propaganda-nadoela-rossiyanam-shou-soloveva-i-skabeevoy-vyleteli-iz-chisla-samyh/|title=Пропаганда надоела россиянам. Шоу Соловьева и Скабеевой вылетели из числа самых популярных телепрограмм|lang=ru|website=Белорусская ассоциация журналистов|date=2022-12-08|accessdate=2025-12-16}}</ref><ref>{{мақала|сілтеме=https://jf.spbu.ru/upload/files/file_1619111182_1745.pdf#page=22 |ref=Николайчук |авторы=Николайчук И. А. |тақырыбы=Об эффективности телевидения как инструмента государственной пропаганды в условиях цифровой революции |жыл=2021 |баспасы=Проблемный дискурс |томы=9 |нөмері=1 |беттері=25}}</ref><ref>{{мақала|сілтеме=https://cyberleninka.ru/article/n/gosudarstvennyy-politicheskiy-propagandistskiy-mediadiskurs-rechezhanrovaya-i-manipulyativnaya-spetsifika |авторы=Егошкина В. А. |тақырыбы=Государственный политический пропагандистский медиадискурс: речежанровая и манипулятивная специфика |жыл=2023 |юаспасы=Международный научно-исследовательский журнал |выпуск=12 (138) |беттері=56 |issn=2303-9868}}</ref> Бағдарлама бастапқыда [[НТВ]] арнасында эфирге көрсетіліп, кейін 2012 жылғы 9 қыркүйектен бастап Россия-1 арнасында көрсетіле бастады. Бағдарламада өзекті жаңалықтар мен оқиғалар талқыланады. Студиядағы пікірталасқа сарапшылар, саясаткерлер, саясаттанушылар, журналистер және кәсіпкерлер қатысады.<ref>{{cite web|url=https://kaz.zakon.kz/parlament/6016454-koshanov-solovev-bagdarlamasyndagy-kelensiz-mlimdemege-zhauap-beruge-ude-berdi.html|title=Қошанов Соловьев бағдарламасындағы келеңсіз мәлімдемеге жауап беруге уәде берді|author=Еңлік Сатқан|date=2022-11-23|work=|publisher=zakon.kz|accessdate=2026-04-20|lang=kk}}</ref> «Владимиром Соловьёвпен кеш» бағдарламасы Иркутск облысы мен Бурятия Республикасы аумағында (Мәскеу уақыты +5) тікелей эфирде көрсетіледі, Ресейдің басқа өңірлерінде жазба түрінде беріледі.<ref>{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26730/3757068/|title=Владимир Соловьев: Наезд Урганта на меня — это объявление войны!|date=2017-09-12|publisher=[[Комсомольская правда]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008025817/https://www.kp.ru/daily/26730/3757068/|archivedate=2017-10-08|accessdate=2017-10-07|url-status=live}}</ref> «Владимиром Соловьёвпен жексенбілік кеш» бағдарламасы тек жазба түрінде, эфирден 1 сағат кешіктіріліп (Мәскеу уақыты +9) көрсетіледі. Бағдарлама жазба күйінде Россия-24 телеарнасында Мәскеу уақытымен 2:00-ден 5:00-ге дейін көрсетіледі. Бір шығарылымның ұзақтығы (жарнамасыз) шамамен 2,5–3 сағатты құрайды. == Тарихы == === НТВ (2005—2008) === 2005 жылдың басында [[НТВ]] арнасында бір жыл бұрын «Намедни», «Свобода слова», «Красная стрела» және «Личный вклад» бағдарламалары жабылғаннан кейін өзекті тақырыптарды талқылайтын аналитикалық хабарлар іс жүзінде қалмаған еді.<ref name=kommru/> Осыған байланысты барлық жабылған бағдарламалардың функциясын атқаратын жаңа ток-шоу құру туралы шешім қабылданды.<ref name=iz>{{cite web|url=https://iz.ru/news/299307|title=Владимир СОЛОВЬЁВ: «Здесь особо напрягаться не придётся»|publisher=[[Известия]]|date=2005-02-04|accessdate=2019-08-02|archivedate=2019-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190601142142/https://iz.ru/news/299307|url-status=live}}</ref> Бағдарламаның идеясы сол кездегі НТВ-ның бас продюсері Александр Левинге тиесілі болды.<ref name=kommru>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/544584|title=Итоги с Владимиром Соловьёвым. НТВ нашел замену Леониду Парфёнову|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2005-02-04|accessdate=2017-10-07|archivedate=2017-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008070136/https://www.kommersant.ru/doc/544584|url-status=live}}</ref> Ток-шоудың алғашқы шығарылымы 2005 жылғы 27 наурызда эфирге шықты, бастапқыда ол 2005 жылғы 20 ақпанға жоспарланған еді. Эфирдің кейінге қалдырылуына техникалық себептер — Останкино телецентрі студиялық декорацияларының алғашқы эфирге дайын болмауы әсер етті.<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/549856|title=Телелидеры с Ариной Ъ-Бородиной|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2005-02-24|accessdate=2017-10-07|archivedate=2017-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008070123/https://www.kommersant.ru/doc/549856|url-status=live}}</ref> Сәтсіз пилоттық шығарылым мен ондағы саяси тұрғыдан орынсыз пікірлерге байланысты деген өзге де себептер айтылғанымен, олар кейін жоққа шығарылды.<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/politics/2005-02-22/1_tv.html|title=День длинных ножниц на федеральном ТВ|publisher=[[Независимая газета]]|date=2005-02-22}}</ref> «Владимиром Соловьёвпен кеш» бағдарламасының бастапқы ұзақтығы 1 сағат болып, алғашында тележурнал форматында шықты. Жобаның тұжырымдамасына сәйкес, ток-шоу мен жай шоу элементтерін, сұхбаттарды, телемосттарды, деректі кадрларды және компьютерлік анимацияны (танымал тұлғалардың карикатуралары мен өзгертілген дауыстар түрінде) біріктірді.<ref name=kommru/><ref name="izsolov">{{cite web|url=https://iz.ru/news/301227|title=Аналитик на безрыбье|publisher=[[Известия]]|date=2005-04-01|accessdate=2019-11-12|archivedate=2019-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191112065444/https://iz.ru/news/301227|url-status=live}}</ref> Бағдарламаға апта ішіндегі негізгі ньюсмейкерлер, шақырылған сарапшылар және көрермендер қатысты. Талқыланатын тақырыптар тек саясатпен шектелмей, әлеуметтік мәселелерді (мысалы, құс тұмауы қаупі, [[ксенофобия]]) де, шоу-бизнес<ref name=kommru/> пен спорттағы оқиғаларды (мысалы, [[2006 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]]) қамтыды. Әрбір жарнамадан кейін басталатын бөлім белгілі бір тақырыпқа арналды және оны жаңа қатысушылар құрамы (1–3 адам) талқылады. Бір бағдарлама барысында 3 тақырыпқа дейін қарастырылуы мүмкін еді. Пікірталас кезінде (алғашында — соңында) студия көрермендері жүргізуші ұсынған аптаның басты сұрағына арнайы пульттер арқылы дауыс беру арқылы өз келісімін немесе келіспеуін білдіре алатын («Свобода слова» бағдарламасына ұқсас тәсіл болды).<ref name="izsolov"/> 2006 жылғы 2 шілдеге дейін көптеген шығарылымдар музыкалық нөмірмен аяқталды,<ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/23459/36700/|title=Место Парфёнова займёт Соловьёв|publisher=[[Комсомольская правда]]|date=2005-02-10|accessdate=2019-12-05|archivedate=2019-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191205172014/https://www.kp.ru/daily/23459/36700/|url-status=live}}</ref> оның орындаушылары да аптаның негізгі тақырыптарының біріне байланысты таңдалатын.<ref name="izsolov"/> Бағдарлама демалыстан оралғаннан кейін (2005 жылғы 18 қыркүйек) студия толықтай ток-шоу форматына бейімделіп,<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/tv/2005-09-30/16_bird.html|title=Оранжевая птица революции|publisher=[[Независимая газета]]|date=2005-09-30}}</ref> телемосттар, карикатуралар және бейнехроника қолданылмайтын болды. Бағдарлама аясындағы «Жексенбілік кеш» бағдарламасы арнаның бұрынғы жексенбілік аналитикалық жобалары Итоги және Намедни-ден айырмашылығы, НТВ Ақпарат қызметі тілшілерінің қатысуын қарастырмады.<ref name=kommru/> Жексенбі күні көрсетілетін эфирдің жазбасы сенбі күні кешке түсірілетін. Владимиром Соловьёвпен жексенбілік кеш бағдарламасының НТВ дәуіріндегі нұсқасы сол редакциялық топпен дайындалған, сонымен қатар «К барьеру!» бағдарламасын жасаған. Бағдарламаға саяси және экономикалық тұрғыдан дайындалған көрермендер қатыстырылды. Киім киюде қатаң дресс-код талап етіліп, көрермендердің белсенді позициясы және залдан пікір айтуы құпталды. Ең белсенді қатысушыларға «еркін микрофоннан» сөйлеу мүмкіндігі берілді. Бағдарлама жексенбі күндері сағат 22:00-де (кей кездері 22:22 сияқты ерекше уақытта) эфирге шыққан. Бағдарлама басталуы Сегодня және Намедни бағдарламаларындағыдай, НТВ-ның сағат циферблаты көрсетілетін заставкамен басталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:ВГТРК телебағдарламалары]] [[Санат:Россия-1 телеарнасы телебағдарламалары]] [[Санат:НТВ телебағдарламалары]] [[Санат:Ресейдегі саяси ток-шоулар]] [[Санат:ТЭФИ сыйлығының иегерлері]] 5he6il6asmbz34be2f6ka949pc707wa 3589357 3589356 2026-04-21T19:05:49Z TheNomadEditor 120280 /* НТВ (2005—2008) */ 3589357 wikitext text/x-wiki {{Телебағдарлама|бағдарлама атауы=Владимиром Соловьёвпен кеш|ШынАтауы={{lang-ru|Вечер с Владимиром Соловьёвым}}|сурет=Vladimir Zhirinovsky with Solovyev show 29 September 2012 05.jpg|жанр=әлеуметтік-саяси ток-шоу|негізделген=Владимир Соловьёв<br />Александр Левин|жүргізуші=Владимир Соловьёв|директор=Гаянэ Амбарцумян|композитор=Олег Эмиров (2005—2008)<br />Антон Грызлов (2012 жылдан)|мемлекет={{RUS}}|тіл=[[орыс тілі]]|маусым=17|режиссёр=Мария Визитей (2005—2008)|продюсер=Никита Клебанов (2005—2008)<br />Марго Кржижевская (2012 жылдан)|түсірілім орны=Мәскеу, «Останкино» телеорталығы (2005—2008)<br />Мәскеу, «Мосфильм» киноконцерны (2012, 2018 жылдан)<br />Мәскеу, Правда көшесі, 24 үй, 2 қатар (2012 жылдан)|камера=көп камералы|ұзақтығы=60—80 минут (2005—2008)<br />80—150 минут (2012 жылдан)|күйі=эфирде|арна=[[НТВ]] (2005—2008)<br />Россия-1 (2012 жылдан)<br />Россия-24<br />РТР-Беларусь|алғашқы трансляция=[[2005 жыл]] [[27 наурыз]]|сурет форматы=4:3 (2005—2008, 2012)<br />16:9 HDTV (2013 жылдан)|дыбыс форматы=Монофония (2005—2008, 2012—2015)<br />[[Стереофоникалық дыбыс жазу|Стереофония]] (2015 жылдан)|imdb_id=14730984|сайт=[https://smotrim.ru/brand/21385 smotrim.ru]}} '''Владимиром Соловьёвпен кеш''' (жексенбі күндері '''«Владимиром Соловьёвпен жексенбілік кеш»''' атауымен шығады) — Владимир Соловьёв жүргізетін қоғамдық-саяси, үгіт-насихаттық ток-шоу.<ref>{{Cite web|url=https://baj.media/ru/propaganda-nadoela-rossiyanam-shou-soloveva-i-skabeevoy-vyleteli-iz-chisla-samyh/|title=Пропаганда надоела россиянам. Шоу Соловьева и Скабеевой вылетели из числа самых популярных телепрограмм|lang=ru|website=Белорусская ассоциация журналистов|date=2022-12-08|accessdate=2025-12-16}}</ref><ref>{{мақала|сілтеме=https://jf.spbu.ru/upload/files/file_1619111182_1745.pdf#page=22 |ref=Николайчук |авторы=Николайчук И. А. |тақырыбы=Об эффективности телевидения как инструмента государственной пропаганды в условиях цифровой революции |жыл=2021 |баспасы=Проблемный дискурс |томы=9 |нөмері=1 |беттері=25}}</ref><ref>{{мақала|сілтеме=https://cyberleninka.ru/article/n/gosudarstvennyy-politicheskiy-propagandistskiy-mediadiskurs-rechezhanrovaya-i-manipulyativnaya-spetsifika |авторы=Егошкина В. А. |тақырыбы=Государственный политический пропагандистский медиадискурс: речежанровая и манипулятивная специфика |жыл=2023 |юаспасы=Международный научно-исследовательский журнал |выпуск=12 (138) |беттері=56 |issn=2303-9868}}</ref> Бағдарлама бастапқыда [[НТВ]] арнасында эфирге көрсетіліп, кейін 2012 жылғы 9 қыркүйектен бастап Россия-1 арнасында көрсетіле бастады. Бағдарламада өзекті жаңалықтар мен оқиғалар талқыланады. Студиядағы пікірталасқа сарапшылар, саясаткерлер, саясаттанушылар, журналистер және кәсіпкерлер қатысады.<ref>{{cite web|url=https://kaz.zakon.kz/parlament/6016454-koshanov-solovev-bagdarlamasyndagy-kelensiz-mlimdemege-zhauap-beruge-ude-berdi.html|title=Қошанов Соловьев бағдарламасындағы келеңсіз мәлімдемеге жауап беруге уәде берді|author=Еңлік Сатқан|date=2022-11-23|work=|publisher=zakon.kz|accessdate=2026-04-20|lang=kk}}</ref> «Владимиром Соловьёвпен кеш» бағдарламасы Иркутск облысы мен Бурятия Республикасы аумағында (Мәскеу уақыты +5) тікелей эфирде көрсетіледі, Ресейдің басқа өңірлерінде жазба түрінде беріледі.<ref>{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26730/3757068/|title=Владимир Соловьев: Наезд Урганта на меня — это объявление войны!|date=2017-09-12|publisher=[[Комсомольская правда]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008025817/https://www.kp.ru/daily/26730/3757068/|archivedate=2017-10-08|accessdate=2017-10-07|url-status=live}}</ref> «Владимиром Соловьёвпен жексенбілік кеш» бағдарламасы тек жазба түрінде, эфирден 1 сағат кешіктіріліп (Мәскеу уақыты +9) көрсетіледі. Бағдарлама жазба күйінде Россия-24 телеарнасында Мәскеу уақытымен 2:00-ден 5:00-ге дейін көрсетіледі. Бір шығарылымның ұзақтығы (жарнамасыз) шамамен 2,5–3 сағатты құрайды. == Тарихы == === НТВ (2005—2008) === 2005 жылдың басында [[НТВ]] арнасында бір жыл бұрын «Намедни», «Свобода слова», «Красная стрела» және «Личный вклад» бағдарламалары жабылғаннан кейін өзекті тақырыптарды талқылайтын аналитикалық хабарлар іс жүзінде қалмаған еді.<ref name=kommru/> Осыған байланысты барлық жабылған бағдарламалардың функциясын атқаратын жаңа ток-шоу құру туралы шешім қабылданды.<ref name=iz>{{cite web|url=https://iz.ru/news/299307|title=Владимир СОЛОВЬЁВ: «Здесь особо напрягаться не придётся»|publisher=[[Известия]]|date=2005-02-04|accessdate=2019-08-02|archivedate=2019-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190601142142/https://iz.ru/news/299307|url-status=live}}</ref> Бағдарламаның идеясы сол кездегі НТВ-ның бас продюсері Александр Левинге тиесілі болды.<ref name=kommru>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/544584|title=Итоги с Владимиром Соловьёвым. НТВ нашел замену Леониду Парфёнову|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2005-02-04|accessdate=2017-10-07|archivedate=2017-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008070136/https://www.kommersant.ru/doc/544584|url-status=live}}</ref> Ток-шоудың алғашқы шығарылымы 2005 жылғы 27 наурызда эфирге шықты, бастапқыда ол 2005 жылғы 20 ақпанға жоспарланған еді. Эфирдің кейінге қалдырылуына техникалық себептер — Останкино телецентрі студиялық декорацияларының алғашқы эфирге дайын болмауы әсер етті.<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/549856|title=Телелидеры с Ариной Ъ-Бородиной|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2005-02-24|accessdate=2017-10-07|archivedate=2017-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008070123/https://www.kommersant.ru/doc/549856|url-status=live}}</ref> Сәтсіз пилоттық шығарылым мен ондағы саяси тұрғыдан орынсыз пікірлерге байланысты деген өзге де себептер айтылғанымен, олар кейін жоққа шығарылды.<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/politics/2005-02-22/1_tv.html|title=День длинных ножниц на федеральном ТВ|publisher=[[Независимая газета]]|date=2005-02-22}}</ref> «Владимиром Соловьёвпен кеш» бағдарламасының бастапқы ұзақтығы 1 сағат болып, алғашында тележурнал форматында шықты. Жобаның тұжырымдамасына сәйкес, ток-шоу мен жай шоу элементтерін, сұхбаттарды, телемосттарды, деректі кадрларды және компьютерлік анимацияны (танымал тұлғалардың карикатуралары мен өзгертілген дауыстар түрінде) біріктірді.<ref name=kommru/><ref name="izsolov">{{cite web|url=https://iz.ru/news/301227|title=Аналитик на безрыбье|publisher=[[Известия]]|date=2005-04-01|accessdate=2019-11-12|archivedate=2019-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191112065444/https://iz.ru/news/301227|url-status=live}}</ref> Бағдарламаға апта ішіндегі негізгі ньюсмейкерлер, шақырылған сарапшылар және көрермендер қатысты. Талқыланатын тақырыптар тек саясатпен шектелмей, әлеуметтік мәселелерді (мысалы, құс тұмауы қаупі, [[ксенофобия]]) де, шоу-бизнес<ref name=kommru/> пен спорттағы оқиғаларды (мысалы, [[2006 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]]) қамтыды. Әрбір жарнамадан кейін басталатын бөлім белгілі бір тақырыпқа арналды және оны жаңа қатысушылар құрамы (1–3 адам) талқылады. Бір бағдарлама барысында 3 тақырыпқа дейін қарастырылуы мүмкін еді. Пікірталас кезінде (алғашында — соңында) студия көрермендері жүргізуші ұсынған аптаның басты сұрағына арнайы пульттер арқылы дауыс беру арқылы өз келісімін немесе келіспеуін білдіре алатын («Свобода слова» бағдарламасына ұқсас тәсіл болды).<ref name="izsolov"/> 2006 жылғы 2 шілдеге дейін көптеген шығарылымдар музыкалық нөмірмен аяқталды,<ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/23459/36700/|title=Место Парфёнова займёт Соловьёв|publisher=[[Комсомольская правда]]|date=2005-02-10|accessdate=2019-12-05|archivedate=2019-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191205172014/https://www.kp.ru/daily/23459/36700/|url-status=live}}</ref> оның орындаушылары да аптаның негізгі тақырыптарының біріне байланысты таңдалатын.<ref name="izsolov"/> Бағдарлама демалыстан оралғаннан кейін (2005 жылғы 18 қыркүйек) студия толықтай ток-шоу форматына бейімделіп,<ref>{{cite web|url=http://www.ng.ru/tv/2005-09-30/16_bird.html|title=Оранжевая птица революции|publisher=[[Независимая газета]]|date=2005-09-30}}</ref> телемосттар, карикатуралар және бейнехроника қолданылмайтын болды. Бағдарлама аясындағы «Жексенбілік кеш» бағдарламасы арнаның бұрынғы жексенбілік аналитикалық жобалары Итоги және Намедни-ден айырмашылығы, НТВ Ақпарат қызметі тілшілерінің қатысуын қарастырмады.<ref name=kommru/> Жексенбі күні көрсетілетін эфирдің жазбасы сенбі күні кешке түсірілетін. Владимиром Соловьёвпен жексенбілік кеш бағдарламасының НТВ дәуіріндегі нұсқасы сол редакциялық топпен дайындалған, сонымен қатар «К барьеру!» бағдарламасын жасаған. Бағдарламаға саяси және экономикалық тұрғыдан дайындалған көрермендер қатыстырылды. Киім киюде қатаң дресс-код талап етіліп, көрермендердің белсенді позициясы және залдан пікір айтуы құпталды. Ең белсенді қатысушыларға «еркін микрофоннан» сөйлеу мүмкіндігі берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/23579.3/44415/|title=Как стать участником телешоу? Продолжаем рассказ о том, как попасть на запись популярных передач|publisher=[[Комсомольская правда]]|date=2005-09-14|accessdate=2017-10-07|archivedate=2017-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171007220052/https://www.kp.ru/daily/23579.3/44415/|url-status=live}}</ref> Бағдарлама жексенбі күндері сағат 22:00-де (кей кездері 22:22 сияқты ерекше уақытта) эфирге шыққан.<ref name=kommru1s>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/558959|title=Телелидеры с Ариной Бородиной. 21 — 27 марта|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2005-03-30|accessdate=2017-10-07|archivedate=2017-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171008070126/https://www.kommersant.ru/doc/558959|url-status=live}}</ref> Бағдарлама басталуы Сегодня және Намедни бағдарламаларындағыдай, НТВ-ның сағат циферблаты көрсетілетін заставкамен басталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:ВГТРК телебағдарламалары]] [[Санат:Россия-1 телеарнасы телебағдарламалары]] [[Санат:НТВ телебағдарламалары]] [[Санат:Ресейдегі саяси ток-шоулар]] [[Санат:ТЭФИ сыйлығының иегерлері]] 55cbp2gs21ddzkf3nkjsjo9her67wmr 14 779663 3589404 3588704 2026-04-21T23:05:30Z Kasymov 10777 «[[Санат:Ғаламдық қақтығыстар|Ғаламдық қақтығыстар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589404 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ғаламдық қақтығыстар]] 3jpeg2u9hcgjpptla34vuvbcoj19qwj 0 779664 3589400 3588739 2026-04-21T23:03:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589400 wikitext text/x-wiki '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5nndujyucfkkvmstbwjfm86nxd02e2v 3589403 3589400 2026-04-21T23:05:13Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589403 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = |туған жері = |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = |азаматтығы = |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 60roupapndcaihbzh3gyevdnmp67bqi 3589405 3589403 2026-04-21T23:05:34Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589405 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = |туған жері = |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = |азаматтығы = |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} tfypszx8su3l0ele2c5nya1i397rbml 3589406 3589405 2026-04-21T23:06:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589406 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = |туған жері = |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 218lgqsaakmlvqglfyrqpb2oxgej02p 3589407 3589406 2026-04-21T23:06:28Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589407 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ajvk9vu8ho8jwqtvafft5v5to9jm95w 3589408 3589407 2026-04-21T23:07:37Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589408 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} r9jm6ekrjbs9toluxzhpy74pvzn3czs 3589410 3589408 2026-04-21T23:08:29Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589410 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актёр}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8w31oq59wmecnqbkqwntusj79nh1ttm 3589411 3589410 2026-04-21T23:08:52Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589411 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} r9jm6ekrjbs9toluxzhpy74pvzn3czs 3589415 3589411 2026-04-21T23:10:31Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589415 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} tveep8iv2pskey5onghoiwdnvnr9uy8 3589417 3589415 2026-04-21T23:11:57Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589417 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7g7yb7vt9w2ry3prf249u96jv1g21ux 3589418 3589417 2026-04-21T23:12:25Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589418 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} n4izuq6tpym7sww1xz64nmr4c8cn55s 3589419 3589418 2026-04-21T23:12:59Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589419 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cwkmylhfb69orwut9lz5mt2lnzcvx5x 3589425 3589419 2026-04-21T23:17:20Z Sagzhan 29953 /* Жеке өмірі */ 3589425 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == 한혜진 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1dqm6zhggh728sa434vxwpc067u78nv 3589428 3589425 2026-04-21T23:20:09Z Sagzhan 29953 /* Ерте өмірі */ 3589428 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == 한혜진 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3kcw1bt2ery7sa8scbsfy7kiz4epcqm 3589431 3589428 2026-04-21T23:21:37Z Sagzhan 29953 /* Мансабының басталуы */ 3589431 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == 한혜진 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 42qfwiedb7hgp3df1sfdoi6ra782xhj 3589433 3589431 2026-04-21T23:23:08Z Sagzhan 29953 /* Шығармашылық жолы */ 3589433 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == 한혜진 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5jaynga93cdvhbplkbynznp6262om3v 3589438 3589433 2026-04-21T23:24:49Z Sagzhan 29953 /* Мансабының гүлденуі */ 3589438 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == 한혜진 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} k8xl26qfpsu8s1yenqz1mfuxgp0hcq1 3589441 3589438 2026-04-21T23:26:31Z Sagzhan 29953 /* Дамуының жалғасуы */ 3589441 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == 한혜진 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Қоғамдық қызметі == 2007 жылдың сәуір айында 한혜진 халықаралық үкіметтік емес World Vision ұйымының қызметкерлерімен бірге Канвондо провинциясындағы Чонсон уезіне барып, «махаббат азық-түлік қораптарын» таратып, жуындыру қызметтерін көрсетті. Мамыр айында ол осы World Vision ұйымының қоғаммен байланыс жөніндегі елшісі болып тағайындалды. Сол жылы ол Лаоста су тазарту нысандарын салуға 5 миллион вон қайырымдылыққа аударды. 2010 жылдың шілде айында 한혜진 қайырымдылық қызметке қатысу үшін Конгоға барды. 15 желтоқсанда ол World Vision арқылы Конгода су тазарту нысандарын салуға 10 миллион вон қайырымдылық жасады. Қатысты оқиғалар 2018 жылдың қаңтарында 한혜진 Хану өзара көмек қоры басқару комитетімен қоғаммен байланыс елшісі ретінде 250 миллион вондық келісімшартқа қол қойды. Келісім бойынша елші жылына кемінде үш іс-шараға қатысуы тиіс еді, оның ішінде міндетті түрде Соллаль (Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) және Чхусок (Алғыс айту күні) мерекелері кезіндегі шаралар, Чхонгечхон алаңындағы тікелей сату жәрмеңкесі және хану фестивалі бар. Келісімде талаптарды орындамаған жағдайда 한혜진 келісімшарт сомасының екі есесін өтемақы ретінде төлеуі тиіс екені нақты көрсетілген. Маусым айында комитет одан келісім талаптарын орындап, Хану күніне қатысуды талап еткенде, ол күйеуінің Ұлыбританияда футбол ойнауына байланысты көшуін алға тартып, қатысудан бас тартты. Кейіннен Хану өзара көмек қоры басқару комитеті оны елші қызметінен босатып, 500 миллион вонға дейін өтемақы талап етіп, сотқа жүгінді. Сот шешімінде Хану күніне қатысу келісімде нақты көрсетілгені және 한혜진-нің бұл шараға қатыспауы келісімшартты бұзу болып табылатыны айтылды. Алайда ол келісімнің басқа талаптарын орындағанын ескере отырып, сот оған 200 миллион вон көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7710jhgvplvuvqbfocm8r9l9i618zy8 3589442 3589441 2026-04-21T23:26:51Z Sagzhan 29953 /* Қоғамдық қызметі */ 3589442 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == 한혜진 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Қоғамдық қызметі == 2007 жылдың сәуір айында 한혜진 халықаралық үкіметтік емес World Vision ұйымының қызметкерлерімен бірге Канвондо провинциясындағы Чонсон уезіне барып, «махаббат азық-түлік қораптарын» таратып, жуындыру қызметтерін көрсетті. Мамыр айында ол осы World Vision ұйымының қоғаммен байланыс жөніндегі елшісі болып тағайындалды. Сол жылы ол Лаоста су тазарту нысандарын салуға 5 миллион вон қайырымдылыққа аударды. 2010 жылдың шілде айында 한혜진 қайырымдылық қызметке қатысу үшін Конгоға барды. 15 желтоқсанда ол World Vision арқылы Конгода су тазарту нысандарын салуға 10 миллион вон қайырымдылық жасады. === Қатысты оқиғалар === 2018 жылдың қаңтарында 한혜진 Хану өзара көмек қоры басқару комитетімен қоғаммен байланыс елшісі ретінде 250 миллион вондық келісімшартқа қол қойды. Келісім бойынша елші жылына кемінде үш іс-шараға қатысуы тиіс еді, оның ішінде міндетті түрде Соллаль (Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) және Чхусок (Алғыс айту күні) мерекелері кезіндегі шаралар, Чхонгечхон алаңындағы тікелей сату жәрмеңкесі және хану фестивалі бар. Келісімде талаптарды орындамаған жағдайда 한혜진 келісімшарт сомасының екі есесін өтемақы ретінде төлеуі тиіс екені нақты көрсетілген. Маусым айында комитет одан келісім талаптарын орындап, Хану күніне қатысуды талап еткенде, ол күйеуінің Ұлыбританияда футбол ойнауына байланысты көшуін алға тартып, қатысудан бас тартты. Кейіннен Хану өзара көмек қоры басқару комитеті оны елші қызметінен босатып, 500 миллион вонға дейін өтемақы талап етіп, сотқа жүгінді. Сот шешімінде Хану күніне қатысу келісімде нақты көрсетілгені және 한혜진-нің бұл шараға қатыспауы келісімшартты бұзу болып табылатыны айтылды. Алайда ол келісімнің басқа талаптарын орындағанын ескере отырып, сот оған 200 миллион вон көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4e5pw216xfb5epaa9ge9c7wx9snmc4r 3589443 3589442 2026-04-21T23:27:31Z Sagzhan 29953 /* Ерте өмірі */ 3589443 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == Хан Хё Джин (한혜진) 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Қоғамдық қызметі == 2007 жылдың сәуір айында 한혜진 халықаралық үкіметтік емес World Vision ұйымының қызметкерлерімен бірге Канвондо провинциясындағы Чонсон уезіне барып, «махаббат азық-түлік қораптарын» таратып, жуындыру қызметтерін көрсетті. Мамыр айында ол осы World Vision ұйымының қоғаммен байланыс жөніндегі елшісі болып тағайындалды. Сол жылы ол Лаоста су тазарту нысандарын салуға 5 миллион вон қайырымдылыққа аударды. 2010 жылдың шілде айында 한혜진 қайырымдылық қызметке қатысу үшін Конгоға барды. 15 желтоқсанда ол World Vision арқылы Конгода су тазарту нысандарын салуға 10 миллион вон қайырымдылық жасады. === Қатысты оқиғалар === 2018 жылдың қаңтарында 한혜진 Хану өзара көмек қоры басқару комитетімен қоғаммен байланыс елшісі ретінде 250 миллион вондық келісімшартқа қол қойды. Келісім бойынша елші жылына кемінде үш іс-шараға қатысуы тиіс еді, оның ішінде міндетті түрде Соллаль (Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) және Чхусок (Алғыс айту күні) мерекелері кезіндегі шаралар, Чхонгечхон алаңындағы тікелей сату жәрмеңкесі және хану фестивалі бар. Келісімде талаптарды орындамаған жағдайда 한혜진 келісімшарт сомасының екі есесін өтемақы ретінде төлеуі тиіс екені нақты көрсетілген. Маусым айында комитет одан келісім талаптарын орындап, Хану күніне қатысуды талап еткенде, ол күйеуінің Ұлыбританияда футбол ойнауына байланысты көшуін алға тартып, қатысудан бас тартты. Кейіннен Хану өзара көмек қоры басқару комитеті оны елші қызметінен босатып, 500 миллион вонға дейін өтемақы талап етіп, сотқа жүгінді. Сот шешімінде Хану күніне қатысу келісімде нақты көрсетілгені және 한혜진-нің бұл шараға қатыспауы келісімшартты бұзу болып табылатыны айтылды. Алайда ол келісімнің басқа талаптарын орындағанын ескере отырып, сот оған 200 миллион вон көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6ib8jkx3zi57r7fmsyv4jtxktr23eey 3589444 3589443 2026-04-21T23:27:45Z Sagzhan 29953 /* Ерте өмірі */ 3589444 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == Хан Хё Джин (한혜진) 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Қоғамдық қызметі == 2007 жылдың сәуір айында 한혜진 халықаралық үкіметтік емес World Vision ұйымының қызметкерлерімен бірге Канвондо провинциясындағы Чонсон уезіне барып, «махаббат азық-түлік қораптарын» таратып, жуындыру қызметтерін көрсетті. Мамыр айында ол осы World Vision ұйымының қоғаммен байланыс жөніндегі елшісі болып тағайындалды. Сол жылы ол Лаоста су тазарту нысандарын салуға 5 миллион вон қайырымдылыққа аударды. 2010 жылдың шілде айында 한혜진 қайырымдылық қызметке қатысу үшін Конгоға барды. 15 желтоқсанда ол World Vision арқылы Конгода су тазарту нысандарын салуға 10 миллион вон қайырымдылық жасады. === Қатысты оқиғалар === 2018 жылдың қаңтарында 한혜진 Хану өзара көмек қоры басқару комитетімен қоғаммен байланыс елшісі ретінде 250 миллион вондық келісімшартқа қол қойды. Келісім бойынша елші жылына кемінде үш іс-шараға қатысуы тиіс еді, оның ішінде міндетті түрде Соллаль (Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) және Чхусок (Алғыс айту күні) мерекелері кезіндегі шаралар, Чхонгечхон алаңындағы тікелей сату жәрмеңкесі және хану фестивалі бар. Келісімде талаптарды орындамаған жағдайда 한혜진 келісімшарт сомасының екі есесін өтемақы ретінде төлеуі тиіс екені нақты көрсетілген. Маусым айында комитет одан келісім талаптарын орындап, Хану күніне қатысуды талап еткенде, ол күйеуінің Ұлыбританияда футбол ойнауына байланысты көшуін алға тартып, қатысудан бас тартты. Кейіннен Хану өзара көмек қоры басқару комитеті оны елші қызметінен босатып, 500 миллион вонға дейін өтемақы талап етіп, сотқа жүгінді. Сот шешімінде Хану күніне қатысу келісімде нақты көрсетілгені және 한혜진-нің бұл шараға қатыспауы келісімшартты бұзу болып табылатыны айтылды. Алайда ол келісімнің басқа талаптарын орындағанын ескере отырып, сот оған 200 миллион вон көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ivrx4ib16yomd0kxvop00useyksatfe 3589447 3589444 2026-04-21T23:29:01Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589447 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = 2002 - қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == Хан Хё Джин (한혜진) 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Қоғамдық қызметі == 2007 жылдың сәуір айында 한혜진 халықаралық үкіметтік емес World Vision ұйымының қызметкерлерімен бірге Канвондо провинциясындағы Чонсон уезіне барып, «махаббат азық-түлік қораптарын» таратып, жуындыру қызметтерін көрсетті. Мамыр айында ол осы World Vision ұйымының қоғаммен байланыс жөніндегі елшісі болып тағайындалды. Сол жылы ол Лаоста су тазарту нысандарын салуға 5 миллион вон қайырымдылыққа аударды. 2010 жылдың шілде айында 한혜진 қайырымдылық қызметке қатысу үшін Конгоға барды. 15 желтоқсанда ол World Vision арқылы Конгода су тазарту нысандарын салуға 10 миллион вон қайырымдылық жасады. === Қатысты оқиғалар === 2018 жылдың қаңтарында 한혜진 Хану өзара көмек қоры басқару комитетімен қоғаммен байланыс елшісі ретінде 250 миллион вондық келісімшартқа қол қойды. Келісім бойынша елші жылына кемінде үш іс-шараға қатысуы тиіс еді, оның ішінде міндетті түрде Соллаль (Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) және Чхусок (Алғыс айту күні) мерекелері кезіндегі шаралар, Чхонгечхон алаңындағы тікелей сату жәрмеңкесі және хану фестивалі бар. Келісімде талаптарды орындамаған жағдайда 한혜진 келісімшарт сомасының екі есесін өтемақы ретінде төлеуі тиіс екені нақты көрсетілген. Маусым айында комитет одан келісім талаптарын орындап, Хану күніне қатысуды талап еткенде, ол күйеуінің Ұлыбританияда футбол ойнауына байланысты көшуін алға тартып, қатысудан бас тартты. Кейіннен Хану өзара көмек қоры басқару комитеті оны елші қызметінен босатып, 500 миллион вонға дейін өтемақы талап етіп, сотқа жүгінді. Сот шешімінде Хану күніне қатысу келісімде нақты көрсетілгені және 한혜진-нің бұл шараға қатыспауы келісімшартты бұзу болып табылатыны айтылды. Алайда ол келісімнің басқа талаптарын орындағанын ескере отырып, сот оған 200 миллион вон көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6fzsg0vy105fmoaez0l5a1fh4t8issy 3589448 3589447 2026-04-21T23:29:43Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589448 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = Han Hye Jin (actress).jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = 2002 - қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == Хан Хё Джин (한혜진) 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Қоғамдық қызметі == 2007 жылдың сәуір айында 한혜진 халықаралық үкіметтік емес World Vision ұйымының қызметкерлерімен бірге Канвондо провинциясындағы Чонсон уезіне барып, «махаббат азық-түлік қораптарын» таратып, жуындыру қызметтерін көрсетті. Мамыр айында ол осы World Vision ұйымының қоғаммен байланыс жөніндегі елшісі болып тағайындалды. Сол жылы ол Лаоста су тазарту нысандарын салуға 5 миллион вон қайырымдылыққа аударды. 2010 жылдың шілде айында 한혜진 қайырымдылық қызметке қатысу үшін Конгоға барды. 15 желтоқсанда ол World Vision арқылы Конгода су тазарту нысандарын салуға 10 миллион вон қайырымдылық жасады. === Қатысты оқиғалар === 2018 жылдың қаңтарында 한혜진 Хану өзара көмек қоры басқару комитетімен қоғаммен байланыс елшісі ретінде 250 миллион вондық келісімшартқа қол қойды. Келісім бойынша елші жылына кемінде үш іс-шараға қатысуы тиіс еді, оның ішінде міндетті түрде Соллаль (Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) және Чхусок (Алғыс айту күні) мерекелері кезіндегі шаралар, Чхонгечхон алаңындағы тікелей сату жәрмеңкесі және хану фестивалі бар. Келісімде талаптарды орындамаған жағдайда 한혜진 келісімшарт сомасының екі есесін өтемақы ретінде төлеуі тиіс екені нақты көрсетілген. Маусым айында комитет одан келісім талаптарын орындап, Хану күніне қатысуды талап еткенде, ол күйеуінің Ұлыбританияда футбол ойнауына байланысты көшуін алға тартып, қатысудан бас тартты. Кейіннен Хану өзара көмек қоры басқару комитеті оны елші қызметінен босатып, 500 миллион вонға дейін өтемақы талап етіп, сотқа жүгінді. Сот шешімінде Хану күніне қатысу келісімде нақты көрсетілгені және 한혜진-нің бұл шараға қатыспауы келісімшартты бұзу болып табылатыны айтылды. Алайда ол келісімнің басқа талаптарын орындағанын ескере отырып, сот оған 200 миллион вон көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} p2f0kwudrewtrmnpdxi2xrc2al667pp 3589450 3589448 2026-04-21T23:30:38Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589450 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = Han Hye Jin (actress).jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = 2002 - қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = Han Hye-jin signature (actress).svg |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == Хан Хё Джин (한혜진) 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Қоғамдық қызметі == 2007 жылдың сәуір айында 한혜진 халықаралық үкіметтік емес World Vision ұйымының қызметкерлерімен бірге Канвондо провинциясындағы Чонсон уезіне барып, «махаббат азық-түлік қораптарын» таратып, жуындыру қызметтерін көрсетті. Мамыр айында ол осы World Vision ұйымының қоғаммен байланыс жөніндегі елшісі болып тағайындалды. Сол жылы ол Лаоста су тазарту нысандарын салуға 5 миллион вон қайырымдылыққа аударды. 2010 жылдың шілде айында 한혜진 қайырымдылық қызметке қатысу үшін Конгоға барды. 15 желтоқсанда ол World Vision арқылы Конгода су тазарту нысандарын салуға 10 миллион вон қайырымдылық жасады. === Қатысты оқиғалар === 2018 жылдың қаңтарында 한혜진 Хану өзара көмек қоры басқару комитетімен қоғаммен байланыс елшісі ретінде 250 миллион вондық келісімшартқа қол қойды. Келісім бойынша елші жылына кемінде үш іс-шараға қатысуы тиіс еді, оның ішінде міндетті түрде Соллаль (Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) және Чхусок (Алғыс айту күні) мерекелері кезіндегі шаралар, Чхонгечхон алаңындағы тікелей сату жәрмеңкесі және хану фестивалі бар. Келісімде талаптарды орындамаған жағдайда 한혜진 келісімшарт сомасының екі есесін өтемақы ретінде төлеуі тиіс екені нақты көрсетілген. Маусым айында комитет одан келісім талаптарын орындап, Хану күніне қатысуды талап еткенде, ол күйеуінің Ұлыбританияда футбол ойнауына байланысты көшуін алға тартып, қатысудан бас тартты. Кейіннен Хану өзара көмек қоры басқару комитеті оны елші қызметінен босатып, 500 миллион вонға дейін өтемақы талап етіп, сотқа жүгінді. Сот шешімінде Хану күніне қатысу келісімде нақты көрсетілгені және 한혜진-нің бұл шараға қатыспауы келісімшартты бұзу болып табылатыны айтылды. Алайда ол келісімнің басқа талаптарын орындағанын ескере отырып, сот оған 200 миллион вон көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} a7crqi8f7by90lebfjqgrho0khcsr4d 3589452 3589450 2026-04-21T23:32:26Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589452 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = |сурет = Han Hye Jin (actress).jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Чалло Намдо, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = 2002 - қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = Han Hye-jin signature (actress).svg |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == Хан Хё Джин (한혜진) 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Қоғамдық қызметі == 2007 жылдың сәуір айында 한혜진 халықаралық үкіметтік емес World Vision ұйымының қызметкерлерімен бірге Канвондо провинциясындағы Чонсон уезіне барып, «махаббат азық-түлік қораптарын» таратып, жуындыру қызметтерін көрсетті. Мамыр айында ол осы World Vision ұйымының қоғаммен байланыс жөніндегі елшісі болып тағайындалды. Сол жылы ол Лаоста су тазарту нысандарын салуға 5 миллион вон қайырымдылыққа аударды. 2010 жылдың шілде айында 한혜진 қайырымдылық қызметке қатысу үшін Конгоға барды. 15 желтоқсанда ол World Vision арқылы Конгода су тазарту нысандарын салуға 10 миллион вон қайырымдылық жасады. === Қатысты оқиғалар === 2018 жылдың қаңтарында 한혜진 Хану өзара көмек қоры басқару комитетімен қоғаммен байланыс елшісі ретінде 250 миллион вондық келісімшартқа қол қойды. Келісім бойынша елші жылына кемінде үш іс-шараға қатысуы тиіс еді, оның ішінде міндетті түрде Соллаль (Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) және Чхусок (Алғыс айту күні) мерекелері кезіндегі шаралар, Чхонгечхон алаңындағы тікелей сату жәрмеңкесі және хану фестивалі бар. Келісімде талаптарды орындамаған жағдайда 한혜진 келісімшарт сомасының екі есесін өтемақы ретінде төлеуі тиіс екені нақты көрсетілген. Маусым айында комитет одан келісім талаптарын орындап, Хану күніне қатысуды талап еткенде, ол күйеуінің Ұлыбританияда футбол ойнауына байланысты көшуін алға тартып, қатысудан бас тартты. Кейіннен Хану өзара көмек қоры басқару комитеті оны елші қызметінен босатып, 500 миллион вонға дейін өтемақы талап етіп, сотқа жүгінді. Сот шешімінде Хану күніне қатысу келісімде нақты көрсетілгені және 한혜진-нің бұл шараға қатыспауы келісімшартты бұзу болып табылатыны айтылды. Алайда ол келісімнің басқа талаптарын орындағанын ескере отырып, сот оған 200 миллион вон көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} chexol6v9xi6kehkxhyil3dzqtlkwxn 3589454 3589452 2026-04-21T23:33:31Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589454 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = {{lang-ko|한혜진}} |сурет = Han Hye Jin (actress).jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Чалло Намдо, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = 2002 - қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = |қолтаңбасы = Han Hye-jin signature (actress).svg |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == Хан Хё Джин (한혜진) 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Қоғамдық қызметі == 2007 жылдың сәуір айында 한혜진 халықаралық үкіметтік емес World Vision ұйымының қызметкерлерімен бірге Канвондо провинциясындағы Чонсон уезіне барып, «махаббат азық-түлік қораптарын» таратып, жуындыру қызметтерін көрсетті. Мамыр айында ол осы World Vision ұйымының қоғаммен байланыс жөніндегі елшісі болып тағайындалды. Сол жылы ол Лаоста су тазарту нысандарын салуға 5 миллион вон қайырымдылыққа аударды. 2010 жылдың шілде айында 한혜진 қайырымдылық қызметке қатысу үшін Конгоға барды. 15 желтоқсанда ол World Vision арқылы Конгода су тазарту нысандарын салуға 10 миллион вон қайырымдылық жасады. === Қатысты оқиғалар === 2018 жылдың қаңтарында 한혜진 Хану өзара көмек қоры басқару комитетімен қоғаммен байланыс елшісі ретінде 250 миллион вондық келісімшартқа қол қойды. Келісім бойынша елші жылына кемінде үш іс-шараға қатысуы тиіс еді, оның ішінде міндетті түрде Соллаль (Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) және Чхусок (Алғыс айту күні) мерекелері кезіндегі шаралар, Чхонгечхон алаңындағы тікелей сату жәрмеңкесі және хану фестивалі бар. Келісімде талаптарды орындамаған жағдайда 한혜진 келісімшарт сомасының екі есесін өтемақы ретінде төлеуі тиіс екені нақты көрсетілген. Маусым айында комитет одан келісім талаптарын орындап, Хану күніне қатысуды талап еткенде, ол күйеуінің Ұлыбританияда футбол ойнауына байланысты көшуін алға тартып, қатысудан бас тартты. Кейіннен Хану өзара көмек қоры басқару комитеті оны елші қызметінен босатып, 500 миллион вонға дейін өтемақы талап етіп, сотқа жүгінді. Сот шешімінде Хану күніне қатысу келісімде нақты көрсетілгені және 한혜진-нің бұл шараға қатыспауы келісімшартты бұзу болып табылатыны айтылды. Алайда ол келісімнің басқа талаптарын орындағанын ескере отырып, сот оған 200 миллион вон көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c93xl22pi92m3nhus4vfai128db58xg 3589457 3589454 2026-04-21T23:35:04Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589457 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = {{lang-ko|한혜진}} |сурет = Han Hye Jin (actress).jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Чалло Намдо, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = 2002 - қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = 1626041 |қолтаңбасы = Han Hye-jin signature (actress).svg |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне мыналар жатады: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == Хан Хё Джин (한혜진) 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Қоғамдық қызметі == 2007 жылдың сәуір айында 한혜진 халықаралық үкіметтік емес World Vision ұйымының қызметкерлерімен бірге Канвондо провинциясындағы Чонсон уезіне барып, «махаббат азық-түлік қораптарын» таратып, жуындыру қызметтерін көрсетті. Мамыр айында ол осы World Vision ұйымының қоғаммен байланыс жөніндегі елшісі болып тағайындалды. Сол жылы ол Лаоста су тазарту нысандарын салуға 5 миллион вон қайырымдылыққа аударды. 2010 жылдың шілде айында 한혜진 қайырымдылық қызметке қатысу үшін Конгоға барды. 15 желтоқсанда ол World Vision арқылы Конгода су тазарту нысандарын салуға 10 миллион вон қайырымдылық жасады. === Қатысты оқиғалар === 2018 жылдың қаңтарында 한혜진 Хану өзара көмек қоры басқару комитетімен қоғаммен байланыс елшісі ретінде 250 миллион вондық келісімшартқа қол қойды. Келісім бойынша елші жылына кемінде үш іс-шараға қатысуы тиіс еді, оның ішінде міндетті түрде Соллаль (Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) және Чхусок (Алғыс айту күні) мерекелері кезіндегі шаралар, Чхонгечхон алаңындағы тікелей сату жәрмеңкесі және хану фестивалі бар. Келісімде талаптарды орындамаған жағдайда 한혜진 келісімшарт сомасының екі есесін өтемақы ретінде төлеуі тиіс екені нақты көрсетілген. Маусым айында комитет одан келісім талаптарын орындап, Хану күніне қатысуды талап еткенде, ол күйеуінің Ұлыбританияда футбол ойнауына байланысты көшуін алға тартып, қатысудан бас тартты. Кейіннен Хану өзара көмек қоры басқару комитеті оны елші қызметінен босатып, 500 миллион вонға дейін өтемақы талап етіп, сотқа жүгінді. Сот шешімінде Хану күніне қатысу келісімде нақты көрсетілгені және 한혜진-нің бұл шараға қатыспауы келісімшартты бұзу болып табылатыны айтылды. Алайда ол келісімнің басқа талаптарын орындағанын ескере отырып, сот оған 200 миллион вон көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8prlmku51dxcis7prnbb7vt01mw6dro 3589458 3589457 2026-04-21T23:36:27Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589458 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = {{lang-ko|한혜진}} |сурет = Han Hye Jin (actress).jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Чалло Намдо, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = 2002 - қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = 1626041 |қолтаңбасы = Han Hye-jin signature (actress).svg |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == Хан Хё Джин (한혜진) 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Қоғамдық қызметі == 2007 жылдың сәуір айында 한혜진 халықаралық үкіметтік емес World Vision ұйымының қызметкерлерімен бірге Канвондо провинциясындағы Чонсон уезіне барып, «махаббат азық-түлік қораптарын» таратып, жуындыру қызметтерін көрсетті. Мамыр айында ол осы World Vision ұйымының қоғаммен байланыс жөніндегі елшісі болып тағайындалды. Сол жылы ол Лаоста су тазарту нысандарын салуға 5 миллион вон қайырымдылыққа аударды. 2010 жылдың шілде айында 한혜진 қайырымдылық қызметке қатысу үшін Конгоға барды. 15 желтоқсанда ол World Vision арқылы Конгода су тазарту нысандарын салуға 10 миллион вон қайырымдылық жасады. === Қатысты оқиғалар === 2018 жылдың қаңтарында 한혜진 Хану өзара көмек қоры басқару комитетімен қоғаммен байланыс елшісі ретінде 250 миллион вондық келісімшартқа қол қойды. Келісім бойынша елші жылына кемінде үш іс-шараға қатысуы тиіс еді, оның ішінде міндетті түрде Соллаль (Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) және Чхусок (Алғыс айту күні) мерекелері кезіндегі шаралар, Чхонгечхон алаңындағы тікелей сату жәрмеңкесі және хану фестивалі бар. Келісімде талаптарды орындамаған жағдайда 한혜진 келісімшарт сомасының екі есесін өтемақы ретінде төлеуі тиіс екені нақты көрсетілген. Маусым айында комитет одан келісім талаптарын орындап, Хану күніне қатысуды талап еткенде, ол күйеуінің Ұлыбританияда футбол ойнауына байланысты көшуін алға тартып, қатысудан бас тартты. Кейіннен Хану өзара көмек қоры басқару комитеті оны елші қызметінен босатып, 500 миллион вонға дейін өтемақы талап етіп, сотқа жүгінді. Сот шешімінде Хану күніне қатысу келісімде нақты көрсетілгені және 한혜진-нің бұл шараға қатыспауы келісімшартты бұзу болып табылатыны айтылды. Алайда ол келісімнің басқа талаптарын орындағанын ескере отырып, сот оған 200 миллион вон көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} magrd7cbxwr08reg3qzi5mfv19o4r6u 3589459 3589458 2026-04-21T23:36:55Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589459 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Хан Хё Джин |шынайы есімі = {{lang-ko|한혜진}} |сурет = Han Hye Jin (actress).jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 27.10.1981 |туған жері = Сеул, Чалло Намдо, Корея Республикасы |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = |мамандығы = {{актриса}} |азаматтығы = {{KOR}} |белсенді жылдары = 2002 - қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |жұбайы = Ким Сон Ён |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = Хан Гвон Су |туыстары = Хан Му-ён |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = 1626041 |қолтаңбасы = Han Hye-jin signature (actress).svg |сайты = |ортаққор = }} '''Хан Хе-джин''' ({{lang-ko|한혜진}}; [[1981 жыл]]ғы [[27 қазан]]да туған) — оңтүстіккореялық актриса. Ол 2005 жылы “Be Strong, Geum-soon!” телехикаясында 20 жастағы жесір әйел әрі ашық мінезді шаштараз рөлін сомдап, үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>{{cite web|title=Tough Women Win Audiences' Hearts|url=https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|last=Park|first=Chung-a|date=August 31, 2005|access-date=January 23, 2013|archive-date=June 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022237/https://www.hancinema.net/tough-women-win-audiences-hearts-3859.html|url-status=live}}</ref> Оның ең белгілі басты рөлдеріне: — тарихи эпикалық “[[Ханзада Жумонг (телехикая)|Ханзада Жумонг]]” драмасындағы Сосоно бейнесі,<ref>{{cite web|title=Jumong Appeal|url=http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|work=[[The Dong-A Ilbo]]|date=May 25, 2006|access-date=January 26, 2018|archive-date=June 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623033022/http://english.donga.com/List/3/all/26/247649/1|url-status=live}}</ref> — “Jejungwon” сериалындағы Кореядағы батыс медицинасының алғашқы әйел дәрігері,<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin Embraces Challenge of Historical Role|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=February 6, 2010|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231074631/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/06/2010020600160.html|url-status=live}}</ref> — “26 Years” фильміндегі мерген қыз рөлі жатады.<ref>{{cite web|title=Interview: Han Hye Jin Says She Starred in '26 Years' to Act|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=December 15, 2012|access-date=December 19, 2012|archive-date=December 20, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121220080025/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24035|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye Jin shows her mature lady aura for 'ALLURE'|url=http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|work=Korea Star Daily via [[Yahoo!]]|date=January 21, 2013|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219151623/http://omg.yahoo.com/news/han-hye-jin-shows-her-mature-lady-aura-091000323.html|url-status=dead}}</ref> Сонымен қатар, ол 2011–2013 жылдары танымал “Healing Camp, Aren’t You Happy” ток-шоуының жүргізушісі болды.<ref>{{cite web|title=Han Hye-jin to leave talk show|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=June 22, 2013|access-date=January 26, 2018|archive-date=January 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126185302/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2973442|url-status=live}}</ref> == Ерте өмірі == Хан Хё Джин (한혜진) 1981 жылы 27 қазанда Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында дүниеге келген. Мектептің соңғы сыныбында ол кореялық білім беру арнасының бағдарламасына қатысып, сол сәттен бастап актерлік өнерге терең қызығушылық танытып, актриса болуға деген ықыласы нығайды. Сондықтан университетке түсер кезде ол Сеул өнер колледжінің киноөнер факультетіне құжат тапсырды. == Шығармашылық жолы == === Мансабының басталуы === 2002 жылы 4 ақпанда Оңтүстік Кореяда «Тағдыр мен махаббат» атты мини-сериалдың премьерасы өтті — осы сәттен бастап 한혜진 өзінің актерлік мансабын бастады. 8 мамырда эфирге «Романс» атты романтикалық сериал шықты, онда ол Ким Ханыль, Ким Чжэ Вон және басқа да актерлермен бірге түсіп, суық әрі қолжетімсіз сұлу «Ён Чжи Су» рөлін сомдады. 2003 жылы 6 шілдеде «Мүмкіндіктің 1%-ы» атты махаббат сериалының тұсаукесері өтті. Бұл жобада ол Ким Джон Хва, Кан Дон Вон және Ли Бён Хунмен бірге басты рөлді ойнап, дарынды әрі сұлу «Чон Хён Джон» бейнесін сомдады. 14 қазанда KBS арнасында «18 жастағы қалыңдық» атты бір бөлімді драма көрсетіліп, онда ол Ли Сонгюн және И Сонджэмен бірге өнер көрсетті. 2004 жылы 14 маусымда «Сен жұлдызсың» атты мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол тағдырмен күресетін «Ён Ён» рөлін ойнап, осы еңбегі үшін KBS актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік жаңа актриса» марапатын алды. 9 шілдеде Оңтүстік Кореяда «Босс монахқа қарсы 2» атты комедиялық фильм жарық көрді, онда ол Син Хёнджун, Пак Шин Ян, Чон Чин Ён және басқа актерлермен бірге ойнады. 2005 жылы 14 ақпанда «Күшті бол, Кым Сун» атты жастарға арналған мотивациялық сериалдың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Кан Джи Хванмен бірге басты рөлді сомдап, өмірге құштар әрі мейірімді «На Кым Сун» бейнесін жасады. Осы рөлі үшін ол MBC актерлік шеберлік сыйлығында «Үздік актриса» атағын жеңіп алды. 2006 жылы 15 мамырда «Чумон» тарихи сериалының көрсетілімі басталды. Бұл сериалда ол Сон Иль Гук, Чон Гван Рёль және басқа актерлермен бірге ойнап, Корея тарихындағы алғашқы патшайым «Со Со Но» рөлін сомдады. 2008 жылы 1 желтоқсанда «Терава» атты махаббат сериалы жарық көрді. Бұл жобада ол Ким Чжухёк, Ю Сон, Ги Тхэён және басқа актерлермен бірге басты рөлде ойнап, қызуқанды «Ли У Джу» бейнесін сомдады. Танылуы 2010 жылы 4 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Чижунвон» атты мелодраманың премьерасы өтті. Бұл жобада 한혜진 Пак Ён У және Ён Чон Хунмен бірге басты рөлді сомдап, өз өмірін өзі құратын жаңа корей әйелінің бейнесі — «Ю Сок Ран» рөлін ойнады. 7 қаңтарда «Кешірілмейтін» атты триллер жарық көрді. Онда ол Соль Гёнгу, Рю Сын Бом және Ким Джон Сумен бірге басты рөлде ойнап, ерекше дедуктивтік қабілеті бар, мінезі отты полиция қызметкері «Мин Со Ён» бейнесін сомдады. Осы рөлі үшін ол 31-ші «Көк айдаһар» корей кино сыйлығында «Үздік жаңа актриса» номинациясына ұсынылды. 2011 жылы 2 наурызда «Тікенді құс» атты махаббат драмасының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чу Сан Ук және Ким Мин Чжонмен бірге ойнап, кино индустриясында көзге түсе бастаған жас актриса Со Чон Ын рөлін сомдады. 18 шілдеде эфирге «Емдік лагерь» атты сұхбат жобасы шықты. 한혜진 бұл бағдарламаны Ким Джэ Дон және И Кён Гюмен бірге жүргізді. Осы жоба үшін ол SBS ойын-сауық бағдарламалары марапатында жүргізушілер арасындағы «Үздік жаңадан келген» сыйлығын жеңіп алды. === Мансабының гүлденуі === 2012 жылы 13 ақпанда «Синдром» атты медициналық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Сон Чан И, Пак Кон Хён және Чо Джэ Хёнмен бірге басты рөлде ойнап, феноменалды жадысы бар нейрохирург Ли Хэ Чжо бейнесін сомдады. 29 қарашада Оңтүстік Кореяда «26 жыл» атты драмалық фильмнің премьерасы өтті. Онда ол Чин Гу, Им Сыль Онг және басқа актерлермен бірге ойнап, ата-анасына деген жанашырлық пен ішкі күйзелісті бастан кешіретін ұлттық құрама мергені Сим Мэ Чжин рөлін орындады. 30 желтоқсанда «Емдік лагерь» бағдарламасы үшін ол SBS ойын-сауық марапатында ток-шоу санаты бойынша «Үздік жетістік» сыйлығын алды. 2013 жылы 12 тамызда Ким Гван Гюға арналған «Емдік лагерь» арнайы шығарылымы көрсетілді. Бұл 한혜진 үшін жүргізуші ретіндегі соңғы шығарылым болды, содан кейін ол жобадан кетті. 2 желтоқсанда «Жылы сөз» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чи Джин Химен бірге басты рөлді сомдады. 2014 жылы 22 қаңтарда Оңтүстік Кореяда «Ер адам ғашық болғанда» атты романтикалық фильм жарық көрді. Бұл фильмде ол Хван Джон Минмен бірге басты рөлде ойнап, әкесінің қарызы салдарынан коллектор Тхэ Ильмен келісім жасауға мәжбүр болатын Чу Хо Джон бейнесін сомдады. 20 қарашада «Көктем» атты драмалық фильм шықты. Онда ол Пак Ён У, Ким Со Хён, И Ю Ён және басқа актерлермен бірге өнер көрсетті. 2016 жылы 20 шілдеде ол «Доктора» медициналық драмасында эпизодтық рөлде көрінді. Бұл сериалда басты рөлдерді Ким Рэвон және Пак Син Хе орындады. Сол күні «Менің тентек балам» атты реалити-шоу да басталып, 한혜진 оны Син Дон Ёп және Со Джан Хунмен бірге жүргізді. === Дамуының жалғасуы === 2018 жылы 21 наурызда «Күн батқанда қол ұстасып» атты романтикалық драма жарық көрді. Бұл сериалда 한혜진 Юн Сан Хёнмен бірге басты рөлді сомдады. 2020 жылы 4 мамырда «Шығу» атты отбасылық драманың премьерасы өтті. Бұл жобада ол Ким Ми Гён, Ким Тэ Хун және басқа актерлермен бірге ойнап, өмір үшін табанды күресетін жұмысбасты ана Хан Чон Ын бейнесін сомдады. 2023 жылы 4 наурызда ажырасу процестеріне арналған «Қасиетті ажырасу» телесериалының премьерасы өтті. Бұл сериалда ол Чо Сын У, Ким Сон Гюн және Чон Мун Сонмен бірге түсіп, бұрынғы ауа райы жүргізушісі, кейін радио диджейге айналған «Ли Се Джин» рөлін ойнады. 30 наурызда ол «Жұмыстан кейінгі жеңіл ас» атты реалити-шоуға қатысты. 24 мамырда эфирге «Сауда арбасын басқарушы» реалити-шоуы шығып, онда 한혜진 Чан Сон Гю және Чан Мин Хомен бірге өнер көрсетті. 5 қарашада ол «Баға беріңізші: мұғалімдер» атты реалити-шоуға қатысты. 2024 жылы 22 ақпанда ол «SOS судьялар — халықтың сотқа араласуы» атты реалити-шоуға қатысты. 1 маусымда «Сиқыр жұлдызы» атты реалити-жобаға да қатысты. 2025 жылы 27 қазанда «Маған әпке — әйел» атты ойын-сауық бағдарламасының премьерасы өтіп, оны 한혜진 жүргізді. 10 қарашада «Келесі өмір жоқ болғандықтан» атты телесериал жарық көріп, онда ол басты рөлдердің бірін сомдады. == Қоғамдық қызметі == 2007 жылдың сәуір айында 한혜진 халықаралық үкіметтік емес World Vision ұйымының қызметкерлерімен бірге Канвондо провинциясындағы Чонсон уезіне барып, «махаббат азық-түлік қораптарын» таратып, жуындыру қызметтерін көрсетті. Мамыр айында ол осы World Vision ұйымының қоғаммен байланыс жөніндегі елшісі болып тағайындалды. Сол жылы ол Лаоста су тазарту нысандарын салуға 5 миллион вон қайырымдылыққа аударды. 2010 жылдың шілде айында 한혜진 қайырымдылық қызметке қатысу үшін Конгоға барды. 15 желтоқсанда ол World Vision арқылы Конгода су тазарту нысандарын салуға 10 миллион вон қайырымдылық жасады. === Қатысты оқиғалар === 2018 жылдың қаңтарында 한혜진 Хану өзара көмек қоры басқару комитетімен қоғаммен байланыс елшісі ретінде 250 миллион вондық келісімшартқа қол қойды. Келісім бойынша елші жылына кемінде үш іс-шараға қатысуы тиіс еді, оның ішінде міндетті түрде Соллаль (Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл) және Чхусок (Алғыс айту күні) мерекелері кезіндегі шаралар, Чхонгечхон алаңындағы тікелей сату жәрмеңкесі және хану фестивалі бар. Келісімде талаптарды орындамаған жағдайда 한혜진 келісімшарт сомасының екі есесін өтемақы ретінде төлеуі тиіс екені нақты көрсетілген. Маусым айында комитет одан келісім талаптарын орындап, Хану күніне қатысуды талап еткенде, ол күйеуінің Ұлыбританияда футбол ойнауына байланысты көшуін алға тартып, қатысудан бас тартты. Кейіннен Хану өзара көмек қоры басқару комитеті оны елші қызметінен босатып, 500 миллион вонға дейін өтемақы талап етіп, сотқа жүгінді. Сот шешімінде Хану күніне қатысу келісімде нақты көрсетілгені және 한혜진-нің бұл шараға қатыспауы келісімшартты бұзу болып табылатыны айтылды. Алайда ол келісімнің басқа талаптарын орындағанын ескере отырып, сот оған 200 миллион вон көлемінде өтемақы төлеуді міндеттеді. == Жеке өмірі == Хан Хе-джин 2003–2012 жылдары R&B тобы Brown Eyed Soul мүшесі әнші Наулмен кездескен.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Brown Eyed Soul's Naul End Their Nine-Year-Long Relationship|url=http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|work=enewsWorld|last=Kim|first=Ji-yeon|date=December 21, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=February 16, 2013|archive-url=https://archive.today/20130216114125/http://enewsworld.mnet.com/enews/contents.asp?idx=24610|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin and Naul call it quits|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Sunwoo|first=Carla|date=December 24, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=December 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225040301/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2964377|url-status=usurped}}</ref> 2013 жылдың наурызында ол оңтүстіккореялық жартылай қорғаушы футболшы Ки Сон-юнмен кездесіп жүргенін растады.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin Acknowledges She's Dating Swansea City midfielder Ki Sung Yueng|url=http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=March 27, 2013|access-date=March 27, 2013|archive-date=June 14, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614114007/http://enewsworld.interest.me/enews/contents.asp?idx=32474|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ki Sung-yeung, Han Hye-jin Go Public with Relationship|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 28, 2013|access-date=March 28, 2013|archive-date=February 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226085610/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/03/28/2013032800744.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin explains her relationship with the footballer|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|work=[[Korea JoongAng Daily]]|last=Lee|first=Sun-min|date=March 29, 2013|access-date=March 29, 2013|archive-date=April 11, 2013|archive-url=https://archive.today/20130411050417/http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/Article.aspx?aid=2969277|url-status=usurped}}</ref> Екі айдан кейін олар құда түскендерін жариялады. Екеуі де діндар христиандар. Жұп 2013 жылдың 1 шілдесінде Сеулдегі Hotel Intercontinental Seoul қонақүйінде үйленді.<ref>{{cite web|title=Han Hye Jin and Ki Sung Yueng Say They′ll Live Happily After Their Wedding Today|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|work=enewsWorld|last=Lee|first=Jin-ho|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062351/http://mwave.interest.me/enewsworld/article/39670|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Soccer player Ki marries Han Hye-jin|url=http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|work=[[The Korea Herald]]|date=July 1, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=December 19, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219033013/http://nwww.koreaherald.com/view.php?ud=20130701001024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Han Hye-jin, Ki Sung-yueng Exchange Marriage Vows|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=July 2, 2013|access-date=July 3, 2013|archive-date=July 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712080859/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/07/02/2013070200876.html|url-status=live}}</ref> Олардың 2015 жылғы 13 қыркүйекте дүниеге келген бір қызы бар. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- ! scope="col" | Жылы ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Рөлі ! scope="col" | Мәлімет ! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference(s)}} |- ! scope="row" | 2001 | Magic Thumping ({{lang|ko|두근두근 쿵쿵}}) | Yoon Mi-ji | [[short film]] | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2002 | ''R. U. Ready?'' ({{lang|ko|아 유 레디?}}) | Soo ra | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2004 | ''[[Hi! Dharma 2: Showdown in Seoul]]'' | Hong Mi-sun | Камео | style="text-align:center" | |- ! scope="row" | 2010 | ''[[No Mercy (2010 film)|No Mercy]]'' | Min Seo-young | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title='No Mercy' marked by dramatic plot twists|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|work=[[Korea JoongAng Daily]]|date=January 8, 2010|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708191128/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2914995|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''[[26 Years (film)|26 Years]]'' | Shim Mi-jin | | style="text-align:center" | |- | ''[[Rise of the Guardians]]'' | | Animation / [[Korean language|Korean]] [[Dubbing (filmmaking)|dubbing]] | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=Rise of the Guardians|url=http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|work=The Junior Herald|last=Park|first=So-eun|date=November 30, 2012|access-date=January 23, 2013|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120143/http://jheraldnew.ebse.co.kr/view.php?nsm=0&bt=ebsjh004&pg=1&ud=2012112916404105528372_31|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2014 | ''[[Man in Love (2014 film)|Man in Love]]'' | Joo Ho-jeong | | style="text-align:center" | <ref>{{cite web|title=When a gangster falls in love|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|work=[[The Korea Herald]]|date=January 15, 2014|access-date=January 26, 2018|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718201742/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140115000847|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Late Spring (2014 film)|Late Spring]]'' | Female missionary | Камео | style="text-align:center" | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mipkc5sg2j9lfuzasvndqaxs5zt66jg 0 779693 3589236 3589015 2026-04-21T14:59:40Z Нұрлан Рахымжанов 20937 Нұрлан Рахымжанов [[Қатысушы:Diana Kozhakhmetova/зертхана]] бетін [[Ауыл шаруашылығы жануарларының геномдық селекциясы]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Лайықты мақала 3589015 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> '''Ауыл шаруашылығы жануарларының геномдық селекциясы''' - төлді туғаннан, ерте жасынан [[ДНҚ]] негізінде асыл тұқымдық құндылығын бағалау арқылы селекциялық іріктеу жұмыстарын айтарлықтай жеделдетуге мүмкіндік береді. Бұл өнімділікті арттырады, жануарлардың ауруға төзімділігін жақсартады, жануарларды күтуге кететін шығындарды азайтады және антибиотиктерге қажеттілікті азайтады. Климаттың өзгеруіне байланысты бейімделу қабілетін анықтау мүмкіндігі бар. Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттілігі жағдайында геномдық сұрыптау тиімдірек және агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттырады. === Геномдық селекция === Геномдық селекция (ГС) – ауыл шаруашылығы жануарларын іріктеудегі заманауи әдістердің бірі болып табылады. Сондай ақ, ол жануарлардың сыртқы белгілеріне ([[фенотип]]<nowiki/>іне)  немесе ұрпақтарының өнімділігіне ғана емес, ДНҚ-сына (генотипіне) талдау жасауға негізделген. Бұл тәсіл жануардың асыл тұқымдық құндылығын төлдеген сәтінен бастап-ақ болжауға мүмкіндік береді, соның нәтижесінде мал табынының генетикалық жақсару қарқыны едәуір жеделдейді <ref name=":0">https://doi.org/10.1534/genetics.116.189795</ref>. Геномдық селекция маркерлік селекцияның (МС) іріктеу бағдарламаларындағы кемшіліктерін жою мақсатында ұсынылған. ГС – маркерлік селекцияның бір түрі болып табылады, бірақ одан айырмашылығы – ұрпақтың асыл тұқымдық құндылығын анықтау үшін геномдағы барлық генетикалық маркерлерді бір мезгілде бағалай алады <ref name=":0" />. Геномдық селекцияның негізгі әлеуеті геном бойынша маркерлерді кеңінен қамту арқылы селекциялық бағдарламадағы генетикалық әртүрлілікті түсіндіру және осы маркерлердің әсерін бағалап, ұрпақтың асыл тұқымдық құндылығын дәл болжау мүмкіндігінде жатыр <ref name=":1">https://doi.org/10.2135/cropsci2008.08.0512</ref>. Негізгі назар бірнінші кезекте маңызды маркерлерге ғана аударылатын маркерлік селекцияға қарағанда, геномдық селекция (ГС) популяциядағы барлық маркерлерді кешенді түрде ескереді. Қазіргі таңда маркерлік селекцияның екі негізгі кемшілігі анықталған: 1) Сандық белгілер локустарын (СБЛ) (quantitative trait locus – QTL) талдаудың көпшілігінде би-ата-аналық картографиялық популяциялар қолданылады, ал бұл болса олардың дәлдігін шектейді <ref>https://doi.org/10.1038/nrg701</ref><ref>https://doi.org/10.1534/genetics.167.1.485</ref>; 2) Бұл жағдай мәселе туындатады, өйткені бір ғана би-ата-аналық популяция селекциялық популяциядағы аллельдік әртүрлілікті және генетикалық фон әсерін толығымен көрсете алмайды. Сонымен қатар, бірнеше шағын әсері бар маркерлермен бақыланатын полигенді немесе күрделі белгілер маркерлік селекция үшін елеулі қиындық туғызады. Нысаналы маркерлерді анықтауға және полигенді белгілерді жақсарту мақсатында маркерлік селекцияны енгізуге қолданылатын статистикалық әдістер тиімсіз болып шықты <ref name=":1" />. Қазіргі заманғы геномдық селекция ДНҚ-ны геномдық сканерлеу арқылы жүзеге асырылады, бұл үшін құрамында 50 мыңнан астам бірнуклеотидті ауысулары бар учаскелерді қамтитын биочиптер пайдаланылады – олар SNP (Single Nucleotide Polymorphisms) деп аталады. Геномдық селекцияның классикалық әдістермен үйлескендегі артықшылығы – жануардың асыл тұқымдық құндылығын ерте жаста, туғаннан кейін бірден дерлік, шамамен 90% дәлдікпен болжау мүмкіндігі. Мұндай тәсіл селекциялық прогресс қарқынын 50%-ға арттырып, айтарлықтай экономикалық тиімділік береді. 2010 жылға қарай ауыл шаруашылығы жануарларының негізгі түрлерінің (ірі қара малдың, шошқаның және қойдың) геномдары толық зерттеліп, сипатталды. Бұл жануарларды мыңдаған ДНҚ-маркерлер бойынша генотиптеуге мүмкіндік берді. Барлық генетикалық маркерлердің ішінде практикалық селекцияда қолдануға ең ақпаратты әрі қолайлысы – SNP, яғни бірнуклеотидті полиморфизм екені анықталған. Бұл ДНҚ тізбегіндегі бір ғана нуклеотидтің (A, T, C немесе G) айырмашылығы, ол ақуыздағы аминқышқылдарының орналасу ретінің өзгеруіне себеп болуы мүмкін. Осындай өзгерістерге байланысты биохимиялық реакциялар тізбегіндегі ақуыздың қызметі күшеюі немесе әлсіреуі мүмкін, бұл өз кезегінде өнімділік белгілерінің көрінісіне әсер етеді. Көпжылдық зерттеулер ауыл шаруашылығы жануарларында мұндай маркерлердің бірнеше жүз мыңға дейін жететінін көрсетті; орта есеппен олар әр 50,000 нуклеотид сайын кездеседі және геном бойынша біркелкі таралған. Жануарлардың геномдық профилі туралы ақпаратты жедел алу үшін Illumina және Affymetrix компаниялары 50,000 астам SNP-маркерлер бойынша жануар генотипін типтеуге мүмкіндік беретін ДНҚ-чиптерді әзірледі. === ДНҚ-чип === ДНҚ-чип – бұл бетіне арнайы ұяшықтар (ячейкалар) орналастырылған тасымалдағыш, олардың әрқайсысында реагент зат болады. Зерттелетін материал әртүрлі, көбінесе флуоресцентті бояғыштармен таңбаланып, ДНҚ-биочипке енгізіледі. Реагент ретінде қолданылатын олигонуклеотид классикалық [[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] (полимеразды тізбекті реакция) реакциясы барысында зерттелетін ДНҚ-дағы тек комплементарлы фрагментпен байланысады. Нәтижесінде реакция жүрген ұяшықта жарық ([[флуоресценция]]) тіркеледі. Осылайша, шамамен 50 мың локус бойынша селекция үшін қажетті [[аллель]]<nowiki/>дің бар-жоғын немесе жоқтығын анықтауға мүмкіндік туады. 2dbwstby7fd24y6jj0i4f0y92nwhde0 3589239 3589236 2026-04-21T15:00:23Z Нұрлан Рахымжанов 20937 3589239 wikitext text/x-wiki '''Ауыл шаруашылығы жануарларының геномдық селекциясы''' - төлді туғаннан, ерте жасынан [[ДНҚ]] негізінде асыл тұқымдық құндылығын бағалау арқылы селекциялық іріктеу жұмыстарын айтарлықтай жеделдетуге мүмкіндік береді. Бұл өнімділікті арттырады, жануарлардың ауруға төзімділігін жақсартады, жануарларды күтуге кететін шығындарды азайтады және антибиотиктерге қажеттілікті азайтады. Климаттың өзгеруіне байланысты бейімделу қабілетін анықтау мүмкіндігі бар. Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттілігі жағдайында геномдық сұрыптау тиімдірек және агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттырады. === Геномдық селекция === Геномдық селекция (ГС) – ауыл шаруашылығы жануарларын іріктеудегі заманауи әдістердің бірі болып табылады. Сондай ақ, ол жануарлардың сыртқы белгілеріне ([[фенотип]]<nowiki/>іне) &nbsp;немесе ұрпақтарының өнімділігіне ғана емес, ДНҚ-сына (генотипіне) талдау жасауға негізделген. Бұл тәсіл жануардың асыл тұқымдық құндылығын төлдеген сәтінен бастап-ақ болжауға мүмкіндік береді, соның нәтижесінде мал табынының генетикалық жақсару қарқыны едәуір жеделдейді <ref name=":0">https://doi.org/10.1534/genetics.116.189795</ref>. Геномдық селекция маркерлік селекцияның (МС) іріктеу бағдарламаларындағы кемшіліктерін жою мақсатында ұсынылған. ГС – маркерлік селекцияның бір түрі болып табылады, бірақ одан айырмашылығы – ұрпақтың асыл тұқымдық құндылығын анықтау үшін геномдағы барлық генетикалық маркерлерді бір мезгілде бағалай алады <ref name=":0" />. Геномдық селекцияның негізгі әлеуеті геном бойынша маркерлерді кеңінен қамту арқылы селекциялық бағдарламадағы генетикалық әртүрлілікті түсіндіру және осы маркерлердің әсерін бағалап, ұрпақтың асыл тұқымдық құндылығын дәл болжау мүмкіндігінде жатыр <ref name=":1">https://doi.org/10.2135/cropsci2008.08.0512</ref>. Негізгі назар бірнінші кезекте маңызды маркерлерге ғана аударылатын маркерлік селекцияға қарағанда, геномдық селекция (ГС) популяциядағы барлық маркерлерді кешенді түрде ескереді. Қазіргі таңда маркерлік селекцияның екі негізгі кемшілігі анықталған: 1) Сандық белгілер локустарын (СБЛ) (quantitative trait locus – QTL) талдаудың көпшілігінде би-ата-аналық картографиялық популяциялар қолданылады, ал бұл болса олардың дәлдігін шектейді <ref>https://doi.org/10.1038/nrg701</ref><ref>https://doi.org/10.1534/genetics.167.1.485</ref>; 2) Бұл жағдай мәселе туындатады, өйткені бір ғана би-ата-аналық популяция селекциялық популяциядағы аллельдік әртүрлілікті және генетикалық фон әсерін толығымен көрсете алмайды. Сонымен қатар, бірнеше шағын әсері бар маркерлермен бақыланатын полигенді немесе күрделі белгілер маркерлік селекция үшін елеулі қиындық туғызады. Нысаналы маркерлерді анықтауға және полигенді белгілерді жақсарту мақсатында маркерлік селекцияны енгізуге қолданылатын статистикалық әдістер тиімсіз болып шықты <ref name=":1" />. Қазіргі заманғы геномдық селекция ДНҚ-ны геномдық сканерлеу арқылы жүзеге асырылады, бұл үшін құрамында 50 мыңнан астам бірнуклеотидті ауысулары бар учаскелерді қамтитын биочиптер пайдаланылады – олар SNP (Single Nucleotide Polymorphisms) деп аталады. Геномдық селекцияның классикалық әдістермен үйлескендегі артықшылығы – жануардың асыл тұқымдық құндылығын ерте жаста, туғаннан кейін бірден дерлік, шамамен 90% дәлдікпен болжау мүмкіндігі. Мұндай тәсіл селекциялық прогресс қарқынын 50%-ға арттырып, айтарлықтай экономикалық тиімділік береді. 2010 жылға қарай ауыл шаруашылығы жануарларының негізгі түрлерінің (ірі қара малдың, шошқаның және қойдың) геномдары толық зерттеліп, сипатталды. Бұл жануарларды мыңдаған ДНҚ-маркерлер бойынша генотиптеуге мүмкіндік берді. Барлық генетикалық маркерлердің ішінде практикалық селекцияда қолдануға ең ақпаратты әрі қолайлысы – SNP, яғни бірнуклеотидті полиморфизм екені анықталған. Бұл ДНҚ тізбегіндегі бір ғана нуклеотидтің (A, T, C немесе G) айырмашылығы, ол ақуыздағы аминқышқылдарының орналасу ретінің өзгеруіне себеп болуы мүмкін. Осындай өзгерістерге байланысты биохимиялық реакциялар тізбегіндегі ақуыздың қызметі күшеюі немесе әлсіреуі мүмкін, бұл өз кезегінде өнімділік белгілерінің көрінісіне әсер етеді. Көпжылдық зерттеулер ауыл шаруашылығы жануарларында мұндай маркерлердің бірнеше жүз мыңға дейін жететінін көрсетті; орта есеппен олар әр 50,000 нуклеотид сайын кездеседі және геном бойынша біркелкі таралған. Жануарлардың геномдық профилі туралы ақпаратты жедел алу үшін Illumina және Affymetrix компаниялары 50,000 астам SNP-маркерлер бойынша жануар генотипін типтеуге мүмкіндік беретін ДНҚ-чиптерді әзірледі. === ДНҚ-чип === ДНҚ-чип – бұл бетіне арнайы ұяшықтар (ячейкалар) орналастырылған тасымалдағыш, олардың әрқайсысында реагент зат болады. Зерттелетін материал әртүрлі, көбінесе флуоресцентті бояғыштармен таңбаланып, ДНҚ-биочипке енгізіледі. Реагент ретінде қолданылатын олигонуклеотид классикалық [[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] (полимеразды тізбекті реакция) реакциясы барысында зерттелетін ДНҚ-дағы тек комплементарлы фрагментпен байланысады. Нәтижесінде реакция жүрген ұяшықта жарық ([[флуоресценция]]) тіркеледі. Осылайша, шамамен 50 мың локус бойынша селекция үшін қажетті [[аллель]]<nowiki/>дің бар-жоғын немесе жоқтығын анықтауға мүмкіндік туады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mig9jq5mghdb9csshkc77e55vrtopk5 3589595 3589239 2026-04-22T07:31:17Z ~2026-24750-89 180201 /* Дереккөздер */ 3589595 wikitext text/x-wiki '''Ауыл шаруашылығы жануарларының геномдық селекциясы''' - төлді туғаннан, ерте жасынан [[ДНҚ]] негізінде асыл тұқымдық құндылығын бағалау арқылы селекциялық іріктеу жұмыстарын айтарлықтай жеделдетуге мүмкіндік береді. Бұл өнімділікті арттырады, жануарлардың ауруға төзімділігін жақсартады, жануарларды күтуге кететін шығындарды азайтады және антибиотиктерге қажеттілікті азайтады. Климаттың өзгеруіне байланысты бейімделу қабілетін анықтау мүмкіндігі бар. Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттілігі жағдайында геномдық сұрыптау тиімдірек және агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттырады. === Геномдық селекция === Геномдық селекция (ГС) – ауыл шаруашылығы жануарларын іріктеудегі заманауи әдістердің бірі болып табылады. Сондай ақ, ол жануарлардың сыртқы белгілеріне ([[фенотип]]<nowiki/>іне) &nbsp;немесе ұрпақтарының өнімділігіне ғана емес, ДНҚ-сына (генотипіне) талдау жасауға негізделген. Бұл тәсіл жануардың асыл тұқымдық құндылығын төлдеген сәтінен бастап-ақ болжауға мүмкіндік береді, соның нәтижесінде мал табынының генетикалық жақсару қарқыны едәуір жеделдейді <ref name=":0">https://doi.org/10.1534/genetics.116.189795 de Koning D.J., Meuwissen ''et al.'' on Genomic Selection, ''Genetics 2016'', 203, 1: p. 5-7</ref>. Геномдық селекция маркерлік селекцияның (МС) іріктеу бағдарламаларындағы кемшіліктерін жою мақсатында ұсынылған. ГС – маркерлік селекцияның бір түрі болып табылады, бірақ одан айырмашылығы – ұрпақтың асыл тұқымдық құндылығын анықтау үшін геномдағы барлық генетикалық маркерлерді бір мезгілде бағалай алады <ref name=":0" />. Геномдық селекцияның негізгі әлеуеті геном бойынша маркерлерді кеңінен қамту арқылы селекциялық бағдарламадағы генетикалық әртүрлілікті түсіндіру және осы маркерлердің әсерін бағалап, ұрпақтың асыл тұқымдық құндылығын дәл болжау мүмкіндігінде жатыр <ref name=":1">https://doi.org/10.2135/cropsci2008.08.0512 Heffner E.L., Sorrells M.E., Jannink J.L. Genomic Selection for Crop Improvement. Crop Science 2009, 49, 1: p. 1-12.</ref>. Негізгі назар бірнінші кезекте маңызды маркерлерге ғана аударылатын маркерлік селекцияға қарағанда, геномдық селекция (ГС) популяциядағы барлық маркерлерді кешенді түрде ескереді. Қазіргі таңда маркерлік селекцияның екі негізгі кемшілігі анықталған: 1) Сандық белгілер локустарын (СБЛ) (quantitative trait locus – QTL) талдаудың көпшілігінде би-ата-аналық картографиялық популяциялар қолданылады, ал бұл болса олардың дәлдігін шектейді <ref>https://doi.org/10.1038/nrg701 Dekkers J.C., Hospital F. The use of molecular genetics in the improvement of agricultural populations. Nature Reviews Genetics 2002, 3, 1: p. </ref><ref>https://doi.org/10.1534/genetics.167.1.485 Schön C.C., Utz H.F., Groh S., Truberg B., Openshaw S., Melchinger A.E. Quantitative trait locus mapping based on resampling in a vast maize testcross experiment and its relevance to quantitative genetics foe complex traits. Genetics 2004, 167, 1: p. 485-498.</ref>; 2) Бұл жағдай мәселе туындатады, өйткені бір ғана би-ата-аналық популяция селекциялық популяциядағы аллельдік әртүрлілікті және генетикалық фон әсерін толығымен көрсете алмайды. Сонымен қатар, бірнеше шағын әсері бар маркерлермен бақыланатын полигенді немесе күрделі белгілер маркерлік селекция үшін елеулі қиындық туғызады. Нысаналы маркерлерді анықтауға және полигенді белгілерді жақсарту мақсатында маркерлік селекцияны енгізуге қолданылатын статистикалық әдістер тиімсіз болып шықты <ref name=":1" />. Қазіргі заманғы геномдық селекция ДНҚ-ны геномдық сканерлеу арқылы жүзеге асырылады, бұл үшін құрамында 50 мыңнан астам бірнуклеотидті ауысулары бар учаскелерді қамтитын биочиптер пайдаланылады – олар SNP (Single Nucleotide Polymorphisms) деп аталады. Геномдық селекцияның классикалық әдістермен үйлескендегі артықшылығы – жануардың асыл тұқымдық құндылығын ерте жаста, туғаннан кейін бірден дерлік, шамамен 90% дәлдікпен болжау мүмкіндігі. Мұндай тәсіл селекциялық прогресс қарқынын 50%-ға арттырып, айтарлықтай экономикалық тиімділік береді. 2010 жылға қарай ауыл шаруашылығы жануарларының негізгі түрлерінің (ірі қара малдың, шошқаның және қойдың) геномдары толық зерттеліп, сипатталды. Бұл жануарларды мыңдаған ДНҚ-маркерлер бойынша генотиптеуге мүмкіндік берді. Барлық генетикалық маркерлердің ішінде практикалық селекцияда қолдануға ең ақпаратты әрі қолайлысы – SNP, яғни бірнуклеотидті полиморфизм екені анықталған. Бұл ДНҚ тізбегіндегі бір ғана нуклеотидтің (A, T, C немесе G) айырмашылығы, ол ақуыздағы аминқышқылдарының орналасу ретінің өзгеруіне себеп болуы мүмкін. Осындай өзгерістерге байланысты биохимиялық реакциялар тізбегіндегі ақуыздың қызметі күшеюі немесе әлсіреуі мүмкін, бұл өз кезегінде өнімділік белгілерінің көрінісіне әсер етеді. Көпжылдық зерттеулер ауыл шаруашылығы жануарларында мұндай маркерлердің бірнеше жүз мыңға дейін жететінін көрсетті; орта есеппен олар әр 50,000 нуклеотид сайын кездеседі және геном бойынша біркелкі таралған. Жануарлардың геномдық профилі туралы ақпаратты жедел алу үшін Illumina және Affymetrix компаниялары 50,000 астам SNP-маркерлер бойынша жануар генотипін типтеуге мүмкіндік беретін ДНҚ-чиптерді әзірледі. === ДНҚ-чип === ДНҚ-чип – бұл бетіне арнайы ұяшықтар (ячейкалар) орналастырылған тасымалдағыш, олардың әрқайсысында реагент зат болады. Зерттелетін материал әртүрлі, көбінесе флуоресцентті бояғыштармен таңбаланып, ДНҚ-биочипке енгізіледі. Реагент ретінде қолданылатын олигонуклеотид классикалық [[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] (полимеразды тізбекті реакция) реакциясы барысында зерттелетін ДНҚ-дағы тек комплементарлы фрагментпен байланысады. Нәтижесінде реакция жүрген ұяшықта жарық ([[флуоресценция]]) тіркеледі. Осылайша, шамамен 50 мың локус бойынша селекция үшін қажетті [[аллель]]<nowiki/>дің бар-жоғын немесе жоқтығын анықтауға мүмкіндік туады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} b5l5evscw4s4zkxekq45f3i5iekhydb 0 779695 3589210 3589168 2026-04-21T13:53:52Z Мағыпар 100137 /* Мукузани өндірушілері */ толықтыру 3589210 wikitext text/x-wiki '''Мукузани''' ({{lang-ka|მუკუზანი}}) — Кахетидегі саперави жүзімінен жасалған құрғақ қызыл грузин [[шарап|шарабы]]. == Мукузани шарабының отаны == Мукузани Саперави жүзім сортынан жасалған ең танымал шараптардың бірі болып саналады. Саперави плантацияларының көпшілігі Цив-Гомбори тауының баурайында орналасқан. Премиум Мукузани шараптары теңіз деңгейінен 350-450 метр биіктіктегі плантацияларда өсірілген жүзімнен жасалады. Жүзімдер 700 метр биіктікте өседі. Дегенмен, мұндай өнім Мукузани шараптарының қажетті дәмі мен хош иісін бере алмайды, себебі Цив-Гомбори тауларының шыңдарындағы мұздықтар жүзімдіктерге түсетін ауа массаларын мезгіл-мезгіл салқындатып, жүзімнің күн сәулесі мен жылуды сіңіруіне жол бермейді. Сондықтан шарап жасаушылар теңіз деңгейінен 600 метрден жоғары биіктікте өсірілген барлық жүзімді жаппай өндіру үшін пайдаланбайды, бұл Мукузани шарабының әйгілі беделіне нұқсан келтірмеу үшін жасалады. Мұндай жүзім көбінесе үйде жасалған шарап үшін қолданылады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/W6x9zXO5SACqf5VL?ysclid=mo8cwnwezj64416943|title=Мукузани — красное грузинское вино со строптивым характером|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндіріс технологиясы == Саперави жүзімі сабақтар мен жидектердің тұтастығын сақтау үшін қолмен жиналады. Содан кейін сабақтар жүзім сабақтарынан бөлініп, ұсақталады. Ұсақталған қоспа арнайы тот баспайтын болаттан жасалған ыдыстарға салынады. Тиімді ашытуды қамтамасыз ету үшін ыдыстар 23-28 градус Цельсий температурасын тұрақты ұстайды. Жүзімнің хош иісті қасиеттерін және олардың ерекше, өшпейтін қызыл түсін жақсарту үшін технологтар қайта монтаждау және делестаж процестерін қолданады. Екі апта ашытудан кейін шарап сүт қышқылын ашытуды бастау үшін емен бөшкелеріне ауыстырылады. Бұл бөшкелерде сақтау 9-12 ай жүреді. Бөшкелерден шарап тот баспайтын болаттан жасалған резервуарларға ауыстырылады. Шараптың биологиялық тұрақтылығы бөтелкедегі пастерлеу арқылы қамтамасыз етіледі.<ref>{{citeweb|url=https://v-georgia.com/vino-mukuzani/|title=Мукузани — красное грузинское вино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Сипаттамасы == Мукузани басқа шараптардың көпшілігінен бай дәмімен және терең, қою гранат түсімен ерекшеленеді. Шараптың қара түсі де кездеседі. Сусынның тарихы 100 жылдан асады, ол алғаш рет 1888 жылы шығарылған. Бұл өнім өз кезеңінде халықаралық көрмелерде көптеген марапаттарға ие болды: * 9 алтын медаль; * 2 күміс медаль; * 3 қола медаль. Өзіне тән қасиеттері: * қара, қанық лағыл-гранат түсі; * алкоголь мөлшері: 10,5-12,5%; * қаныққан, қышқыл дәм; * қышқылдығы; * тығыз құрылымды; * Шие, емен және қара шоколад иістері бар жарқын хош иісі; * Өрік, қара өрік, алма, шие дәмдері бар дәмі.<ref>{{citeweb|url=https://gruziyainfo.ru/vino-krasnoe-suhoe-mukuzani/?ysclid=mo8d4php3g189469588&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Вино красное сухое Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Өндіріс аймағы == Мукузани шығыс Грузиядағы Кахетиде орналасқан аттас ауылдың айналасындағы аймақта өндіріледі. Кахети — елдің жүзімдіктерінің шамамен үштен екісі орналасқан биік таулы аймақ. Өндіріс мемлекеттік деңгейде бақыланады, басқа ауылдарда Мукузани өндіруге қатаң тыйым салынған.<ref>{{citeweb|url=https://winestyle.ru/articles/wine/vino-mukuzani.html?ysclid=mo8cvk3hc092498669|title=Вино Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндірушілері == '''Dugladze''' — ірі жүзім екпелеріне иелік ететін ірі компания. Экспортқа Мукузанидің едәуір көлемін жеткізеді. Сусынның дәмі: үйлесімді, экстрактивтілігі жоғары, қара өрік пен шие реңктері басым. '''Besini''' — шарап санатындағы ең үздіктердің бірі болып саналатын танымал өндіруші. Мукузанидің негізі — қара жидектер, шөптер және дәмдеуіштер. '''Shumi''' — компания дәстүрлі әдістерге баса назар аударады. Шикізат теңіз деңгейінен 450 метр биіктікте орналасқан өз плантацияларынан жиналады. Мукузани ащы және барқыттай дәмге ие. '''Teliani Valley''' Әйгілі өндірушінің жүзімдіктері Алазани өзенінің жағасында орналасқан, бұл сусынға жұмсақ және үйлесімді сипат береді. Қара жидектерд мен қара өріктің нәзік тәттілігіне ие. '''Marniscari''' '''Badagoni''' '''Mildiani''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Грузия шараптары]] gmpth72ew61i85akh8ek45lx19e6qpa 3589211 3589210 2026-04-21T13:57:20Z Мағыпар 100137 /* Мукузани өндірушілері */ толықтыру 3589211 wikitext text/x-wiki '''Мукузани''' ({{lang-ka|მუკუზანი}}) — Кахетидегі саперави жүзімінен жасалған құрғақ қызыл грузин [[шарап|шарабы]]. == Мукузани шарабының отаны == Мукузани Саперави жүзім сортынан жасалған ең танымал шараптардың бірі болып саналады. Саперави плантацияларының көпшілігі Цив-Гомбори тауының баурайында орналасқан. Премиум Мукузани шараптары теңіз деңгейінен 350-450 метр биіктіктегі плантацияларда өсірілген жүзімнен жасалады. Жүзімдер 700 метр биіктікте өседі. Дегенмен, мұндай өнім Мукузани шараптарының қажетті дәмі мен хош иісін бере алмайды, себебі Цив-Гомбори тауларының шыңдарындағы мұздықтар жүзімдіктерге түсетін ауа массаларын мезгіл-мезгіл салқындатып, жүзімнің күн сәулесі мен жылуды сіңіруіне жол бермейді. Сондықтан шарап жасаушылар теңіз деңгейінен 600 метрден жоғары биіктікте өсірілген барлық жүзімді жаппай өндіру үшін пайдаланбайды, бұл Мукузани шарабының әйгілі беделіне нұқсан келтірмеу үшін жасалады. Мұндай жүзім көбінесе үйде жасалған шарап үшін қолданылады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/W6x9zXO5SACqf5VL?ysclid=mo8cwnwezj64416943|title=Мукузани — красное грузинское вино со строптивым характером|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндіріс технологиясы == Саперави жүзімі сабақтар мен жидектердің тұтастығын сақтау үшін қолмен жиналады. Содан кейін сабақтар жүзім сабақтарынан бөлініп, ұсақталады. Ұсақталған қоспа арнайы тот баспайтын болаттан жасалған ыдыстарға салынады. Тиімді ашытуды қамтамасыз ету үшін ыдыстар 23-28 градус Цельсий температурасын тұрақты ұстайды. Жүзімнің хош иісті қасиеттерін және олардың ерекше, өшпейтін қызыл түсін жақсарту үшін технологтар қайта монтаждау және делестаж процестерін қолданады. Екі апта ашытудан кейін шарап сүт қышқылын ашытуды бастау үшін емен бөшкелеріне ауыстырылады. Бұл бөшкелерде сақтау 9-12 ай жүреді. Бөшкелерден шарап тот баспайтын болаттан жасалған резервуарларға ауыстырылады. Шараптың биологиялық тұрақтылығы бөтелкедегі пастерлеу арқылы қамтамасыз етіледі.<ref>{{citeweb|url=https://v-georgia.com/vino-mukuzani/|title=Мукузани — красное грузинское вино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Сипаттамасы == Мукузани басқа шараптардың көпшілігінен бай дәмімен және терең, қою гранат түсімен ерекшеленеді. Шараптың қара түсі де кездеседі. Сусынның тарихы 100 жылдан асады, ол алғаш рет 1888 жылы шығарылған. Бұл өнім өз кезеңінде халықаралық көрмелерде көптеген марапаттарға ие болды: * 9 алтын медаль; * 2 күміс медаль; * 3 қола медаль. Өзіне тән қасиеттері: * қара, қанық лағыл-гранат түсі; * алкоголь мөлшері: 10,5-12,5%; * қаныққан, қышқыл дәм; * қышқылдығы; * тығыз құрылымды; * Шие, емен және қара шоколад иістері бар жарқын хош иісі; * Өрік, қара өрік, алма, шие дәмдері бар дәмі.<ref>{{citeweb|url=https://gruziyainfo.ru/vino-krasnoe-suhoe-mukuzani/?ysclid=mo8d4php3g189469588&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Вино красное сухое Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Өндіріс аймағы == Мукузани шығыс Грузиядағы Кахетиде орналасқан аттас ауылдың айналасындағы аймақта өндіріледі. Кахети — елдің жүзімдіктерінің шамамен үштен екісі орналасқан биік таулы аймақ. Өндіріс мемлекеттік деңгейде бақыланады, басқа ауылдарда Мукузани өндіруге қатаң тыйым салынған.<ref>{{citeweb|url=https://winestyle.ru/articles/wine/vino-mukuzani.html?ysclid=mo8cvk3hc092498669|title=Вино Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндірушілері == '''Dugladze''' — ірі жүзім екпелеріне иелік ететін ірі компания. Экспортқа Мукузанидің едәуір көлемін жеткізеді. Сусынның дәмі: үйлесімді, экстрактивтілігі жоғары, қара өрік пен шие реңктері басым. *'''Besini''' — шарап санатындағы ең үздіктердің бірі болып саналатын танымал өндіруші. Мукузанидің негізі — қара жидектер, шөптер және дәмдеуіштер. *'''Shumi''' — компания дәстүрлі әдістерге баса назар аударады. Шикізат теңіз деңгейінен 450 метр биіктікте орналасқан өз плантацияларынан жиналады. Мукузани ащы және барқыттай дәмге ие. *'''Teliani Valley''' Әйгілі өндірушінің жүзімдіктері Алазани өзенінің жағасында орналасқан, бұл сусынға жұмсақ және үйлесімді сипат береді. Қара жидектерд мен қара өріктің нәзік тәттілігіне ие. *'''Marniscari''' — Бұл ең көне өндірушілерінің сусынның бірі дәстүрлерді қалпына келтіруге және түпнұсқа рецептті ұстануға ерекше мән береді. Шарап сазды квеври ыдыстарында және тасты жертөлелерде сақталады. Нәтижесінде ерекше хош иісі бар қышқыл сусын пайда болады. Негізгі құрамына шие, қара өрік, шоколад, тау шөптері және дәмдеуіштер кіреді. *'''Badagoni''' *'''Mildiani''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Грузия шараптары]] 9hbfilf55nrv8uc5y5j5fuhb6t683w0 3589212 3589211 2026-04-21T13:58:52Z Мағыпар 100137 /* Мукузани өндірушілері */ толықтыру 3589212 wikitext text/x-wiki '''Мукузани''' ({{lang-ka|მუკუზანი}}) — Кахетидегі саперави жүзімінен жасалған құрғақ қызыл грузин [[шарап|шарабы]]. == Мукузани шарабының отаны == Мукузани Саперави жүзім сортынан жасалған ең танымал шараптардың бірі болып саналады. Саперави плантацияларының көпшілігі Цив-Гомбори тауының баурайында орналасқан. Премиум Мукузани шараптары теңіз деңгейінен 350-450 метр биіктіктегі плантацияларда өсірілген жүзімнен жасалады. Жүзімдер 700 метр биіктікте өседі. Дегенмен, мұндай өнім Мукузани шараптарының қажетті дәмі мен хош иісін бере алмайды, себебі Цив-Гомбори тауларының шыңдарындағы мұздықтар жүзімдіктерге түсетін ауа массаларын мезгіл-мезгіл салқындатып, жүзімнің күн сәулесі мен жылуды сіңіруіне жол бермейді. Сондықтан шарап жасаушылар теңіз деңгейінен 600 метрден жоғары биіктікте өсірілген барлық жүзімді жаппай өндіру үшін пайдаланбайды, бұл Мукузани шарабының әйгілі беделіне нұқсан келтірмеу үшін жасалады. Мұндай жүзім көбінесе үйде жасалған шарап үшін қолданылады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/W6x9zXO5SACqf5VL?ysclid=mo8cwnwezj64416943|title=Мукузани — красное грузинское вино со строптивым характером|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндіріс технологиясы == Саперави жүзімі сабақтар мен жидектердің тұтастығын сақтау үшін қолмен жиналады. Содан кейін сабақтар жүзім сабақтарынан бөлініп, ұсақталады. Ұсақталған қоспа арнайы тот баспайтын болаттан жасалған ыдыстарға салынады. Тиімді ашытуды қамтамасыз ету үшін ыдыстар 23-28 градус Цельсий температурасын тұрақты ұстайды. Жүзімнің хош иісті қасиеттерін және олардың ерекше, өшпейтін қызыл түсін жақсарту үшін технологтар қайта монтаждау және делестаж процестерін қолданады. Екі апта ашытудан кейін шарап сүт қышқылын ашытуды бастау үшін емен бөшкелеріне ауыстырылады. Бұл бөшкелерде сақтау 9-12 ай жүреді. Бөшкелерден шарап тот баспайтын болаттан жасалған резервуарларға ауыстырылады. Шараптың биологиялық тұрақтылығы бөтелкедегі пастерлеу арқылы қамтамасыз етіледі.<ref>{{citeweb|url=https://v-georgia.com/vino-mukuzani/|title=Мукузани — красное грузинское вино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Сипаттамасы == Мукузани басқа шараптардың көпшілігінен бай дәмімен және терең, қою гранат түсімен ерекшеленеді. Шараптың қара түсі де кездеседі. Сусынның тарихы 100 жылдан асады, ол алғаш рет 1888 жылы шығарылған. Бұл өнім өз кезеңінде халықаралық көрмелерде көптеген марапаттарға ие болды: * 9 алтын медаль; * 2 күміс медаль; * 3 қола медаль. Өзіне тән қасиеттері: * қара, қанық лағыл-гранат түсі; * алкоголь мөлшері: 10,5-12,5%; * қаныққан, қышқыл дәм; * қышқылдығы; * тығыз құрылымды; * Шие, емен және қара шоколад иістері бар жарқын хош иісі; * Өрік, қара өрік, алма, шие дәмдері бар дәмі.<ref>{{citeweb|url=https://gruziyainfo.ru/vino-krasnoe-suhoe-mukuzani/?ysclid=mo8d4php3g189469588&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Вино красное сухое Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Өндіріс аймағы == Мукузани шығыс Грузиядағы Кахетиде орналасқан аттас ауылдың айналасындағы аймақта өндіріледі. Кахети — елдің жүзімдіктерінің шамамен үштен екісі орналасқан биік таулы аймақ. Өндіріс мемлекеттік деңгейде бақыланады, басқа ауылдарда Мукузани өндіруге қатаң тыйым салынған.<ref>{{citeweb|url=https://winestyle.ru/articles/wine/vino-mukuzani.html?ysclid=mo8cvk3hc092498669|title=Вино Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндірушілері == '''Dugladze''' — ірі жүзім екпелеріне иелік ететін ірі компания. Экспортқа Мукузанидің едәуір көлемін жеткізеді. Сусынның дәмі: үйлесімді, экстрактивтілігі жоғары, қара өрік пен шие реңктері басым. *'''Besini''' — шарап санатындағы ең үздіктердің бірі болып саналатын танымал өндіруші. Мукузанидің негізі — қара жидектер, шөптер және дәмдеуіштер. *'''Shumi''' — компания дәстүрлі әдістерге баса назар аударады. Шикізат теңіз деңгейінен 450 метр биіктікте орналасқан өз плантацияларынан жиналады. Мукузани ащы және барқыттай дәмге ие. *'''Teliani Valley''' — әйгілі өндірушінің жүзімдіктері Алазани өзенінің жағасында орналасқан, бұл сусынға жұмсақ және үйлесімді сипат береді. Қара жидектерд мен қара өріктің нәзік тәттілігіне ие. *'''Marniscari''' — бұл ең көне өндірушілерінің сусынның бірі дәстүрлерді қалпына келтіруге және түпнұсқа рецептті ұстануға ерекше мән береді. Шарап сазды квеври ыдыстарында және тасты жертөлелерде сақталады. Нәтижесінде ерекше хош иісі бар қышқыл сусын пайда болады. Негізгі құрамына шие, қара өрік, шоколад, тау шөптері және дәмдеуіштер кіреді. *'''Badagoni''' — Ежелгі Кахет технологияларын заманауи әзірлемелермен үйлестіретін жас грузин-итальяндық компания. Сусын лағыл-күлгін реңкпен және таңқурай-құлпынай хош иісімен, жеңіл шие дәмімен ерекшеленеді. *'''Mildiani''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Грузия шараптары]] 8781urdyjpp82dnm8og2ai61rzq4xpx 3589215 3589212 2026-04-21T14:13:54Z Мағыпар 100137 /* Мукузани өндірушілері */ толықтыру 3589215 wikitext text/x-wiki '''Мукузани''' ({{lang-ka|მუკუზანი}}) — Кахетидегі саперави жүзімінен жасалған құрғақ қызыл грузин [[шарап|шарабы]]. == Мукузани шарабының отаны == Мукузани Саперави жүзім сортынан жасалған ең танымал шараптардың бірі болып саналады. Саперави плантацияларының көпшілігі Цив-Гомбори тауының баурайында орналасқан. Премиум Мукузани шараптары теңіз деңгейінен 350-450 метр биіктіктегі плантацияларда өсірілген жүзімнен жасалады. Жүзімдер 700 метр биіктікте өседі. Дегенмен, мұндай өнім Мукузани шараптарының қажетті дәмі мен хош иісін бере алмайды, себебі Цив-Гомбори тауларының шыңдарындағы мұздықтар жүзімдіктерге түсетін ауа массаларын мезгіл-мезгіл салқындатып, жүзімнің күн сәулесі мен жылуды сіңіруіне жол бермейді. Сондықтан шарап жасаушылар теңіз деңгейінен 600 метрден жоғары биіктікте өсірілген барлық жүзімді жаппай өндіру үшін пайдаланбайды, бұл Мукузани шарабының әйгілі беделіне нұқсан келтірмеу үшін жасалады. Мұндай жүзім көбінесе үйде жасалған шарап үшін қолданылады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/W6x9zXO5SACqf5VL?ysclid=mo8cwnwezj64416943|title=Мукузани — красное грузинское вино со строптивым характером|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндіріс технологиясы == Саперави жүзімі сабақтар мен жидектердің тұтастығын сақтау үшін қолмен жиналады. Содан кейін сабақтар жүзім сабақтарынан бөлініп, ұсақталады. Ұсақталған қоспа арнайы тот баспайтын болаттан жасалған ыдыстарға салынады. Тиімді ашытуды қамтамасыз ету үшін ыдыстар 23-28 градус Цельсий температурасын тұрақты ұстайды. Жүзімнің хош иісті қасиеттерін және олардың ерекше, өшпейтін қызыл түсін жақсарту үшін технологтар қайта монтаждау және делестаж процестерін қолданады. Екі апта ашытудан кейін шарап сүт қышқылын ашытуды бастау үшін емен бөшкелеріне ауыстырылады. Бұл бөшкелерде сақтау 9-12 ай жүреді. Бөшкелерден шарап тот баспайтын болаттан жасалған резервуарларға ауыстырылады. Шараптың биологиялық тұрақтылығы бөтелкедегі пастерлеу арқылы қамтамасыз етіледі.<ref>{{citeweb|url=https://v-georgia.com/vino-mukuzani/|title=Мукузани — красное грузинское вино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Сипаттамасы == Мукузани басқа шараптардың көпшілігінен бай дәмімен және терең, қою гранат түсімен ерекшеленеді. Шараптың қара түсі де кездеседі. Сусынның тарихы 100 жылдан асады, ол алғаш рет 1888 жылы шығарылған. Бұл өнім өз кезеңінде халықаралық көрмелерде көптеген марапаттарға ие болды: * 9 алтын медаль; * 2 күміс медаль; * 3 қола медаль. Өзіне тән қасиеттері: * қара, қанық лағыл-гранат түсі; * алкоголь мөлшері: 10,5-12,5%; * қаныққан, қышқыл дәм; * қышқылдығы; * тығыз құрылымды; * Шие, емен және қара шоколад иістері бар жарқын хош иісі; * Өрік, қара өрік, алма, шие дәмдері бар дәмі.<ref>{{citeweb|url=https://gruziyainfo.ru/vino-krasnoe-suhoe-mukuzani/?ysclid=mo8d4php3g189469588&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Вино красное сухое Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Өндіріс аймағы == Мукузани шығыс Грузиядағы Кахетиде орналасқан аттас ауылдың айналасындағы аймақта өндіріледі. Кахети — елдің жүзімдіктерінің шамамен үштен екісі орналасқан биік таулы аймақ. Өндіріс мемлекеттік деңгейде бақыланады, басқа ауылдарда Мукузани өндіруге қатаң тыйым салынған.<ref>{{citeweb|url=https://winestyle.ru/articles/wine/vino-mukuzani.html?ysclid=mo8cvk3hc092498669|title=Вино Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндірушілері == '''Dugladze''' — ірі жүзім екпелеріне иелік ететін ірі компания. Экспортқа Мукузанидің едәуір көлемін жеткізеді. Сусынның дәмі: үйлесімді, экстрактивтілігі жоғары, қара өрік пен шие реңктері басым. *'''Besini''' — шарап санатындағы ең үздіктердің бірі болып саналатын танымал өндіруші. Мукузанидің негізі — қара жидектер, шөптер және дәмдеуіштер. *'''Shumi''' — компания дәстүрлі әдістерге баса назар аударады. Шикізат теңіз деңгейінен 450 метр биіктікте орналасқан өз плантацияларынан жиналады. Мукузани ащы және барқыттай дәмге ие. *'''Teliani Valley''' — әйгілі өндірушінің жүзімдіктері Алазани өзенінің жағасында орналасқан, бұл сусынға жұмсақ және үйлесімді сипат береді. Қара жидектерд мен қара өріктің нәзік тәттілігіне ие. *'''Marniscari''' — бұл ең көне өндірушілерінің сусынның бірі дәстүрлерді қалпына келтіруге және түпнұсқа рецептті ұстануға ерекше мән береді. Шарап сазды квеври ыдыстарында және тасты жертөлелерде сақталады. Нәтижесінде ерекше хош иісі бар қышқыл сусын пайда болады. Негізгі құрамына шие, қара өрік, шоколад, тау шөптері және дәмдеуіштер кіреді. *'''Badagoni''' — Ежелгі Кахет технологияларын заманауи әзірлемелермен үйлестіретін жас грузин-итальяндық компания. Сусын лағыл-күлгін реңкпен және таңқурай-құлпынай хош иісімен, жеңіл шие дәмімен ерекшеленеді. *'''Mildiani''' — өндіруші шараптың сыйлық үлгілерін ерекше керамикалық ыдыстарда шығарады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Грузия шараптары]] d096s71it3n2yrffv0eg3b8iacox3jk 3589216 3589215 2026-04-21T14:15:03Z Мағыпар 100137 /* Мукузани өндірушілері */ дереккөз 3589216 wikitext text/x-wiki '''Мукузани''' ({{lang-ka|მუკუზანი}}) — Кахетидегі саперави жүзімінен жасалған құрғақ қызыл грузин [[шарап|шарабы]]. == Мукузани шарабының отаны == Мукузани Саперави жүзім сортынан жасалған ең танымал шараптардың бірі болып саналады. Саперави плантацияларының көпшілігі Цив-Гомбори тауының баурайында орналасқан. Премиум Мукузани шараптары теңіз деңгейінен 350-450 метр биіктіктегі плантацияларда өсірілген жүзімнен жасалады. Жүзімдер 700 метр биіктікте өседі. Дегенмен, мұндай өнім Мукузани шараптарының қажетті дәмі мен хош иісін бере алмайды, себебі Цив-Гомбори тауларының шыңдарындағы мұздықтар жүзімдіктерге түсетін ауа массаларын мезгіл-мезгіл салқындатып, жүзімнің күн сәулесі мен жылуды сіңіруіне жол бермейді. Сондықтан шарап жасаушылар теңіз деңгейінен 600 метрден жоғары биіктікте өсірілген барлық жүзімді жаппай өндіру үшін пайдаланбайды, бұл Мукузани шарабының әйгілі беделіне нұқсан келтірмеу үшін жасалады. Мұндай жүзім көбінесе үйде жасалған шарап үшін қолданылады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/W6x9zXO5SACqf5VL?ysclid=mo8cwnwezj64416943|title=Мукузани — красное грузинское вино со строптивым характером|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндіріс технологиясы == Саперави жүзімі сабақтар мен жидектердің тұтастығын сақтау үшін қолмен жиналады. Содан кейін сабақтар жүзім сабақтарынан бөлініп, ұсақталады. Ұсақталған қоспа арнайы тот баспайтын болаттан жасалған ыдыстарға салынады. Тиімді ашытуды қамтамасыз ету үшін ыдыстар 23-28 градус Цельсий температурасын тұрақты ұстайды. Жүзімнің хош иісті қасиеттерін және олардың ерекше, өшпейтін қызыл түсін жақсарту үшін технологтар қайта монтаждау және делестаж процестерін қолданады. Екі апта ашытудан кейін шарап сүт қышқылын ашытуды бастау үшін емен бөшкелеріне ауыстырылады. Бұл бөшкелерде сақтау 9-12 ай жүреді. Бөшкелерден шарап тот баспайтын болаттан жасалған резервуарларға ауыстырылады. Шараптың биологиялық тұрақтылығы бөтелкедегі пастерлеу арқылы қамтамасыз етіледі.<ref>{{citeweb|url=https://v-georgia.com/vino-mukuzani/|title=Мукузани — красное грузинское вино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Сипаттамасы == Мукузани басқа шараптардың көпшілігінен бай дәмімен және терең, қою гранат түсімен ерекшеленеді. Шараптың қара түсі де кездеседі. Сусынның тарихы 100 жылдан асады, ол алғаш рет 1888 жылы шығарылған. Бұл өнім өз кезеңінде халықаралық көрмелерде көптеген марапаттарға ие болды: * 9 алтын медаль; * 2 күміс медаль; * 3 қола медаль. Өзіне тән қасиеттері: * қара, қанық лағыл-гранат түсі; * алкоголь мөлшері: 10,5-12,5%; * қаныққан, қышқыл дәм; * қышқылдығы; * тығыз құрылымды; * Шие, емен және қара шоколад иістері бар жарқын хош иісі; * Өрік, қара өрік, алма, шие дәмдері бар дәмі.<ref>{{citeweb|url=https://gruziyainfo.ru/vino-krasnoe-suhoe-mukuzani/?ysclid=mo8d4php3g189469588&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Вино красное сухое Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Өндіріс аймағы == Мукузани шығыс Грузиядағы Кахетиде орналасқан аттас ауылдың айналасындағы аймақта өндіріледі. Кахети — елдің жүзімдіктерінің шамамен үштен екісі орналасқан биік таулы аймақ. Өндіріс мемлекеттік деңгейде бақыланады, басқа ауылдарда Мукузани өндіруге қатаң тыйым салынған.<ref>{{citeweb|url=https://winestyle.ru/articles/wine/vino-mukuzani.html?ysclid=mo8cvk3hc092498669|title=Вино Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндірушілері == '''Dugladze''' — ірі жүзім екпелеріне иелік ететін ірі компания. Экспортқа Мукузанидің едәуір көлемін жеткізеді. Сусынның дәмі: үйлесімді, экстрактивтілігі жоғары, қара өрік пен шие реңктері басым. *'''Besini''' — шарап санатындағы ең үздіктердің бірі болып саналатын танымал өндіруші. Мукузанидің негізі — қара жидектер, шөптер және дәмдеуіштер. *'''Shumi''' — компания дәстүрлі әдістерге баса назар аударады. Шикізат теңіз деңгейінен 450 метр биіктікте орналасқан өз плантацияларынан жиналады. Мукузани ащы және барқыттай дәмге ие. *'''Teliani Valley''' — әйгілі өндірушінің жүзімдіктері Алазани өзенінің жағасында орналасқан, бұл сусынға жұмсақ және үйлесімді сипат береді. Қара жидектерд мен қара өріктің нәзік тәттілігіне ие. *'''Marniscari''' — бұл ең көне өндірушілерінің сусынның бірі дәстүрлерді қалпына келтіруге және түпнұсқа рецептті ұстануға ерекше мән береді. Шарап сазды квеври ыдыстарында және тасты жертөлелерде сақталады. Нәтижесінде ерекше хош иісі бар қышқыл сусын пайда болады. Негізгі құрамына шие, қара өрік, шоколад, тау шөптері және дәмдеуіштер кіреді. *'''Badagoni''' — Ежелгі Кахет технологияларын заманауи әзірлемелермен үйлестіретін жас грузин-итальяндық компания. Сусын лағыл-күлгін реңкпен және таңқурай-құлпынай хош иісімен, жеңіл шие дәмімен ерекшеленеді. *'''Mildiani''' — өндіруші шараптың сыйлық үлгілерін ерекше керамикалық ыдыстарда шығарады.<ref>{{citeweb|url=https://vzboltay.com/alcohol/wine/1237-vino-mukuzani.html|title=Вино Мукузани: обзор вкуса и производителей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Грузия шараптары]] shtjastmcmvyug7u17vcpxfwhsm57t4 3589237 3589216 2026-04-21T14:59:50Z Мағыпар 100137 сурет қою 3589237 wikitext text/x-wiki '''Мукузани''' ({{lang-ka|მუკუზანი}}) — Кахетидегі саперави жүзімінен жасалған құрғақ қызыл грузин [[шарап|шарабы]]. == Мукузани шарабының отаны == Мукузани Саперави жүзім сортынан жасалған ең танымал шараптардың бірі болып саналады. Саперави плантацияларының көпшілігі Цив-Гомбори тауының баурайында орналасқан. Премиум Мукузани шараптары теңіз деңгейінен 350-450 метр биіктіктегі плантацияларда өсірілген жүзімнен жасалады. Жүзімдер 700 метр биіктікте өседі. Дегенмен, мұндай өнім Мукузани шараптарының қажетті дәмі мен хош иісін бере алмайды, себебі Цив-Гомбори тауларының шыңдарындағы мұздықтар жүзімдіктерге түсетін ауа массаларын мезгіл-мезгіл салқындатып, жүзімнің күн сәулесі мен жылуды сіңіруіне жол бермейді. Сондықтан шарап жасаушылар теңіз деңгейінен 600 метрден жоғары биіктікте өсірілген барлық жүзімді жаппай өндіру үшін пайдаланбайды, бұл Мукузани шарабының әйгілі беделіне нұқсан келтірмеу үшін жасалады. Мұндай жүзім көбінесе үйде жасалған шарап үшін қолданылады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/W6x9zXO5SACqf5VL?ysclid=mo8cwnwezj64416943|title=Мукузани — красное грузинское вино со строптивым характером|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндіріс технологиясы == Саперави жүзімі сабақтар мен жидектердің тұтастығын сақтау үшін қолмен жиналады. Содан кейін сабақтар жүзім сабақтарынан бөлініп, ұсақталады. Ұсақталған қоспа арнайы тот баспайтын болаттан жасалған ыдыстарға салынады. Тиімді ашытуды қамтамасыз ету үшін ыдыстар 23-28 градус Цельсий температурасын тұрақты ұстайды. Жүзімнің хош иісті қасиеттерін және олардың ерекше, өшпейтін қызыл түсін жақсарту үшін технологтар қайта монтаждау және делестаж процестерін қолданады. Екі апта ашытудан кейін шарап сүт қышқылын ашытуды бастау үшін емен бөшкелеріне ауыстырылады. Бұл бөшкелерде сақтау 9-12 ай жүреді. Бөшкелерден шарап тот баспайтын болаттан жасалған резервуарларға ауыстырылады. Шараптың биологиялық тұрақтылығы бөтелкедегі пастерлеу арқылы қамтамасыз етіледі.<ref>{{citeweb|url=https://v-georgia.com/vino-mukuzani/|title=Мукузани — красное грузинское вино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Сипаттамасы == [[Сурет:Mildiani mukuzaki.Jpg|нобай|оңға|200px|Мукузани шарабы]] Мукузани басқа шараптардың көпшілігінен бай дәмімен және терең, қою гранат түсімен ерекшеленеді. Шараптың қара түсі де кездеседі. Сусынның тарихы 100 жылдан асады, ол алғаш рет 1888 жылы шығарылған. Бұл өнім өз кезеңінде халықаралық көрмелерде көптеген марапаттарға ие болды: * 9 алтын медаль; * 2 күміс медаль; * 3 қола медаль. Өзіне тән қасиеттері: * қара, қанық лағыл-гранат түсі; * алкоголь мөлшері: 10,5-12,5%; * қаныққан, қышқыл дәм; * қышқылдығы; * тығыз құрылымды; * Шие, емен және қара шоколад иістері бар жарқын хош иісі; * Өрік, қара өрік, алма, шие дәмдері бар дәмі.<ref>{{citeweb|url=https://gruziyainfo.ru/vino-krasnoe-suhoe-mukuzani/?ysclid=mo8d4php3g189469588&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Вино красное сухое Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Өндіріс аймағы == Мукузани шығыс Грузиядағы Кахетиде орналасқан аттас ауылдың айналасындағы аймақта өндіріледі. Кахети — елдің жүзімдіктерінің шамамен үштен екісі орналасқан биік таулы аймақ. Өндіріс мемлекеттік деңгейде бақыланады, басқа ауылдарда Мукузани өндіруге қатаң тыйым салынған.<ref>{{citeweb|url=https://winestyle.ru/articles/wine/vino-mukuzani.html?ysclid=mo8cvk3hc092498669|title=Вино Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндірушілері == '''Dugladze''' — ірі жүзім екпелеріне иелік ететін ірі компания. Экспортқа Мукузанидің едәуір көлемін жеткізеді. Сусынның дәмі: үйлесімді, экстрактивтілігі жоғары, қара өрік пен шие реңктері басым. *'''Besini''' — шарап санатындағы ең үздіктердің бірі болып саналатын танымал өндіруші. Мукузанидің негізі — қара жидектер, шөптер және дәмдеуіштер. *'''Shumi''' — компания дәстүрлі әдістерге баса назар аударады. Шикізат теңіз деңгейінен 450 метр биіктікте орналасқан өз плантацияларынан жиналады. Мукузани ащы және барқыттай дәмге ие. *'''Teliani Valley''' — әйгілі өндірушінің жүзімдіктері Алазани өзенінің жағасында орналасқан, бұл сусынға жұмсақ және үйлесімді сипат береді. Қара жидектерд мен қара өріктің нәзік тәттілігіне ие. *'''Marniscari''' — бұл ең көне өндірушілерінің сусынның бірі дәстүрлерді қалпына келтіруге және түпнұсқа рецептті ұстануға ерекше мән береді. Шарап сазды квеври ыдыстарында және тасты жертөлелерде сақталады. Нәтижесінде ерекше хош иісі бар қышқыл сусын пайда болады. Негізгі құрамына шие, қара өрік, шоколад, тау шөптері және дәмдеуіштер кіреді. *'''Badagoni''' — Ежелгі Кахет технологияларын заманауи әзірлемелермен үйлестіретін жас грузин-итальяндық компания. Сусын лағыл-күлгін реңкпен және таңқурай-құлпынай хош иісімен, жеңіл шие дәмімен ерекшеленеді. *'''Mildiani''' — өндіруші шараптың сыйлық үлгілерін ерекше керамикалық ыдыстарда шығарады.<ref>{{citeweb|url=https://vzboltay.com/alcohol/wine/1237-vino-mukuzani.html|title=Вино Мукузани: обзор вкуса и производителей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Грузия шараптары]] 3v3pz7cmcl4ceu0d1cj54sleucmz4zq 3589248 3589237 2026-04-21T15:03:01Z Мағыпар 100137 сурет қою 3589248 wikitext text/x-wiki '''Мукузани''' ({{lang-ka|მუკუზანი}}) — Кахетидегі саперави жүзімінен жасалған құрғақ қызыл грузин [[шарап|шарабы]]. == Мукузани шарабының отаны == [[Сурет:Port wine.jpg|оңға|200px|]] Мукузани Саперави жүзім сортынан жасалған ең танымал шараптардың бірі болып саналады. Саперави плантацияларының көпшілігі Цив-Гомбори тауының баурайында орналасқан. Премиум Мукузани шараптары теңіз деңгейінен 350-450 метр биіктіктегі плантацияларда өсірілген жүзімнен жасалады. Жүзімдер 700 метр биіктікте өседі. Дегенмен, мұндай өнім Мукузани шараптарының қажетті дәмі мен хош иісін бере алмайды, себебі Цив-Гомбори тауларының шыңдарындағы мұздықтар жүзімдіктерге түсетін ауа массаларын мезгіл-мезгіл салқындатып, жүзімнің күн сәулесі мен жылуды сіңіруіне жол бермейді. Сондықтан шарап жасаушылар теңіз деңгейінен 600 метрден жоғары биіктікте өсірілген барлық жүзімді жаппай өндіру үшін пайдаланбайды, бұл Мукузани шарабының әйгілі беделіне нұқсан келтірмеу үшін жасалады. Мұндай жүзім көбінесе үйде жасалған шарап үшін қолданылады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/W6x9zXO5SACqf5VL?ysclid=mo8cwnwezj64416943|title=Мукузани — красное грузинское вино со строптивым характером|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндіріс технологиясы == Саперави жүзімі сабақтар мен жидектердің тұтастығын сақтау үшін қолмен жиналады. Содан кейін сабақтар жүзім сабақтарынан бөлініп, ұсақталады. Ұсақталған қоспа арнайы тот баспайтын болаттан жасалған ыдыстарға салынады. Тиімді ашытуды қамтамасыз ету үшін ыдыстар 23-28 градус Цельсий температурасын тұрақты ұстайды. Жүзімнің хош иісті қасиеттерін және олардың ерекше, өшпейтін қызыл түсін жақсарту үшін технологтар қайта монтаждау және делестаж процестерін қолданады. Екі апта ашытудан кейін шарап сүт қышқылын ашытуды бастау үшін емен бөшкелеріне ауыстырылады. Бұл бөшкелерде сақтау 9-12 ай жүреді. Бөшкелерден шарап тот баспайтын болаттан жасалған резервуарларға ауыстырылады. Шараптың биологиялық тұрақтылығы бөтелкедегі пастерлеу арқылы қамтамасыз етіледі.<ref>{{citeweb|url=https://v-georgia.com/vino-mukuzani/|title=Мукузани — красное грузинское вино|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Сипаттамасы == [[Сурет:Mildiani mukuzaki.Jpg|нобай|оңға|200px|Мукузани шарабы]] Мукузани басқа шараптардың көпшілігінен бай дәмімен және терең, қою гранат түсімен ерекшеленеді. Шараптың қара түсі де кездеседі. Сусынның тарихы 100 жылдан асады, ол алғаш рет 1888 жылы шығарылған. Бұл өнім өз кезеңінде халықаралық көрмелерде көптеген марапаттарға ие болды: * 9 алтын медаль; * 2 күміс медаль; * 3 қола медаль. Өзіне тән қасиеттері: * қара, қанық лағыл-гранат түсі; * алкоголь мөлшері: 10,5-12,5%; * қаныққан, қышқыл дәм; * қышқылдығы; * тығыз құрылымды; * Шие, емен және қара шоколад иістері бар жарқын хош иісі; * Өрік, қара өрік, алма, шие дәмдері бар дәмі.<ref>{{citeweb|url=https://gruziyainfo.ru/vino-krasnoe-suhoe-mukuzani/?ysclid=mo8d4php3g189469588&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Вино красное сухое Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Өндіріс аймағы == Мукузани шығыс Грузиядағы Кахетиде орналасқан аттас ауылдың айналасындағы аймақта өндіріледі. Кахети — елдің жүзімдіктерінің шамамен үштен екісі орналасқан биік таулы аймақ. Өндіріс мемлекеттік деңгейде бақыланады, басқа ауылдарда Мукузани өндіруге қатаң тыйым салынған.<ref>{{citeweb|url=https://winestyle.ru/articles/wine/vino-mukuzani.html?ysclid=mo8cvk3hc092498669|title=Вино Мукузани|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Мукузани өндірушілері == '''Dugladze''' — ірі жүзім екпелеріне иелік ететін ірі компания. Экспортқа Мукузанидің едәуір көлемін жеткізеді. Сусынның дәмі: үйлесімді, экстрактивтілігі жоғары, қара өрік пен шие реңктері басым. *'''Besini''' — шарап санатындағы ең үздіктердің бірі болып саналатын танымал өндіруші. Мукузанидің негізі — қара жидектер, шөптер және дәмдеуіштер. *'''Shumi''' — компания дәстүрлі әдістерге баса назар аударады. Шикізат теңіз деңгейінен 450 метр биіктікте орналасқан өз плантацияларынан жиналады. Мукузани ащы және барқыттай дәмге ие. *'''Teliani Valley''' — әйгілі өндірушінің жүзімдіктері Алазани өзенінің жағасында орналасқан, бұл сусынға жұмсақ және үйлесімді сипат береді. Қара жидектерд мен қара өріктің нәзік тәттілігіне ие. *'''Marniscari''' — бұл ең көне өндірушілерінің сусынның бірі дәстүрлерді қалпына келтіруге және түпнұсқа рецептті ұстануға ерекше мән береді. Шарап сазды квеври ыдыстарында және тасты жертөлелерде сақталады. Нәтижесінде ерекше хош иісі бар қышқыл сусын пайда болады. Негізгі құрамына шие, қара өрік, шоколад, тау шөптері және дәмдеуіштер кіреді. *'''Badagoni''' — Ежелгі Кахет технологияларын заманауи әзірлемелермен үйлестіретін жас грузин-итальяндық компания. Сусын лағыл-күлгін реңкпен және таңқурай-құлпынай хош иісімен, жеңіл шие дәмімен ерекшеленеді. *'''Mildiani''' — өндіруші шараптың сыйлық үлгілерін ерекше керамикалық ыдыстарда шығарады.<ref>{{citeweb|url=https://vzboltay.com/alcohol/wine/1237-vino-mukuzani.html|title=Вино Мукузани: обзор вкуса и производителей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Грузия шараптары]] 4h2b4zhay2bj99ec55w9tanuhi9atdk 10 779705 3589412 3589113 2026-04-21T23:09:01Z Kasymov 10777 3589412 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте | аты = Тьюринг сыйлығының иегерлері | тақырып = [[Тьюринг сыйлығы|Тьюринг сыйлығының иегерлері]] | state = {{{state|autocollapsed}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | бөлім1 = | тізім1 = * [[Алан Джей Перлис|Перлис]] (1966) * [[Морис Винсент Уилкс|Уилкс]] (1967) * [[Ричард Уэсли Хэмминг|Хэмминг]] (1968) * [[Марвин Ли Минский|Минский]] (1969) * [[Джеймс Харди Уилкинсон|Уилкинсон]] (1970) * [[Джон Маккарти|Маккарти]] (1971) * [[Эдсгер Дейкстра|Дейкстра]] (1972) * [[Чарльз Уильям Бахман|Бахман]] (1973) * [[Дональд Кнут|Кнут]] (1974) * [[Аллен Ньюэлл|Ньюэлл]] мен [[Герберт Александер Саймон|Саймон]] (1975) * [[Михаэль Рабин|Рабин]] мен [[Дана Скотт|Скотт]] (1976) * [[Джон Бэкус|Бэкус]] (1977) * [[Роберт Флойд|Флойд]] (1978) * [[Кеннет Айверсон|Айверсон]] (1979) * [[Чарльз Энтони Ричард Хоар|Хоар]] (1980) * [[Эдгар Кодд|Кодд]] (1981) * [[Стивен Артур Кук|Кук]] (1982) * [[Кен Томпсон|Томпсон]] мен [[Деннис Ритчи|Ритчи]] (1983) * [[Никлаус Вирт|Вирт]] (1984) * [[Ричард Мэннинг Карп|Карп]] (1985) * [[Джон Эдвард Хопкрофт|Хопкрофт]] пен [[Роберт Тарджан|Тарьян]] (1986) * [[Джон Кок|Кок]] (1987) * [[Айвен Сазерленд|Сазерленд]] (1988) * [[Уильям Мортон Кэхэн|Кэхэн]] (1989) * [[Фернандо Хосе Корбато|Корбато]] (1990) * [[Робин Милнер|Милнер]] (1991) * [[Батлер Лэмпсон|Лэмпсон]] (1992) * [[Юрис Хартманис|Хартманис]] пен [[Ричард Эдвин Стернс|Стернс]] (1993) * [[Эдвард Альберт Фейгенбаум|Фейгенбаум]] мен [[Радж Редди|Редди]] (1994) * [[Мануэль Блюм|Блюм]] (1995) * [[Амир Пнуэли|Пнуэли]] (1996) * [[Дуглас Энгельбарт|Энгельбарт]] (1997) * [[Джим Грей|Грей]] (1998) * [[Фредерик Брукс|Брукс]] (1999) * [[Эндрю Яо|Яо]] (2000) * [[Оле-Йохан Даль|Даль]] мен [[Кристен Нюгор|Нюгор]] (2001) * [[Рональд Линн Ривест|Ривест]], [[Ади Шамир|Шамир]] және [[Леонард Макс Адлеман|Адлеман]] (2002) * [[Алан Кёртис Кэй|Кэй]] (2003) * [[Винтон Серф|Серф]] пен [[Роберт Эллиот Кан|Кан]] (2004) * [[Петер Наур|Наур]] (2005) * [[Фрэнсис Аллен|Аллен]] (2006) * [[Эдмунд Мельсон Кларк|Кларк]], [[Эрнест Аллен Эмерсон|Эмерсон]] және [[Иосиф Сифакис|Сифакис]] (2007) * [[Барбара Лисков|Лисков]] (2008) * [[Чарльз Текер|Текер]] (2009) * [[Лесли Вэлиант|Вэлиант]] (2010) * [[Джуда Перл|Перл]] (2011) * [[Сильвио Микали|Микали]] мен [[Шафи Гольдвассер|Гольдвассер]] (2012) * [[Лесли Лэмпорт|Лэмпорт]] (2013) * [[Майкл Стоунбрейкер|Стоунбрейкер]] (2014) * [[Уитфилд Диффи|Диффи]] мен [[Мартин Хеллман|Хеллман]] (2015) * [[Тим Бернерс-Ли|Бернерс-Ли]] (2016) * [[Джон Лерой Хеннесси|Хеннесси]] мен [[Дэвид Паттерсон|Паттерсон]] (2017) * [[Йошуа Бенжио|Бенжио]], [[Джеффри Хинтон|Хинтон]] және [[Ян Лекун|Лекун]] (2018) * [[Эд Катмулл|Катмулл]] мен [[Пэт Ханрахан|Ханрахан]] (2019) * [[Альфред Ахо|Ахо]] мен [[Джеффри Дэвид Ульман|Ульман]] (2020) * [[Джек Донгарра|Донгарра]] (2021) * [[Роберт Меткалф|Меткалф]] (2022) * [[Ави Вигдерзон|Вигдерзон]] (2023) * [[Эндрю Барто|Барто]] мен [[Ричард Саттон|Саттон]] (2024) * [[Чарльз Беннетт|Беннетт]] мен [[Жиль Брассар|Брассар]] (2025) }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Сыйлықтар иегерлері]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Информатика]] </noinclude> 1e86nj27tlvywmodpwuoatddpkllx4q 10 779710 3589413 3589146 2026-04-21T23:09:15Z Kasymov 10777 3589413 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте | аты = Филдс медалінің иегерлері | тақырып = [[Филдс медалі|Филдс медалінің иегерлері]] | state = {{{state|autocollapsed}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | бөлім1 = | тізім1 = * [[Ларс Альфорс|Альфорс]] / [[Джесси Дуглас|Дуглас]] (1936) * [[Атле Сельберг|Сельберг]] / [[Лоран Шварц|Шварц]] (1950) * [[Кунихико Кодайра|Кодайра]] / [[Жан-Пьер Серр|Серр]] (1954) * [[Клаус Фридрих Рот|Рот]] / [[Рене Том|Том]] (1958) * [[Джон Уиллард Милнор|Милнор]] / [[Ларс Хёрмандер|Хёрмандер]] (1962) * [[Майкл Атья|Атья]] / [[Александр Гротендик|Гротендик]]¹ / [[Пол Джозеф Коэн|Коэн]] / [[Стивен Смейл|Смейл]] (1966) * [[Алан Бейкер|Бейкер]] / [[Сергей Петрович Новиков (математик)|Новиков]] / [[Джон Григгс Томпсон|Томпсон]] / [[Хэйсукэ Хиронака|Хиронака]] (1970) * [[Энрико Бомбиери|Бомбиери]] / [[Дэвид Мамфорд|Мамфорд]] (1974) * [[Пьер Делинь|Делинь]] / [[Даниель Квиллен|Квиллен]] / [[Григорий Александрович Маргулис|Маргулис]] / [[Чарльз Фефферман|Фефферман]] (1978) * [[Ален Конн|Конн]] / [[Уильям Пол Тёрстон|Тёрстон]] / [[Яу Шинтун|Яу]] (1982) * [[Саймон Дональдсон|Дональдсон]] / [[Герд Фальтингс|Фальтингс]] / [[Майкл Фридман|Фридман]] (1986) * [[Эдвард Виттен|Виттен]] / [[Вон Джонс|Джонс]] / [[Владимир Гершонович Дринфельд|Дринфельд]] / [[Сигэфуми Мори|Мори]] (1990) * [[Жан Бургейн|Бургейн]] / [[Ефим Исаакович Зельманов|Зельманов]] / [[Жан-Кристоф Йоккоз|Йоккоз]] / [[Пьер-Луи Лионс|Лионс]] (1994) * [[Ричард Борчердс|Борчердс]] / [[Тимоти Гауэрс|Гауэрс]] / [[Максим Львович Концевич|Концевич]] / [[Кёртис Макмуллен|Макмуллен]] (1998) * [[Владимир Александрович Воеводский|Воеводский]] / [[Лоран Лаффорг|Лаффорг]] (2002) * [[Венделин Вернер|Вернер]] / [[Андрей Юрьевич Окуньков|Окуньков]] / [[Григорий Яковлевич Перельман|Перельман]]¹ / [[Теренс Тао|Тао]] (2006) * [[Седрик Виллани|Виллани]] / [[Элон Линденштраусс|Линденштраусс]] / [[Нго Бао Тяу|Нго]] / [[Станислав Константинович Смирнов|Смирнов]] (2010) * [[Артур Авила|Авила]] / [[Манджул Бхаргава|Бхаргава]] / [[Мартин Хайрер|Хайрер]] / [[Мариам Мирзахани|Мирзахани]] (2014) * [[Каушер Биркар|Биркар]] / [[Алессио Фигалли|Фигалли]] / [[Петер Шольце|Шольце]] / [[Акшай Венкатеш|Венкатеш]] (2018) * [[Марина Сергеевна Вязовская|Вязовская]] / [[Юго Дюминиль-Копен|Дюминиль-Копен]] / [[Джеймс Мейнард|Мейнард]] / [[Хо Джун И|Хо]] (2022) | асты= <small>¹ Марапаттан бас тартты</small> }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Математикалық сыйлықтардың иегерлері]] </noinclude> t9ywqquaheybu0saxbjo1b6wkfwo9hb 10 779713 3589414 3589170 2026-04-21T23:09:28Z Kasymov 10777 3589414 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте | аты = Абель сыйлығының иегерлері | тақырып = [[Абель сыйлығы|Абель сыйлығының иегерлері]] | state = {{{state|autocollapsed}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | бөлім1 = | тізім1 = * [[Жан-Пьер Серр|Серр]] (2003) * [[Майкл Атья|Атья]] — [[Изадор Зингер|Зингер]] (2004) * [[Питер Лакс|Лакс]] (2005) * [[Леннарт Карлесон|Карлесон]] (2006) * [[Сатхамангалам Рави Сриниваса Варадхан|Варадхан]] (2007) * [[Джон Григгс Томпсон|Томпсон]] — [[Жак Титс|Титс]] (2008) * [[Михаил Леонидович Громов|Громов]] (2009) * [[Джон Торренс Тейт|Тейт]] (2010) * [[Джон Уиллард Милнор|Милнор]] (2011) * [[Эндре Семереди|Семереди]] (2012) * [[Пьер Делинь|Делинь]] (2013) * [[Яков Григорьевич Синай|Синай]] (2014) * [[Джон Форбс Нэш|Нэш]] — [[Луис Ниренберг|Ниренберг]] (2015) * [[Эндрю Уайлс|Уайлс]] (2016) * [[Ив Мейер|Мейер]] (2017) * [[Роберт Ленглендс|Ленглендс]] (2018) * [[Карен Уленбек|Уленбек]] (2019) * [[Гиллель Фюрстенберг|Фюрстенберг]] — [[Григорий Александрович Маргулис|Маргулис]] (2020) * [[Ласло Ловас|Ловас]] — [[Ави Вигдерзон|Вигдерзон]] (2021) * [[Деннис Салливан|Салливан]] (2022) * [[Луис Каффарелли|Каффарелли]] (2023) * [[Мишель Талагран|Талагран]] (2024) * [[Масаки Касивара|Касивара]] (2025) * [[Герд Фальтингс|Фальтингс]] (2026) }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Математикалық сыйлықтардың иегерлері]] </noinclude> 3e8uru3z8nv3g8ye10s89wbghnh47kn 14 779714 3589176 2026-04-21T11:59:00Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Commonscat|Laureates of Abel Prize}} {{басты мақала|Абель сыйлығы}} [[Санат:Марапаттары бойынша математиктер]] [[Санат:Нильс Хенрик Абель]] 3589176 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Laureates of Abel Prize}} {{басты мақала|Абель сыйлығы}} [[Санат:Марапаттары бойынша математиктер]] [[Санат:Нильс Хенрик Абель]] 9ip8aka1z7fymldbyo4v8f4ac6ujbw9 10 779715 3589184 2026-04-21T12:26:42Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{#switch:{{{1}}} |name = Харьков облысы | top = 50.55 | bottom = 48.41 | left = 34.68 | right = 38.26 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Kharkiv province physical map.svg |#default = Kharkov oblast location map.svg }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Украина}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Украина]] </noinclude> 3589184 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Харьков облысы | top = 50.55 | bottom = 48.41 | left = 34.68 | right = 38.26 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Kharkiv province physical map.svg |#default = Kharkov oblast location map.svg }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Украина}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Украина]] </noinclude> s5e720dokiokv4dh94i4tnmlbab76ea 3 779716 3589189 2026-04-21T12:37:55Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589189 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Өмірбек Аянат}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 17:37, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) 3h462d8m5b53xe91nqfgmkl42cqmary 3 779717 3589190 2026-04-21T12:38:00Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589190 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Әбдіәкім Үміт}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 17:38, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) mhllwz4h583uynxkqtcgwzr64zaxxfz 3 779718 3589191 2026-04-21T12:49:58Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589191 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Мұхан Сабина}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 17:49, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) bhbu16p8lyu3o6bc6ykhre14rt380pk 0 779719 3589192 2026-04-21T12:52:35Z Carlos186 169791 Жаңа мақала жасау 3589192 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Химиялық зат|аты=Стирол|суреті=Styrene-2D.svg|сол_суреті=Styrene-from-xtal-2001-3D-balls.png|оң_суреті=Styrene-from-xtal-2001-3D-sf.png|басқа_атаулары=винилбензол, этенилбензол, фенилэтилен|химиялық_формуласы=C₈H₈|мольдік_массасы=104,15|күйі=сұйықтық|тығыздығы=0,909|балқу_t=-30|қайнау_t=145|CAS=100-42-5|PubChem=7501|EINECS=202-851-5|SMILES=c1ccccc1C=C|InChI=InChI=1S/C8H8/c1-2-8-6-4-3-5-7-8/h2-7H,1H2 Key: PPBRXRYQALVLMV-UHFFFAOYSA-N|RTECS=WL3675000|ChEBI=27452|ChemSpider=7220}} '''Стирол''' — [[органикалық қосылыс]], оның [[химиялық формула]]сы C₆H₅CH=CH₂. Оның құрылымы [[бензол]] сақинасына қосылған [[винил тобы]]нан тұрады. Стирол — түссіз, май тәрізді [[сұйықтық]], бірақ ұзақ тұрған үлгілер сарғыш түске өзгеруі мүмкін. Бұл зат оңай буланады және тәтті иісі бар, алайда жоғары концентрацияда иісі жағымсыз болады. Стирол [[полистирол]] және әртүрлі кополимерлер алу үшін бастапқы зат болып табылады, сондықтан оны көбіне бензолдан алады. 2010 жылы шамамен 25 миллион тонна стирол өндірілген,<ref name="DOE2010">{{cite web |url=http://www1.eere.energy.gov/office_eere/pdfs/exelus_case_study.pdf |title=New Process for Producing Styrene Cuts Costs, Saves Energy, and Reduces Greenhouse Gas Emissions |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421082549/http://www1.eere.energy.gov/office_eere/pdfs/exelus_case_study.pdf |archive-date=21 April 2013 |publisher=US Department of Energy}}</ref> ал 2018 жылға қарай бұл көрсеткіш шамамен 35 миллион тоннаға жетті. == Табиғатта кездесуі == Стирол атауы сторакс бальзамынан (көбіне ''styrax'' деген атпен сатылады) шыққан. Бұл — [[Altingiaceae]] тұқымдасына жататын [[Liquidambar]] ағаштарының шайыры. Стирол табиғатта кейбір өсімдіктер мен тағамдарда аз мөлшерде кездеседі (мысалы, [[даршын]], [[кофе дәндері]], [[бальзам ағашы]] және [[жержаңғақ]])<ref>{{cite journal |last1=Steele |first1=D.H. |last2=M.J. |first2=Thornburg |last3=J.S. |first3=Stanley |last4=R.R. |first4=Miller |last5=R. |first5=Brooke |last6=J.R. |first6=Cushman |last7=G. |first7=Cruzan |date=1994 |title=Determination of styrene in selected foods |url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US9561217 |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=42 |issue=8 |pages=1661–1665 |issn=0021-8561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214073543/http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US9561217 |archive-date=14 February 2018|doi=10.1021/jf00044a015|bibcode=1994JAFC...42.1661S |url-access=subscription }}</ref>, сондай-ақ [[таскөмір шайыры]] құрамында да болады. == Өнеркәсіптік өндірісі == === Этилбензолдан === Стиролдың басым бөлігі [[этилбензол]]дан өндіріледі,<ref name="ullstyrene">{{Ullmann |first1=Denis H. |last1=James |first2=William M. |last2=Castor |title=Styrene |year=2007 |doi=10.1002/14356007.a25_329.pub2}}</ref> ал әлемде өндірілетін этилбензолдың дерлік барлығы осы мақсатқа — стирол алу үшін қолданылады. Сондықтан бұл екі өндіріс процесі көбіне бір-бірімен тығыз байланысқан. Этилбензол [[бензол]] мен [[этен]] арасындағы [[Фридель–Крафтс реакциясы]] арқылы алынады. Бұрын бұл реакцияда [[алюминий хлориді]] [[катализатор]] ретінде қолданылса, қазіргі өндірісте оның орнына [[цеолиттер]] пайдаланылады. ==== Дегидрлеу арқылы ==== Стиролдың шамамен 80%-ы [[этилбензол]]ды [[дегидрлеу]] арқылы алынады. Бұл процесс аса қыздырылған бу (600 °C-қа дейін) қатысында [[темір(III) оксиді]] катализаторы үстінде жүргізіледі.<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Emerson H. |title=Iron Oxide Catalysts for Dehydrogenation of Ethylbenzene in the Presence of Steam |journal=Catalysis Reviews |date=13 December 2006 |volume=8 |issue=1 |pages=285–305 |doi=10.1080/01614947408071864}}</ref> Реакция өте [[эндотермиялық]] (жылу сіңіреді) және қайтымды, әдетте өнім шығымы 88–94% болады. Алынған этилбензол мен стирол қоспасы кейін [[дистилляция]] арқылы тазартылады. Бұл екі заттың қайнау температураларының айырмасы небәрі 9 °C болғандықтан, бірнеше дистилляциялық колонналарды қолдану қажет. Бұл процесс көп энергия талап етеді және қосымша қиындық туғызады, себебі стирол қыздырғанда өздігінен [[полимерлену]] арқылы [[полистирол]]ға айналуы мүмкін.<ref name=autopoly1>{{cite journal |last1=Khuong |first1=Kelli S. |last2=Jones |first2=Walter H. |last3=Pryor |first3=William A. |last4=Houk |first4=K.N. |title=The Mechanism of the Self-Initiated Thermal Polymerization of Styrene. Theoretical Solution of a Classic Problem |journal=[[Journal of the American Chemical Society]] |date=February 2005 |volume=127 |issue=4 |pages=1265–1277 |doi=10.1021/ja0448667 |pmid=15669866|bibcode=2005JAChS.127.1265K }}</ref> Сондықтан жүйеге үнемі [[полимерлену ингибиторы]] қосылып отырады. ==== Этилбензол гидропероксиді арқылы ==== Стиролды POSM (Lyondell Chemical Company) немесе SM/PO (Shell) деп аталатын өнеркәсіптік процестерде бірге өндіреді. Бұл әдісте этилбензол оттекпен әрекеттесіп, [[этилбензол гидропероксиді]] түзеді. Бұл қосылыс кейін [[пропилен]]ді тотықтырып, пропилен оксидін береді (ол да қатар алынатын өнім). Қалған 1-фенилэтанол сусыздандырылып, стиролға айналады: : [[File:Styrol synthesis.svg|450px|Synthesis of styrene|class=skin-invert]] === Басқа өнеркәсіптік әдістер === ==== Пиролиз бензинінен алу ==== Стиролды [[пиролиз бензині]]нен бөліп алу шектеулі көлемде жүргізіледі.<ref name="ullstyrene"/> ==== Толуол мен метанолдан ==== Стиролды [[толуол]] мен [[метанол]]дан да алуға болады. Бұл заттар дәстүрлі шикізатқа қарағанда арзанырақ. Алайда бұл әдістің кемшілігі — метанолдың жанама реакцияларға түсіп, өнімнің таңдамалылығы (селективтілігі) төмен болуы.<ref>{{cite journal |last1=Yashima |first1=Tatsuaki |last2=Sato |first2=Keiichi |last3=Hayasaka |first3=Tomoki |last4=Hara |first4=Nobuyoshi |year=1972 |title=Alkylation on synthetic zeolites: III. Alkylation of toluene with methanol and formaldehyde on alkali cation exchanged zeolites |journal=Journal of Catalysis |volume=26 |issue=3 |pages=303–312 |doi=10.1016/0021-9517(72)90088-7}}</ref> Exelus Inc. компаниясы бұл процесті жетілдіріп, 400–425 °C температурада және қалыпты қысымда арнайы цеолитті катализатор қолдану арқылы тиімдірек жүргізуге болатынын мәлімдеген. Бұл әдісте шамамен 9:1 қатынаста стирол мен этилбензол қоспасы алынады, ал стиролдың жалпы шығымы 60%-дан асады.<ref>{{cite web |url=http://www.icis.com/Articles/2008/01/21/9093889/new-process-may-rescue-styrenics-industry.html |title=Welcome to ICIS |website=www.icis.com |access-date=1 May 2018}}</ref><ref>Stephen K. Ritter, Chemical & Engineering News, 19 March 2007, p.46.</ref> ==== Бензол мен этаннан ==== Тағы бір әдіс — [[бензол]] мен [[этан]] реакциясы арқылы стирол алу. Бұл процесті Snamprogetti және Dow компаниялары дамытып жатыр. Этан мен этилбензол бірге катализатор бар реакторға жіберіледі, онда бір уақытта стирол мен этилен түзіледі. Кейін реакция өнімдері салқындатылып, бөлінеді, ал этилен қайтадан реакцияға жіберіледі. Бұл әдіс бұрынғы технологиялардың кемшіліктерін жоюға бағытталған (мысалы, ароматты қосылыстарды толық бөлмеу, ауыр қалдықтардың түзілуі және сутек пен этанды тиімді бөлудің қиындығы). Бұл технология әлі де жетілдіру кезеңінде.<ref>{{cite web |url=http://www.chemsystems.com/reports/search/docs/toc/0708_4_toc.pdf |title=CHEMSYSTEMS.COM |website=www.chemsystems.com |access-date=1 May 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708142010/http://www.chemsystems.com/reports/search/docs/toc/0708_4_toc.pdf |archive-date=8 July 2011}}</ref> ==Полимерлену== Винил тобының болуы стиролдың полимерленуіне мүмкіндік береді. Өнеркәсіпте маңызды өнімдерге полистирол, акрилонитрил-бутадиен-стирол (ABS), стирол-бутадиенді резеңке (SBR), стирол-бутадиен латексі, SIS (стирол-изопрен-стирол), S-EB-S (стирол-этилен/бутилен-стирол), стирол-дивинилбензол (S-DVB), стирол-акрилонитрил резеңкесі (SAN) және шайырлар мен термореактивті қосылыстарда қолданылатын қанықпаған полиэфирлер жатады. Бұл материалдар резеңке, пластмасса, оқшаулағыш материалдар, шыныталшық, құбырлар, автокөлік және қайық бөлшектері, тағам контейнерлері және кілем астары үшін қолданылады. ==Қауіптері== === Өздігінен полимерлену === Сұйық немесе газ күйінде таза стирол сыртқы [[Радикал инициаторы|инициаторларсыз]] өздігінен полистиролға полимерлене алады.<ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=A.A. |last2=Mayo |first2=F.R. |title=Oxidation of Unsaturated Compounds. I. The Oxidation of Styrene |journal=Journal of the American Chemical Society |date=March 1956 |volume=78 |issue=5 |pages=1017–1023 |doi=10.1021/ja01586a042|bibcode=1956JAChS..78.1017M }}</ref> Бұл құбылыс ''автополимерлену'' деп аталады. 100 °C температурада ол сағатына шамамен 2% жылдамдықпен жүреді және температура жоғарылаған сайын одан да тез жүреді.<ref name=autopoly1 /> Бұл реакция [[exothermic|жылу бөледі]], сондықтан ол өздігінен үдей алады, нәтижесінде [[thermal runaway|бақылаусыз қызу]] пайда болып, жарылысқа әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайларға 2019 жылғы ''Stolt Groenland'' танкеріндегі жарылыс,<ref>{{cite web |title=Report on the investigation of the cargo tank explosion and fire on board the chemical tanker Stolt Groenland |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/media/60f93e2cd3bf7f044c51590b/2021-09-StoltGroenland-Report.pdf |publisher=e UK Marine Accident Investigation Branch}}</ref> [[Phillips Petroleum Company]] компаниясындағы [[Phillips explosion of 1999|1999]] және [[2000 Phillips explosion|2000]] жылдардағы апаттар және 2020 жылғы [[Вишакхапатнамдағы газдың ағуы]] жатады, онда бірнеше адам қаза тапқан.<ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/live-updates-eight-dead-several-fall-sick-after-gas-leak-at-lg-poymers-plant-in-visakhapatnam/articleshow/75592838.cms |title=Vizag Gas Leak Live News: Eleven dead, several hospitalised after toxic gas leak from LG Polymers plant |access-date=2020-05-07 |date=2020-05-07 |work=The Economic Times}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/07/gas-leak-at-chemical-factory-in-india-kills-hospitalises-lg-polymers |title=Hundreds in hospital after leak at Indian chemical factory closed by lockdown |access-date=2020-05-07 |date=2020-05-07 |newspaper=The Guardian}}</ref> Автополимерленуді тек полимерлену тежегіштерін (мысалы, бутилденген гидрокситолуол) үнемі қосу арқылы ғана бақылауда ұстауға болады. === Денсаулыққа әсері === Стирол бірнеше дереккөздерге сәйкес «белгілі [[канцероген]]» болып саналады, әсіресе көзге, теріге тигенде, жұтылғанда немесе деммен жұтылғанда қауіпті.<ref name="ullstyrene" /><ref>{{cite web |author=MSDS |date=1 November 2010 |title=Material Safety Data Sheet Styrene (monomer) MSDS |url=http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9925112 |publisher=[[MSDS]] |access-date=2011-06-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807203703/http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9925112 |archive-date=7 August 2011|author-link=MSDS }}</ref><ref>{{cite web |title=OPPT Chemical Fact Sheets (Styrene) Fact Sheet: Support Document (CAS No. 100-42-5) |date=December 1994 |url=http://www.epa.gov/chemfact/styre-sd.pdf |publisher=[[US EPA]] |access-date=2011-06-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224191345/http://www.epa.gov/chemfact/styre-sd.pdf |archive-date=24 December 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.atsdr.cdc.gov/tfacts53.pdf |title=Archived copy |access-date=2008-04-06 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602233207/http://www.atsdr.cdc.gov/tfacts53.pdf |archive-date=2 June 2008}}</ref> Адам ағзасында стирол көбіне стирол оксидіне айналады (оны [[цитохром P450]] тотықтырады). Стирол оксиді улы, мутагенді және мүмкін [[канцероген]] зат болып саналады. Кейін ол ағзада [[эпоксид гидролаза]] ферментінің әсерінен стиролгликольге айналады.<ref>{{cite journal | doi = 10.2307/3428333 | first = Kenneth C. | last = Liebman | journal = [[Environmental Health Perspectives]] | volume = 11 | pages = 115–119 | year = 1975 | url = http://ehis.niehs.nih.gov/members/1975/011/11018.PDF | archive-url = https://web.archive.org/web/20110806040622/http://ehp03.niehs.nih.gov/article/browseIssue.action?issue=info%3Adoi%2F10.1289%2Fissue.ehp.v11.i00 | url-status = dead | archive-date = 6 August 2011 | title = Metabolism and toxicity of styrene | jstor = 3428333 | pmid = 809262 | pmc = 1475194}}</ref> [[US Environmental Protection Agency]] (EPA) стиролды «асқазан-ішек жолына, бүйрекке және тыныс алу жүйесіне зиян келтіруі мүмкін уытты зат» деп сипаттайды.<ref name="epa2004">{{cite web|title=EPA settles case against Phoenix company for toxic chemical reporting violations|publisher=US Environmental Protection Agency|url=http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/6427a6b7538955c585257359003f0230/09b1cf3cd5813928852570d8005e1603!OpenDocument|access-date=2008-02-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925222611/http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/6427a6b7538955c585257359003f0230/09b1cf3cd5813928852570d8005e1603!OpenDocument|archive-date=25 September 2008}}</ref><ref name="epa2003">{{cite web|title=EPA Fines California Hot Tub Manufacturer for Toxic Chemical Release Reporting Violations|publisher=US Environmental Protection Agency|url=http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/6427a6b7538955c585257359003f0230/b3249e555c0ed02c852570d8005e1576!OpenDocument|access-date=2008-02-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925224819/http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/6427a6b7538955c585257359003f0230/b3249e555c0ed02c852570d8005e1576!OpenDocument|archive-date=25 September 2008}}</ref> == Дереккөздер == <references /> {{Көмірсутектер}} [[Санат:Көмірсутектер]] [[Санат:Ароматты қосылыстар]] 3j4kzn9t7dhd913451tbdh570av334f 3589205 3589192 2026-04-21T13:31:26Z 1nter pares 146705 3589205 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Химиялық зат|аты=Стирол|суреті=Styrene-2D.svg|сол_суреті=Styrene-from-xtal-2001-3D-balls.png|оң_суреті=Styrene-from-xtal-2001-3D-sf.png|басқа_атаулары=винилбензол, этенилбензол, фенилэтилен|химиялық_формуласы=C₈H₈|мольдік_массасы=104,15|күйі=сұйықтық|тығыздығы=0,909|балқу_t=-30|қайнау_t=145|CAS=100-42-5|PubChem=7501|EINECS=202-851-5|SMILES=c1ccccc1C=C|InChI=InChI=1S/C8H8/c1-2-8-6-4-3-5-7-8/h2-7H,1H2 Key: PPBRXRYQALVLMV-UHFFFAOYSA-N|RTECS=WL3675000|ChEBI=27452|ChemSpider=7220}} '''Стирол''' — [[органикалық қосылыс]], оның [[химиялық формула]]сы C₆H₅CH=CH₂. Оның құрылымы [[бензол]] сақинасына қосылған [[винил тобы]]нан тұрады. Стирол — түссіз, май тәрізді [[сұйықтық]], бірақ ұзақ тұрған үлгілер сарғыш түске өзгеруі мүмкін. Бұл зат оңай буланады және тәтті иісі бар, алайда жоғары концентрацияда иісі жағымсыз болады. Стирол [[полистирол]] және әртүрлі кополимерлер алу үшін бастапқы зат болып табылады, сондықтан оны көбіне бензолдан алады. 2010 жылы шамамен 25 миллион тонна стирол өндірілген,<ref name="DOE2010">{{cite web |url=http://www1.eere.energy.gov/office_eere/pdfs/exelus_case_study.pdf |title=New Process for Producing Styrene Cuts Costs, Saves Energy, and Reduces Greenhouse Gas Emissions |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421082549/http://www1.eere.energy.gov/office_eere/pdfs/exelus_case_study.pdf |archive-date=21 April 2013 |publisher=US Department of Energy}}</ref> ал 2018 жылға қарай бұл көрсеткіш шамамен 35 миллион тоннаға жетті. == Табиғатта кездесуі == Стирол атауы сторакс бальзамынан (көбіне ''styrax'' деген атпен сатылады) шыққан. Бұл — [[Altingiaceae]] тұқымдасына жататын [[Liquidambar]] ағаштарының шайыры. Стирол табиғатта кейбір өсімдіктер мен тағамдарда аз мөлшерде кездеседі (мысалы, [[даршын]], [[кофе дәндері]], [[бальзам ағашы]] және [[жержаңғақ]])<ref>{{cite journal |last1=Steele |first1=D.H. |last2=M.J. |first2=Thornburg |last3=J.S. |first3=Stanley |last4=R.R. |first4=Miller |last5=R. |first5=Brooke |last6=J.R. |first6=Cushman |last7=G. |first7=Cruzan |date=1994 |title=Determination of styrene in selected foods |url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US9561217 |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=42 |issue=8 |pages=1661–1665 |issn=0021-8561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214073543/http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US9561217 |archive-date=14 February 2018|doi=10.1021/jf00044a015|bibcode=1994JAFC...42.1661S |url-access=subscription }}</ref>, сондай-ақ [[таскөмір шайыры]] құрамында да болады. == Өнеркәсіптік өндірісі == === Этилбензолдан === Стиролдың басым бөлігі [[этилбензол]]дан өндіріледі,<ref name="ullstyrene">{{Ullmann |first1=Denis H. |last1=James |first2=William M. |last2=Castor |title=Styrene |year=2007 |doi=10.1002/14356007.a25_329.pub2}}</ref> ал әлемде өндірілетін этилбензолдың дерлік барлығы осы мақсатқа — стирол алу үшін қолданылады. Сондықтан бұл екі өндіріс процесі көбіне бір-бірімен тығыз байланысқан. Этилбензол [[бензол]] мен [[этен]] арасындағы [[Фридель–Крафтс реакциясы]] арқылы алынады. Бұрын бұл реакцияда [[алюминий хлориді]] [[катализатор]] ретінде қолданылса, қазіргі өндірісте оның орнына [[цеолиттер]] пайдаланылады. ==== Дегидрлеу арқылы ==== Стиролдың шамамен 80%-ы [[этилбензол]]ды [[дегидрлеу]] арқылы алынады. Бұл процесс аса қыздырылған бу (600 °C-қа дейін) қатысында [[темір(III) оксиді]] катализаторы үстінде жүргізіледі.<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Emerson H. |title=Iron Oxide Catalysts for Dehydrogenation of Ethylbenzene in the Presence of Steam |journal=Catalysis Reviews |date=13 December 2006 |volume=8 |issue=1 |pages=285–305 |doi=10.1080/01614947408071864}}</ref> Реакция өте [[эндотермиялық]] (жылу сіңіреді) және қайтымды, әдетте өнім шығымы 88–94% болады. Алынған этилбензол мен стирол қоспасы кейін [[дистилляция]] арқылы тазартылады. Бұл екі заттың қайнау температураларының айырмасы небәрі 9 °C болғандықтан, бірнеше дистилляциялық колонналарды қолдану қажет. Бұл процесс көп энергия талап етеді және қосымша қиындық туғызады, себебі стирол қыздырғанда өздігінен [[полимерлену]] арқылы [[полистирол]]ға айналуы мүмкін.<ref name=autopoly1>{{cite journal |last1=Khuong |first1=Kelli S. |last2=Jones |first2=Walter H. |last3=Pryor |first3=William A. |last4=Houk |first4=K.N. |title=The Mechanism of the Self-Initiated Thermal Polymerization of Styrene. Theoretical Solution of a Classic Problem |journal=[[Journal of the American Chemical Society]] |date=February 2005 |volume=127 |issue=4 |pages=1265–1277 |doi=10.1021/ja0448667 |pmid=15669866|bibcode=2005JAChS.127.1265K }}</ref> Сондықтан жүйеге үнемі [[полимерлену ингибиторы]] қосылып отырады. ==== Этилбензол гидропероксиді арқылы ==== Стиролды POSM (Lyondell Chemical Company) немесе SM/PO (Shell) деп аталатын өнеркәсіптік процестерде бірге өндіреді. Бұл әдісте этилбензол оттекпен әрекеттесіп, [[этилбензол гидропероксиді]] түзеді. Бұл қосылыс кейін [[пропилен]]ді тотықтырып, пропилен оксидін береді (ол да қатар алынатын өнім). Қалған 1-фенилэтанол сусыздандырылып, стиролға айналады: : [[File:Styrol synthesis.svg|450px|Synthesis of styrene|class=skin-invert]] === Басқа өнеркәсіптік әдістер === ==== Пиролиз бензинінен алу ==== Стиролды [[пиролиз бензині]]нен бөліп алу шектеулі көлемде жүргізіледі.<ref name="ullstyrene"/> ==== Толуол мен метанолдан ==== Стиролды [[толуол]] мен [[метанол]]дан да алуға болады. Бұл заттар дәстүрлі шикізатқа қарағанда арзанырақ. Алайда бұл әдістің кемшілігі — метанолдың жанама реакцияларға түсіп, өнімнің таңдамалылығы (селективтілігі) төмен болуы.<ref>{{cite journal |last1=Yashima |first1=Tatsuaki |last2=Sato |first2=Keiichi |last3=Hayasaka |first3=Tomoki |last4=Hara |first4=Nobuyoshi |year=1972 |title=Alkylation on synthetic zeolites: III. Alkylation of toluene with methanol and formaldehyde on alkali cation exchanged zeolites |journal=Journal of Catalysis |volume=26 |issue=3 |pages=303–312 |doi=10.1016/0021-9517(72)90088-7}}</ref> Exelus Inc. компаниясы бұл процесті жетілдіріп, 400–425 °C температурада және қалыпты қысымда арнайы цеолитті катализатор қолдану арқылы тиімдірек жүргізуге болатынын мәлімдеген. Бұл әдісте шамамен 9:1 қатынаста стирол мен этилбензол қоспасы алынады, ал стиролдың жалпы шығымы 60%-дан асады.<ref>{{cite web |url=http://www.icis.com/Articles/2008/01/21/9093889/new-process-may-rescue-styrenics-industry.html |title=Welcome to ICIS |website=www.icis.com |access-date=1 May 2018}}</ref><ref>Stephen K. Ritter, Chemical & Engineering News, 19 March 2007, p.46.</ref> ==== Бензол мен этаннан ==== Тағы бір әдіс — [[бензол]] мен [[этан]] реакциясы арқылы стирол алу. Бұл процесті Snamprogetti және Dow компаниялары дамытып жатыр. Этан мен этилбензол бірге катализатор бар реакторға жіберіледі, онда бір уақытта стирол мен этилен түзіледі. Кейін реакция өнімдері салқындатылып, бөлінеді, ал этилен қайтадан реакцияға жіберіледі. Бұл әдіс бұрынғы технологиялардың кемшіліктерін жоюға бағытталған (мысалы, ароматты қосылыстарды толық бөлмеу, ауыр қалдықтардың түзілуі және сутек пен этанды тиімді бөлудің қиындығы). Бұл технология әлі де жетілдіру кезеңінде.<ref>{{cite web |url=http://www.chemsystems.com/reports/search/docs/toc/0708_4_toc.pdf |title=CHEMSYSTEMS.COM |website=www.chemsystems.com |access-date=1 May 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708142010/http://www.chemsystems.com/reports/search/docs/toc/0708_4_toc.pdf |archive-date=8 July 2011}}</ref> ==Полимерлену== Винил тобының болуы стиролдың полимерленуіне мүмкіндік береді. Өнеркәсіпте маңызды өнімдерге полистирол, акрилонитрил-бутадиен-стирол (ABS), стирол-бутадиенді резеңке (SBR), стирол-бутадиен латексі, SIS (стирол-изопрен-стирол), S-EB-S (стирол-этилен/бутилен-стирол), стирол-дивинилбензол (S-DVB), стирол-акрилонитрил резеңкесі (SAN) және шайырлар мен термореактивті қосылыстарда қолданылатын қанықпаған полиэфирлер жатады. Бұл материалдар резеңке, пластмасса, оқшаулағыш материалдар, шыныталшық, құбырлар, автокөлік және қайық бөлшектері, тағам контейнерлері және кілем астары үшін қолданылады. ==Қауіптері== === Өздігінен полимерлену === Сұйық немесе газ күйінде таза стирол сыртқы [[Радикал инициаторы|инициаторларсыз]] өздігінен полистиролға полимерлене алады.<ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=A.A. |last2=Mayo |first2=F.R. |title=Oxidation of Unsaturated Compounds. I. The Oxidation of Styrene |journal=Journal of the American Chemical Society |date=March 1956 |volume=78 |issue=5 |pages=1017–1023 |doi=10.1021/ja01586a042|bibcode=1956JAChS..78.1017M }}</ref> Бұл құбылыс ''автополимерлену'' деп аталады. 100 °C температурада ол сағатына шамамен 2% жылдамдықпен жүреді және температура жоғарылаған сайын одан да тез жүреді.<ref name=autopoly1 /> Бұл реакция [[exothermic|жылу бөледі]], сондықтан ол өздігінен үдей алады, нәтижесінде [[thermal runaway|бақылаусыз қызу]] пайда болып, жарылысқа әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайларға 2019 жылғы ''Stolt Groenland'' танкеріндегі жарылыс,<ref>{{cite web |title=Report on the investigation of the cargo tank explosion and fire on board the chemical tanker Stolt Groenland |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/media/60f93e2cd3bf7f044c51590b/2021-09-StoltGroenland-Report.pdf |publisher=e UK Marine Accident Investigation Branch}}</ref> [[Phillips Petroleum Company]] компаниясындағы [[Phillips explosion of 1999|1999]] және [[2000 Phillips explosion|2000]] жылдардағы апаттар және 2020 жылғы [[Вишакхапатнамдағы газдың ағуы]] жатады, онда бірнеше адам қаза тапқан.<ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/live-updates-eight-dead-several-fall-sick-after-gas-leak-at-lg-poymers-plant-in-visakhapatnam/articleshow/75592838.cms |title=Vizag Gas Leak Live News: Eleven dead, several hospitalised after toxic gas leak from LG Polymers plant |access-date=2020-05-07 |date=2020-05-07 |work=The Economic Times}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/07/gas-leak-at-chemical-factory-in-india-kills-hospitalises-lg-polymers |title=Hundreds in hospital after leak at Indian chemical factory closed by lockdown |access-date=2020-05-07 |date=2020-05-07 |newspaper=The Guardian}}</ref> Автополимерленуді тек полимерлену тежегіштерін (мысалы, бутилденген гидрокситолуол) үнемі қосу арқылы ғана бақылауда ұстауға болады. === Денсаулыққа әсері === Стирол бірнеше дереккөздерге сәйкес «белгілі [[канцероген]]» болып саналады, әсіресе көзге, теріге тигенде, жұтылғанда немесе деммен жұтылғанда қауіпті.<ref name="ullstyrene" /><ref>{{cite web |author=MSDS |date=1 November 2010 |title=Material Safety Data Sheet Styrene (monomer) MSDS |url=http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9925112 |publisher=[[MSDS]] |access-date=2011-06-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807203703/http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9925112 |archive-date=7 August 2011|author-link=MSDS }}</ref><ref>{{cite web |title=OPPT Chemical Fact Sheets (Styrene) Fact Sheet: Support Document (CAS No. 100-42-5) |date=December 1994 |url=http://www.epa.gov/chemfact/styre-sd.pdf |publisher=[[US EPA]] |access-date=2011-06-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224191345/http://www.epa.gov/chemfact/styre-sd.pdf |archive-date=24 December 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.atsdr.cdc.gov/tfacts53.pdf |title=Archived copy |access-date=2008-04-06 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602233207/http://www.atsdr.cdc.gov/tfacts53.pdf |archive-date=2 June 2008}}</ref> Адам ағзасында стирол көбіне стирол оксидіне айналады (оны [[цитохром P450]] тотықтырады). Стирол оксиді улы, мутагенді және мүмкін [[канцероген]] зат болып саналады. Кейін ол ағзада [[эпоксид гидролаза]] ферментінің әсерінен стиролгликольге айналады.<ref>{{cite journal | doi = 10.2307/3428333 | first = Kenneth C. | last = Liebman | journal = [[Environmental Health Perspectives]] | volume = 11 | pages = 115–119 | year = 1975 | url = http://ehis.niehs.nih.gov/members/1975/011/11018.PDF | archive-url = https://web.archive.org/web/20110806040622/http://ehp03.niehs.nih.gov/article/browseIssue.action?issue=info%3Adoi%2F10.1289%2Fissue.ehp.v11.i00 | url-status = dead | archive-date = 6 August 2011 | title = Metabolism and toxicity of styrene | jstor = 3428333 | pmid = 809262 | pmc = 1475194}}</ref> [[US Environmental Protection Agency]] (EPA) стиролды «асқазан-ішек жолына, бүйрекке және тыныс алу жүйесіне зиян келтіруі мүмкін уытты зат» деп сипаттайды.<ref name="epa2004">{{cite web|title=EPA settles case against Phoenix company for toxic chemical reporting violations|publisher=US Environmental Protection Agency|url=http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/6427a6b7538955c585257359003f0230/09b1cf3cd5813928852570d8005e1603!OpenDocument|access-date=2008-02-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925222611/http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/6427a6b7538955c585257359003f0230/09b1cf3cd5813928852570d8005e1603!OpenDocument|archive-date=25 September 2008}}</ref><ref name="epa2003">{{cite web|title=EPA Fines California Hot Tub Manufacturer for Toxic Chemical Release Reporting Violations|publisher=US Environmental Protection Agency|url=http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/6427a6b7538955c585257359003f0230/b3249e555c0ed02c852570d8005e1576!OpenDocument|access-date=2008-02-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925224819/http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/6427a6b7538955c585257359003f0230/b3249e555c0ed02c852570d8005e1576!OpenDocument|archive-date=25 September 2008}}</ref> == Дереккөздер == <references /> {{Көмірсутектер}} [[Санат:Көмірсутектер]] [[Санат:Ароматты қосылыстар]] ceu76jyforgjjq9bg75wyvco33ai3ai 3589461 3589205 2026-04-21T23:37:46Z Kasymov 10777 3589461 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат|аты=Стирол|суреті=Styrene-2D.svg|сол_суреті=Styrene-from-xtal-2001-3D-balls.png|оң_суреті=Styrene-from-xtal-2001-3D-sf.png|басқа_атаулары=винилбензол, этенилбензол, фенилэтилен|химиялық_формуласы=C₈H₈|мольдік_массасы=104,15|күйі=сұйықтық|тығыздығы=0,909|балқу_t=-30|қайнау_t=145|CAS=100-42-5|PubChem=7501|EINECS=202-851-5|SMILES=c1ccccc1C=C|InChI=InChI=1S/C8H8/c1-2-8-6-4-3-5-7-8/h2-7H,1H2 Key: PPBRXRYQALVLMV-UHFFFAOYSA-N|RTECS=WL3675000|ChEBI=27452|ChemSpider=7220}} '''Стирол''' — [[органикалық қосылыс]], оның [[химиялық формула]]сы C₆H₅CH=CH₂. Оның құрылымы [[бензол]] сақинасына қосылған [[винил тобы]]нан тұрады. Стирол — түссіз, май тәрізді [[сұйықтық]], бірақ ұзақ тұрған үлгілер сарғыш түске өзгеруі мүмкін. Бұл зат оңай буланады және тәтті иісі бар, алайда жоғары концентрацияда иісі жағымсыз болады. Стирол [[полистирол]] және әртүрлі кополимерлер алу үшін бастапқы зат болып табылады, сондықтан оны көбіне бензолдан алады. 2010 жылы шамамен 25 миллион тонна стирол өндірілген,<ref name="DOE2010">{{cite web |url=http://www1.eere.energy.gov/office_eere/pdfs/exelus_case_study.pdf |title=New Process for Producing Styrene Cuts Costs, Saves Energy, and Reduces Greenhouse Gas Emissions |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421082549/http://www1.eere.energy.gov/office_eere/pdfs/exelus_case_study.pdf |archive-date=21 April 2013 |publisher=US Department of Energy}}</ref> ал 2018 жылға қарай бұл көрсеткіш шамамен 35 миллион тоннаға жетті. == Табиғатта кездесуі == Стирол атауы сторакс бальзамынан (көбіне ''styrax'' деген атпен сатылады) шыққан. Бұл — [[Altingiaceae]] тұқымдасына жататын [[Liquidambar]] ағаштарының шайыры. Стирол табиғатта кейбір өсімдіктер мен тағамдарда аз мөлшерде кездеседі (мысалы, [[даршын]], [[кофе дәндері]], [[бальзам ағашы]] және [[жержаңғақ]])<ref>{{cite journal |last1=Steele |first1=D.H. |last2=M.J. |first2=Thornburg |last3=J.S. |first3=Stanley |last4=R.R. |first4=Miller |last5=R. |first5=Brooke |last6=J.R. |first6=Cushman |last7=G. |first7=Cruzan |date=1994 |title=Determination of styrene in selected foods |url=http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US9561217 |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=42 |issue=8 |pages=1661–1665 |issn=0021-8561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214073543/http://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=US9561217 |archive-date=14 February 2018|doi=10.1021/jf00044a015|bibcode=1994JAFC...42.1661S |url-access=subscription }}</ref>, сондай-ақ [[таскөмір шайыры]] құрамында да болады. == Өнеркәсіптік өндірісі == === Этилбензолдан === Стиролдың басым бөлігі [[этилбензол]]дан өндіріледі,<ref name="ullstyrene">{{Ullmann |first1=Denis H. |last1=James |first2=William M. |last2=Castor |title=Styrene |year=2007 |doi=10.1002/14356007.a25_329.pub2}}</ref> ал әлемде өндірілетін этилбензолдың дерлік барлығы осы мақсатқа — стирол алу үшін қолданылады. Сондықтан бұл екі өндіріс процесі көбіне бір-бірімен тығыз байланысқан. Этилбензол [[бензол]] мен [[этен]] арасындағы [[Фридель–Крафтс реакциясы]] арқылы алынады. Бұрын бұл реакцияда [[алюминий хлориді]] [[катализатор]] ретінде қолданылса, қазіргі өндірісте оның орнына [[цеолиттер]] пайдаланылады. ==== Дегидрлеу арқылы ==== Стиролдың шамамен 80%-ы [[этилбензол]]ды [[дегидрлеу]] арқылы алынады. Бұл процесс аса қыздырылған бу (600 °C-қа дейін) қатысында [[темір(III) оксиді]] катализаторы үстінде жүргізіледі.<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Emerson H. |title=Iron Oxide Catalysts for Dehydrogenation of Ethylbenzene in the Presence of Steam |journal=Catalysis Reviews |date=13 December 2006 |volume=8 |issue=1 |pages=285–305 |doi=10.1080/01614947408071864}}</ref> Реакция өте [[эндотермиялық]] (жылу сіңіреді) және қайтымды, әдетте өнім шығымы 88–94% болады. Алынған этилбензол мен стирол қоспасы кейін [[дистилляция]] арқылы тазартылады. Бұл екі заттың қайнау температураларының айырмасы небәрі 9 °C болғандықтан, бірнеше дистилляциялық колонналарды қолдану қажет. Бұл процесс көп энергия талап етеді және қосымша қиындық туғызады, себебі стирол қыздырғанда өздігінен [[полимерлену]] арқылы [[полистирол]]ға айналуы мүмкін.<ref name=autopoly1>{{cite journal |last1=Khuong |first1=Kelli S. |last2=Jones |first2=Walter H. |last3=Pryor |first3=William A. |last4=Houk |first4=K.N. |title=The Mechanism of the Self-Initiated Thermal Polymerization of Styrene. Theoretical Solution of a Classic Problem |journal=[[Journal of the American Chemical Society]] |date=February 2005 |volume=127 |issue=4 |pages=1265–1277 |doi=10.1021/ja0448667 |pmid=15669866|bibcode=2005JAChS.127.1265K }}</ref> Сондықтан жүйеге үнемі [[полимерлену ингибиторы]] қосылып отырады. ==== Этилбензол гидропероксиді арқылы ==== Стиролды POSM (Lyondell Chemical Company) немесе SM/PO (Shell) деп аталатын өнеркәсіптік процестерде бірге өндіреді. Бұл әдісте этилбензол оттекпен әрекеттесіп, [[этилбензол гидропероксиді]] түзеді. Бұл қосылыс кейін [[пропилен]]ді тотықтырып, пропилен оксидін береді (ол да қатар алынатын өнім). Қалған 1-фенилэтанол сусыздандырылып, стиролға айналады: : [[File:Styrol synthesis.svg|450px|Synthesis of styrene|class=skin-invert]] === Басқа өнеркәсіптік әдістер === ==== Пиролиз бензинінен алу ==== Стиролды [[пиролиз бензині]]нен бөліп алу шектеулі көлемде жүргізіледі.<ref name="ullstyrene"/> ==== Толуол мен метанолдан ==== Стиролды [[толуол]] мен [[метанол]]дан да алуға болады. Бұл заттар дәстүрлі шикізатқа қарағанда арзанырақ. Алайда бұл әдістің кемшілігі — метанолдың жанама реакцияларға түсіп, өнімнің таңдамалылығы (селективтілігі) төмен болуы.<ref>{{cite journal |last1=Yashima |first1=Tatsuaki |last2=Sato |first2=Keiichi |last3=Hayasaka |first3=Tomoki |last4=Hara |first4=Nobuyoshi |year=1972 |title=Alkylation on synthetic zeolites: III. Alkylation of toluene with methanol and formaldehyde on alkali cation exchanged zeolites |journal=Journal of Catalysis |volume=26 |issue=3 |pages=303–312 |doi=10.1016/0021-9517(72)90088-7}}</ref> Exelus Inc. компаниясы бұл процесті жетілдіріп, 400–425 °C температурада және қалыпты қысымда арнайы цеолитті катализатор қолдану арқылы тиімдірек жүргізуге болатынын мәлімдеген. Бұл әдісте шамамен 9:1 қатынаста стирол мен этилбензол қоспасы алынады, ал стиролдың жалпы шығымы 60%-дан асады.<ref>{{cite web |url=http://www.icis.com/Articles/2008/01/21/9093889/new-process-may-rescue-styrenics-industry.html |title=Welcome to ICIS |website=www.icis.com |access-date=1 May 2018}}</ref><ref>Stephen K. Ritter, Chemical & Engineering News, 19 March 2007, p.46.</ref> ==== Бензол мен этаннан ==== Тағы бір әдіс — [[бензол]] мен [[этан]] реакциясы арқылы стирол алу. Бұл процесті Snamprogetti және Dow компаниялары дамытып жатыр. Этан мен этилбензол бірге катализатор бар реакторға жіберіледі, онда бір уақытта стирол мен этилен түзіледі. Кейін реакция өнімдері салқындатылып, бөлінеді, ал этилен қайтадан реакцияға жіберіледі. Бұл әдіс бұрынғы технологиялардың кемшіліктерін жоюға бағытталған (мысалы, ароматты қосылыстарды толық бөлмеу, ауыр қалдықтардың түзілуі және сутек пен этанды тиімді бөлудің қиындығы). Бұл технология әлі де жетілдіру кезеңінде.<ref>{{cite web |url=http://www.chemsystems.com/reports/search/docs/toc/0708_4_toc.pdf |title=CHEMSYSTEMS.COM |website=www.chemsystems.com |access-date=1 May 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708142010/http://www.chemsystems.com/reports/search/docs/toc/0708_4_toc.pdf |archive-date=8 July 2011}}</ref> ==Полимерлену== Винил тобының болуы стиролдың полимерленуіне мүмкіндік береді. Өнеркәсіпте маңызды өнімдерге полистирол, акрилонитрил-бутадиен-стирол (ABS), стирол-бутадиенді резеңке (SBR), стирол-бутадиен латексі, SIS (стирол-изопрен-стирол), S-EB-S (стирол-этилен/бутилен-стирол), стирол-дивинилбензол (S-DVB), стирол-акрилонитрил резеңкесі (SAN) және шайырлар мен термореактивті қосылыстарда қолданылатын қанықпаған полиэфирлер жатады. Бұл материалдар резеңке, пластмасса, оқшаулағыш материалдар, шыныталшық, құбырлар, автокөлік және қайық бөлшектері, тағам контейнерлері және кілем астары үшін қолданылады. ==Қауіптері== === Өздігінен полимерлену === Сұйық немесе газ күйінде таза стирол сыртқы [[Радикал инициаторы|инициаторларсыз]] өздігінен полистиролға полимерлене алады.<ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=A.A. |last2=Mayo |first2=F.R. |title=Oxidation of Unsaturated Compounds. I. The Oxidation of Styrene |journal=Journal of the American Chemical Society |date=March 1956 |volume=78 |issue=5 |pages=1017–1023 |doi=10.1021/ja01586a042|bibcode=1956JAChS..78.1017M }}</ref> Бұл құбылыс ''автополимерлену'' деп аталады. 100 °C температурада ол сағатына шамамен 2% жылдамдықпен жүреді және температура жоғарылаған сайын одан да тез жүреді.<ref name=autopoly1 /> Бұл реакция [[exothermic|жылу бөледі]], сондықтан ол өздігінен үдей алады, нәтижесінде [[thermal runaway|бақылаусыз қызу]] пайда болып, жарылысқа әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайларға 2019 жылғы ''Stolt Groenland'' танкеріндегі жарылыс,<ref>{{cite web |title=Report on the investigation of the cargo tank explosion and fire on board the chemical tanker Stolt Groenland |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/media/60f93e2cd3bf7f044c51590b/2021-09-StoltGroenland-Report.pdf |publisher=e UK Marine Accident Investigation Branch}}</ref> [[Phillips Petroleum Company]] компаниясындағы [[Phillips explosion of 1999|1999]] және [[2000 Phillips explosion|2000]] жылдардағы апаттар және 2020 жылғы [[Вишакхапатнамдағы газдың ағуы]] жатады, онда бірнеше адам қаза тапқан.<ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/live-updates-eight-dead-several-fall-sick-after-gas-leak-at-lg-poymers-plant-in-visakhapatnam/articleshow/75592838.cms |title=Vizag Gas Leak Live News: Eleven dead, several hospitalised after toxic gas leak from LG Polymers plant |access-date=2020-05-07 |date=2020-05-07 |work=The Economic Times}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/07/gas-leak-at-chemical-factory-in-india-kills-hospitalises-lg-polymers |title=Hundreds in hospital after leak at Indian chemical factory closed by lockdown |access-date=2020-05-07 |date=2020-05-07 |newspaper=The Guardian}}</ref> Автополимерленуді тек полимерлену тежегіштерін (мысалы, бутилденген гидрокситолуол) үнемі қосу арқылы ғана бақылауда ұстауға болады. === Денсаулыққа әсері === Стирол бірнеше дереккөздерге сәйкес «белгілі [[канцероген]]» болып саналады, әсіресе көзге, теріге тигенде, жұтылғанда немесе деммен жұтылғанда қауіпті.<ref name="ullstyrene" /><ref>{{cite web |author=MSDS |date=1 November 2010 |title=Material Safety Data Sheet Styrene (monomer) MSDS |url=http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9925112 |publisher=[[MSDS]] |access-date=2011-06-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807203703/http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9925112 |archive-date=7 August 2011|author-link=MSDS }}</ref><ref>{{cite web |title=OPPT Chemical Fact Sheets (Styrene) Fact Sheet: Support Document (CAS No. 100-42-5) |date=December 1994 |url=http://www.epa.gov/chemfact/styre-sd.pdf |publisher=[[US EPA]] |access-date=2011-06-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224191345/http://www.epa.gov/chemfact/styre-sd.pdf |archive-date=24 December 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.atsdr.cdc.gov/tfacts53.pdf |title=Archived copy |access-date=2008-04-06 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602233207/http://www.atsdr.cdc.gov/tfacts53.pdf |archive-date=2 June 2008}}</ref> Адам ағзасында стирол көбіне стирол оксидіне айналады (оны [[цитохром P450]] тотықтырады). Стирол оксиді улы, мутагенді және мүмкін [[канцероген]] зат болып саналады. Кейін ол ағзада [[эпоксид гидролаза]] ферментінің әсерінен стиролгликольге айналады.<ref>{{cite journal | doi = 10.2307/3428333 | first = Kenneth C. | last = Liebman | journal = [[Environmental Health Perspectives]] | volume = 11 | pages = 115–119 | year = 1975 | url = http://ehis.niehs.nih.gov/members/1975/011/11018.PDF | archive-url = https://web.archive.org/web/20110806040622/http://ehp03.niehs.nih.gov/article/browseIssue.action?issue=info%3Adoi%2F10.1289%2Fissue.ehp.v11.i00 | url-status = dead | archive-date = 6 August 2011 | title = Metabolism and toxicity of styrene | jstor = 3428333 | pmid = 809262 | pmc = 1475194}}</ref> [[US Environmental Protection Agency]] (EPA) стиролды «асқазан-ішек жолына, бүйрекке және тыныс алу жүйесіне зиян келтіруі мүмкін уытты зат» деп сипаттайды.<ref name="epa2004">{{cite web|title=EPA settles case against Phoenix company for toxic chemical reporting violations|publisher=US Environmental Protection Agency|url=http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/6427a6b7538955c585257359003f0230/09b1cf3cd5813928852570d8005e1603!OpenDocument|access-date=2008-02-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925222611/http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/6427a6b7538955c585257359003f0230/09b1cf3cd5813928852570d8005e1603!OpenDocument|archive-date=25 September 2008}}</ref><ref name="epa2003">{{cite web|title=EPA Fines California Hot Tub Manufacturer for Toxic Chemical Release Reporting Violations|publisher=US Environmental Protection Agency|url=http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/6427a6b7538955c585257359003f0230/b3249e555c0ed02c852570d8005e1576!OpenDocument|access-date=2008-02-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925224819/http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/6427a6b7538955c585257359003f0230/b3249e555c0ed02c852570d8005e1576!OpenDocument|archive-date=25 September 2008}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Көмірсутектер}} [[Санат:Көмірсутектер]] [[Санат:Ароматты қосылыстар]] bbdu4k83blre61wsy05jf3l6d8h12bm 0 779720 3589207 2026-04-21T13:40:19Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/152018522|Хассельман, Клаус]]» бетінен аударылып түзілді 3589207 wikitext text/x-wiki '''Клаус''' '''Хассельманн''' (''Klaus Hasselmann''; [[25 қазан]] [[1931 жыл|1931]], [[Гамбург]]) — неміс физик, океанолог, метеоролог, климатолог, статистик. Құрметті профессор, PhD (1957). Макс Планк метеорология институтының негізін қалаушы, құрметті директоры (1974—1999), сондай-ақ 1988—1999 жылдары German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры. Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі. 1991—2001 жылдар аралығындағы [[жаһандық жылыну]] саласындағы ең көп дәйексөз келтірілген екінші ғалым. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[2021 жыл|2021]]). == Өмірбаян == 1934 жылы оның отбасы Англияға қоныс аударып, 1949 жылы Гамбургке оралды. 1950 жылдан 1955 жылға дейін ол Гамбург университетінде физика және математиканы оқып, профессор Карл Вигардттың жетекшілігімен дипломдық диссертациясын аяқтады. Ондағы әріптестерінің арасында Вольфганг Кундт және Эвальд Рихтер болды, ал оның мұғалімдерінің бірі — Паскуаль Джордан болды. 1955 жылдан 1957 жылға дейін ол Геттинген университетінде және Макс Планк атындағы сұйықтық динамикасы институтында физика және сұйықтық динамикасын оқыды, онда 1957 жылы профессор Вальтер Толлминнің жетекшілігімен физика докторы дәрежесін алды. 1957—1961 жылдары ол профессор Карл Вигардттың ғылыми көмекшісі болды. 1961—64 жылдары — Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде ассистент және доцент. Оны сол жерге Уолтер Мунк шақырды, ол онымен сол жылы, 1961 жылы танысты. 1963 жылы Клаус Хассельманн Гамбургке қоныстанды, 1964-66 жылдары Гамбург университетінде дәріс оқыды, ал 1966-75 жылдары профессор болды. 1974 жылы ол Макс Планк метеорология институтын құрды және 1999 жылға дейін директор қызметін атқарды. 1988 жылдан 1999 жылға дейін ол German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры болды<ref>{{Cite web|url=https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte|title=History of DKRZ — DKRZ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111309/https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte}}</ref>. 1999 жылдан бастап ол European Climate Forum негізін қалаушы, қызметкер. Оның шәкірттерінің арасында океанограф Керн Кеньон бар. Еуропалық Академияның мүшесі (1988), Еуропа ғылым және өнер академиясы, Deutsche Meteorologische Gesellschaft , Gesellschaft für Angewandte Mathematik und Mechanik, Америка геофизикалық одағының мүшесі, Еуропалық геоғылыми одағының құрметті мүшесі, Royal Meteorological Society құрметті мүшесі (2014). 1957 жылы үйленді, үш баласы бар. ''Seventy Years of Exploration in Oceanography: A Prolonged Weekend Discussion with Walter Munk'' (''«Океанографияны зерттеудің жетпіс жылы: Уолтер Мункпен ұзаққа созылған демалыс күндеріндегі талқылау»,'' 2010) кітабының авторы. == Марапаттар мен құрметтер == * James B. Macelwane Medal (1964) * Sverdrup Gold Medal Award (1971) * Environment Prize (German Environment Foundation) (1998) * Шығыс Англия университетінің құрметті докторы (2000) * Vilhelm Bjerknes Medal (2002)<ref>{{Cite web|url=https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/|title=EGU - Awards & medals - Vilhelm Bjerknes Medal 2002 - Klaus Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/}}</ref> * Испаниялық University of Alcalá алтын медалі (2005) * IMSC award (2007)<ref>{{Cite web|url=http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml|title=Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml}}</ref> * BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award (2009) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2021) «жер климатын физикалық модельдеу және вариациялардың сандық талдауы және жаһандық жылынудың сенімді болжамы» үшін<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480|title=Нобелевская премия по физике присуждена за моделирование земного климата|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann/ * [https://www.ae-info.org/ae/User/Hasselmann_Klaus Еуропалық академия] * https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/33645 * https://globalclimateforum.org/portfolio-item/hasselmann/ * [http://www.mpimet.mpg.de/en/communication/news/single-news/news/scientific-symposium-to-honour-mpi-ms-founding-director-klaus-hasselmann/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=b285945f0a4d531abc500d2bbf001b7a MPI-M негізін қалаушы директоры Клаус Хассельманнды еске алуға арналған ғылыми симпозиум] (11.11.2011) * [http://kvant.mccme.ru/pdf/2021/2021-11-12.pdf Жер атмосферасы және қазіргі заманғы энергия] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Германия математиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша математиктер]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктері]] [[Санат:Германия фиизктері]] 8ec9uzkppfs6p30oogysmz2c3un4ylj 3589208 3589207 2026-04-21T13:40:52Z Nurkhan 13652 3589208 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Клаус Хассельман |Шынайы есімі = {{lang-de|Klaus Hasselmann}} |Суреті = Ferenc Krausz.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.10.1931 |Туған жері = {{Туғанжері|Гамбург|Гамбургте}}, [[Веймар Республикасы]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Германия}} |Ғылыми аясы = [[климаттың өзгеруі]], [[климаттық модель]], [[жаһандық жылыну]], [[модельдеу]] және [[қоршаған орта факторы]] |Жұмыс орны = [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]]<br> [[Макс Планк метеорология институты]]<br> [[Германия климаттық есептеу орталығы]] | Альма-матер = [[Гёттинген университеті]]<br> [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] |Ғылыми жетекші = [[Вальтер Толлмиен]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Кавалер Большого Креста со звездой ордена За заслуги перед ФРГ}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}} | Сайты = }} '''Клаус''' '''Хассельманн''' (''Klaus Hasselmann''; [[25 қазан]] [[1931 жыл|1931]], [[Гамбург]]) — неміс физик, океанолог, метеоролог, климатолог, статистик. Құрметті профессор, PhD (1957). Макс Планк метеорология институтының негізін қалаушы, құрметті директоры (1974—1999), сондай-ақ 1988—1999 жылдары German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры. Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі. 1991—2001 жылдар аралығындағы [[жаһандық жылыну]] саласындағы ең көп дәйексөз келтірілген екінші ғалым. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[2021 жыл|2021]]). == Өмірбаян == 1934 жылы оның отбасы Англияға қоныс аударып, 1949 жылы Гамбургке оралды. 1950 жылдан 1955 жылға дейін ол Гамбург университетінде физика және математиканы оқып, профессор Карл Вигардттың жетекшілігімен дипломдық диссертациясын аяқтады. Ондағы әріптестерінің арасында Вольфганг Кундт және Эвальд Рихтер болды, ал оның мұғалімдерінің бірі — Паскуаль Джордан болды. 1955 жылдан 1957 жылға дейін ол Геттинген университетінде және Макс Планк атындағы сұйықтық динамикасы институтында физика және сұйықтық динамикасын оқыды, онда 1957 жылы профессор Вальтер Толлминнің жетекшілігімен физика докторы дәрежесін алды. 1957—1961 жылдары ол профессор Карл Вигардттың ғылыми көмекшісі болды. 1961—64 жылдары — Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде ассистент және доцент. Оны сол жерге Уолтер Мунк шақырды, ол онымен сол жылы, 1961 жылы танысты. 1963 жылы Клаус Хассельманн Гамбургке қоныстанды, 1964-66 жылдары Гамбург университетінде дәріс оқыды, ал 1966-75 жылдары профессор болды. 1974 жылы ол Макс Планк метеорология институтын құрды және 1999 жылға дейін директор қызметін атқарды. 1988 жылдан 1999 жылға дейін ол German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры болды<ref>{{Cite web|url=https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte|title=History of DKRZ — DKRZ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111309/https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte}}</ref>. 1999 жылдан бастап ол European Climate Forum негізін қалаушы, қызметкер. Оның шәкірттерінің арасында океанограф Керн Кеньон бар. Еуропалық Академияның мүшесі (1988), Еуропа ғылым және өнер академиясы, Deutsche Meteorologische Gesellschaft , Gesellschaft für Angewandte Mathematik und Mechanik, Америка геофизикалық одағының мүшесі, Еуропалық геоғылыми одағының құрметті мүшесі, Royal Meteorological Society құрметті мүшесі (2014). 1957 жылы үйленді, үш баласы бар. ''Seventy Years of Exploration in Oceanography: A Prolonged Weekend Discussion with Walter Munk'' (''«Океанографияны зерттеудің жетпіс жылы: Уолтер Мункпен ұзаққа созылған демалыс күндеріндегі талқылау»,'' 2010) кітабының авторы. == Марапаттар мен құрметтер == * James B. Macelwane Medal (1964) * Sverdrup Gold Medal Award (1971) * Environment Prize (German Environment Foundation) (1998) * Шығыс Англия университетінің құрметті докторы (2000) * Vilhelm Bjerknes Medal (2002)<ref>{{Cite web|url=https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/|title=EGU - Awards & medals - Vilhelm Bjerknes Medal 2002 - Klaus Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/}}</ref> * Испаниялық University of Alcalá алтын медалі (2005) * IMSC award (2007)<ref>{{Cite web|url=http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml|title=Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml}}</ref> * BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award (2009) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2021) «жер климатын физикалық модельдеу және вариациялардың сандық талдауы және жаһандық жылынудың сенімді болжамы» үшін<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480|title=Нобелевская премия по физике присуждена за моделирование земного климата|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann/ * [https://www.ae-info.org/ae/User/Hasselmann_Klaus Еуропалық академия] * https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/33645 * https://globalclimateforum.org/portfolio-item/hasselmann/ * [http://www.mpimet.mpg.de/en/communication/news/single-news/news/scientific-symposium-to-honour-mpi-ms-founding-director-klaus-hasselmann/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=b285945f0a4d531abc500d2bbf001b7a MPI-M негізін қалаушы директоры Клаус Хассельманнды еске алуға арналған ғылыми симпозиум] (11.11.2011) * [http://kvant.mccme.ru/pdf/2021/2021-11-12.pdf Жер атмосферасы және қазіргі заманғы энергия] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Германия математиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша математиктер]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктері]] [[Санат:Германия фиизктері]] 8dip7tf9rcpr1gpdfryzzz3vmzuaui1 3589291 3589208 2026-04-21T15:56:41Z Nurkhan 13652 3589291 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Клаус Хассельман |Шынайы есімі = {{lang-de|Klaus Hasselmann}} |Суреті = Ferenc Krausz.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.10.1931 |Туған жері = {{Туғанжері|Гамбург|Гамбургте}}, [[Веймар Республикасы]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Германия}} |Ғылыми аясы = [[климаттың өзгеруі]], [[климаттық модель]], [[жаһандық жылыну]], [[модельдеу]] және [[қоршаған орта факторы]] |Жұмыс орны = [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]]<br> [[Макс Планк метеорология институты]]<br> [[Германия климаттық есептеу орталығы]] | Альма-матер = [[Гёттинген университеті]]<br> [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] |Ғылыми жетекші = [[Вальтер Толлмиен]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{ГФР жұлдызы бар Құрмет орденімен Үлкен крест кавалері}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}} | Сайты = }} '''Клаус''' '''Хассельманн''' (''Klaus Hasselmann''; [[25 қазан]] [[1931 жыл|1931]], [[Гамбург]]) — неміс физик, океанолог, метеоролог, климатолог, статистик. Құрметті профессор, PhD (1957). Макс Планк метеорология институтының негізін қалаушы, құрметті директоры (1974—1999), сондай-ақ 1988—1999 жылдары German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры. Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі. 1991—2001 жылдар аралығындағы [[жаһандық жылыну]] саласындағы ең көп дәйексөз келтірілген екінші ғалым. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[2021 жыл|2021]]). == Өмірбаян == 1934 жылы оның отбасы Англияға қоныс аударып, 1949 жылы Гамбургке оралды. 1950 жылдан 1955 жылға дейін ол Гамбург университетінде физика және математиканы оқып, профессор Карл Вигардттың жетекшілігімен дипломдық диссертациясын аяқтады. Ондағы әріптестерінің арасында Вольфганг Кундт және Эвальд Рихтер болды, ал оның мұғалімдерінің бірі — Паскуаль Джордан болды. 1955 жылдан 1957 жылға дейін ол Геттинген университетінде және Макс Планк атындағы сұйықтық динамикасы институтында физика және сұйықтық динамикасын оқыды, онда 1957 жылы профессор Вальтер Толлминнің жетекшілігімен физика докторы дәрежесін алды. 1957—1961 жылдары ол профессор Карл Вигардттың ғылыми көмекшісі болды. 1961—64 жылдары — Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде ассистент және доцент. Оны сол жерге Уолтер Мунк шақырды, ол онымен сол жылы, 1961 жылы танысты. 1963 жылы Клаус Хассельманн Гамбургке қоныстанды, 1964-66 жылдары Гамбург университетінде дәріс оқыды, ал 1966-75 жылдары профессор болды. 1974 жылы ол Макс Планк метеорология институтын құрды және 1999 жылға дейін директор қызметін атқарды. 1988 жылдан 1999 жылға дейін ол German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры болды<ref>{{Cite web|url=https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte|title=History of DKRZ — DKRZ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111309/https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte}}</ref>. 1999 жылдан бастап ол European Climate Forum негізін қалаушы, қызметкер. Оның шәкірттерінің арасында океанограф Керн Кеньон бар. Еуропалық Академияның мүшесі (1988), Еуропа ғылым және өнер академиясы, Deutsche Meteorologische Gesellschaft , Gesellschaft für Angewandte Mathematik und Mechanik, Америка геофизикалық одағының мүшесі, Еуропалық геоғылыми одағының құрметті мүшесі, Royal Meteorological Society құрметті мүшесі (2014). 1957 жылы үйленді, үш баласы бар. ''Seventy Years of Exploration in Oceanography: A Prolonged Weekend Discussion with Walter Munk'' (''«Океанографияны зерттеудің жетпіс жылы: Уолтер Мункпен ұзаққа созылған демалыс күндеріндегі талқылау»,'' 2010) кітабының авторы. == Марапаттар мен құрметтер == * James B. Macelwane Medal (1964) * Sverdrup Gold Medal Award (1971) * Environment Prize (German Environment Foundation) (1998) * Шығыс Англия университетінің құрметті докторы (2000) * Vilhelm Bjerknes Medal (2002)<ref>{{Cite web|url=https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/|title=EGU - Awards & medals - Vilhelm Bjerknes Medal 2002 - Klaus Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/}}</ref> * Испаниялық University of Alcalá алтын медалі (2005) * IMSC award (2007)<ref>{{Cite web|url=http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml|title=Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml}}</ref> * BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award (2009) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2021) «жер климатын физикалық модельдеу және вариациялардың сандық талдауы және жаһандық жылынудың сенімді болжамы» үшін<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480|title=Нобелевская премия по физике присуждена за моделирование земного климата|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann/ * [https://www.ae-info.org/ae/User/Hasselmann_Klaus Еуропалық академия] * https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/33645 * https://globalclimateforum.org/portfolio-item/hasselmann/ * [http://www.mpimet.mpg.de/en/communication/news/single-news/news/scientific-symposium-to-honour-mpi-ms-founding-director-klaus-hasselmann/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=b285945f0a4d531abc500d2bbf001b7a MPI-M негізін қалаушы директоры Клаус Хассельманнды еске алуға арналған ғылыми симпозиум] (11.11.2011) * [http://kvant.mccme.ru/pdf/2021/2021-11-12.pdf Жер атмосферасы және қазіргі заманғы энергия] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Германия математиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша математиктер]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктері]] [[Санат:Германия фиизктері]] 304qvfc4uxhpkm4w14j0ojcqah87ju9 3589495 3589291 2026-04-21T23:53:16Z Kasymov 10777 «[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері|Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589495 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Клаус Хассельман |Шынайы есімі = {{lang-de|Klaus Hasselmann}} |Суреті = Ferenc Krausz.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.10.1931 |Туған жері = {{Туғанжері|Гамбург|Гамбургте}}, [[Веймар Республикасы]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Германия}} |Ғылыми аясы = [[климаттың өзгеруі]], [[климаттық модель]], [[жаһандық жылыну]], [[модельдеу]] және [[қоршаған орта факторы]] |Жұмыс орны = [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]]<br> [[Макс Планк метеорология институты]]<br> [[Германия климаттық есептеу орталығы]] | Альма-матер = [[Гёттинген университеті]]<br> [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] |Ғылыми жетекші = [[Вальтер Толлмиен]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{ГФР жұлдызы бар Құрмет орденімен Үлкен крест кавалері}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}} | Сайты = }} '''Клаус''' '''Хассельманн''' (''Klaus Hasselmann''; [[25 қазан]] [[1931 жыл|1931]], [[Гамбург]]) — неміс физик, океанолог, метеоролог, климатолог, статистик. Құрметті профессор, PhD (1957). Макс Планк метеорология институтының негізін қалаушы, құрметті директоры (1974—1999), сондай-ақ 1988—1999 жылдары German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры. Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі. 1991—2001 жылдар аралығындағы [[жаһандық жылыну]] саласындағы ең көп дәйексөз келтірілген екінші ғалым. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[2021 жыл|2021]]). == Өмірбаян == 1934 жылы оның отбасы Англияға қоныс аударып, 1949 жылы Гамбургке оралды. 1950 жылдан 1955 жылға дейін ол Гамбург университетінде физика және математиканы оқып, профессор Карл Вигардттың жетекшілігімен дипломдық диссертациясын аяқтады. Ондағы әріптестерінің арасында Вольфганг Кундт және Эвальд Рихтер болды, ал оның мұғалімдерінің бірі — Паскуаль Джордан болды. 1955 жылдан 1957 жылға дейін ол Геттинген университетінде және Макс Планк атындағы сұйықтық динамикасы институтында физика және сұйықтық динамикасын оқыды, онда 1957 жылы профессор Вальтер Толлминнің жетекшілігімен физика докторы дәрежесін алды. 1957—1961 жылдары ол профессор Карл Вигардттың ғылыми көмекшісі болды. 1961—64 жылдары — Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде ассистент және доцент. Оны сол жерге Уолтер Мунк шақырды, ол онымен сол жылы, 1961 жылы танысты. 1963 жылы Клаус Хассельманн Гамбургке қоныстанды, 1964-66 жылдары Гамбург университетінде дәріс оқыды, ал 1966-75 жылдары профессор болды. 1974 жылы ол Макс Планк метеорология институтын құрды және 1999 жылға дейін директор қызметін атқарды. 1988 жылдан 1999 жылға дейін ол German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры болды<ref>{{Cite web|url=https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte|title=History of DKRZ — DKRZ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111309/https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte}}</ref>. 1999 жылдан бастап ол European Climate Forum негізін қалаушы, қызметкер. Оның шәкірттерінің арасында океанограф Керн Кеньон бар. Еуропалық Академияның мүшесі (1988), Еуропа ғылым және өнер академиясы, Deutsche Meteorologische Gesellschaft , Gesellschaft für Angewandte Mathematik und Mechanik, Америка геофизикалық одағының мүшесі, Еуропалық геоғылыми одағының құрметті мүшесі, Royal Meteorological Society құрметті мүшесі (2014). 1957 жылы үйленді, үш баласы бар. ''Seventy Years of Exploration in Oceanography: A Prolonged Weekend Discussion with Walter Munk'' (''«Океанографияны зерттеудің жетпіс жылы: Уолтер Мункпен ұзаққа созылған демалыс күндеріндегі талқылау»,'' 2010) кітабының авторы. == Марапаттар мен құрметтер == * James B. Macelwane Medal (1964) * Sverdrup Gold Medal Award (1971) * Environment Prize (German Environment Foundation) (1998) * Шығыс Англия университетінің құрметті докторы (2000) * Vilhelm Bjerknes Medal (2002)<ref>{{Cite web|url=https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/|title=EGU - Awards & medals - Vilhelm Bjerknes Medal 2002 - Klaus Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/}}</ref> * Испаниялық University of Alcalá алтын медалі (2005) * IMSC award (2007)<ref>{{Cite web|url=http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml|title=Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml}}</ref> * BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award (2009) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2021) «жер климатын физикалық модельдеу және вариациялардың сандық талдауы және жаһандық жылынудың сенімді болжамы» үшін<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480|title=Нобелевская премия по физике присуждена за моделирование земного климата|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann/ * [https://www.ae-info.org/ae/User/Hasselmann_Klaus Еуропалық академия] * https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/33645 * https://globalclimateforum.org/portfolio-item/hasselmann/ * [http://www.mpimet.mpg.de/en/communication/news/single-news/news/scientific-symposium-to-honour-mpi-ms-founding-director-klaus-hasselmann/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=b285945f0a4d531abc500d2bbf001b7a MPI-M негізін қалаушы директоры Клаус Хассельманнды еске алуға арналған ғылыми симпозиум] (11.11.2011) * [http://kvant.mccme.ru/pdf/2021/2021-11-12.pdf Жер атмосферасы және қазіргі заманғы энергия] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Германия математиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша математиктер]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктері]] [[Санат:Германия фиизктері]] t1inba68ro4vb0qm5savdb0ka8qh15g 3589496 3589495 2026-04-21T23:53:24Z Kasymov 10777 «[[Санат:Физиктері|Физиктері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Физиктер|Физиктер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589496 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Клаус Хассельман |Шынайы есімі = {{lang-de|Klaus Hasselmann}} |Суреті = Ferenc Krausz.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.10.1931 |Туған жері = {{Туғанжері|Гамбург|Гамбургте}}, [[Веймар Республикасы]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Германия}} |Ғылыми аясы = [[климаттың өзгеруі]], [[климаттық модель]], [[жаһандық жылыну]], [[модельдеу]] және [[қоршаған орта факторы]] |Жұмыс орны = [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]]<br> [[Макс Планк метеорология институты]]<br> [[Германия климаттық есептеу орталығы]] | Альма-матер = [[Гёттинген университеті]]<br> [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] |Ғылыми жетекші = [[Вальтер Толлмиен]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{ГФР жұлдызы бар Құрмет орденімен Үлкен крест кавалері}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}} | Сайты = }} '''Клаус''' '''Хассельманн''' (''Klaus Hasselmann''; [[25 қазан]] [[1931 жыл|1931]], [[Гамбург]]) — неміс физик, океанолог, метеоролог, климатолог, статистик. Құрметті профессор, PhD (1957). Макс Планк метеорология институтының негізін қалаушы, құрметті директоры (1974—1999), сондай-ақ 1988—1999 жылдары German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры. Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі. 1991—2001 жылдар аралығындағы [[жаһандық жылыну]] саласындағы ең көп дәйексөз келтірілген екінші ғалым. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[2021 жыл|2021]]). == Өмірбаян == 1934 жылы оның отбасы Англияға қоныс аударып, 1949 жылы Гамбургке оралды. 1950 жылдан 1955 жылға дейін ол Гамбург университетінде физика және математиканы оқып, профессор Карл Вигардттың жетекшілігімен дипломдық диссертациясын аяқтады. Ондағы әріптестерінің арасында Вольфганг Кундт және Эвальд Рихтер болды, ал оның мұғалімдерінің бірі — Паскуаль Джордан болды. 1955 жылдан 1957 жылға дейін ол Геттинген университетінде және Макс Планк атындағы сұйықтық динамикасы институтында физика және сұйықтық динамикасын оқыды, онда 1957 жылы профессор Вальтер Толлминнің жетекшілігімен физика докторы дәрежесін алды. 1957—1961 жылдары ол профессор Карл Вигардттың ғылыми көмекшісі болды. 1961—64 жылдары — Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде ассистент және доцент. Оны сол жерге Уолтер Мунк шақырды, ол онымен сол жылы, 1961 жылы танысты. 1963 жылы Клаус Хассельманн Гамбургке қоныстанды, 1964-66 жылдары Гамбург университетінде дәріс оқыды, ал 1966-75 жылдары профессор болды. 1974 жылы ол Макс Планк метеорология институтын құрды және 1999 жылға дейін директор қызметін атқарды. 1988 жылдан 1999 жылға дейін ол German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры болды<ref>{{Cite web|url=https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte|title=History of DKRZ — DKRZ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111309/https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte}}</ref>. 1999 жылдан бастап ол European Climate Forum негізін қалаушы, қызметкер. Оның шәкірттерінің арасында океанограф Керн Кеньон бар. Еуропалық Академияның мүшесі (1988), Еуропа ғылым және өнер академиясы, Deutsche Meteorologische Gesellschaft , Gesellschaft für Angewandte Mathematik und Mechanik, Америка геофизикалық одағының мүшесі, Еуропалық геоғылыми одағының құрметті мүшесі, Royal Meteorological Society құрметті мүшесі (2014). 1957 жылы үйленді, үш баласы бар. ''Seventy Years of Exploration in Oceanography: A Prolonged Weekend Discussion with Walter Munk'' (''«Океанографияны зерттеудің жетпіс жылы: Уолтер Мункпен ұзаққа созылған демалыс күндеріндегі талқылау»,'' 2010) кітабының авторы. == Марапаттар мен құрметтер == * James B. Macelwane Medal (1964) * Sverdrup Gold Medal Award (1971) * Environment Prize (German Environment Foundation) (1998) * Шығыс Англия университетінің құрметті докторы (2000) * Vilhelm Bjerknes Medal (2002)<ref>{{Cite web|url=https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/|title=EGU - Awards & medals - Vilhelm Bjerknes Medal 2002 - Klaus Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/}}</ref> * Испаниялық University of Alcalá алтын медалі (2005) * IMSC award (2007)<ref>{{Cite web|url=http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml|title=Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml}}</ref> * BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award (2009) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2021) «жер климатын физикалық модельдеу және вариациялардың сандық талдауы және жаһандық жылынудың сенімді болжамы» үшін<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480|title=Нобелевская премия по физике присуждена за моделирование земного климата|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann/ * [https://www.ae-info.org/ae/User/Hasselmann_Klaus Еуропалық академия] * https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/33645 * https://globalclimateforum.org/portfolio-item/hasselmann/ * [http://www.mpimet.mpg.de/en/communication/news/single-news/news/scientific-symposium-to-honour-mpi-ms-founding-director-klaus-hasselmann/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=b285945f0a4d531abc500d2bbf001b7a MPI-M негізін қалаушы директоры Клаус Хассельманнды еске алуға арналған ғылыми симпозиум] (11.11.2011) * [http://kvant.mccme.ru/pdf/2021/2021-11-12.pdf Жер атмосферасы және қазіргі заманғы энергия] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Германия математиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша математиктер]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Германия фиизктері]] es91t4etv9zvmslpm45o3ozw929maqa 3589498 3589496 2026-04-21T23:53:34Z Kasymov 10777 «[[Санат:Германия фиизктері|Германия фиизктері]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Германия физиктері|Германия физиктері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589498 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Клаус Хассельман |Шынайы есімі = {{lang-de|Klaus Hasselmann}} |Суреті = Ferenc Krausz.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.10.1931 |Туған жері = {{Туғанжері|Гамбург|Гамбургте}}, [[Веймар Республикасы]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Германия}} |Ғылыми аясы = [[климаттың өзгеруі]], [[климаттық модель]], [[жаһандық жылыну]], [[модельдеу]] және [[қоршаған орта факторы]] |Жұмыс орны = [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]]<br> [[Макс Планк метеорология институты]]<br> [[Германия климаттық есептеу орталығы]] | Альма-матер = [[Гёттинген университеті]]<br> [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] |Ғылыми жетекші = [[Вальтер Толлмиен]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{ГФР жұлдызы бар Құрмет орденімен Үлкен крест кавалері}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}} | Сайты = }} '''Клаус''' '''Хассельманн''' (''Klaus Hasselmann''; [[25 қазан]] [[1931 жыл|1931]], [[Гамбург]]) — неміс физик, океанолог, метеоролог, климатолог, статистик. Құрметті профессор, PhD (1957). Макс Планк метеорология институтының негізін қалаушы, құрметті директоры (1974—1999), сондай-ақ 1988—1999 жылдары German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры. Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі. 1991—2001 жылдар аралығындағы [[жаһандық жылыну]] саласындағы ең көп дәйексөз келтірілген екінші ғалым. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[2021 жыл|2021]]). == Өмірбаян == 1934 жылы оның отбасы Англияға қоныс аударып, 1949 жылы Гамбургке оралды. 1950 жылдан 1955 жылға дейін ол Гамбург университетінде физика және математиканы оқып, профессор Карл Вигардттың жетекшілігімен дипломдық диссертациясын аяқтады. Ондағы әріптестерінің арасында Вольфганг Кундт және Эвальд Рихтер болды, ал оның мұғалімдерінің бірі — Паскуаль Джордан болды. 1955 жылдан 1957 жылға дейін ол Геттинген университетінде және Макс Планк атындағы сұйықтық динамикасы институтында физика және сұйықтық динамикасын оқыды, онда 1957 жылы профессор Вальтер Толлминнің жетекшілігімен физика докторы дәрежесін алды. 1957—1961 жылдары ол профессор Карл Вигардттың ғылыми көмекшісі болды. 1961—64 жылдары — Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде ассистент және доцент. Оны сол жерге Уолтер Мунк шақырды, ол онымен сол жылы, 1961 жылы танысты. 1963 жылы Клаус Хассельманн Гамбургке қоныстанды, 1964-66 жылдары Гамбург университетінде дәріс оқыды, ал 1966-75 жылдары профессор болды. 1974 жылы ол Макс Планк метеорология институтын құрды және 1999 жылға дейін директор қызметін атқарды. 1988 жылдан 1999 жылға дейін ол German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры болды<ref>{{Cite web|url=https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte|title=History of DKRZ — DKRZ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111309/https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte}}</ref>. 1999 жылдан бастап ол European Climate Forum негізін қалаушы, қызметкер. Оның шәкірттерінің арасында океанограф Керн Кеньон бар. Еуропалық Академияның мүшесі (1988), Еуропа ғылым және өнер академиясы, Deutsche Meteorologische Gesellschaft , Gesellschaft für Angewandte Mathematik und Mechanik, Америка геофизикалық одағының мүшесі, Еуропалық геоғылыми одағының құрметті мүшесі, Royal Meteorological Society құрметті мүшесі (2014). 1957 жылы үйленді, үш баласы бар. ''Seventy Years of Exploration in Oceanography: A Prolonged Weekend Discussion with Walter Munk'' (''«Океанографияны зерттеудің жетпіс жылы: Уолтер Мункпен ұзаққа созылған демалыс күндеріндегі талқылау»,'' 2010) кітабының авторы. == Марапаттар мен құрметтер == * James B. Macelwane Medal (1964) * Sverdrup Gold Medal Award (1971) * Environment Prize (German Environment Foundation) (1998) * Шығыс Англия университетінің құрметті докторы (2000) * Vilhelm Bjerknes Medal (2002)<ref>{{Cite web|url=https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/|title=EGU - Awards & medals - Vilhelm Bjerknes Medal 2002 - Klaus Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/}}</ref> * Испаниялық University of Alcalá алтын медалі (2005) * IMSC award (2007)<ref>{{Cite web|url=http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml|title=Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml}}</ref> * BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award (2009) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2021) «жер климатын физикалық модельдеу және вариациялардың сандық талдауы және жаһандық жылынудың сенімді болжамы» үшін<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480|title=Нобелевская премия по физике присуждена за моделирование земного климата|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann/ * [https://www.ae-info.org/ae/User/Hasselmann_Klaus Еуропалық академия] * https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/33645 * https://globalclimateforum.org/portfolio-item/hasselmann/ * [http://www.mpimet.mpg.de/en/communication/news/single-news/news/scientific-symposium-to-honour-mpi-ms-founding-director-klaus-hasselmann/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=b285945f0a4d531abc500d2bbf001b7a MPI-M негізін қалаушы директоры Клаус Хассельманнды еске алуға арналған ғылыми симпозиум] (11.11.2011) * [http://kvant.mccme.ru/pdf/2021/2021-11-12.pdf Жер атмосферасы және қазіргі заманғы энергия] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Германия математиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша математиктер]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Германия физиктері]] lav6dl721e81l5nl1t9ywhy12x2tm1m 3589499 3589498 2026-04-21T23:53:48Z Kasymov 10777 3589499 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Клаус Хассельман |Шынайы есімі = {{lang-de|Klaus Hasselmann}} |Суреті = Ferenc Krausz.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.10.1931 |Туған жері = {{Туғанжері|Гамбург|Гамбургте}}, [[Веймар Республикасы]] |Азаматтығы = {{Байрақ|Германия}} |Ғылыми аясы = [[климаттың өзгеруі]], [[климаттық модель]], [[жаһандық жылыну]], [[модельдеу]] және [[қоршаған орта факторы]] |Жұмыс орны = [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]]<br> [[Макс Планк метеорология институты]]<br> [[Германия климаттық есептеу орталығы]] | Альма-матер = [[Гёттинген университеті]]<br> [[Гамбург университеті]]<br> [[Макс Планк қоғамы]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] |Ғылыми жетекші = [[Вальтер Толлмиен]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{ГФР жұлдызы бар Құрмет орденімен Үлкен крест кавалері}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Нобельдік медаль|2021}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2021 жыл ғылымда|2021]]) {{!}}} | Сайты = }} '''Клаус''' '''Хассельманн''' (''Klaus Hasselmann''; [[25 қазан]] [[1931 жыл|1931]], [[Гамбург]]) — неміс физик, океанолог, метеоролог, климатолог, статистик. Құрметті профессор, PhD (1957). Макс Планк метеорология институтының негізін қалаушы, құрметті директоры (1974—1999), сондай-ақ 1988—1999 жылдары German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры. Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі. 1991—2001 жылдар аралығындағы [[жаһандық жылыну]] саласындағы ең көп дәйексөз келтірілген екінші ғалым. [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[2021 жыл|2021]]). == Өмірбаян == 1934 жылы оның отбасы Англияға қоныс аударып, 1949 жылы Гамбургке оралды. 1950 жылдан 1955 жылға дейін ол Гамбург университетінде физика және математиканы оқып, профессор Карл Вигардттың жетекшілігімен дипломдық диссертациясын аяқтады. Ондағы әріптестерінің арасында Вольфганг Кундт және Эвальд Рихтер болды, ал оның мұғалімдерінің бірі — Паскуаль Джордан болды. 1955 жылдан 1957 жылға дейін ол Геттинген университетінде және Макс Планк атындағы сұйықтық динамикасы институтында физика және сұйықтық динамикасын оқыды, онда 1957 жылы профессор Вальтер Толлминнің жетекшілігімен физика докторы дәрежесін алды. 1957—1961 жылдары ол профессор Карл Вигардттың ғылыми көмекшісі болды. 1961—64 жылдары — Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде ассистент және доцент. Оны сол жерге Уолтер Мунк шақырды, ол онымен сол жылы, 1961 жылы танысты. 1963 жылы Клаус Хассельманн Гамбургке қоныстанды, 1964-66 жылдары Гамбург университетінде дәріс оқыды, ал 1966-75 жылдары профессор болды. 1974 жылы ол Макс Планк метеорология институтын құрды және 1999 жылға дейін директор қызметін атқарды. 1988 жылдан 1999 жылға дейін ол German Climate Computing Centre алғашқы ғылыми директоры болды<ref>{{Cite web|url=https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte|title=History of DKRZ — DKRZ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111309/https://www.dkrz.de/about-en/aufgaben/dkrz-geschichte}}</ref>. 1999 жылдан бастап ол European Climate Forum негізін қалаушы, қызметкер. Оның шәкірттерінің арасында океанограф Керн Кеньон бар. Еуропалық Академияның мүшесі (1988), Еуропа ғылым және өнер академиясы, Deutsche Meteorologische Gesellschaft , Gesellschaft für Angewandte Mathematik und Mechanik, Америка геофизикалық одағының мүшесі, Еуропалық геоғылыми одағының құрметті мүшесі, Royal Meteorological Society құрметті мүшесі (2014). 1957 жылы үйленді, үш баласы бар. ''Seventy Years of Exploration in Oceanography: A Prolonged Weekend Discussion with Walter Munk'' (''«Океанографияны зерттеудің жетпіс жылы: Уолтер Мункпен ұзаққа созылған демалыс күндеріндегі талқылау»,'' 2010) кітабының авторы. == Марапаттар мен құрметтер == * James B. Macelwane Medal (1964) * Sverdrup Gold Medal Award (1971) * Environment Prize (German Environment Foundation) (1998) * Шығыс Англия университетінің құрметті докторы (2000) * Vilhelm Bjerknes Medal (2002)<ref>{{Cite web|url=https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/|title=EGU - Awards & medals - Vilhelm Bjerknes Medal 2002 - Klaus Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/}}</ref> * Испаниялық University of Alcalá алтын медалі (2005) * IMSC award (2007)<ref>{{Cite web|url=http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml|title=Hasselmann<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2019-10-24|archivedate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024111308/http://imsc.pacificclimate.org/awards_hasselmann.shtml}}</ref> * BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award (2009) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2021) «жер климатын физикалық модельдеу және вариациялардың сандық талдауы және жаһандық жылынудың сенімді болжамы» үшін<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480|title=Нобелевская премия по физике присуждена за моделирование земного климата|accessdate=2021-10-05|archivedate=2021-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005172849/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0/a-59407480}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann/ * [https://www.ae-info.org/ae/User/Hasselmann_Klaus Еуропалық академия] * https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/33645 * https://globalclimateforum.org/portfolio-item/hasselmann/ * [http://www.mpimet.mpg.de/en/communication/news/single-news/news/scientific-symposium-to-honour-mpi-ms-founding-director-klaus-hasselmann/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=b285945f0a4d531abc500d2bbf001b7a MPI-M негізін қалаушы директоры Клаус Хассельманнды еске алуға арналған ғылыми симпозиум] (11.11.2011) * [http://kvant.mccme.ru/pdf/2021/2021-11-12.pdf Жер атмосферасы және қазіргі заманғы энергия] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Германия математиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша математиктер]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Германия физиктері]] 8iaen4q9mbny4yryxtch9dkqji9wpgz 3 779721 3589209 2026-04-21T13:52:16Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589209 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Vaurith}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:52, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) 9lm0qmc24iezwniutr4b049urktourw 0 779722 3589217 2026-04-21T14:16:56Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 12.02.1962 |Туған жері = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Қарасай ауданы|Қарасай ауданында}} |Қайтыс болған күні = |... 3589217 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 12.02.1962 |Туған жері = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Қарасай ауданы|Қарасай ауданында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Психология |Жұмыс орны = [[Қайнар (университет)|Қайнар]] университеті |Ғылыми дәрежесі = Психология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]); Волгоград мемлекеттік педагогикалық институты. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * КСРО оқу-ағарту ісінің үздігі (1988); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2010, 2022). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева''' — психология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор (2009). ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2007). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы 12 ақпанда [[Алматы облысы]], [[Қарасай ауданы]], [[Тастыбұлақ (Алматы облысы)|Тастыбұлақ]] ауылында туған.<br> ҚазПИ-ды ([[1988 жыл|1988]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]), Волгоград мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1991 жыл|1991]]) бітірген.<br> Тастыбұлақ ауылындағы орта мектепте ұстаз әрі психолог ([[1980 жыл|1980]]-[[2000 жыл|2000]]), "[[Қайнар (университет)|Қайнар]]" университетінде оқытушы (2000-[[2004 жыл|04]]) қызметтерін атқарды. 2004 жылдан осы университетте декан. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Эмоциональное состояние учителя: особенности проявления и способы регуляции" деген тақырыпта докторлық диссеғртация қорғаған.<br> 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. == Марапаттары == * КСРО оқу-ағарту ісінің үздігі (1988);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2010, 2022).<ref>[https://pps.kaznu.kz/kz/Main/Personal/106/1397/7679/%D0%9C%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%97%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://openu.kz/ru/author/madalieva-zabira-bekeshovna Мадалиева Забира Бекешовна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Психология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] djm6k8g9tit42exw8nsxzjx7jrjezs2 3589222 3589217 2026-04-21T14:21:05Z Салиха 17167 3589222 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 12.02.1962 |Туған жері = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Қарасай ауданы|Қарасай ауданында}}, [[Тастыбұлақ (Алматы облысы)|Тастыбұлақ]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Психология |Жұмыс орны = [[Қайнар (университет)|Қайнар]] университеті |Ғылыми дәрежесі = Психология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор, академик |Альма-матер = ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]); [[Волгоград]] мемлекеттік педагогикалық институты. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * КСРО оқу-ағарту ісінің үздігі (1988); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2010, 2022). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева''' — психология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор (2009), ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі ([[2007 жыл|2007]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы 12 ақпанда [[Алматы облысы]], [[Қарасай ауданы]], [[Тастыбұлақ (Алматы облысы)|Тастыбұлақ]] ауылында туған.<br> ҚазПИ-ды ([[1988 жыл|1988]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]), [[Волгоград]] мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1991 жыл|1991]]) бітірген.<br> Тастыбұлақ ауылындағы орта мектепте ұстаз әрі психолог ([[1980 жыл|1980]]-[[2000 жыл|2000]]), "[[Қайнар (университет)|Қайнар]]" университетінде оқытушы (2000-[[2004 жыл|04]]) қызметтерін атқарды. 2004 жылдан осы университетте декан. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Эмоциональное состояние учителя: особенности проявления и способы регуляции" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. == Марапаттары == * КСРО оқу-ағарту ісінің үздігі (1988);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2010, 2022).<ref>[https://pps.kaznu.kz/kz/Main/Personal/106/1397/7679/%D0%9C%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%97%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://openu.kz/ru/author/madalieva-zabira-bekeshovna Мадалиева Забира Бекешовна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Психология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Академиктер]] 6kgbbew39ifo7olo7m8dglj8ieb11qs 3589224 3589222 2026-04-21T14:21:32Z Салиха 17167 «[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері|Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589224 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 12.02.1962 |Туған жері = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Қарасай ауданы|Қарасай ауданында}}, [[Тастыбұлақ (Алматы облысы)|Тастыбұлақ]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Психология |Жұмыс орны = [[Қайнар (университет)|Қайнар]] университеті |Ғылыми дәрежесі = Психология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор, академик |Альма-матер = ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]); [[Волгоград]] мемлекеттік педагогикалық институты. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * КСРО оқу-ағарту ісінің үздігі (1988); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2010, 2022). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева''' — психология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор (2009), ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі ([[2007 жыл|2007]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы 12 ақпанда [[Алматы облысы]], [[Қарасай ауданы]], [[Тастыбұлақ (Алматы облысы)|Тастыбұлақ]] ауылында туған.<br> ҚазПИ-ды ([[1988 жыл|1988]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]), [[Волгоград]] мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1991 жыл|1991]]) бітірген.<br> Тастыбұлақ ауылындағы орта мектепте ұстаз әрі психолог ([[1980 жыл|1980]]-[[2000 жыл|2000]]), "[[Қайнар (университет)|Қайнар]]" университетінде оқытушы (2000-[[2004 жыл|04]]) қызметтерін атқарды. 2004 жылдан осы университетте декан. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Эмоциональное состояние учителя: особенности проявления и способы регуляции" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. == Марапаттары == * КСРО оқу-ағарту ісінің үздігі (1988);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2010, 2022).<ref>[https://pps.kaznu.kz/kz/Main/Personal/106/1397/7679/%D0%9C%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%97%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B0%20%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://openu.kz/ru/author/madalieva-zabira-bekeshovna Мадалиева Забира Бекешовна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Психология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Академиктер]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] 7u42vyn9pr1d80xj8fhozyo7yhllde1 0 779723 3589218 2026-04-21T14:18:07Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/150633675|Аспе, Ален]]» бетінен аударылып түзілді 3589218 wikitext text/x-wiki '''Ален Аспе''' ({{Lang-fr|Alain Aspect}}: [[15 маусым]] [[1947 жыл|1947]], [[Ажен]], [[Франция]]) — француз физигі, кванттық оптика, жасырын айнымалылар теориясы және [[кванттық байланым]] саласындағы маман. Шатастырылған фотондармен тәжірибелері және Белл теңсіздіктерінің бұзылуын ашқаны үшін [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. 1980 жылдардың басында ол Белл теңсіздіктері бойынша докторлық диссертациясының үстінде жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде оның Эйнштейн — Подольский — Розен парадоксына қатысты тәжірибесі танымал болды. Кейіннен ол лазерлік салқындатуды зерттеуге көшті. Қазіргі уақытта ол [[Бозе–Эйнштейн конденсаттануы|Бозе — Эйнштейн конденсаттарымен]] жұмыс істеуде. Париждегі Политехникалық мектептің профессоры. * Франция Ғылым академиясының академигі (2001)<ref>{{Cite web|url=http://www.academie-sciences.fr/academie/membre/Aspect_Alain.htm|title=Alain Aspect — Les Membres de l’Académie des sciences|accessdate=2014-01-17|archivedate=2011-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809194058/http://www.academie-sciences.fr/academie/membre/Aspect_Alain.htm}}</ref> * Француз технология академиясының мүшесі * [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2008) * Австрия Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (2009)<ref>{{Cite web|url=https://www.oeaw.ac.at/en/m/aspect-alain/|title=Oeaw Members Detail|accessdate=2018-01-21|archivedate=2018-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122072358/https://www.oeaw.ac.at/en/m/aspect-alain/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/presse/communique/1590.htm|title=Alain Aspect et Thomas Ebbesen, récompensés par la Société européenne de physique — Communiqués et dossiers de presse — CNRS|accessdate=2014-01-17|archivedate=2013-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130924191311/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/1590.htm}}</ref> Америкалық физикалық қоғамның мүшесі (2005). Еуропалық академияның мүшесі (2009). Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі (2015). Шотландиядағы Хериот-Уотт университетінің құрметті докторы (2008). == Марапаттар == * Common Wealth Award of Distinguished Service[англ.] (1985) * Хольвек сыйлығы (1991) * Gay-Lussac-Humboldt-Preis[нем.] (1999) * Макс Борн атындағы сыйлық (1999)<ref>{{Cite web|url=http://www.osa.org/awards_and_grants/awards/award_description/maxborn/|title=The Optical Society — Max Born Award — Awards — OSA.org|accessdate=2014-01-17|archivedate=2014-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109163424/http://www.osa.org/awards_and_grants/awards/award_description/maxborn/}}</ref> * Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының алтын медалі(2005)<ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/en/394.htm|title=Alain Aspect, physicist, CNRS 2005 Gold Medal — CNRS Web site — CNRS|accessdate=2014-01-17|archivedate=2013-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031073729/http://www2.cnrs.fr/en/394.htm}}</ref> * Кванттық электроника және оптика саласындағы сыйлық (2009)<ref>{{Cite web|url=http://qeod.epsdivisions.org/QEOD%20Prizes/eps-quantum-electronics-prize|title=EPS Quantum Electronics Prizes — QEOD|accessdate=2014-01-17|archivedate=2016-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160505062134/http://qeod.epsdivisions.org/QEOD%20Prizes/eps-quantum-electronics-prize}}</ref> * Вольф сыйлығы (2010) * Шредингер дәрісі (Лондонның Императорлық колледжі) (2010) * Herbert-Walther-Preis[англ.] (2012) * Альберт Эйнштейн медалі (2012) * Фредерик Айвс медалі (2013) * Нильс Бор медалі (2013)<ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/presse/communique/3261.htm|title=Emissions de composés atmosphériques : de nouveaux scénarios pour le GIEC — Communiqués et dossiers de presse — CNRS|access-date=2014-01-17|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010071701/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/3261.htm|url-status=live}}</ref> * Бальцан сыйлығы (2013) * {{Аударылмаған 3|Томассони марапаттары|Томассони марапаттары|en|Tomassoni awards}} (2013) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2022) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Кванттық физика]] [[Санат:Кванттық оптика]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:1947 жылы туғандар]] ov2qwuuxchv78k3eqr5fc44t8ty8n6j 3589219 3589218 2026-04-21T14:18:51Z Nurkhan 13652 3589219 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ален Аспе |Шынайы есімі = {{lang-fr|Alain Aspect}} |Суреті = Alain Aspect (26341660894) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.6.1947 |Туған жері = {{Туғанжері|Ажен|Аженде}}, [[Франция]] |Ғылыми аясы = [[кванттық физика]] |Жұмыс орны = [[Качан жоғары қалыпты мектебі]]<br> [[Колледж де Франс]]<br> [[Ұлттық ғылыми зерттеу орталығы]]<br> [[École Supérieure d'Optique, Париж-Саклай университеті]]<br> [[Delegation Ile-de-France Gif-sur-Yvette]] (DR4)]] | Альма-матер = {{аударылмаған 5|Кашан жоғары қалыпты мектебі|Качан жоғары қалыпты мектебі|fr|École normale supérieure de Cachan]] (1965) |Ғылыми дәрежесі = доктор (1983) |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Құрмет легионының командоры}}{{!!}}{{Құрмет легионы орденінің офицері}}{{!!}}{{Құрмет легионы орденінің кавалері}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Құрмет орденінің офицері (Франция)}}{{!!}}{{Академиялық пальмалар ордені командоры}} {{!}}}[[Вольф сыйлығының иегерлері (физика)|Вольф сыйлығы]] (2010) <br> [[Бальцан сыйлығы]] (2013){{Нобельдік медаль|2022}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2022 жыл ғылымда|2022]]) }} '''Ален Аспе''' ({{Lang-fr|Alain Aspect}}: [[15 маусым]] [[1947 жыл|1947]], [[Ажен]], [[Франция]]) — француз физигі, кванттық оптика, жасырын айнымалылар теориясы және [[кванттық байланым]] саласындағы маман. Шатастырылған фотондармен тәжірибелері және Белл теңсіздіктерінің бұзылуын ашқаны үшін [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. 1980 жылдардың басында ол Белл теңсіздіктері бойынша докторлық диссертациясының үстінде жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде оның Эйнштейн — Подольский — Розен парадоксына қатысты тәжірибесі танымал болды. Кейіннен ол лазерлік салқындатуды зерттеуге көшті. Қазіргі уақытта ол [[Бозе–Эйнштейн конденсаттануы|Бозе — Эйнштейн конденсаттарымен]] жұмыс істеуде. Париждегі Политехникалық мектептің профессоры. * Франция Ғылым академиясының академигі (2001)<ref>{{Cite web|url=http://www.academie-sciences.fr/academie/membre/Aspect_Alain.htm|title=Alain Aspect — Les Membres de l’Académie des sciences|accessdate=2014-01-17|archivedate=2011-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809194058/http://www.academie-sciences.fr/academie/membre/Aspect_Alain.htm}}</ref> * Француз технология академиясының мүшесі * [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2008) * Австрия Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (2009)<ref>{{Cite web|url=https://www.oeaw.ac.at/en/m/aspect-alain/|title=Oeaw Members Detail|accessdate=2018-01-21|archivedate=2018-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122072358/https://www.oeaw.ac.at/en/m/aspect-alain/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/presse/communique/1590.htm|title=Alain Aspect et Thomas Ebbesen, récompensés par la Société européenne de physique — Communiqués et dossiers de presse — CNRS|accessdate=2014-01-17|archivedate=2013-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130924191311/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/1590.htm}}</ref> Америкалық физикалық қоғамның мүшесі (2005). Еуропалық академияның мүшесі (2009). Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі (2015). Шотландиядағы Хериот-Уотт университетінің құрметті докторы (2008). == Марапаттар == * Common Wealth Award of Distinguished Service[англ.] (1985) * Хольвек сыйлығы (1991) * Gay-Lussac-Humboldt-Preis[нем.] (1999) * Макс Борн атындағы сыйлық (1999)<ref>{{Cite web|url=http://www.osa.org/awards_and_grants/awards/award_description/maxborn/|title=The Optical Society — Max Born Award — Awards — OSA.org|accessdate=2014-01-17|archivedate=2014-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109163424/http://www.osa.org/awards_and_grants/awards/award_description/maxborn/}}</ref> * Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының алтын медалі(2005)<ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/en/394.htm|title=Alain Aspect, physicist, CNRS 2005 Gold Medal — CNRS Web site — CNRS|accessdate=2014-01-17|archivedate=2013-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031073729/http://www2.cnrs.fr/en/394.htm}}</ref> * Кванттық электроника және оптика саласындағы сыйлық (2009)<ref>{{Cite web|url=http://qeod.epsdivisions.org/QEOD%20Prizes/eps-quantum-electronics-prize|title=EPS Quantum Electronics Prizes — QEOD|accessdate=2014-01-17|archivedate=2016-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160505062134/http://qeod.epsdivisions.org/QEOD%20Prizes/eps-quantum-electronics-prize}}</ref> * Вольф сыйлығы (2010) * Шредингер дәрісі (Лондонның Императорлық колледжі) (2010) * Herbert-Walther-Preis[англ.] (2012) * Альберт Эйнштейн медалі (2012) * Фредерик Айвс медалі (2013) * Нильс Бор медалі (2013)<ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/presse/communique/3261.htm|title=Emissions de composés atmosphériques : de nouveaux scénarios pour le GIEC — Communiqués et dossiers de presse — CNRS|access-date=2014-01-17|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010071701/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/3261.htm|url-status=live}}</ref> * Бальцан сыйлығы (2013) * {{Аударылмаған 3|Томассони марапаттары|Томассони марапаттары|en|Tomassoni awards}} (2013) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2022) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Кванттық физика]] [[Санат:Кванттық оптика]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:1947 жылы туғандар]] s9wa7zp4ra8c6je70uqjoclghqydgwe 3589221 3589219 2026-04-21T14:20:32Z Nurkhan 13652 3589221 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ален Аспе |Шынайы есімі = {{lang-fr|Alain Aspect}} |Суреті = Alain Aspect (26341660894) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.6.1947 |Туған жері = {{Туғанжері|Ажен|Аженде}}, [[Франция]] |Ғылыми аясы = [[кванттық физика]] |Жұмыс орны = [[Качан жоғары қалыпты мектебі]]<br> [[Колледж де Франс]]<br> [[Ұлттық ғылыми зерттеу орталығы]]<br> [[École Supérieure d'Optique, Париж-Саклай университеті]]<br> [[Delegation Ile-de-France Gif-sur-Yvette (DR4)]] | Альма-матер = {{аударылмаған 5|Кашан жоғары қалыпты мектебі|Качан жоғары қалыпты мектебі|fr|École normale supérieure de Cachan}} (1965) |Ғылыми дәрежесі = доктор (1983) |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Құрмет легионының командоры}}{{!!}}{{Құрмет легионы орденінің офицері}}{{!!}}{{Құрмет легионы орденінің кавалері}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Құрмет орденінің офицері (Франция)}}{{!!}}{{Академиялық пальмалар ордені командоры}} {{!}}}[[Вольф сыйлығының иегерлері (физика)|Вольф сыйлығы]] (2010) <br> [[Бальцан сыйлығы]] (2013){{Нобельдік медаль|2022}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2022 жыл ғылымда|2022]]) }} '''Ален Аспе''' ({{Lang-fr|Alain Aspect}}: [[15 маусым]] [[1947 жыл|1947]], [[Ажен]], [[Франция]]) — француз физигі, кванттық оптика, жасырын айнымалылар теориясы және [[кванттық байланым]] саласындағы маман. Шатастырылған фотондармен тәжірибелері және Белл теңсіздіктерінің бұзылуын ашқаны үшін [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. 1980 жылдардың басында ол Белл теңсіздіктері бойынша докторлық диссертациясының үстінде жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде оның Эйнштейн — Подольский — Розен парадоксына қатысты тәжірибесі танымал болды. Кейіннен ол лазерлік салқындатуды зерттеуге көшті. Қазіргі уақытта ол [[Бозе–Эйнштейн конденсаттануы|Бозе — Эйнштейн конденсаттарымен]] жұмыс істеуде. Париждегі Политехникалық мектептің профессоры. * Франция Ғылым академиясының академигі (2001)<ref>{{Cite web|url=http://www.academie-sciences.fr/academie/membre/Aspect_Alain.htm|title=Alain Aspect — Les Membres de l’Académie des sciences|accessdate=2014-01-17|archivedate=2011-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809194058/http://www.academie-sciences.fr/academie/membre/Aspect_Alain.htm}}</ref> * Француз технология академиясының мүшесі * [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2008) * Австрия Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (2009)<ref>{{Cite web|url=https://www.oeaw.ac.at/en/m/aspect-alain/|title=Oeaw Members Detail|accessdate=2018-01-21|archivedate=2018-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122072358/https://www.oeaw.ac.at/en/m/aspect-alain/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/presse/communique/1590.htm|title=Alain Aspect et Thomas Ebbesen, récompensés par la Société européenne de physique — Communiqués et dossiers de presse — CNRS|accessdate=2014-01-17|archivedate=2013-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130924191311/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/1590.htm}}</ref> Америкалық физикалық қоғамның мүшесі (2005). Еуропалық академияның мүшесі (2009). Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі (2015). Шотландиядағы Хериот-Уотт университетінің құрметті докторы (2008). == Марапаттар == * Common Wealth Award of Distinguished Service[англ.] (1985) * Хольвек сыйлығы (1991) * Gay-Lussac-Humboldt-Preis[нем.] (1999) * Макс Борн атындағы сыйлық (1999)<ref>{{Cite web|url=http://www.osa.org/awards_and_grants/awards/award_description/maxborn/|title=The Optical Society — Max Born Award — Awards — OSA.org|accessdate=2014-01-17|archivedate=2014-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109163424/http://www.osa.org/awards_and_grants/awards/award_description/maxborn/}}</ref> * Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының алтын медалі(2005)<ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/en/394.htm|title=Alain Aspect, physicist, CNRS 2005 Gold Medal — CNRS Web site — CNRS|accessdate=2014-01-17|archivedate=2013-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031073729/http://www2.cnrs.fr/en/394.htm}}</ref> * Кванттық электроника және оптика саласындағы сыйлық (2009)<ref>{{Cite web|url=http://qeod.epsdivisions.org/QEOD%20Prizes/eps-quantum-electronics-prize|title=EPS Quantum Electronics Prizes — QEOD|accessdate=2014-01-17|archivedate=2016-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160505062134/http://qeod.epsdivisions.org/QEOD%20Prizes/eps-quantum-electronics-prize}}</ref> * Вольф сыйлығы (2010) * Шредингер дәрісі (Лондонның Императорлық колледжі) (2010) * Herbert-Walther-Preis[англ.] (2012) * Альберт Эйнштейн медалі (2012) * Фредерик Айвс медалі (2013) * Нильс Бор медалі (2013)<ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/presse/communique/3261.htm|title=Emissions de composés atmosphériques : de nouveaux scénarios pour le GIEC — Communiqués et dossiers de presse — CNRS|access-date=2014-01-17|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010071701/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/3261.htm|url-status=live}}</ref> * Бальцан сыйлығы (2013) * {{Аударылмаған 3|Томассони марапаттары|Томассони марапаттары|en|Tomassoni awards}} (2013) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2022) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Кванттық физика]] [[Санат:Кванттық оптика]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:1947 жылы туғандар]] c7t9pjbt6r9h708z613f307f06u6p3w 3589223 3589221 2026-04-21T14:21:14Z Nurkhan 13652 3589223 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ален Аспе |Шынайы есімі = {{lang-fr|Alain Aspect}} |Суреті = Alain Aspect (26341660894) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.6.1947 |Туған жері = {{Туғанжері|Ажен|Аженде}}, [[Франция]] |Ғылыми аясы = [[кванттық физика]] |Жұмыс орны = [[Качан жоғары қалыпты мектебі]]<br> [[Колледж де Франс]]<br> [[Ұлттық ғылыми зерттеу орталығы]]<br> [[École Supérieure d'Optique, Париж-Саклай университеті]]<br> [[Delegation Ile-de-France Gif-sur-Yvette (DR4)]] | Альма-матер = {{аударылмаған 5|Кашан жоғары қалыпты мектебі|Качан жоғары қалыпты мектебі|fr|École normale supérieure de Cachan}} (1965) |Ғылыми дәрежесі = доктор (1983) |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Құрмет легионының командоры}}{{!!}}{{Құрмет легионы орденінің офицері}}{{!!}}{{Құрмет легионы орденінің кавалері}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Құрмет орденінің офицері (Франция)}}{{!!}}{{Академиялық пальмалар ордені командоры}} {{!}}}[[Вольф сыйлығының иегерлері (физика)|Вольф сыйлығы]] (2010) <br> [[Бальцан сыйлығы]] (2013)<br> {{Нобельдік медаль|2022}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2022 жыл ғылымда|2022]]) }} '''Ален Аспе''' ({{Lang-fr|Alain Aspect}}: [[15 маусым]] [[1947 жыл|1947]], [[Ажен]], [[Франция]]) — француз физигі, кванттық оптика, жасырын айнымалылар теориясы және [[кванттық байланым]] саласындағы маман. Шатастырылған фотондармен тәжірибелері және Белл теңсіздіктерінің бұзылуын ашқаны үшін [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. 1980 жылдардың басында ол Белл теңсіздіктері бойынша докторлық диссертациясының үстінде жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде оның Эйнштейн — Подольский — Розен парадоксына қатысты тәжірибесі танымал болды. Кейіннен ол лазерлік салқындатуды зерттеуге көшті. Қазіргі уақытта ол [[Бозе–Эйнштейн конденсаттануы|Бозе — Эйнштейн конденсаттарымен]] жұмыс істеуде. Париждегі Политехникалық мектептің профессоры. * Франция Ғылым академиясының академигі (2001)<ref>{{Cite web|url=http://www.academie-sciences.fr/academie/membre/Aspect_Alain.htm|title=Alain Aspect — Les Membres de l’Académie des sciences|accessdate=2014-01-17|archivedate=2011-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809194058/http://www.academie-sciences.fr/academie/membre/Aspect_Alain.htm}}</ref> * Француз технология академиясының мүшесі * [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2008) * Австрия Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (2009)<ref>{{Cite web|url=https://www.oeaw.ac.at/en/m/aspect-alain/|title=Oeaw Members Detail|accessdate=2018-01-21|archivedate=2018-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122072358/https://www.oeaw.ac.at/en/m/aspect-alain/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/presse/communique/1590.htm|title=Alain Aspect et Thomas Ebbesen, récompensés par la Société européenne de physique — Communiqués et dossiers de presse — CNRS|accessdate=2014-01-17|archivedate=2013-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130924191311/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/1590.htm}}</ref> Америкалық физикалық қоғамның мүшесі (2005). Еуропалық академияның мүшесі (2009). Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі (2015). Шотландиядағы Хериот-Уотт университетінің құрметті докторы (2008). == Марапаттар == * Common Wealth Award of Distinguished Service[англ.] (1985) * Хольвек сыйлығы (1991) * Gay-Lussac-Humboldt-Preis[нем.] (1999) * Макс Борн атындағы сыйлық (1999)<ref>{{Cite web|url=http://www.osa.org/awards_and_grants/awards/award_description/maxborn/|title=The Optical Society — Max Born Award — Awards — OSA.org|accessdate=2014-01-17|archivedate=2014-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109163424/http://www.osa.org/awards_and_grants/awards/award_description/maxborn/}}</ref> * Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының алтын медалі(2005)<ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/en/394.htm|title=Alain Aspect, physicist, CNRS 2005 Gold Medal — CNRS Web site — CNRS|accessdate=2014-01-17|archivedate=2013-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031073729/http://www2.cnrs.fr/en/394.htm}}</ref> * Кванттық электроника және оптика саласындағы сыйлық (2009)<ref>{{Cite web|url=http://qeod.epsdivisions.org/QEOD%20Prizes/eps-quantum-electronics-prize|title=EPS Quantum Electronics Prizes — QEOD|accessdate=2014-01-17|archivedate=2016-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160505062134/http://qeod.epsdivisions.org/QEOD%20Prizes/eps-quantum-electronics-prize}}</ref> * Вольф сыйлығы (2010) * Шредингер дәрісі (Лондонның Императорлық колледжі) (2010) * Herbert-Walther-Preis[англ.] (2012) * Альберт Эйнштейн медалі (2012) * Фредерик Айвс медалі (2013) * Нильс Бор медалі (2013)<ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/presse/communique/3261.htm|title=Emissions de composés atmosphériques : de nouveaux scénarios pour le GIEC — Communiqués et dossiers de presse — CNRS|access-date=2014-01-17|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010071701/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/3261.htm|url-status=live}}</ref> * Бальцан сыйлығы (2013) * {{Аударылмаған 3|Томассони марапаттары|Томассони марапаттары|en|Tomassoni awards}} (2013) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2022) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Кванттық физика]] [[Санат:Кванттық оптика]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:1947 жылы туғандар]] g4suk0oqnit2nxscec1esl727ezibvd 3589502 3589223 2026-04-21T23:54:21Z Kasymov 10777 «[[Санат:1947 жылы туғандар|1947 жылы туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589502 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ален Аспе |Шынайы есімі = {{lang-fr|Alain Aspect}} |Суреті = Alain Aspect (26341660894) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.6.1947 |Туған жері = {{Туғанжері|Ажен|Аженде}}, [[Франция]] |Ғылыми аясы = [[кванттық физика]] |Жұмыс орны = [[Качан жоғары қалыпты мектебі]]<br> [[Колледж де Франс]]<br> [[Ұлттық ғылыми зерттеу орталығы]]<br> [[École Supérieure d'Optique, Париж-Саклай университеті]]<br> [[Delegation Ile-de-France Gif-sur-Yvette (DR4)]] | Альма-матер = {{аударылмаған 5|Кашан жоғары қалыпты мектебі|Качан жоғары қалыпты мектебі|fr|École normale supérieure de Cachan}} (1965) |Ғылыми дәрежесі = доктор (1983) |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Құрмет легионының командоры}}{{!!}}{{Құрмет легионы орденінің офицері}}{{!!}}{{Құрмет легионы орденінің кавалері}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Құрмет орденінің офицері (Франция)}}{{!!}}{{Академиялық пальмалар ордені командоры}} {{!}}}[[Вольф сыйлығының иегерлері (физика)|Вольф сыйлығы]] (2010) <br> [[Бальцан сыйлығы]] (2013)<br> {{Нобельдік медаль|2022}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2022 жыл ғылымда|2022]]) }} '''Ален Аспе''' ({{Lang-fr|Alain Aspect}}: [[15 маусым]] [[1947 жыл|1947]], [[Ажен]], [[Франция]]) — француз физигі, кванттық оптика, жасырын айнымалылар теориясы және [[кванттық байланым]] саласындағы маман. Шатастырылған фотондармен тәжірибелері және Белл теңсіздіктерінің бұзылуын ашқаны үшін [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. 1980 жылдардың басында ол Белл теңсіздіктері бойынша докторлық диссертациясының үстінде жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде оның Эйнштейн — Подольский — Розен парадоксына қатысты тәжірибесі танымал болды. Кейіннен ол лазерлік салқындатуды зерттеуге көшті. Қазіргі уақытта ол [[Бозе–Эйнштейн конденсаттануы|Бозе — Эйнштейн конденсаттарымен]] жұмыс істеуде. Париждегі Политехникалық мектептің профессоры. * Франция Ғылым академиясының академигі (2001)<ref>{{Cite web|url=http://www.academie-sciences.fr/academie/membre/Aspect_Alain.htm|title=Alain Aspect — Les Membres de l’Académie des sciences|accessdate=2014-01-17|archivedate=2011-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809194058/http://www.academie-sciences.fr/academie/membre/Aspect_Alain.htm}}</ref> * Француз технология академиясының мүшесі * [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2008) * Австрия Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (2009)<ref>{{Cite web|url=https://www.oeaw.ac.at/en/m/aspect-alain/|title=Oeaw Members Detail|accessdate=2018-01-21|archivedate=2018-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122072358/https://www.oeaw.ac.at/en/m/aspect-alain/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/presse/communique/1590.htm|title=Alain Aspect et Thomas Ebbesen, récompensés par la Société européenne de physique — Communiqués et dossiers de presse — CNRS|accessdate=2014-01-17|archivedate=2013-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130924191311/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/1590.htm}}</ref> Америкалық физикалық қоғамның мүшесі (2005). Еуропалық академияның мүшесі (2009). Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі (2015). Шотландиядағы Хериот-Уотт университетінің құрметті докторы (2008). == Марапаттар == * Common Wealth Award of Distinguished Service[англ.] (1985) * Хольвек сыйлығы (1991) * Gay-Lussac-Humboldt-Preis[нем.] (1999) * Макс Борн атындағы сыйлық (1999)<ref>{{Cite web|url=http://www.osa.org/awards_and_grants/awards/award_description/maxborn/|title=The Optical Society — Max Born Award — Awards — OSA.org|accessdate=2014-01-17|archivedate=2014-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109163424/http://www.osa.org/awards_and_grants/awards/award_description/maxborn/}}</ref> * Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының алтын медалі(2005)<ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/en/394.htm|title=Alain Aspect, physicist, CNRS 2005 Gold Medal — CNRS Web site — CNRS|accessdate=2014-01-17|archivedate=2013-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031073729/http://www2.cnrs.fr/en/394.htm}}</ref> * Кванттық электроника және оптика саласындағы сыйлық (2009)<ref>{{Cite web|url=http://qeod.epsdivisions.org/QEOD%20Prizes/eps-quantum-electronics-prize|title=EPS Quantum Electronics Prizes — QEOD|accessdate=2014-01-17|archivedate=2016-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160505062134/http://qeod.epsdivisions.org/QEOD%20Prizes/eps-quantum-electronics-prize}}</ref> * Вольф сыйлығы (2010) * Шредингер дәрісі (Лондонның Императорлық колледжі) (2010) * Herbert-Walther-Preis[англ.] (2012) * Альберт Эйнштейн медалі (2012) * Фредерик Айвс медалі (2013) * Нильс Бор медалі (2013)<ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/presse/communique/3261.htm|title=Emissions de composés atmosphériques : de nouveaux scénarios pour le GIEC — Communiqués et dossiers de presse — CNRS|access-date=2014-01-17|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010071701/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/3261.htm|url-status=live}}</ref> * Бальцан сыйлығы (2013) * {{Аударылмаған 3|Томассони марапаттары|Томассони марапаттары|en|Tomassoni awards}} (2013) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2022) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Кванттық физика]] [[Санат:Кванттық оптика]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]] [[Санат:Физиктер]] cfrw6ujdj0fttfxxh21374z5oonn9zt 3589503 3589502 2026-04-21T23:54:32Z Kasymov 10777 −[[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]]; −[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589503 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ален Аспе |Шынайы есімі = {{lang-fr|Alain Aspect}} |Суреті = Alain Aspect (26341660894) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 15.6.1947 |Туған жері = {{Туғанжері|Ажен|Аженде}}, [[Франция]] |Ғылыми аясы = [[кванттық физика]] |Жұмыс орны = [[Качан жоғары қалыпты мектебі]]<br> [[Колледж де Франс]]<br> [[Ұлттық ғылыми зерттеу орталығы]]<br> [[École Supérieure d'Optique, Париж-Саклай университеті]]<br> [[Delegation Ile-de-France Gif-sur-Yvette (DR4)]] | Альма-матер = {{аударылмаған 5|Кашан жоғары қалыпты мектебі|Качан жоғары қалыпты мектебі|fr|École normale supérieure de Cachan}} (1965) |Ғылыми дәрежесі = доктор (1983) |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Құрмет легионының командоры}}{{!!}}{{Құрмет легионы орденінің офицері}}{{!!}}{{Құрмет легионы орденінің кавалері}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Құрмет орденінің офицері (Франция)}}{{!!}}{{Академиялық пальмалар ордені командоры}} {{!}}}[[Вольф сыйлығының иегерлері (физика)|Вольф сыйлығы]] (2010) <br> [[Бальцан сыйлығы]] (2013)<br> {{Нобельдік медаль|2022}} [[Физика саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2022 жыл ғылымда|2022]]) }} '''Ален Аспе''' ({{Lang-fr|Alain Aspect}}: [[15 маусым]] [[1947 жыл|1947]], [[Ажен]], [[Франция]]) — француз физигі, кванттық оптика, жасырын айнымалылар теориясы және [[кванттық байланым]] саласындағы маман. Шатастырылған фотондармен тәжірибелері және Белл теңсіздіктерінің бұзылуын ашқаны үшін [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. 1980 жылдардың басында ол Белл теңсіздіктері бойынша докторлық диссертациясының үстінде жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде оның Эйнштейн — Подольский — Розен парадоксына қатысты тәжірибесі танымал болды. Кейіннен ол лазерлік салқындатуды зерттеуге көшті. Қазіргі уақытта ол [[Бозе–Эйнштейн конденсаттануы|Бозе — Эйнштейн конденсаттарымен]] жұмыс істеуде. Париждегі Политехникалық мектептің профессоры. * Франция Ғылым академиясының академигі (2001)<ref>{{Cite web|url=http://www.academie-sciences.fr/academie/membre/Aspect_Alain.htm|title=Alain Aspect — Les Membres de l’Académie des sciences|accessdate=2014-01-17|archivedate=2011-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809194058/http://www.academie-sciences.fr/academie/membre/Aspect_Alain.htm}}</ref> * Француз технология академиясының мүшесі * [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі (2008) * Австрия Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (2009)<ref>{{Cite web|url=https://www.oeaw.ac.at/en/m/aspect-alain/|title=Oeaw Members Detail|accessdate=2018-01-21|archivedate=2018-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122072358/https://www.oeaw.ac.at/en/m/aspect-alain/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/presse/communique/1590.htm|title=Alain Aspect et Thomas Ebbesen, récompensés par la Société européenne de physique — Communiqués et dossiers de presse — CNRS|accessdate=2014-01-17|archivedate=2013-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130924191311/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/1590.htm}}</ref> Америкалық физикалық қоғамның мүшесі (2005). Еуропалық академияның мүшесі (2009). Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі (2015). Шотландиядағы Хериот-Уотт университетінің құрметті докторы (2008). == Марапаттар == * Common Wealth Award of Distinguished Service[англ.] (1985) * Хольвек сыйлығы (1991) * Gay-Lussac-Humboldt-Preis[нем.] (1999) * Макс Борн атындағы сыйлық (1999)<ref>{{Cite web|url=http://www.osa.org/awards_and_grants/awards/award_description/maxborn/|title=The Optical Society — Max Born Award — Awards — OSA.org|accessdate=2014-01-17|archivedate=2014-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109163424/http://www.osa.org/awards_and_grants/awards/award_description/maxborn/}}</ref> * Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының алтын медалі(2005)<ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/en/394.htm|title=Alain Aspect, physicist, CNRS 2005 Gold Medal — CNRS Web site — CNRS|accessdate=2014-01-17|archivedate=2013-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031073729/http://www2.cnrs.fr/en/394.htm}}</ref> * Кванттық электроника және оптика саласындағы сыйлық (2009)<ref>{{Cite web|url=http://qeod.epsdivisions.org/QEOD%20Prizes/eps-quantum-electronics-prize|title=EPS Quantum Electronics Prizes — QEOD|accessdate=2014-01-17|archivedate=2016-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160505062134/http://qeod.epsdivisions.org/QEOD%20Prizes/eps-quantum-electronics-prize}}</ref> * Вольф сыйлығы (2010) * Шредингер дәрісі (Лондонның Императорлық колледжі) (2010) * Herbert-Walther-Preis[англ.] (2012) * Альберт Эйнштейн медалі (2012) * Фредерик Айвс медалі (2013) * Нильс Бор медалі (2013)<ref>{{Cite web|url=http://www2.cnrs.fr/presse/communique/3261.htm|title=Emissions de composés atmosphériques : de nouveaux scénarios pour le GIEC — Communiqués et dossiers de presse — CNRS|access-date=2014-01-17|archive-date=2013-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010071701/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/3261.htm|url-status=live}}</ref> * Бальцан сыйлығы (2013) * {{Аударылмаған 3|Томассони марапаттары|Томассони марапаттары|en|Tomassoni awards}} (2013) * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (2022) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Кванттық физика]] [[Санат:Кванттық оптика]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары]] [[Санат:Физиктер]] 8q19j8vap57dosntqcketq9iygrm43x 0 779724 3589220 2026-04-21T14:18:56Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: {{Әдеби шығарма|Атауы=Жаңыл Мырза|Шынайы атауы={{lang-ky|Жаңыл Мырза}}|Түпнұсқа тілі=қырғыз тілі|Жанр=дастан|Жариялануы=1957 жыл|Баспа=Илим}} '''Жаңыл Мырза''' — қырғыз халқының қаһармандық жыры. Кейбір деректерге қарағанда, оның пайда болуы XV–XVI ғасырларға жатады. Да... 3589220 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма|Атауы=Жаңыл Мырза|Шынайы атауы={{lang-ky|Жаңыл Мырза}}|Түпнұсқа тілі=қырғыз тілі|Жанр=дастан|Жариялануы=1957 жыл|Баспа=Илим}} '''Жаңыл Мырза''' — қырғыз халқының қаһармандық жыры. Кейбір деректерге қарағанда, оның пайда болуы XV–XVI ғасырларға жатады. Дастанда [[Қалмақтар|қалмақ]] шапқыншылығына қарсы қырғыздардың күресі, қырғыз тайпаларының өмірі бейнеленеді. == Тарихы == Жаңыл Мырза дастанының басты кейіпкері — Жаңыл батыр қыз, ноғайыт тайпасының білімді өкілі.<ref>{{cite web|url=https://sputnik.kg/20160430/1024898001.html?ysclid=mng2x8w1j6297462269|title=Жаңыл Мырза туурасындагы жети факты|author=|date=2016-04-30|work=|publisher=sputnik.kg|accessdate=2026-04-21|lang=ky}}</ref> Оның ерлігі жаумен шайқаста да, жеке өміріндегі сынақтарда да көрінеді. Манап бидің немересі Түлкі батыр Жаңылға үйлену мақсатымен ағасы Учуканы, Атақозу мен Чабақты бастап әскер жинап келеді. Белек Солтоноевтің мәліметінше, Жаңыл Мырза қазіргі Ақсу маңында өмір сүрген. Күйеу жағы келгенде, олар Жаңылды үйінен таппайды. Бір жағынан оларды қарсы алмағанына намыстанса, екінші жағынан оның батырлығын сынау үшін ноғайыттардың жылқысын айдап кетеді. Ізінен қуып жеткен Жаңыл Мырза алдымен мәселені бейбіт жолмен шешуге тырысады. Алайда әкесінің «қыз емес, ұл болғаныңда дұшпанды бұлай аямас едің» деп намысына тиюі және Түлкі батырдың оны кемсітуі себепті, Жаңыл Мырза садақпен атып, бес батырды — Учуканы, Түлкіні, Аққошқарды, Қанқыны, Атақозуды және Чабақты өлтіреді. == Мазмұны == Жаңыл Мырза дастанының пайда болуына тарихи оқиғалар негіз болған, халықтың рухани сұранысы Жаңыл сияқты жарқын кеіпкердің қалыптасуына ықпал еткен. Қырғыз Республикасы Ұлттық ғылым академиясы Қолжазбалар қорында дастанның төрт түрлі нұсқасы сақталған (Тоголок Молдо, А. Чоробоев, И. Абдирахманов және М. Мусулмонқұлов нұсқалары). 1957 жылы дастан жеке кітап болып жарық көрген. И. Абдирахманов нұсқасы «Илим» баспасынан басылып шыққан. «Жаңыл Мырза» дастанының кейбір жырлаушылары оны нақты тарихи оқиғалармен байланыстырып, кейіпкерлердің прототиптері туралы да айтады. Тоголок Молдо өз естелік кітабында Жаңылдың XVI ғасырда өмір сүргенін жазады. Жаңыл өмір сүрген кезеңде Қалматай батыр, оның інісі Төлөк, Шырдакбек хан, Учко, Түлкі, Тейиш және оның ұлдары Аққошқар, Ұлбұрчоқ, Бургуйлар өмір сүргені айтылады. Мәліметтерге сүйенсек, дастан кейіпкерлерінің бір бөлігі тарихи тұлғалар болған. Ал И. Абдирахманов Жаңылды XVII ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға деп көрсетеді. Жаңыл Мырза дастанының сюжеттік желісі негізінде К. Маликов пен А. Куттыбоев драма жазған, С. Эралиев поэма шығарған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} m808jz8ppjb19wies6bp2zf6izq9yy5 3589225 3589220 2026-04-21T14:25:34Z TheNomadEditor 120280 3589225 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма|Атауы=Жаңыл Мырза|Шынайы атауы={{lang-ky|Жаңыл Мырза}}|Түпнұсқа тілі=қырғыз тілі|Жанр=дастан|Жариялануы=1957 жыл|Баспа=Илим}} '''Жаңыл Мырза''' — қырғыз халқының қаһармандық жыры. Кейбір деректерге қарағанда, оның пайда болуы XV–XVI ғасырларға жатады. Дастанда [[Қалмақтар|қалмақ]] шапқыншылығына қарсы қырғыздардың күресі, қырғыз тайпаларының өмірі бейнеленеді.<ref>{{cite web|url=https://open.kg/about-kyrgyzstan/famous-personalities/women-of-kyrgyzstan/35889-zhanyl-myrza.html|title=Жаныл мырза|author=|date=2021-05-20|work=|publisher=open.kg|accessdate=2026-04-21|lang=ru}}</ref> == Тарихы == Жаңыл Мырза дастанының басты кейіпкері — Жаңыл батыр қыз, ноғайыт тайпасының білімді өкілі.<ref>{{cite web|url=https://sputnik.kg/20160430/1024898001.html?ysclid=mng2x8w1j6297462269|title=Жаңыл Мырза туурасындагы жети факты|author=|date=2016-04-30|work=|publisher=sputnik.kg|accessdate=2026-04-21|lang=ky}}</ref> Оның ерлігі жаумен шайқаста да, жеке өміріндегі сынақтарда да көрінеді. Манап бидің немересі Түлкі батыр Жаңылға үйлену мақсатымен ағасы Учуканы, Атақозу мен Чабақты бастап әскер жинап келеді. Белек Солтоноевтің мәліметінше, Жаңыл Мырза қазіргі Ақсу маңында өмір сүрген. Күйеу жағы келгенде, олар Жаңылды үйінен таппайды. Бір жағынан оларды қарсы алмағанына намыстанса, екінші жағынан оның батырлығын сынау үшін ноғайыттардың жылқысын айдап кетеді. Ізінен қуып жеткен Жаңыл Мырза алдымен мәселені бейбіт жолмен шешуге тырысады. Алайда әкесінің «қыз емес, ұл болғаныңда дұшпанды бұлай аямас едің» деп намысына тиюі және Түлкі батырдың оны кемсітуі себепті, Жаңыл Мырза садақпен атып, бес батырды — Учуканы, Түлкіні, Аққошқарды, Қанқыны, Атақозуды және Чабақты өлтіреді. == Мазмұны == Жаңыл Мырза дастанының пайда болуына тарихи оқиғалар негіз болған, халықтың рухани сұранысы Жаңыл сияқты жарқын кеіпкердің қалыптасуына ықпал еткен. Қырғыз Республикасы Ұлттық ғылым академиясы Қолжазбалар қорында дастанның төрт түрлі нұсқасы сақталған (Тоголок Молдо, А. Чоробоев, И. Абдирахманов және М. Мусулмонқұлов нұсқалары). 1957 жылы дастан жеке кітап болып жарық көрген. И. Абдирахманов нұсқасы «Илим» баспасынан басылып шыққан. «Жаңыл Мырза» дастанының кейбір жырлаушылары оны нақты тарихи оқиғалармен байланыстырып, кейіпкерлердің прототиптері туралы да айтады. Тоголок Молдо өз естелік кітабында Жаңылдың XVI ғасырда өмір сүргенін жазады. Жаңыл өмір сүрген кезеңде Қалматай батыр, оның інісі Төлөк, Шырдакбек хан, Учко, Түлкі, Тейиш және оның ұлдары Аққошқар, Улбурчоқ, Бургуйлар өмір сүргені айтылады. Мәліметтерге сүйенсек, дастан кейіпкерлерінің бір бөлігі тарихи тұлғалар болған. Ал И. Абдирахманов Жаңылды XVII ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға деп көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://taryhbaraktary.wordpress.com/2018/01/10/%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%BB-%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0/|title=Жаңыл мырза|author=|date=2018-01-10|work=|publisher=wordpress.com.|accessdate=2026-04-21|lang=ky}}</ref> Жаңыл Мырза дастанының сюжеттік желісі негізінде К. Маликов пен А. Куттыбоев драма жазған, С. Эралиев поэма шығарған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kl4ola5tlainnfck6om2xudvewjvj9t 3589227 3589225 2026-04-21T14:26:57Z TheNomadEditor 120280 «[[Санат:Қырғыз әдебиеті|Қырғыз әдебиеті]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589227 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма|Атауы=Жаңыл Мырза|Шынайы атауы={{lang-ky|Жаңыл Мырза}}|Түпнұсқа тілі=қырғыз тілі|Жанр=дастан|Жариялануы=1957 жыл|Баспа=Илим}} '''Жаңыл Мырза''' — қырғыз халқының қаһармандық жыры. Кейбір деректерге қарағанда, оның пайда болуы XV–XVI ғасырларға жатады. Дастанда [[Қалмақтар|қалмақ]] шапқыншылығына қарсы қырғыздардың күресі, қырғыз тайпаларының өмірі бейнеленеді.<ref>{{cite web|url=https://open.kg/about-kyrgyzstan/famous-personalities/women-of-kyrgyzstan/35889-zhanyl-myrza.html|title=Жаныл мырза|author=|date=2021-05-20|work=|publisher=open.kg|accessdate=2026-04-21|lang=ru}}</ref> == Тарихы == Жаңыл Мырза дастанының басты кейіпкері — Жаңыл батыр қыз, ноғайыт тайпасының білімді өкілі.<ref>{{cite web|url=https://sputnik.kg/20160430/1024898001.html?ysclid=mng2x8w1j6297462269|title=Жаңыл Мырза туурасындагы жети факты|author=|date=2016-04-30|work=|publisher=sputnik.kg|accessdate=2026-04-21|lang=ky}}</ref> Оның ерлігі жаумен шайқаста да, жеке өміріндегі сынақтарда да көрінеді. Манап бидің немересі Түлкі батыр Жаңылға үйлену мақсатымен ағасы Учуканы, Атақозу мен Чабақты бастап әскер жинап келеді. Белек Солтоноевтің мәліметінше, Жаңыл Мырза қазіргі Ақсу маңында өмір сүрген. Күйеу жағы келгенде, олар Жаңылды үйінен таппайды. Бір жағынан оларды қарсы алмағанына намыстанса, екінші жағынан оның батырлығын сынау үшін ноғайыттардың жылқысын айдап кетеді. Ізінен қуып жеткен Жаңыл Мырза алдымен мәселені бейбіт жолмен шешуге тырысады. Алайда әкесінің «қыз емес, ұл болғаныңда дұшпанды бұлай аямас едің» деп намысына тиюі және Түлкі батырдың оны кемсітуі себепті, Жаңыл Мырза садақпен атып, бес батырды — Учуканы, Түлкіні, Аққошқарды, Қанқыны, Атақозуды және Чабақты өлтіреді. == Мазмұны == Жаңыл Мырза дастанының пайда болуына тарихи оқиғалар негіз болған, халықтың рухани сұранысы Жаңыл сияқты жарқын кеіпкердің қалыптасуына ықпал еткен. Қырғыз Республикасы Ұлттық ғылым академиясы Қолжазбалар қорында дастанның төрт түрлі нұсқасы сақталған (Тоголок Молдо, А. Чоробоев, И. Абдирахманов және М. Мусулмонқұлов нұсқалары). 1957 жылы дастан жеке кітап болып жарық көрген. И. Абдирахманов нұсқасы «Илим» баспасынан басылып шыққан. «Жаңыл Мырза» дастанының кейбір жырлаушылары оны нақты тарихи оқиғалармен байланыстырып, кейіпкерлердің прототиптері туралы да айтады. Тоголок Молдо өз естелік кітабында Жаңылдың XVI ғасырда өмір сүргенін жазады. Жаңыл өмір сүрген кезеңде Қалматай батыр, оның інісі Төлөк, Шырдакбек хан, Учко, Түлкі, Тейиш және оның ұлдары Аққошқар, Улбурчоқ, Бургуйлар өмір сүргені айтылады. Мәліметтерге сүйенсек, дастан кейіпкерлерінің бір бөлігі тарихи тұлғалар болған. Ал И. Абдирахманов Жаңылды XVII ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға деп көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://taryhbaraktary.wordpress.com/2018/01/10/%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%BB-%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0/|title=Жаңыл мырза|author=|date=2018-01-10|work=|publisher=wordpress.com.|accessdate=2026-04-21|lang=ky}}</ref> Жаңыл Мырза дастанының сюжеттік желісі негізінде К. Маликов пен А. Куттыбоев драма жазған, С. Эралиев поэма шығарған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырғыз әдебиеті]] bj04p69nokb9wyobjn9qth9mav5cr8w 3589233 3589227 2026-04-21T14:46:49Z TheNomadEditor 120280 3589233 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма|Атауы=Жаңыл Мырза|Шынайы атауы={{lang-ky|Жаңыл Мырза}}|Түпнұсқа тілі=қырғыз тілі|Жанр=дастан|Жариялануы=1957 жыл|Баспа=Илим}} '''Жаңыл Мырза''' — қырғыз халқының қаһармандық жыры. Кейбір деректерге қарағанда, оның пайда болуы XV–XVI ғасырларға жатады. Дастанда [[Қалмақтар|қалмақ]] шапқыншылығына қарсы қырғыздардың күресі, қырғыз тайпаларының өмірі бейнеленеді.<ref>{{cite web|url=https://open.kg/about-kyrgyzstan/famous-personalities/women-of-kyrgyzstan/35889-zhanyl-myrza.html|title=Жаныл мырза|author=|date=2021-05-20|work=|publisher=open.kg|accessdate=2026-04-21|lang=ru}}</ref> == Тарихы == Жаңыл Мырза дастанының басты кейіпкері — Жаңыл батыр қыз, ноғайыт тайпасының білімді өкілі.<ref>{{cite web|url=https://sputnik.kg/20160430/1024898001.html?ysclid=mng2x8w1j6297462269|title=Жаңыл Мырза туурасындагы жети факты|author=|date=2016-04-30|work=|publisher=sputnik.kg|accessdate=2026-04-21|lang=ky}}</ref> Оның ерлігі жаумен шайқаста да, жеке өміріндегі сынақтарда да көрінеді. Манап бидің немересі Түлкі батыр Жаңылға үйлену мақсатымен ағасы Учуканы, Атақозу мен Чабақты бастап әскер жинап келеді. Белек Солтоноевтің мәліметінше, Жаңыл Мырза қазіргі Ақсу маңында өмір сүрген. Күйеу жағы келгенде, олар Жаңылды үйінен таппайды. Бір жағынан оларды қарсы алмағанына намыстанса, екінші жағынан оның батырлығын сынау үшін ноғайыттардың жылқысын айдап кетеді. Ізінен қуып жеткен Жаңыл Мырза алдымен мәселені бейбіт жолмен шешуге тырысады. Алайда әкесінің «қыз емес, ұл болғаныңда дұшпанды бұлай аямас едің» деп намысына тиюі және Түлкі батырдың оны кемсітуі себепті, Жаңыл Мырза садақпен атып, бес батырды — Учуканы, Түлкіні, Аққошқарды, Қанқыны, Атақозуды және Чабақты өлтіреді. == Мазмұны == Жаңыл Мырза дастанының пайда болуына тарихи оқиғалар негіз болған, халықтың рухани сұранысы Жаңыл сияқты жарқын кеіпкердің қалыптасуына ықпал еткен. Қырғыз Республикасы Ұлттық ғылым академиясы Қолжазбалар қорында дастанның төрт түрлі нұсқасы сақталған (Тоголок Молдо, А. Чоробоев, И. Абдирахманов және М. Мусулмонкулов нұсқалары). 1957 жылы дастан жеке кітап болып жарық көрген. И. Абдирахманов нұсқасы «Илим» баспасынан басылып шыққан. «Жаңыл Мырза» дастанының кейбір жырлаушылары оны нақты тарихи оқиғалармен байланыстырып, кейіпкерлердің прототиптері туралы да айтады. Тоголок Молдо өз естелік кітабында Жаңылдың XVI ғасырда өмір сүргенін жазады. Жаңыл өмір сүрген кезеңде Қалматай батыр, оның інісі Төлөк, Шырдакбек хан, Учко, Түлкі, Тейиш және оның ұлдары Аққошқар, Улбурчоқ, Бургуйлар өмір сүргені айтылады. Мәліметтерге сүйенсек, дастан кейіпкерлерінің бір бөлігі тарихи тұлғалар болған. Ал И. Абдирахманов Жаңылды XVII ғасырда өмір сүрген тарихи тұлға деп көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://taryhbaraktary.wordpress.com/2018/01/10/%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%BB-%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0/|title=Жаңыл мырза|author=|date=2018-01-10|work=|publisher=wordpress.com.|accessdate=2026-04-21|lang=ky}}</ref> Жаңыл Мырза дастанының сюжеттік желісі негізінде К. Маликов пен А. Куттыбоев драма жазған, С. Эралиев поэма шығарған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырғыз әдебиеті]] jbzmidrjsrp3yj91wkidlftbqonrhdy 3 779725 3589229 2026-04-21T14:32:44Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589229 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Jčoenšattihnaan}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 19:32, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) o2jlh015xdoy42amhnn6odajq9q40ea 0 779727 3589249 2026-04-21T15:03:40Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Гүлшарат Салауатқызы Минажева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.03.1961 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Жәнібек ауданы|Жәнібек ауданында}}, қазіргі Тау... 3589249 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлшарат Салауатқызы Минажева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.03.1961 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Жәнібек ауданы|Жәнібек ауданында}}, қазіргі [[Тау (ауыл)|Тау]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) жаратылыстану-география факультеті; [[Қазақ ұлттық университеті]]нің заң факультеті. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлшарат Салауатқызы Минажева''' — педагогика ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор, Қазақстан Педагогика ғылымдары Академиясының академигі (2012).<ref>[https://farabi.university/news/4162?lang=kz Гүлшарат Минажева Қазақстан педагогика ғылымдары Академиясының академигі болып сайланды]</ref> == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 5 наурызда [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Жәнібек ауданы]], қазіргі [[Тау (ауыл)|Тау]] ауылында туған.<br> ҚазПИ-дің ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) жаратылыстану-география факультетін, [[Қазақ ұлттық университеті]]нің заң факультетін ([[2002 жыл|2002]]) бітірген.<br> [[1984 жыл|1984]]-[[1992 жыл|92]] жылдары Қазақ ұлттық университетінде инженер, ғылыми, кіші ғылыми қызметкер, [[1993 жыл|1993]]-[[1996 жыл|96]] жылдары осы университеттің Біліктілікті арттыру институтында аға оқытушы, доцент, [[1997 жыл|1997]]-[[1999 жыл|99]] жылдары университетте оқу, 1999-[[2008 жыл|2008]] жылдары тест және мониторинг бөлімдерінің бастығы қызметтерін атқарған. 2008 жылдан осы университеттің Стратегиялық талдау және сараптау орталығында сапа менеджменті бөлімінің бастығы, химия факультетінде доцент, профессор. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақстан жоғары оқу орындарындағы сапа менеджменті жүйесі: теориясы, практикасы және дамудың концептуалды бағыттары" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 80-нен астам ғылыми еңбектің, монография, оқулық, оқу құралдарының авторы, 2 авторлық куәліктің иегері. == Марапаттары == * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://prg.kz/document/?doc_id=36853547&pos=5;98 Макатова Жансауле Алиевна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] 8pwy062kwg44x0r978hbsa1ujk9jf66 3589250 3589249 2026-04-21T15:04:40Z Салиха 17167 «[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589250 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлшарат Салауатқызы Минажева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.03.1961 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Жәнібек ауданы|Жәнібек ауданында}}, қазіргі [[Тау (ауыл)|Тау]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) жаратылыстану-география факультеті; [[Қазақ ұлттық университеті]]нің заң факультеті. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлшарат Салауатқызы Минажева''' — педагогика ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор, Қазақстан Педагогика ғылымдары Академиясының академигі (2012).<ref>[https://farabi.university/news/4162?lang=kz Гүлшарат Минажева Қазақстан педагогика ғылымдары Академиясының академигі болып сайланды]</ref> == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 5 наурызда [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Жәнібек ауданы]], қазіргі [[Тау (ауыл)|Тау]] ауылында туған.<br> ҚазПИ-дің ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) жаратылыстану-география факультетін, [[Қазақ ұлттық университеті]]нің заң факультетін ([[2002 жыл|2002]]) бітірген.<br> [[1984 жыл|1984]]-[[1992 жыл|92]] жылдары Қазақ ұлттық университетінде инженер, ғылыми, кіші ғылыми қызметкер, [[1993 жыл|1993]]-[[1996 жыл|96]] жылдары осы университеттің Біліктілікті арттыру институтында аға оқытушы, доцент, [[1997 жыл|1997]]-[[1999 жыл|99]] жылдары университетте оқу, 1999-[[2008 жыл|2008]] жылдары тест және мониторинг бөлімдерінің бастығы қызметтерін атқарған. 2008 жылдан осы университеттің Стратегиялық талдау және сараптау орталығында сапа менеджменті бөлімінің бастығы, химия факультетінде доцент, профессор. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақстан жоғары оқу орындарындағы сапа менеджменті жүйесі: теориясы, практикасы және дамудың концептуалды бағыттары" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 80-нен астам ғылыми еңбектің, монография, оқулық, оқу құралдарының авторы, 2 авторлық куәліктің иегері. == Марапаттары == * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://prg.kz/document/?doc_id=36853547&pos=5;98 Макатова Жансауле Алиевна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]] csa83nybzgqr2ex27ej6dvyb8buakfk 3589251 3589250 2026-04-21T15:05:02Z Салиха 17167 3589251 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлшарат Салауатқызы Минажева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 05.03.1961 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Жәнібек ауданы|Жәнібек ауданында}}, қазіргі [[Тау (ауыл)|Тау]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = ҚазПИ (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) жаратылыстану-география факультеті; [[Қазақ ұлттық университеті]]нің заң факультеті. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлшарат Салауатқызы Минажева''' — педагогика ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор, Қазақстан Педагогика ғылымдары Академиясының академигі (2012).<ref>[https://farabi.university/news/4162?lang=kz Гүлшарат Минажева Қазақстан педагогика ғылымдары Академиясының академигі болып сайланды]</ref> == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 5 наурызда [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Жәнібек ауданы]], қазіргі [[Тау (ауыл)|Тау]] ауылында туған.<br> ҚазПИ-дің ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]) жаратылыстану-география факультетін, [[Қазақ ұлттық университеті]]нің заң факультетін ([[2002 жыл|2002]]) бітірген.<br> [[1984 жыл|1984]]-[[1992 жыл|92]] жылдары Қазақ ұлттық университетінде инженер, ғылыми, кіші ғылыми қызметкер, [[1993 жыл|1993]]-[[1996 жыл|96]] жылдары осы университеттің Біліктілікті арттыру институтында аға оқытушы, доцент, [[1997 жыл|1997]]-[[1999 жыл|99]] жылдары университетте оқу, 1999-[[2008 жыл|2008]] жылдары тест және мониторинг бөлімдерінің бастығы қызметтерін атқарған. 2008 жылдан осы университеттің Стратегиялық талдау және сараптау орталығында сапа менеджменті бөлімінің бастығы, химия факультетінде доцент, профессор. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазақстан жоғары оқу орындарындағы сапа менеджменті жүйесі: теориясы, практикасы және дамудың концептуалды бағыттары" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 80-нен астам ғылыми еңбектің, монография, оқулық, оқу құралдарының авторы, 2 авторлық куәліктің иегері. == Марапаттары == * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2011).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]] 3zyufwiwq2c2v807gia83e0sblr1ueb 3 779728 3589253 2026-04-21T15:09:46Z Qədir 120012 Qədir [[Қатысушы талқылауы:가웨인]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Arçil xan Günəşsoylu]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/가웨인|가웨인]]" to "[[Special:CentralAuth/Arçil xan Günəşsoylu|Arçil xan Günəşsoylu]]" 3589253 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Arçil xan Günəşsoylu]] 8apga1wjey43tpmylpd4p31b9ijc4uv 0 779729 3589255 2026-04-21T15:12:44Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Сурет:Pellkartoffeln, frisch gekocht.jpg|нобай|180px|]] [[Сурет:Salzkartoffeln.jpg|нобай|180px|]] '''Пісірілген картоп''' — [[картоп]]ты суда [[пісіру]] арқылы дайындалатын тағам. Ол әдетте ет немесе балық тағамдарымен бірге [[гарнир]] ретінде беріледі. Картопты көбінесе қабығын аршып пісіреді.... 3589255 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pellkartoffeln, frisch gekocht.jpg|нобай|180px|]] [[Сурет:Salzkartoffeln.jpg|нобай|180px|]] '''Пісірілген картоп''' — [[картоп]]ты суда [[пісіру]] арқылы дайындалатын тағам. Ол әдетте ет немесе балық тағамдарымен бірге [[гарнир]] ретінде беріледі. Картопты көбінесе қабығын аршып пісіреді. Егер картоп жас және жақсылап жуылған болса, оны қабығымен де пісіріп жеуге болады. Бұл тағамды ''мундирдегі картоп'' деп атау жиі кездеседі. Бұл қарапайым тағамға [[сары май]], [[қаймақ]] немесе томат соусы жиі қосылады.<ref>{{кітап |тақырыбы= Картофель отварной // Овощные и крупяные блюда |автор= Ковалёв Н. И., Осипов Н. И. |место= М.|басылым= Госторгиздат|жыл= 1957|беттер=23—24|сериясы= Библиотека повара}} </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Көмештелген картоп]] {{Картоп тағамдары}} [[Санат:Картоп тағамдары]] [[Санат:Гарнирлер]] 4zv8yh3dp3b8e81vwm7rx3c93eshpz9 3 779730 3589256 2026-04-21T15:16:50Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589256 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Avenger911}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:16, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) bv8atpmxomsqzt98ilg7iej2ysz9cli 3 779731 3589258 2026-04-21T15:20:41Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589258 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Erkhan06}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 20:20, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) rayo2dnsl2237mbi7qllzihupgl5l7u 3 779732 3589259 2026-04-21T15:24:03Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589259 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=RealDaniyaruly}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 20:24, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) 9bj5hjkjbnm8k23ypzi3zccpl80qerd 0 779734 3589294 2026-04-21T16:23:19Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — [[Түрікмен]] [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрынд... 3589294 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — [[Түрікмен]] [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3y98lkqnirnhzdw1y0465s0pxfbyrg3 3589296 3589294 2026-04-21T16:27:03Z Мағыпар 100137 дереккөз 3589296 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pj6fybwx8acmihj64n5n3m8463i51m9 3589298 3589296 2026-04-21T16:31:56Z Мағыпар 100137 толықтыру 3589298 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} albrwiweqr40pthgyhcxykn8ks9zg2v 3589300 3589298 2026-04-21T16:34:19Z Мағыпар 100137 /* Өмірбаяны */ толықтыру 3589300 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} r04s5iudcvmuqzrc24b8uzqgsnmixuz 3589302 3589300 2026-04-21T16:40:07Z Мағыпар 100137 /* Өмірбаяны */ толықтыру 3589302 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Мектепті бітіргеннен кейін, ол музыкалық оқуын музыка колледжінде жалғастырды. Ол вокал бөліміне қабылданып, бұл оның опера және камералық музыкаға бетбұрысының бастамасы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} t3db02mrvm9276k4s5fq6yo6qsa99jn 3589303 3589302 2026-04-21T16:44:36Z Мағыпар 100137 /* Өмірбаяны */ толықтыру 3589303 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qsuojxjuq8kbhbmt8f6es2uu8eev4za 3589304 3589303 2026-04-21T16:47:22Z Мағыпар 100137 /* Жастық шағы */ дереккөз 3589304 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 62bx8ir9qjki301le5u8egqmfplzy24 3589305 3589304 2026-04-21T16:50:25Z Мағыпар 100137 толықтыру 3589305 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8umx9xp2mpi6pea42j7rbuz0kj3vfl8 3589306 3589305 2026-04-21T16:53:39Z Мағыпар 100137 /* Шығармашылығы */ толықтыру 3589306 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4ocnujyrl3fudvq9s8yw87lyfzdi50l 3589307 3589306 2026-04-21T16:55:18Z Мағыпар 100137 /* Шығармашылығы */ толықтыру 3589307 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4pad3ouqagcw8wuoel0hhto2k2ttrqt 3589308 3589307 2026-04-21T17:07:44Z Мағыпар 100137 /* Шығармашылығы */ дереккөз 3589308 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 444ojwf5ilqivjcbki0scormprisuex 3589309 3589308 2026-04-21T17:08:40Z Мағыпар 100137 /* Шығармашылығы */ дереккөз 3589309 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9jyxw3zhjf1b3d4lq96o50b7scd9wbn 3589310 3589309 2026-04-21T17:09:41Z Мағыпар 100137 /* Шығармашылығы */ толықтыру 3589310 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> Майя (Медениет) Шахбердыева 2018 жылдың 3 қаңтарында Ашхабадта 88 жасында қайтыс болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pz67dj7yb2t8jkbtbxkd8j1eqgppt6e 3589311 3589310 2026-04-21T17:10:38Z Мағыпар 100137 /* Шығармашылығы */ дереккөз 3589311 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> Майя (Медениет) Шахбердыева 2018 жылдың 3 қаңтарында Ашхабадта 88 жасында қайтыс болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.hronikatm.com/2018/06/zhemchuzhina-turkmenskoy-kulturyi-o-medeniet-shahberdievoy/|title=Жемчужина туркменской культуры. О Медениет Шахбердиевой|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ca2gyr55c1lse616s8agx97abavqpb5 3589312 3589311 2026-04-21T17:13:10Z Мағыпар 100137 толықтыру 3589312 wikitext text/x-wiki '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> Майя (Медениет) Шахбердыева 2018 жылдың 3 қаңтарында Ашхабадта 88 жасында қайтыс болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.hronikatm.com/2018/06/zhemchuzhina-turkmenskoy-kulturyi-o-medeniet-shahberdievoy/|title=Жемчужина туркменской культуры. О Медениет Шахбердиевой|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == *Түрікмен КСР еңбек сіңірген әртісі (1964) *Түрікмен КСР Халық әртісі *КСРО Халық әртісі (1975) *Еңбек Қызыл Ту Ордені *Халықтар Достығы ордені (1980) *"Құрмет Белгісі" Ордені (1955) *III дәрежелі "Алтын Асыр" ордені (Түркіменстан, 2010). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nnyiiev76n1uzuudrezfodorz78lwew 3589313 3589312 2026-04-21T17:17:07Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3589313 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Майя Шахбердыева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 23.02.1930. |Туған жері = {{туғанжері|Керкі|Керкіде}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 03.01.2018 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons = }} '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> Майя (Медениет) Шахбердыева 2018 жылдың 3 қаңтарында Ашхабадта 88 жасында қайтыс болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.hronikatm.com/2018/06/zhemchuzhina-turkmenskoy-kulturyi-o-medeniet-shahberdievoy/|title=Жемчужина туркменской культуры. О Медениет Шахбердиевой|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == *Түрікмен КСР еңбек сіңірген әртісі (1964) *Түрікмен КСР Халық әртісі *КСРО Халық әртісі (1975) *Еңбек Қызыл Ту Ордені *Халықтар Достығы ордені (1980) *"Құрмет Белгісі" Ордені (1955) *III дәрежелі "Алтын Асыр" ордені (Түркіменстан, 2010). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3ab8gi7friyp6p3zww0r9gq6htb3qz5 3589314 3589313 2026-04-21T17:21:45Z Мағыпар 100137 үлгі 3589314 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Майя Шахбердыева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 23.02.1930. |Туған жері = {{туғанжері|Керкі|Керкіде}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 03.01.2018 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = {{әнші|Түрікменстан}} камералық әнші, опера әншісі, музыка мұғалімі |Дауыс түрі = колоратуралық сопрано |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = Мағтымғұлы атындағы Түрікмен опера және балет театры |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons = }} '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> Майя (Медениет) Шахбердыева 2018 жылдың 3 қаңтарында Ашхабадта 88 жасында қайтыс болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.hronikatm.com/2018/06/zhemchuzhina-turkmenskoy-kulturyi-o-medeniet-shahberdievoy/|title=Жемчужина туркменской культуры. О Медениет Шахбердиевой|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == *Түрікмен КСР еңбек сіңірген әртісі (1964) *Түрікмен КСР Халық әртісі *КСРО Халық әртісі (1975) *Еңбек Қызыл Ту Ордені *Халықтар Достығы ордені (1980) *"Құрмет Белгісі" Ордені (1955) *III дәрежелі "Алтын Асыр" ордені (Түркіменстан, 2010). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rek851bwylrthado1vy50bkscyacd86 3589315 3589314 2026-04-21T17:23:05Z Мағыпар 100137 үлгі 3589315 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Майя Шахбердыева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 23.02.1930. |Туған жері = {{туғанжері|Керкі|Керкіде}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 03.01.2018 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = {{әнші|Түрікменстан}} камералық әнші, опера әншісі, музыка мұғалімі |Дауыс түрі = колоратуралық сопрано |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = Мағтымғұлы атындағы Түрікмен опера және балет театры |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} |Сайты = |Commons = }} '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> Майя (Медениет) Шахбердыева 2018 жылдың 3 қаңтарында Ашхабадта 88 жасында қайтыс болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.hronikatm.com/2018/06/zhemchuzhina-turkmenskoy-kulturyi-o-medeniet-shahberdievoy/|title=Жемчужина туркменской культуры. О Медениет Шахбердиевой|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == *Түрікмен КСР еңбек сіңірген әртісі (1964) *Түрікмен КСР Халық әртісі *КСРО Халық әртісі (1975) *Еңбек Қызыл Ту Ордені *Халықтар Достығы ордені (1980) *"Құрмет Белгісі" Ордені (1955) *III дәрежелі "Алтын Асыр" ордені (Түркіменстан, 2010). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5641ikh8l04ugshl0cxpx4ui0d5dnyb 3589317 3589315 2026-04-21T17:24:07Z Мағыпар 100137 3589317 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Майя Шахбердыева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 23.02.1930. |Туған жері = {{туғанжері|Керкі|Керкіде}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 03.01.2018 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = {{әнші|Түрікменстан}} камералық әнші, опера әншісі, музыка мұғалімі |Дауыс түрі = колоратуралық сопрано |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = Мағтымғұлы атындағы Түрікмен опера және балет театры |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{Халықтар Достығы ордені}} |Сайты = |Commons = }} '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> Майя (Медениет) Шахбердыева 2018 жылдың 3 қаңтарында Ашхабадта 88 жасында қайтыс болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.hronikatm.com/2018/06/zhemchuzhina-turkmenskoy-kulturyi-o-medeniet-shahberdievoy/|title=Жемчужина туркменской культуры. О Медениет Шахбердиевой|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == *Түрікмен КСР еңбек сіңірген әртісі (1964) *Түрікмен КСР Халық әртісі *КСРО Халық әртісі (1975) *Еңбек Қызыл Ту Ордені *Халықтар Достығы ордені (1980) *"Құрмет Белгісі" Ордені (1955) *III дәрежелі "Алтын Асыр" ордені (Түркіменстан, 2010). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6ijuu44r1nj3gqe7hbw107itvu9bw7a 3589318 3589317 2026-04-21T17:25:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3589318 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Майя Шахбердыева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 23.02.1930. |Туған жері = {{туғанжері|Керкі|Керкіде}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 03.01.2018 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = {{әнші|Түрікменстан}} камералық әнші, опера әншісі, музыка мұғалімі |Дауыс түрі = колоратуралық сопрано |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = Мағтымғұлы атындағы Түрікмен опера және балет театры |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{Халықтар Достығы ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}} |Сайты = |Commons = }} '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> Майя (Медениет) Шахбердыева 2018 жылдың 3 қаңтарында Ашхабадта 88 жасында қайтыс болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.hronikatm.com/2018/06/zhemchuzhina-turkmenskoy-kulturyi-o-medeniet-shahberdievoy/|title=Жемчужина туркменской культуры. О Медениет Шахбердиевой|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == *Түрікмен КСР еңбек сіңірген әртісі (1964) *Түрікмен КСР Халық әртісі *КСРО Халық әртісі (1975) *Еңбек Қызыл Ту Ордені *Халықтар Достығы ордені (1980) *"Құрмет Белгісі" Ордені (1955) *III дәрежелі "Алтын Асыр" ордені (Түркіменстан, 2010). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 64edk82237sx8r1dbmrdezc35gshoe5 3589321 3589318 2026-04-21T17:26:00Z Мағыпар 100137 үлгі 3589321 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Майя Шахбердыева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 23.02.1930. |Туған жері = {{туғанжері|Керкі|Керкіде}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 03.01.2018 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = {{әнші|Түрікменстан}} камералық әнші, опера әншісі, музыка мұғалімі |Дауыс түрі = колоратуралық сопрано |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = Мағтымғұлы атындағы Түрікмен опера және балет театры |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{Халықтар Достығы ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{3 дәрежелі Алтын Асыр ордені}} |Сайты = |Commons = }} '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> Майя (Медениет) Шахбердыева 2018 жылдың 3 қаңтарында Ашхабадта 88 жасында қайтыс болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.hronikatm.com/2018/06/zhemchuzhina-turkmenskoy-kulturyi-o-medeniet-shahberdievoy/|title=Жемчужина туркменской культуры. О Медениет Шахбердиевой|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == *Түрікмен КСР еңбек сіңірген әртісі (1964) *Түрікмен КСР Халық әртісі *КСРО Халық әртісі (1975) *Еңбек Қызыл Ту Ордені *Халықтар Достығы ордені (1980) *"Құрмет Белгісі" Ордені (1955) *III дәрежелі "Алтын Асыр" ордені (Түркіменстан, 2010). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rjjgv4pcwcka9w6sfg3iputhqyk3mz3 3589322 3589321 2026-04-21T17:28:18Z Мағыпар 100137 үлгі 3589322 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Майя Шахбердыева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 23.02.1930. |Туған жері = {{туғанжері|Керкі|Керкіде}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 03.01.2018 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = {{әнші|Түрікменстан}} камералық әнші, опера әншісі, музыка мұғалімі |Дауыс түрі = колоратуралық сопрано |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = Мағтымғұлы атындағы Түрікмен опера және балет театры |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{Халықтар Достығы ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{3 дәрежелі Алтын Асыр ордені}} {{КСРО халық әртісі}} |Сайты = |Commons = }} '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> Майя (Медениет) Шахбердыева 2018 жылдың 3 қаңтарында Ашхабадта 88 жасында қайтыс болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.hronikatm.com/2018/06/zhemchuzhina-turkmenskoy-kulturyi-o-medeniet-shahberdievoy/|title=Жемчужина туркменской культуры. О Медениет Шахбердиевой|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == *Түрікмен КСР еңбек сіңірген әртісі (1964) *Түрікмен КСР Халық әртісі *КСРО Халық әртісі (1975) *Еңбек Қызыл Ту Ордені *Халықтар Достығы ордені (1980) *"Құрмет Белгісі" Ордені (1955) *III дәрежелі "Алтын Асыр" ордені (Түркіменстан, 2010). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3sk1uaevq3f6i11jgn6f1r6hdwhby4c 3589505 3589322 2026-04-21T23:54:55Z Kasymov 10777 3589505 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Майя Шахбердыева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 23.02.1930. |Туған жері = {{туғанжері|Керкі|Керкіде}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 03.01.2018 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = {{әнші|Түрікменстан}} камералық әнші, опера әншісі, музыка мұғалімі |Дауыс түрі = колоратуралық сопрано |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = Мағтымғұлы атындағы Түрікмен опера және балет театры |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{Халықтар Достығы ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{3 дәрежелі Алтын Асыр ордені}} {{КСРО халық әртісі}} |Сайты = |Commons = }} '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> Майя (Медениет) Шахбердыева 2018 жылдың 3 қаңтарында Ашхабадта 88 жасында қайтыс болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.hronikatm.com/2018/06/zhemchuzhina-turkmenskoy-kulturyi-o-medeniet-shahberdievoy/|title=Жемчужина туркменской культуры. О Медениет Шахбердиевой|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == *Түрікмен КСР еңбек сіңірген әртісі (1964) *Түрікмен КСР Халық әртісі *КСРО Халық әртісі (1975) *Еңбек Қызыл Ту Ордені *Халықтар Достығы ордені (1980) *"Құрмет Белгісі" Ордені (1955) *III дәрежелі "Алтын Асыр" ордені (Түркіменстан, 2010). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nubvhwugh0mhvb2rea6g63mi1183wcv 3589506 3589505 2026-04-21T23:55:32Z Kasymov 10777 «[[Санат:Түрікменстан опера әншілері|Түрікменстан опера әншілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3589506 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Майя Шахбердыева |Шынайы есімі = {{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 23.02.1930. |Туған жері = {{туғанжері|Керкі|Керкіде}}, [[Түрікменстан]] |Қайтыс болған күні = 03.01.2018 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = |Мамандықтары = {{әнші|Түрікменстан}} камералық әнші, опера әншісі, музыка мұғалімі |Дауыс түрі = колоратуралық сопрано |Аспаптары = |Жанрлары = [[опера]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = Мағтымғұлы атындағы Түрікмен опера және балет театры |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{Халықтар Достығы ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{3 дәрежелі Алтын Асыр ордені}} {{КСРО халық әртісі}} |Сайты = |Commons = }} '''Майя (Медениет) Шахбердыева''' ({{lang-tk|Maýa (Medeniýet) Şahberdiýewa}}; [[23 ақпан]] [[1930]], [[Керкі]], [[Түрікменстан]] — [[3 қаңтар]] [[2018]], [[Ашхабад]]) — Түрікмен [[әнші]]сі (лирикалық-колоратуралық сопрано), КСРО халық әртісі (1975). 1962 жылдан бастап Түрікмен опера және балет театрында.<ref>{{citeweb|url=https://psbatishev.narod.ru/enc/03566.htm|title=ШАХБЕРДЫЕВА Майя (Медениет)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Жастық шағы == Майя Шахбердыева 1930 жылы 23 ақпанда Керки қаласында қарапайым түрікмен отбасында дүниеге келген. Ол сол кездегі көптеген балалармен бірдей тағдырды бастан кешірді. Жеті жасында ол және оның кіші інісі Аман жетім қалып, балалар үйіне орналастырылды. Балалар үйінде Майя мерекелік іс-шараларға белсенді қатысып, халық әндерін әдемі орындады. Мұғалімдері оның музыкалық талантын байқап, оны скрипкада ойнауды үйрететін музыкалық мектеп-интернатқа жіберді. Ол музыка мектебін (скрипка класы) бітіріп, Ашхабад педагогикалық институтының физика-математика факультетінде оқыды. Тәлімгерлерінің кеңесі бойынша институтты тастап, музыка колледжінде оқыды, содан кейін П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясының вокал бөліміне түсті. 1956 жылы консерваторияны В.Ф.Рождественскаяның ән айту класы бойынша бітірді.<ref>{{citeweb|url=https://ashgabat.in/2020/02/29/vospominaniya-dlinoyu-v-zhizn/?ysclid=mo8tmo9ajg908797209|title=Воспоминание длиною в жизнь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == Әнші бүкіл өмірін өзінің туған жері Түрікменстанды шетелде мақтанышпен таныстырды және ұлттық музыкалық өнерді дәріптеді. Дауысымен көрермендерді баурап, ол әлемдік және ұлттық классиканы, жетекші опералық партияларды, романстарды және халық әндерін орындады. Мәскеу консерваториясын бітіргеннен кейін Медениет Шахбердиева Магтымғұлы атындағы Түрікмен мемлекеттік опера және балет театрында жұмыс істеді, онда Римский-Корсаковтың «Патшаның қалыңдығы», Вердидің «Травиата», Делибестің «Лакме», Россинидің «Севилья шаштаразы», ​​Вердидің «Риголетто» және басқа да көптеген операларында басты рөлдерді сомдады.<br /> Уақыт өте келе ол халықаралық музыкалық ортада да танылды. Медениет Шахбердиева көптеген елдердің көрермендерінің қошеметіне бөленді — ол [[Германия]]да, [[Франция]]да, [[Польша]]да, [[Үндістан]]да, [[Канада]]да, [[Швеция]]да және басқа жерлерде гастрольдік сапарларда болды. Медениет Шахбердиева 40 жылдан астам уақыт бойы жоғары оқу орындарында сабақ берді. Мұғалім ретінде ол көптеген әншілерді тәрбиелеп, Түрікменстандағы музыка өнерінің ең үздік дәстүрлерінің сабақтастығын қамтамасыз етті. КСРО және Түрікменстан ордендері мен медальдарымен марапатталды, ал 1975 жылы оған КСРО халық әртісі атағы берілді.<ref>{{citeweb|url=https://turkmenportal.com/ru/news/13044?ysclid=mo8ts8ku6l622780905|title=Скончалась легендарная певица Медениет Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/shekhberdieva.html?ysclid=mo8topyyl5558372908|title=Майя Шахбердыева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> Майя (Медениет) Шахбердыева 2018 жылдың 3 қаңтарында Ашхабадта 88 жасында қайтыс болды.<ref>{{citeweb|url=https://www.hronikatm.com/2018/06/zhemchuzhina-turkmenskoy-kulturyi-o-medeniet-shahberdievoy/|title=Жемчужина туркменской культуры. О Медениет Шахбердиевой|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-21|lang=}}</ref> == Марапаттары мен атақтары == *Түрікмен КСР еңбек сіңірген әртісі (1964) *Түрікмен КСР Халық әртісі *КСРО Халық әртісі (1975) *Еңбек Қызыл Ту Ордені *Халықтар Достығы ордені (1980) *"Құрмет Белгісі" Ордені (1955) *III дәрежелі "Алтын Асыр" ордені (Түркіменстан, 2010). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түрікменстан опера әншілері]] t1mxx35kkb4w7zc96lzvi3vf35ns1z6 3 779736 3589301 2026-04-21T16:39:40Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589301 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ермахан Назерке}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 21:39, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) ostviq0awqnb5o05o0462wph7c7uu12 3 779737 3589323 2026-04-21T17:28:20Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589323 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bebebebebennn}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:28, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) sa1vijbldsvmsbwmg6e69v2rmm3ycgb 3 779738 3589324 2026-04-21T17:41:35Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589324 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Nurislam Kambar}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 22:41, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) 3qze2b31amqogzd0fefnn0q9adhwvzu 0 779739 3589329 2026-04-21T18:00:34Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Жусуп Турусбеков''' ([[24 желтоқсан]] [[1910 жыл|1910]], Күн-Батыш ауылы, [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] — [[1944 жыл|1944]], Калинин майданы) — қырғыз кеңес ақыны, драматург. [[Құрмет Белгісі ордені]]мен марапатталған. Кеңес жазушыларының бірінші съезінің д... 3589329 wikitext text/x-wiki '''Жусуп Турусбеков''' ([[24 желтоқсан]] [[1910 жыл|1910]], Күн-Батыш ауылы, [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] — [[1944 жыл|1944]], Калинин майданы) — қырғыз кеңес ақыны, драматург. [[Құрмет Белгісі ордені]]мен марапатталған. Кеңес жазушыларының бірінші съезінің делегаты болған. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] қатысушысы. == Өмірбаяны == Жусуп Турусбеков 1910 жылғы 24 желтоқсанда Жетісу облысының Күн-Батыш ауылында, бұғы тайпасының кыдык руының құдайбақты тармағында дүниеге келген.<ref>{{мақала|тақырыбы=Проектом сельских инвестиций охвачено 204 аильных кенеша|сілтеме=http://www.aris.kg/sys/media/download/176/|баспасы=Бюлл. агентства развития и инвестирования сообществ Кыргызской Республики|жыл=2005|номер=3|месяц=03|число=01|беттері=7|archivedate=2020-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201007004001/http://www.aris.kg/sys/media/download/176/}}</ref><ref>{{cite web|title=Постановление Правительства Кыргызской Республики от 12 февраля 2003 года № 54 «О переименовании Кун-Батышского айыльного кенеша Тонского района Иссык-Кульской области Кыргызской Республики в айыльный кенеш имени Болота Мамбетова»|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30282362|publisher=Параграф|accessdate=2020-04-27|lang=ru}}</ref> Ерте жетім қалып, 10 жасынан бастап Түп ауылындағы мектеп-интернатта тәрбиеленген.{{sfn|А. Даниярова, 2016|name=ад16}} Түпте ауыл шаруашылық техникумында оқып,<ref name="105 лет со дня рождения Джусупа Турусбекова">{{Cite web |url=https://www.bhu.kg/science/library/library-news/105-years-since-the-birth-Zhusup-Turusbekova-1910-1943-Kyrgyz-poet |title=105 лет со дня рождения Джусупа Турусбекова |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202232/https://www.bhu.kg/science/library/library-news/105-years-since-the-birth-Zhusup-Turusbekova-1910-1943-Kyrgyz-poet |url-status=live }}</ref> 1928 жылы Фрунзе қаласына кеткен. Республикалық «Кызыл Кыргызстан» газетінде корректор болып жұмыс істеп, кейін бөлім меңгерушісі болған. «Ленинчил жаш» жастар газетінің редакторы, Қырғыз мемлекеттік баспасының редакторы, Жазушылар одағында әдеби кеңесші және Қырғыз республикалық драма театрының директоры қызметтерін атқарған. «Кызыл учкун» әдеби үйірмесіне қатысқан.<ref name="105 лет со дня рождения Джусупа Турусбекова" /> 1928–1931 жылдары [[Тверь (қала)|Тверь]] қаласындағы кеңестік-партиялық мектепте білім алған, демалыс кезінде «Ленинчил жаш» газетінде редактор болып жұмыс істеген. 1930 жылы БК(б)П қатарына қабылданған. Жусуп Турусбеков Екінші дүниежүзілік соғыс қатысушысы болған. 1941 жылы майданға аттанып, окопта жүріп те шығармаларын жазуын жалғастырған. 1944 жылдың сәуір айында Калинин майданында қаза тапқан.<ref>{{Cite web |url=http://baza.vgdru.com/post/1/40052/p126978.htm |title=Генеалогическая база знаний: персоны, фамилии, хроника. Турусбеков Джусуп |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202233/http://baza.vgdru.com/post/1/40052/p126978.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп">{{Cite web |url=https://www.litprichal.ru/slovari/enc_sovet/530358.php |title=Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202232/https://www.litprichal.ru/slovari/enc_sovet/530358.php |url-status=live }}</ref> === Отбасы === Жусуп Турусбековтің жұбайы — Кулсун Молдахматова, педагогикалық техникумды бітірген. Үш баласы болған. Үлкен қызы — Лиля Турусбекова (1933–2001), кинорежиссер, Қырғыз КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1979). == Шығармашылығы == Жусуп Турусбеков әдеби қызметпен 1928 жылдан бастап айналыса бастады. «Жусуптың өлеңдері» (1932), «Қуанышты жастар» (1933), «Отан» (1938) жинақтарының авторы. «Өлім емес, өмір» (1935), «Беш-Мойноктағы оқиғалар» (1937) пьесаларын жазған. Касымалы Маликов және Жоомарт Боконбаевпен бірге 1939 жылы «Айчурек» операсының либреттосын жазған. Аудармамен айналысып, [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкиннің]] «Каменный гость» пьесасын («Кіші трагедиялар» циклынан), [[Генрих Гейне]] шығармаларын және басқа да туындыларды қырғыз тіліне аударған.<ref name="Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп" /> Жусуп Турусбеков Кеңес жазушыларының бірінші съезіне қатысқан.<ref name="Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп" /> «Қарақшы трагедиясы» поэмасын майданнан далалық пошта арқылы «Кызыл Кыргызстан» газетінің редакциясына жіберіп, шығарма 1942 жылы жарық көрген. == Марапаттары == * [[Құрмет Белгісі ордені]] (1939)<ref>{{Мақала|тақырыбы=Указ Президиума Верховного Совета СССР О награждении советских писателей|сілтеме =https://electro.nekrasovka.ru/books/6243806/pages/2|жыл=1939|архив дата=2024-05-10|архив=https://web.archive.org/web/20240510180715/https://electro.nekrasovka.ru/books/6243806/pages/2|баспасы=Правда|нөмірі=31|месяц=2|день=1|беттері=2}}</ref> == Жады == Жусуп Турусбеков құрметіне көше мен кітапхана аталған.<ref>{{Cite web |url=http://cls.kg/index.php?id=35 |title=ЦБС. Библиотека № 2 |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2018-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181128040329/http://cls.kg/index.php?id=35 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.topnews.kg/photogallery/album/Turusbekov |title=Улица Ж. Турусбекова |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202232/http://www.topnews.kg/photogallery/album/Turusbekov |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} opgdvsmiw0aa42jz3ftc16ce36ev1k9 3589335 3589329 2026-04-21T18:08:26Z TheNomadEditor 120280 3589335 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Жусуп Турусбеков|Суреті=Джусуп Турусбеков с супругой Кулсун.jpg|Суреттің аты=Жусуп Турусбеков әйелі Кулсунмен, 1932 жыл|Туған күні=24.12.1910|Туған жері=[[Пржевал уезі]], [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]]|Қайтыс болған күні=сәуір [[1944 жыл]]|Қайтыс болған жері=Калинин майданы|Азаматтығы={{USSR}}|Мансабы=ақын, драматург, либреттист, аудармашы, редактор|Жанры=поэзия, пьеса|Шығармалардың тілі=қырғызша, орысша|Марапаттары={{Құрмет Белгісі ордені}}|Commons=Jusup Turusbekov}} '''Жусуп Турусбеков''' ([[24 желтоқсан]] [[1910 жыл|1910]], Күн-Батыш ауылы, [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] — [[1944 жыл|1944]], Калинин майданы) — қырғыз кеңес ақыны, драматург. [[Құрмет Белгісі ордені]]мен марапатталған. Кеңес жазушыларының бірінші съезінің делегаты болған. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] қатысушысы. == Өмірбаяны == Жусуп Турусбеков 1910 жылғы 24 желтоқсанда Жетісу облысының Күн-Батыш ауылында, бұғы тайпасының кыдык руының құдайбақты тармағында дүниеге келген.<ref>{{мақала|тақырыбы=Проектом сельских инвестиций охвачено 204 аильных кенеша|сілтеме=http://www.aris.kg/sys/media/download/176/|баспасы=Бюлл. агентства развития и инвестирования сообществ Кыргызской Республики|жыл=2005|номер=3|месяц=03|число=01|беттері=7|archivedate=2020-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201007004001/http://www.aris.kg/sys/media/download/176/}}</ref><ref>{{cite web|title=Постановление Правительства Кыргызской Республики от 12 февраля 2003 года № 54 «О переименовании Кун-Батышского айыльного кенеша Тонского района Иссык-Кульской области Кыргызской Республики в айыльный кенеш имени Болота Мамбетова»|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30282362|publisher=Параграф|accessdate=2020-04-27|lang=ru}}</ref> Ерте жетім қалып, 10 жасынан бастап Түп ауылындағы мектеп-интернатта тәрбиеленген.{{sfn|А. Даниярова, 2016|name=ад16}} Түпте ауыл шаруашылық техникумында оқып,<ref name="105 лет со дня рождения Джусупа Турусбекова">{{Cite web |url=https://www.bhu.kg/science/library/library-news/105-years-since-the-birth-Zhusup-Turusbekova-1910-1943-Kyrgyz-poet |title=105 лет со дня рождения Джусупа Турусбекова |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202232/https://www.bhu.kg/science/library/library-news/105-years-since-the-birth-Zhusup-Turusbekova-1910-1943-Kyrgyz-poet |url-status=live }}</ref> 1928 жылы Фрунзе қаласына кеткен. Республикалық «Кызыл Кыргызстан» газетінде корректор болып жұмыс істеп, кейін бөлім меңгерушісі болған. «Ленинчил жаш» жастар газетінің редакторы, Қырғыз мемлекеттік баспасының редакторы, Жазушылар одағында әдеби кеңесші және Қырғыз республикалық драма театрының директоры қызметтерін атқарған. «Кызыл учкун» әдеби үйірмесіне қатысқан.<ref name="105 лет со дня рождения Джусупа Турусбекова" /> 1928–1931 жылдары [[Тверь (қала)|Тверь]] қаласындағы кеңестік-партиялық мектепте білім алған, демалыс кезінде «Ленинчил жаш» газетінде редактор болып жұмыс істеген. 1930 жылы БК(б)П қатарына қабылданған. Жусуп Турусбеков Екінші дүниежүзілік соғыс қатысушысы болған. 1941 жылы майданға аттанып, окопта жүріп те шығармаларын жазуын жалғастырған. 1944 жылдың сәуір айында Калинин майданында қаза тапқан.<ref>{{Cite web |url=http://baza.vgdru.com/post/1/40052/p126978.htm |title=Генеалогическая база знаний: персоны, фамилии, хроника. Турусбеков Джусуп |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202233/http://baza.vgdru.com/post/1/40052/p126978.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп">{{Cite web |url=https://www.litprichal.ru/slovari/enc_sovet/530358.php |title=Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202232/https://www.litprichal.ru/slovari/enc_sovet/530358.php |url-status=live }}</ref> === Отбасы === Жусуп Турусбековтің жұбайы — Кулсун Молдахматова, педагогикалық техникумды бітірген. Үш баласы болған. Үлкен қызы — Лиля Турусбекова (1933–2001), кинорежиссер, Қырғыз КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1979). == Шығармашылығы == Жусуп Турусбеков әдеби қызметпен 1928 жылдан бастап айналыса бастады. «Жусуптың өлеңдері» (1932), «Қуанышты жастар» (1933), «Отан» (1938) жинақтарының авторы. «Өлім емес, өмір» (1935), «Беш-Мойноктағы оқиғалар» (1937) пьесаларын жазған. Касымалы Маликов және Жоомарт Боконбаевпен бірге 1939 жылы «Айчурек» операсының либреттосын жазған. Аудармамен айналысып, [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкиннің]] «Каменный гость» пьесасын («Кіші трагедиялар» циклынан), [[Генрих Гейне]] шығармаларын және басқа да туындыларды қырғыз тіліне аударған.<ref name="Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп" /> Жусуп Турусбеков Кеңес жазушыларының бірінші съезіне қатысқан.<ref name="Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп" /> «Қарақшы трагедиясы» поэмасын майданнан далалық пошта арқылы «Кызыл Кыргызстан» газетінің редакциясына жіберіп, шығарма 1942 жылы жарық көрген. == Марапаттары == * [[Құрмет Белгісі ордені]] (1939)<ref>{{Мақала|тақырыбы=Указ Президиума Верховного Совета СССР О награждении советских писателей|сілтеме =https://electro.nekrasovka.ru/books/6243806/pages/2|жыл=1939|архив дата=2024-05-10|архив=https://web.archive.org/web/20240510180715/https://electro.nekrasovka.ru/books/6243806/pages/2|баспасы=Правда|нөмірі=31|месяц=2|день=1|беттері=2}}</ref> == Жады == Жусуп Турусбеков құрметіне көше мен кітапхана аталған.<ref>{{Cite web |url=http://cls.kg/index.php?id=35 |title=ЦБС. Библиотека № 2 |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2018-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181128040329/http://cls.kg/index.php?id=35 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.topnews.kg/photogallery/album/Turusbekov |title=Улица Ж. Турусбекова |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202232/http://www.topnews.kg/photogallery/album/Turusbekov |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} llhp3mqv5vfv0dlvrfjb8q1tpej849f 3589338 3589335 2026-04-21T18:16:07Z TheNomadEditor 120280 3589338 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Жусуп Турусбеков|Суреті=Джусуп Турусбеков с супругой Кулсун.jpg|Суреттің аты=Жусуп Турусбеков әйелі Кулсунмен, 1932 жыл|Туған күні=24.12.1910|Туған жері=[[Пржевал уезі]], [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]]|Қайтыс болған күні=сәуір [[1944 жыл]]|Қайтыс болған жері=Калинин майданы|Азаматтығы={{USSR}}|Мансабы=ақын, драматург, либреттист, аудармашы, редактор|Жанры=поэзия, пьеса|Шығармалардың тілі=қырғызша, орысша|Марапаттары={{Құрмет Белгісі ордені}}|Commons=Jusup Turusbekov}} '''Жусуп Турусбеков''' ([[24 желтоқсан]] [[1910 жыл|1910]], Күн-Батыш ауылы, [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] — [[1944 жыл|1944]], Калинин майданы) — қырғыз кеңес ақыны, драматург. [[Құрмет Белгісі ордені]]мен марапатталған. Кеңес жазушыларының бірінші съезінің делегаты болған. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] қатысушысы. == Өмірбаяны == Жусуп Турусбеков 1910 жылғы 24 желтоқсанда Жетісу облысының Күн-Батыш ауылында, бұғы тайпасының кыдык руының құдайбақты тармағында дүниеге келген.<ref>{{мақала|тақырыбы=Проектом сельских инвестиций охвачено 204 аильных кенеша|сілтеме=http://www.aris.kg/sys/media/download/176/|баспасы=Бюлл. агентства развития и инвестирования сообществ Кыргызской Республики|жыл=2005|номер=3|месяц=03|число=01|беттері=7|archivedate=2020-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201007004001/http://www.aris.kg/sys/media/download/176/}}</ref><ref>{{cite web|title=Постановление Правительства Кыргызской Республики от 12 февраля 2003 года № 54 «О переименовании Кун-Батышского айыльного кенеша Тонского района Иссык-Кульской области Кыргызской Республики в айыльный кенеш имени Болота Мамбетова»|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30282362|publisher=Параграф|accessdate=2020-04-27|lang=ru}}</ref> Ерте жетім қалып, 10 жасынан бастап Түп ауылындағы мектеп-интернатта тәрбиеленген. Түпте ауыл шаруашылық техникумында оқып,<ref name="105 лет со дня рождения Джусупа Турусбекова">{{Cite web |url=https://www.bhu.kg/science/library/library-news/105-years-since-the-birth-Zhusup-Turusbekova-1910-1943-Kyrgyz-poet |title=105 лет со дня рождения Джусупа Турусбекова |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202232/https://www.bhu.kg/science/library/library-news/105-years-since-the-birth-Zhusup-Turusbekova-1910-1943-Kyrgyz-poet |url-status=live }}</ref> 1928 жылы Фрунзе қаласына кеткен. Республикалық «Кызыл Кыргызстан» газетінде корректор болып жұмыс істеп, кейін бөлім меңгерушісі болған. «Ленинчил жаш» жастар газетінің редакторы, Қырғыз мемлекеттік баспасының редакторы, Жазушылар одағында әдеби кеңесші және Қырғыз республикалық драма театрының директоры қызметтерін атқарған. «Кызыл учкун» әдеби үйірмесіне қатысқан.<ref name="105 лет со дня рождения Джусупа Турусбекова" /> 1928–1931 жылдары [[Тверь (қала)|Тверь]] қаласындағы кеңестік-партиялық мектепте білім алған, демалыс кезінде «Ленинчил жаш» газетінде редактор болып жұмыс істеген. 1930 жылы БК(б)П қатарына қабылданған. Жусуп Турусбеков Екінші дүниежүзілік соғыс қатысушысы болған. 1941 жылы майданға аттанып, окопта жүріп те шығармаларын жазуын жалғастырған. 1944 жылдың сәуір айында Калинин майданында қаза тапқан.<ref>{{Cite web |url=http://baza.vgdru.com/post/1/40052/p126978.htm |title=Генеалогическая база знаний: персоны, фамилии, хроника. Турусбеков Джусуп |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202233/http://baza.vgdru.com/post/1/40052/p126978.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп">{{Cite web |url=https://www.litprichal.ru/slovari/enc_sovet/530358.php |title=Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202232/https://www.litprichal.ru/slovari/enc_sovet/530358.php |url-status=live }}</ref> === Отбасы === Жусуп Турусбековтің жұбайы — Кулсун Молдахматова, педагогикалық техникумды бітірген. Үш баласы болған. Үлкен қызы — Лиля Турусбекова (1933–2001), кинорежиссер, Қырғыз КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1979). == Шығармашылығы == Жусуп Турусбеков әдеби қызметпен 1928 жылдан бастап айналыса бастады. «Жусуптың өлеңдері» (1932), «Қуанышты жастар» (1933), «Отан» (1938) жинақтарының авторы. «Өлім емес, өмір» (1935), «Беш-Мойноктағы оқиғалар» (1937) пьесаларын жазған. Касымалы Маликов және Жоомарт Боконбаевпен бірге 1939 жылы «Айчурек» операсының либреттосын жазған. Аудармамен айналысып, [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкиннің]] «Каменный гость» пьесасын («Кіші трагедиялар» циклынан), [[Генрих Гейне]] шығармаларын және басқа да туындыларды қырғыз тіліне аударған.<ref name="Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп" /> Жусуп Турусбеков Кеңес жазушыларының бірінші съезіне қатысқан.<ref name="Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп" /> «Қарақшы трагедиясы» поэмасын майданнан далалық пошта арқылы «Кызыл Кыргызстан» газетінің редакциясына жіберіп, шығарма 1942 жылы жарық көрген. == Марапаттары == * [[Құрмет Белгісі ордені]] (1939)<ref>{{Мақала|тақырыбы=Указ Президиума Верховного Совета СССР О награждении советских писателей|сілтеме =https://electro.nekrasovka.ru/books/6243806/pages/2|жыл=1939|архив дата=2024-05-10|архив=https://web.archive.org/web/20240510180715/https://electro.nekrasovka.ru/books/6243806/pages/2|баспасы=Правда|нөмірі=31|месяц=2|день=1|беттері=2}}</ref> == Жады == Жусуп Турусбеков құрметіне көше мен кітапхана аталған.<ref>{{Cite web |url=http://cls.kg/index.php?id=35 |title=ЦБС. Библиотека № 2 |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2018-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181128040329/http://cls.kg/index.php?id=35 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.topnews.kg/photogallery/album/Turusbekov |title=Улица Ж. Турусбекова |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202232/http://www.topnews.kg/photogallery/album/Turusbekov |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Пржевал уезінде туғандар]] [[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қырғызстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:Қырғызстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:Қырғызстан либреттистері]] [[Санат:КСРО либреттошылары]] [[Санат:Қырғызстан аудармашылары]] [[Санат:КСРО аудармашылары]] [[Санат:Қырғызстан редакторлары]] [[Санат:КСРО редакторлары]] [[Санат:Газет редакторлары]] [[Санат:КОКП мүшелері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар]] [[Санат:Қоғамдық игілік жазушылары]] m0rs8wg1m9giiy94f5uu5yyqug989i0 3589345 3589338 2026-04-21T18:27:14Z TheNomadEditor 120280 /* Шығармашылығы */ 3589345 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Жусуп Турусбеков|Суреті=Джусуп Турусбеков с супругой Кулсун.jpg|Суреттің аты=Жусуп Турусбеков әйелі Кулсунмен, 1932 жыл|Туған күні=24.12.1910|Туған жері=[[Пржевал уезі]], [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]]|Қайтыс болған күні=сәуір [[1944 жыл]]|Қайтыс болған жері=Калинин майданы|Азаматтығы={{USSR}}|Мансабы=ақын, драматург, либреттист, аудармашы, редактор|Жанры=поэзия, пьеса|Шығармалардың тілі=қырғызша, орысша|Марапаттары={{Құрмет Белгісі ордені}}|Commons=Jusup Turusbekov}} '''Жусуп Турусбеков''' ([[24 желтоқсан]] [[1910 жыл|1910]], Күн-Батыш ауылы, [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] — [[1944 жыл|1944]], Калинин майданы) — қырғыз кеңес ақыны, драматург. [[Құрмет Белгісі ордені]]мен марапатталған. Кеңес жазушыларының бірінші съезінің делегаты болған. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] қатысушысы. == Өмірбаяны == Жусуп Турусбеков 1910 жылғы 24 желтоқсанда Жетісу облысының Күн-Батыш ауылында, бұғы тайпасының кыдык руының құдайбақты тармағында дүниеге келген.<ref>{{мақала|тақырыбы=Проектом сельских инвестиций охвачено 204 аильных кенеша|сілтеме=http://www.aris.kg/sys/media/download/176/|баспасы=Бюлл. агентства развития и инвестирования сообществ Кыргызской Республики|жыл=2005|номер=3|месяц=03|число=01|беттері=7|archivedate=2020-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201007004001/http://www.aris.kg/sys/media/download/176/}}</ref><ref>{{cite web|title=Постановление Правительства Кыргызской Республики от 12 февраля 2003 года № 54 «О переименовании Кун-Батышского айыльного кенеша Тонского района Иссык-Кульской области Кыргызской Республики в айыльный кенеш имени Болота Мамбетова»|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30282362|publisher=Параграф|accessdate=2020-04-27|lang=ru}}</ref> Ерте жетім қалып, 10 жасынан бастап Түп ауылындағы мектеп-интернатта тәрбиеленген. Түпте ауыл шаруашылық техникумында оқып,<ref name="105 лет со дня рождения Джусупа Турусбекова">{{Cite web |url=https://www.bhu.kg/science/library/library-news/105-years-since-the-birth-Zhusup-Turusbekova-1910-1943-Kyrgyz-poet |title=105 лет со дня рождения Джусупа Турусбекова |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202232/https://www.bhu.kg/science/library/library-news/105-years-since-the-birth-Zhusup-Turusbekova-1910-1943-Kyrgyz-poet |url-status=live }}</ref> 1928 жылы Фрунзе қаласына кеткен. Республикалық «Кызыл Кыргызстан» газетінде корректор болып жұмыс істеп, кейін бөлім меңгерушісі болған. «Ленинчил жаш» жастар газетінің редакторы, Қырғыз мемлекеттік баспасының редакторы, Жазушылар одағында әдеби кеңесші және Қырғыз республикалық драма театрының директоры қызметтерін атқарған. «Кызыл учкун» әдеби үйірмесіне қатысқан.<ref name="105 лет со дня рождения Джусупа Турусбекова" /> 1928–1931 жылдары [[Тверь (қала)|Тверь]] қаласындағы кеңестік-партиялық мектепте білім алған, демалыс кезінде «Ленинчил жаш» газетінде редактор болып жұмыс істеген. 1930 жылы БК(б)П қатарына қабылданған. Жусуп Турусбеков Екінші дүниежүзілік соғыс қатысушысы болған. 1941 жылы майданға аттанып, окопта жүріп те шығармаларын жазуын жалғастырған. 1944 жылдың сәуір айында Калинин майданында қаза тапқан.<ref>{{Cite web |url=http://baza.vgdru.com/post/1/40052/p126978.htm |title=Генеалогическая база знаний: персоны, фамилии, хроника. Турусбеков Джусуп |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202233/http://baza.vgdru.com/post/1/40052/p126978.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп">{{Cite web |url=https://www.litprichal.ru/slovari/enc_sovet/530358.php |title=Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202232/https://www.litprichal.ru/slovari/enc_sovet/530358.php |url-status=live }}</ref> === Отбасы === Жусуп Турусбековтің жұбайы — Кулсун Молдахматова, педагогикалық техникумды бітірген. Үш баласы болған. Үлкен қызы — Лиля Турусбекова (1933–2001), кинорежиссер, Қырғыз КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1979). == Шығармашылығы == Жусуп Турусбеков әдеби қызметпен 1928 жылдан бастап айналыса бастады. «Жусуптың өлеңдері» (1932), «Қуанышты жастар» (1933), «Отан» (1938) жинақтарының авторы. «Өлім емес, өмір» (1935), «Беш-Мойноктағы оқиғалар» (1937) пьесаларын жазған. Касымалы Маликов және Жоомарт Боконбаевпен бірге 1939 жылы «Айчурек» операсының либреттосын жазған. Аудармамен айналысып, [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]]нің «Каменный гость» пьесасын («Кіші трагедиялар» циклынан), [[Генрих Гейне]] шығармаларын және басқа да туындыларды қырғыз тіліне аударған.<ref name="Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп" /> Жусуп Турусбеков Кеңес жазушыларының бірінші съезіне қатысқан.<ref name="Литпричал. БСЭ. Турусбеков Джусуп" /> «Қарақшы трагедиясы» поэмасын майданнан далалық пошта арқылы «Кызыл Кыргызстан» газетінің редакциясына жіберіп, шығарма 1942 жылы жарық көрген. == Марапаттары == * [[Құрмет Белгісі ордені]] (1939)<ref>{{Мақала|тақырыбы=Указ Президиума Верховного Совета СССР О награждении советских писателей|сілтеме =https://electro.nekrasovka.ru/books/6243806/pages/2|жыл=1939|архив дата=2024-05-10|архив=https://web.archive.org/web/20240510180715/https://electro.nekrasovka.ru/books/6243806/pages/2|баспасы=Правда|нөмірі=31|месяц=2|день=1|беттері=2}}</ref> == Жады == Жусуп Турусбеков құрметіне көше мен кітапхана аталған.<ref>{{Cite web |url=http://cls.kg/index.php?id=35 |title=ЦБС. Библиотека № 2 |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2018-11-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181128040329/http://cls.kg/index.php?id=35 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.topnews.kg/photogallery/album/Turusbekov |title=Улица Ж. Турусбекова |accessdate=2019-07-09 |archivedate=2019-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709202232/http://www.topnews.kg/photogallery/album/Turusbekov |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Пржевал уезінде туғандар]] [[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қырғызстан ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:Қырғызстан драматургтері]] [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:Қырғызстан либреттистері]] [[Санат:КСРО либреттошылары]] [[Санат:Қырғызстан аудармашылары]] [[Санат:КСРО аудармашылары]] [[Санат:Қырғызстан редакторлары]] [[Санат:КСРО редакторлары]] [[Санат:Газет редакторлары]] [[Санат:КОКП мүшелері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар]] [[Санат:Қоғамдық игілік жазушылары]] dep0phtsu25fkh24u7v56byngg2kfuh 10 779740 3589330 2026-04-21T18:00:53Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-04-22|POTD 2026-04-22]]: filename only 3589330 wikitext text/x-wiki Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> pv3ladgvy64wdldkz8cigvpdajasn80 3 779741 3589337 2026-04-21T18:15:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589337 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ZhannurKuandyk}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 23:15, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) h5nco1uslk66tsto5a4asywf8lrkhzk 3 779742 3589339 2026-04-21T18:17:18Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589339 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ZhannurKuandyk14}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 23:17, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) qrqhpuubuhyo0qkkcasyg6toe0ofnnv 14 779743 3589340 2026-04-21T18:18:12Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Жетісу облысында (Ресей империясы) туғандар]] 3589340 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жетісу облысында (Ресей империясы) туғандар]] l3dgrcq3d71fvpdztvd8ljtkrx9y6oj 14 779744 3589341 2026-04-21T18:20:07Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Жетісу облысы (Ресей империясы) тұлғалары]] [[Санат:Ресей империясында туғандар]] 3589341 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жетісу облысы (Ресей империясы) тұлғалары]] [[Санат:Ресей империясында туғандар]] btaouszkailwq3l9wfbvug6dlhyyr6f 14 779745 3589342 2026-04-21T18:21:07Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Жетісу облысы (Ресей империясы)]] [[Санат:Ресей империясы аймақтары бойынша тұлғалар]] 3589342 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жетісу облысы (Ресей империясы)]] [[Санат:Ресей империясы аймақтары бойынша тұлғалар]] oj78zazpfok7li0kch8tajozw4qdyi7 14 779746 3589343 2026-04-21T18:24:20Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: {{Басты мақала|Жетісу облысы (Ресей империясы)}} [[Санат:Ресей империясы облыстары]] [[Санат:Қазақстан бұрынғы әкімшілік бірліктері]] [[Санат:Қырғызстан тарихи облыстары]] [[Санат:Жетісу]] [[Санат:Қазақстан орыстары]] [[Санат:Дала генерал-губернаторлығы]] 3589343 wikitext text/x-wiki {{Басты мақала|Жетісу облысы (Ресей империясы)}} [[Санат:Ресей империясы облыстары]] [[Санат:Қазақстан бұрынғы әкімшілік бірліктері]] [[Санат:Қырғызстан тарихи облыстары]] [[Санат:Жетісу]] [[Санат:Қазақстан орыстары]] [[Санат:Дала генерал-губернаторлығы]] 7g8gatjl1hcs53w83ixe4gfw10a2gbn 0 779747 3589346 2026-04-21T18:44:35Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: '''Винера Калыбековна Раимбачаева''' (5 желтоқсан 1968, [[Манас (қала)|Жалалабат]]) — Қырғыз Республикасының VII шақырылымдағы [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] депутаты. 2021 жылдан бастап «[[Иман Нұры]]» партиясынан сайланған. 2022 жылдың мамырынан бері Әлеуме... 3589346 wikitext text/x-wiki '''Винера Калыбековна Раимбачаева''' (5 желтоқсан 1968, [[Манас (қала)|Жалалабат]]) — Қырғыз Республикасының VII шақырылымдағы [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] депутаты. 2021 жылдан бастап «[[Иман Нұры]]» партиясынан сайланған. 2022 жылдың мамырынан бері Әлеуметтік саясат жөніндегі комитеттің төрайымы қызметін атқарады. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 5 желтоқсанда Қырғыз КСР-інің Жалалабат қаласында дүниеге келген.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://deputat.kg/persons/raimbachaeva-vinera-kalybekovna/|title=Раимбачаева Винера Калыбековна|website=Deputat.KG - открытый диалог между обществом и парламентом|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230526074258/https://deputat.kg/persons/raimbachaeva-vinera-kalybekovna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://who.ca-news.org/people:36224|title=Раимбачаева Винера Калыбековна, биография|website=who.ca-news.org|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326154649/https://who.ca-news.org/people:36224|url-status=live}}</ref> 1994 жылы Қырғыз мемлекеттік медициналық институты-ның «емдеу ісі» факультетін бітіріп, дәрігер-емдеуші мамандығын алған.<ref>{{Cite web|lang=ky|url=https://sputnik.kg/20211105/raimbachaeva-vinera-kalybekovna-omur-bayany-1054501315.html|title=Раимбачаева Винера Калыбековна — өмүр баяны|website=Sputnik Кыргызстан|date=2021-11-05|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230526074303/https://sputnik.kg/20211105/raimbachaeva-vinera-kalybekovna-omur-bayany-1054501315.html|url-status=live}}</ref> 1994—1995 жылдары интернатурада оқып, аталған институттың акушерлік және гинекология №2 кафедрасында, акушерлік-гинекология факультетінде дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://govori.tv/raimbachaeva-vinera-kalybekovna/|title=Раимбачаева Винера Калыбековна|author=|website=Кыргызстандын жаңылыктары Govori.TV|date=2022-03-01|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230526074258/https://govori.tv/raimbachaeva-vinera-kalybekovna/|url-status=live}}</ref> 1996 жылы Шопоков қаласының ауруханасында акушер-гинеколог дәрігер болып жұмыс істей бастады. 1997—2005 жылдары Сокулук ауданы орталық аудандық ауруханасының гинекология бөлімінде акушер-гинеколог қызметін атқарды. 2005—2009 жылдары аурухананың босану бөлімінде акушер-гинеколог болып жұмыс істеді. 2012 жылдан бастап Сокулук аудандық ауруханасының гинекология бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады, сонымен қатар сол кезден бастап Сокулук аудандық ЦОВП мекемесінде акушер-гинеколог болып жұмыс істеп келеді.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.kenesh.kg/|title=Страница депутата {{!}} Жогорку Кенеш Кыргызской Республики|author=ЖОГОРКУ КЕҢЕШ|website=www.kenesh.kg|accessdate=2023-05-26|archivedate=2016-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160218103847/http://www.kenesh.kg/|url-status=live}}</ref> Винера Раимбачаева 2021 жылдың қараша айында «[[Иман Нұры]]» партиясынан Жогорку Кенеш VII шақырылым депутаты болып сайланды. 2022 жылдың мамыр айынан бастап Әлеуметтік саясат жөніндегі комитеттің төрайымы қызметін атқарады.<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1640808470|title=РАИМБАЧАЕВА Винера Калыбековна {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230526074301/https://centrasia.org/person2.php?st=1640808470|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://asia-times.org/kyrgyzstan/15977-vinera-raimbachaeva-izbrana-glavoy-sockomiteta-zhk-chto-o-ney-izvestno.html|title=Винера Раимбачаева избрана главой соцкомитета ЖК — что о ней известно » The Asia Times - события в Азии и в мире: темы дня, фото, видео, инфографика.|website=asia-times.org|accessdate=2023-05-26|archivedate=2025-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250125094106/https://asia-times.org/kyrgyzstan/15977-vinera-raimbachaeva-izbrana-glavoy-sockomiteta-zhk-chto-o-ney-izvestno.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bh0otfs86wzdiglxlxpuno57w88rq2k 3589347 3589346 2026-04-21T18:52:45Z TheNomadEditor 120280 3589347 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Винера Раимбачаева|Шынайы есімі=Винера Калыбековна Раимбачаева|Ту=Logo of the Jogorku Kenesh.png|Титулы=Жогорку Кенеш VII шақырылым депутаты. Әлеуметтік саясат жөніндегі комитеттің төрайымы|Басқара бастады=2021 жыл 15 желтоқсан|Туған күні=05.12.1968|Туған жері=[[Манас (қала)|Жалалабат]], [[Ош облысы]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Партиясы=[[Иман Нұры]]|Білімі=И. К. Ахунбаева атындағы Қырғыз мемлекеттік медицина академиясы|Мамандығы=[[дәрігер]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KGZ}}}} '''Винера Калыбековна Раимбачаева''' (5 желтоқсан 1968, [[Манас (қала)|Жалалабат]]) — Қырғыз Республикасының VII шақырылымдағы [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] депутаты. 2021 жылдан бастап «[[Иман Нұры]]» партиясынан сайланған. 2022 жылдың мамырынан бері Әлеуметтік саясат жөніндегі комитеттің төрайымы қызметін атқарады. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 5 желтоқсанда Қырғыз КСР-інің Жалалабат қаласында дүниеге келген.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://deputat.kg/persons/raimbachaeva-vinera-kalybekovna/|title=Раимбачаева Винера Калыбековна|website=Deputat.KG - открытый диалог между обществом и парламентом|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230526074258/https://deputat.kg/persons/raimbachaeva-vinera-kalybekovna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://who.ca-news.org/people:36224|title=Раимбачаева Винера Калыбековна, биография|website=who.ca-news.org|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326154649/https://who.ca-news.org/people:36224|url-status=live}}</ref> 1994 жылы Қырғыз мемлекеттік медициналық институтының «емдеу ісі» факультетін бітіріп, дәрігер-емдеуші мамандығын алған.<ref>{{Cite web|lang=ky|url=https://sputnik.kg/20211105/raimbachaeva-vinera-kalybekovna-omur-bayany-1054501315.html|title=Раимбачаева Винера Калыбековна — өмүр баяны|website=Sputnik Кыргызстан|date=2021-11-05|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230526074303/https://sputnik.kg/20211105/raimbachaeva-vinera-kalybekovna-omur-bayany-1054501315.html|url-status=live}}</ref> 1994—1995 жылдары интернатурада оқып, аталған институттың акушерлік және гинекология №2 кафедрасында, акушерлік-гинекология факультетінде дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://govori.tv/raimbachaeva-vinera-kalybekovna/|title=Раимбачаева Винера Калыбековна|author=|website=Кыргызстандын жаңылыктары Govori.TV|date=2022-03-01|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230526074258/https://govori.tv/raimbachaeva-vinera-kalybekovna/|url-status=live}}</ref> 1996 жылы Шопоков қаласының ауруханасында акушер-гинеколог дәрігер болып жұмыс істей бастады. 1997—2005 жылдары Сокулук ауданы орталық аудандық ауруханасының гинекология бөлімінде акушер-гинеколог қызметін атқарды. 2005—2009 жылдары аурухананың босану бөлімінде акушер-гинеколог болып жұмыс істеді. 2012 жылдан бастап Сокулук аудандық ауруханасының гинекология бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады, сонымен қатар сол кезден бастап Сокулук аудандық ЦОВП мекемесінде акушер-гинеколог болып жұмыс істеп келеді.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.kenesh.kg/|title=Страница депутата {{!}} Жогорку Кенеш Кыргызской Республики|author=ЖОГОРКУ КЕҢЕШ|website=www.kenesh.kg|accessdate=2023-05-26|archivedate=2016-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160218103847/http://www.kenesh.kg/|url-status=live}}</ref> Винера Раимбачаева 2021 жылдың қараша айында «[[Иман Нұры]]» партиясынан Жогорку Кенеш VII шақырылым депутаты болып сайланды. 2022 жылдың мамыр айынан бастап Әлеуметтік саясат жөніндегі комитеттің төрайымы қызметін атқарады.<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1640808470|title=РАИМБАЧАЕВА Винера Калыбековна {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230526074301/https://centrasia.org/person2.php?st=1640808470|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://asia-times.org/kyrgyzstan/15977-vinera-raimbachaeva-izbrana-glavoy-sockomiteta-zhk-chto-o-ney-izvestno.html|title=Винера Раимбачаева избрана главой соцкомитета ЖК — что о ней известно » The Asia Times - события в Азии и в мире: темы дня, фото, видео, инфографика.|website=asia-times.org|accessdate=2023-05-26|archivedate=2025-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250125094106/https://asia-times.org/kyrgyzstan/15977-vinera-raimbachaeva-izbrana-glavoy-sockomiteta-zhk-chto-o-ney-izvestno.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} nqy99ull3at36l1wykhwmxrfsct9bey 3589348 3589347 2026-04-21T18:55:39Z TheNomadEditor 120280 3589348 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Винера Раимбачаева|Шынайы есімі=Винера Калыбековна Раимбачаева|Ту=Logo of the Jogorku Kenesh.png|Титулы=Жогорку Кенеш VII шақырылым депутаты. Әлеуметтік саясат жөніндегі комитеттің төрайымы|Басқара бастады=2021 жыл 15 желтоқсан|Туған күні=05.12.1968|Туған жері=[[Манас (қала)|Жалалабат]], [[Ош облысы]], [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Партиясы=[[Иман Нұры]]|Білімі=И. К. Ахунбаева атындағы Қырғыз мемлекеттік медицина академиясы|Мамандығы=[[дәрігер]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KGZ}}}} '''Винера Калыбековна Раимбачаева''' (5 желтоқсан 1968, [[Манас (қала)|Жалалабат]]) — Қырғыз Республикасының VII шақырылымдағы [[Жоғарғы Кеңес (Қырғызстан)|Жоғарғы Кеңес]] депутаты. 2021 жылдан бастап «[[Иман Нұры]]» партиясынан сайланған. 2022 жылдың мамырынан бері Әлеуметтік саясат жөніндегі комитеттің төрайымы қызметін атқарады. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 5 желтоқсанда Қырғыз КСР-інің Жалалабат қаласында дүниеге келген.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://deputat.kg/persons/raimbachaeva-vinera-kalybekovna/|title=Раимбачаева Винера Калыбековна|website=Deputat.KG - открытый диалог между обществом и парламентом|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230526074258/https://deputat.kg/persons/raimbachaeva-vinera-kalybekovna/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://who.ca-news.org/people:36224|title=Раимбачаева Винера Калыбековна, биография|website=who.ca-news.org|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326154649/https://who.ca-news.org/people:36224|url-status=live}}</ref> 1994 жылы Қырғыз мемлекеттік медициналық институтының «емдеу ісі» факультетін бітіріп, дәрігер-емдеуші мамандығын алған.<ref>{{Cite web|lang=ky|url=https://sputnik.kg/20211105/raimbachaeva-vinera-kalybekovna-omur-bayany-1054501315.html|title=Раимбачаева Винера Калыбековна — өмүр баяны|website=Sputnik Кыргызстан|date=2021-11-05|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230526074303/https://sputnik.kg/20211105/raimbachaeva-vinera-kalybekovna-omur-bayany-1054501315.html|url-status=live}}</ref> 1994—1995 жылдары интернатурада оқып, аталған институттың акушерлік және гинекология №2 кафедрасында, акушерлік-гинекология факультетінде дайындықтан өткен.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://govori.tv/raimbachaeva-vinera-kalybekovna/|title=Раимбачаева Винера Калыбековна|author=|website=Кыргызстандын жаңылыктары Govori.TV|date=2022-03-01|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230526074258/https://govori.tv/raimbachaeva-vinera-kalybekovna/|url-status=live}}</ref> 1996 жылы Шопоков қаласының ауруханасында акушер-гинеколог дәрігер болып жұмыс істей бастады. 1997—2005 жылдары Сокулук ауданы орталық аудандық ауруханасының гинекология бөлімінде акушер-гинеколог қызметін атқарды. 2005—2009 жылдары аурухананың босану бөлімінде акушер-гинеколог болып жұмыс істеді. 2012 жылдан бастап Сокулук аудандық ауруханасының гинекология бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады, сонымен қатар сол кезден бастап Сокулук аудандық ЦОВП мекемесінде акушер-гинеколог болып жұмыс істеп келеді.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.kenesh.kg/|title=Страница депутата {{!}} Жогорку Кенеш Кыргызской Республики|author=ЖОГОРКУ КЕҢЕШ|website=www.kenesh.kg|accessdate=2023-05-26|archivedate=2016-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160218103847/http://www.kenesh.kg/|url-status=live}}</ref> Винера Раимбачаева 2021 жылдың қараша айында «[[Иман Нұры]]» партиясынан Жогорку Кенеш VII шақырылым депутаты болып сайланды. 2022 жылдың мамыр айынан бастап Әлеуметтік саясат жөніндегі комитеттің төрайымы қызметін атқарады.<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1640808470|title=РАИМБАЧАЕВА Винера Калыбековна {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2023-05-26|archivedate=2023-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230526074301/https://centrasia.org/person2.php?st=1640808470|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://asia-times.org/kyrgyzstan/15977-vinera-raimbachaeva-izbrana-glavoy-sockomiteta-zhk-chto-o-ney-izvestno.html|title=Винера Раимбачаева избрана главой соцкомитета ЖК — что о ней известно » The Asia Times - события в Азии и в мире: темы дня, фото, видео, инфографика.|website=asia-times.org|accessdate=2023-05-26|archivedate=2025-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250125094106/https://asia-times.org/kyrgyzstan/15977-vinera-raimbachaeva-izbrana-glavoy-sockomiteta-zhk-chto-o-ney-izvestno.html|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Манаста туғандар]] [[Санат:Қырғызстан медиктері]] [[Санат:XX ғасыр медиктері]] [[Санат:ХХІ ғасыр медиктері]] [[Санат:Жоғары Кеңес депутаттары]] ok4fedtftv0wmq9tepa37jbeu5j2xp1 14 779748 3589349 2026-04-21T18:56:23Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Жалалабат облысында туғандар]] [[Санат:Манас тұлғалары]] 3589349 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жалалабат облысында туғандар]] [[Санат:Манас тұлғалары]] pg6yki7x9c3v4zev4v1k0mxw5hi5w5h 14 779749 3589350 2026-04-21T18:58:35Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Қырғызстан қалалары бойынша тұлғалар]] [[Санат:Манас (қала)]] [[Санат:Жалалабат облысы тұлғалары]] 3589350 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қырғызстан қалалары бойынша тұлғалар]] [[Санат:Манас (қала)]] [[Санат:Жалалабат облысы тұлғалары]] 0enwutn8lbm6pycu9nzk20pdd97gajw 14 779750 3589358 2026-04-21T19:07:03Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Ресейдегі ток-шоулар]] 3589358 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ресейдегі ток-шоулар]] 0iz85nasnecbuny6fswtxwi238vtuzc 14 779751 3589359 2026-04-21T19:09:19Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Тақырыптар бойынша Ресейдегі телебағдарламалар]] [[Санат:Теледидарлық ток-шоулар]] 3589359 wikitext text/x-wiki [[Санат:Тақырыптар бойынша Ресейдегі телебағдарламалар]] [[Санат:Теледидарлық ток-шоулар]] 2y1t3xhz2jjgh7m59cu7ic9w9icgpbj 14 779752 3589360 2026-04-21T19:10:26Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: [[Санат:Тақырыптар бойынша телебағдарламалар]] [[Санат:Ресей телебағдарламалары]] 3589360 wikitext text/x-wiki [[Санат:Тақырыптар бойынша телебағдарламалар]] [[Санат:Ресей телебағдарламалары]] k9nakm272rbafv2ebtofbpbiw42h221 14 779753 3589361 2026-04-21T19:11:56Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: {{Commonscat|Television shows by topic}} [[Санат:Телебағдарламалар]] 3589361 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Television shows by topic}} [[Санат:Телебағдарламалар]] bnzu41rwtukq0qljhex5e2u1fjlloso 3 779754 3589383 2026-04-21T21:55:57Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589383 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Stevesss666}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 02:55, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) poqr90go0am5zzys7ev48o06i5mghqg 0 779756 3589465 2026-04-21T23:40:45Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Холодный Яр Республикасы |өз атауы = {{lang-uk|Холодноярська Республіка}} |статусы = Танылмаған мемлекет |әнұраны = |байрақ = ХолоднийЯр прапор.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы... 3589465 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Холодный Яр Республикасы |өз атауы = {{lang-uk|Холодноярська Республіка}} |статусы = Танылмаған мемлекет |әнұраны = |байрақ = ХолоднийЯр прапор.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Схема Холодного Яру.JPG |size = 240px |сипаттамасы = Холодный Яр орманы республиканың орталығы еді <!-- |type_before = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--> |p1 = Украин Халық Республикасы |flag_p1 = Flag of Ukraine (1917–1921).svg |image_p1 = |p2 = Чигирин кеңестік республикасы |flag_p2 = Red flag.svg |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = 7 шілде 1919 |ыдырауы = 1922 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Украин Кеңестік Социалистік Республикасы |flag_s1 = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919–1929).svg |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = Воля України, або смерть!<br>(Украина азаттығы, не өлім!)<ref name="congress" /> |астана = [[Мельники (Медведевка ауылдық қауымы)|Мельники]], [[Черкассы ауданы]] |қалалары = |тілі = [[украин тілі]] |валютасы = |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = 756,6 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Республика]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = Бас атаманы |басқарушы1 = [[Алексей Степанович Чучупак|Алексей Чучупак]] |басқарушы_жылы1 = 1918 |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |басқарушы2 = [[Василий Степанович Чучупак|Василий Чучупак]] |басқарушы_жылы2 = 1918–1920 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = Құрылуы |Уақыт1 = 7 шілде 1919 |Жыл1 = |Кезең2 = Ыдырауы |Уақыт2 = 1922 |Жыл2 = |Кезең3 = |Уақыт3 = |Жыл3 = |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Холодный Яр Республикасы''' ({{lang-uk|Холодноярська Республіка}}, '''Суық Жар Республикасы''') — 1919 жылы бұрынғы [[Украин Халық Республикасы]] жерінде құрылған [[квазимемлекет]], әрі партизан қозғалысы. [[Холодный Яр]] орманында орналасқан бұл танылмаған мемлекеттің орталығы [[Черкассы ауданы]]ндағы [[Мельники (Медведевка ауылдық қауымы)|Мельники]] ауылында еді. Қазіргі [[Черкассы облысы]]ндағы [[Чигирин]] маңайында орналасқан бұл құрылымның 15 000 адам әскері бар еді. Мемлекет ақыр соңында 1922 жылы ыдырады, орнына [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]] келді. == Тарихы == 1918–1922 жылдары православиелік {{iw|Әулие Үштік Мотронынский әйелдер монастыры|Мотронынский монастыры|uk|Троїцький Мотронинський жіночий монастир}} басқыншыларға (неміс оккупанттары мен орыс «[[Ақ әскер|ақ]]» және «[[Қызыл әскер|қызыл]]» күштері) қарсы украин көтеріліс қозғалысының орталығына айналды. Бұл қозғалысты [[Василий Степанович Чучупак|Чучупак]] ағайындылары басқарды. Төңкерістен кейін игуменнің өтініші бойынша [[Мельники (Медведики ауылдық қауымы)|Мельники]] ауылының тұрғындары монастырьді тонаудан қорғау үшін өзін-өзі қорғау жасағын құрды. Жасақты [[Алексей Степанович Чучупак|Алексей Чучупак]] басқарды және оның құрамында 22 адам болды. Кейінірек, 1919 жылы, бұл жасақ полкке айналып, полк командирі болып [[Василий Степанович Чучупак|Василий Чучупак]] сайланды (бұған дейін ол Ресей империялық армиясында прапорщик болған, ал одан бұрын ауыл мұғалімі еді). Оның ағасы Пётр Чучупак полктің штаб бастығы болды. [[Еріктілер әскері|Деникин әскерлері]] Украинаны басып алған кезде, полк оларды [[Черкассы]]дан ығыстыруға қатысты. Полк үнемі толығып, оның саны 2 000 адамға дейін жетті. Ақыр аяғында Холодный Яр Республикасы құрылды. Оның аумағы айналасындағы 25-тен астам ауылды қамтыды және шамамен 15 000 шаруалардан құралған көтерілісші армиясы болды. Оның жауынгерлері өздерін [[казактар]] деді, ал олардың қолбасшылары — [[атаман]]дар (казактардың әскери дәстүрін еске алып). Василий Чучупак өлімінен кейін Холодный Яр Республикасын бас атаманның орынбасары, Холодный Яр көтеріліс комитетінің мүшесі Иван Деркач басқарды. Ол 1920 жылғы көктемі мен күздігүні Кеңес өкіметіне қарсы көтеріліс кезінде Холодный Яр аймағының қарулы күштерін басқарды. 1920 жылғы наурызда саны 12 000-нан 18 000-ға дейін жеткен<ref>{{cite web|date=2018-07-12 |title=A short history of the Ukrainian greeting "Slava Ukrayini!" |url=https://amazing-ukraine.com/en/a-short-history-of-the-ukrainian-greeting-slava-ukrayini/ |accessdate=2020-06-18 |publisher=Amazing Ukraine |language=en}}</ref> [[Украин Халық Республикасы|УХР]] әскерінің Далалық дивизиясы [[Херсон]]ды [[РКФСР|большевиктер]]ден азат етіп, батысқа қарай ([[Белозёрка (Херсон облысы)|Белозёрка]] арқылы) сәтті шабуыл жүргізді. Сол жылы бас атаман болып Константин Пестушко сайланған болатын. 1921 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресейдің большевиктері]] [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]] арқылы Украина жерін өз қарамағына алатын болды. Келесі екі жыл бойы Холодный Яр Республикасы — кеңестер құрамына енбей кеткен аз ғана украин жерінің бірі еді.<ref name="congress">{{Cite web|url=https://www.ukrainianworldcongress.org/100-years-since-the-end-of-the-kholodny-yar-uprising/ |title=100 years since the end of the Kholodny Yar Uprising |language=uk |publisher=Украиндар Әлем Конгрессі |date=2023-02-09 |accessdate=2026-04-22}}</ref> Холодный Яр Республикасының соңғы атаманы Герасим Нестеренко-Орёл еді. 1922 жылғы қыркүйекте [[Чека]] ұйымдастырған жалған кездесуге бірнеше атаман келеді де, қамауға түседі. Осы кездері Холодный Яр Республикасы билігі мен ықпалын жоғалтып жатқан еді. [[Киев]]тегі Лукьяновка түрмесінде болған бірнеше Холодный Яр [[казактар]]ы 1923 жылғы 9 ақпанда [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Большевиктер билігі]]не қарсы көтеріліс жасады. Нәтижесінде 4 сағатқа созылған шайқас орын алды да, 38 көтерілісшінің бәрі де берілмей, қайтыс болды. Бұл оқиға Холодный Яр Республикасының болашағын мәңгіге жоқ қылып, елде толыққанды кеңестер билігі орнады.<ref name="congress" /> == Мұрасы == [[Сурет:Euromaidan in Kyiv (2013-12-15) 17.JPG|нобай|оңға|250px|[[Еуромайдан]]дағы Холодный Яр Республикасының байрағы, [[Киев]]]] XXI ғасырда [[Еуромайдан]]дағы белсенділер, соның ішінде [[Азов бригадасы]]ның мүшелері Холодный Яр Республикасының байрағын ұстаған болатын.<ref name=G121214>[http://gazeta.ua/articles/culture-newspaper/_rosijskoukrayinska-vijna-nikoli-ne-pripinyalasya/598335 "Російсько-українська війна ніколи не припинялася"], Gazeta.ua (2014-12-12)</ref> 2018 жылғы қаңтарда Украина армиясының 93-механикаландырылған бригадасына Холодный Яр партизан қозғалысының құрметіне «Холодный Яр» деген құрметті атау берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.ukrmilitary.com/2018/01/honory-names-of-93rd-brigade.html |title=93-я окрема механізована бригада ЗС України отримає почесне ім'я "Холодний Яр" |language=uk |date=2018-01-22 |work=www.ukrmilitary.com/ |publisher=Ukrainian Military Pages |accessdate=2018-04-22}}</ref><ref>{{cite web |url=http://procherk.info/news/7-cherkassy/59835-93-a-okrema-mehanizovana-brigada-zsu-otrimae-pochesne-najmenuvannja-holodnij-jar |title=93-тя окрема механізована бригада ЗСУ отримає почесне найменування "Холодний Яр" |language=uk |date=2018-01-22 |work=procherk.info/ |publisher=Прочерк |accessdate=2018-01-22}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mil.in.ua/holodnyy-yar-pochesna-nazva-93-bryhady/ |title="Холодний Яр": почесна назва 93 бригади |language=uk |date=2018-01-22 |work=mil.in.ua |publisher=Український мілітарний портал |accessdate=2018-01-22}}</ref><ref>{{cite web |url=https://tsn.ua/ukrayina/93-a-brigada-zsu-otrimaye-pochesne-naymenuvannya-holodniy-yar-novi-shevroni-ta-boyoviy-prapor-1092280.html?g=article&m=400342745 |title=93-тя бригада ЗСУ отримає почесне найменування "Холодний Яр", нові нарукавні знаки та бойове знамено |language=uk |date=2018-01-22 |work=tsn.ua/ |publisher=ТСН |accessdate=2018-01-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://milnavigator.com.ua/93-омбр-зсу-стане-холодноярською-фото/ |title=93 ОМБр ЗСУ стане Холодноярською. ФОТО |language=uk |publisher=Військовий навігатор України}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-41973466 |title=Королівська піхота і танковий кулак: як змінюють символи армії України |language=uk |date=2017-11-14 |work=www.bbc.com/ |publisher=[[BBC]] |accessdate=2018-05-17}}</ref><ref>{{cite web |url=https://novynarnia.com/2017/10/15/pochesni-styagi-poruch-z-boyovimi-sso-i-brigada-korolya-danila-otrimali-brendovu-simvoliku/ |title=Почесні стяги поруч з бойовими. ССО і бригада короля Данила отримали "брендову" символіку |language=uk |date=2017-10-15 |work=novynarnia.com |publisher=Новинарня |accessdate=2018-05-17}}</ref> == Тағы қараңыз == *[[Юрий Юрьевич Горлис-Горский]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1919 жылы құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:1922 жылы ыдыраған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:Черкассы облысы]] [[Санат:Украина тарихындағы мемлекеттер]] o3yvwnrsmt3d57vz0r09krnqg7dr5l5 3589470 3589465 2026-04-21T23:42:25Z Nurken 111493 3589470 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Холодный Яр Республикасы |өз атауы = {{lang-uk|Холодноярська Республіка}} |статусы = Танылмаған мемлекет |әнұраны = |байрақ = ХолоднийЯр прапор.svg |байрақ_сипаттамасы = |елтаңбасы = |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = Схема Холодного Яру.JPG |size = 240px |сипаттамасы = Холодный Яр орманы республиканың орталығы еді <!-- |type_before = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--> |p1 = Украин Халық Республикасы |flag_p1 = Flag of Ukraine (1917–1921).svg |image_p1 = |p2 = Чигирин кеңестік республикасы |flag_p2 = Red flag.svg |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылуы = 7 шілде 1919 |ыдырауы = 1922 <!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса, онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…», әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--> |s1 = Украин Кеңестік Социалистік Республикасы |flag_s1 = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919–1929).svg |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = Воля України, або смерть!<br>(Украина азаттығы, не өлім!)<ref name="congress" /> |астана = [[Мельники (Медведевка ауылдық қауымы)|Мельники]], [[Черкассы ауданы]] |қалалары = |тілі = [[украин тілі]] |валютасы = |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = 756,6 км² |халқы = |басқару_формасы = [[Республика]] |династиясы = |басқарушылар_титулы = Бас атаманы |басқарушы1 = [[Алексей Степанович Чучупак|Алексей Чучупак]] |басқарушы_жылы1 = 1918 |басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--> |басқарушы2 = [[Василий Степанович Чучупак|Василий Чучупак]] |басқарушы_жылы2 = 1918–1920 |басқарушылар_титулы3 = |басқарушы3 = |басқарушы_жылы3 = |басқарушылар_титулы4 = |басқарушы4 = |басқарушы_жылы4 = |басқарушылар_титулы5 = |басқарушы5 = |басқарушы_жылы5 = |басқарушылар_титулы6 = |басқарушы6 = |басқарушы_жылы6 = |діні = |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = 7 шілде 1919 |Уақыт1 = Құрылуы |Жыл1 = |Кезең2 = 1922 |Уақыт2 = Ыдырауы |Жыл2 = |Кезең3 = |Уақыт3 = |Жыл3 = |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |ескерту = }} '''Холодный Яр Республикасы''' ({{lang-uk|Холодноярська Республіка}}, '''Суық Жар Республикасы''') — 1919 жылы бұрынғы [[Украин Халық Республикасы]] жерінде құрылған [[квазимемлекет]], әрі партизан қозғалысы. [[Холодный Яр]] орманында орналасқан бұл танылмаған мемлекеттің орталығы [[Черкассы ауданы]]ндағы [[Мельники (Медведевка ауылдық қауымы)|Мельники]] ауылында еді. Қазіргі [[Черкассы облысы]]ндағы [[Чигирин]] маңайында орналасқан бұл құрылымның 15 000 адам әскері бар еді. Мемлекет ақыр соңында 1922 жылы ыдырады, орнына [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]] келді. == Тарихы == 1918–1922 жылдары православиелік {{iw|Әулие Үштік Мотронынский әйелдер монастыры|Мотронынский монастыры|uk|Троїцький Мотронинський жіночий монастир}} басқыншыларға (неміс оккупанттары мен орыс «[[Ақ әскер|ақ]]» және «[[Қызыл әскер|қызыл]]» күштері) қарсы украин көтеріліс қозғалысының орталығына айналды. Бұл қозғалысты [[Василий Степанович Чучупак|Чучупак]] ағайындылары басқарды. Төңкерістен кейін игуменнің өтініші бойынша [[Мельники (Медведики ауылдық қауымы)|Мельники]] ауылының тұрғындары монастырьді тонаудан қорғау үшін өзін-өзі қорғау жасағын құрды. Жасақты [[Алексей Степанович Чучупак|Алексей Чучупак]] басқарды және оның құрамында 22 адам болды. Кейінірек, 1919 жылы, бұл жасақ полкке айналып, полк командирі болып [[Василий Степанович Чучупак|Василий Чучупак]] сайланды (бұған дейін ол Ресей империялық армиясында прапорщик болған, ал одан бұрын ауыл мұғалімі еді). Оның ағасы Пётр Чучупак полктің штаб бастығы болды. [[Еріктілер әскері|Деникин әскерлері]] Украинаны басып алған кезде, полк оларды [[Черкассы]]дан ығыстыруға қатысты. Полк үнемі толығып, оның саны 2 000 адамға дейін жетті. Ақыр аяғында Холодный Яр Республикасы құрылды. Оның аумағы айналасындағы 25-тен астам ауылды қамтыды және шамамен 15 000 шаруалардан құралған көтерілісші армиясы болды. Оның жауынгерлері өздерін [[казактар]] деді, ал олардың қолбасшылары — [[атаман]]дар (казактардың әскери дәстүрін еске алып). Василий Чучупак өлімінен кейін Холодный Яр Республикасын бас атаманның орынбасары, Холодный Яр көтеріліс комитетінің мүшесі Иван Деркач басқарды. Ол 1920 жылғы көктемі мен күздігүні Кеңес өкіметіне қарсы көтеріліс кезінде Холодный Яр аймағының қарулы күштерін басқарды. 1920 жылғы наурызда саны 12 000-нан 18 000-ға дейін жеткен<ref>{{cite web|date=2018-07-12 |title=A short history of the Ukrainian greeting "Slava Ukrayini!" |url=https://amazing-ukraine.com/en/a-short-history-of-the-ukrainian-greeting-slava-ukrayini/ |accessdate=2020-06-18 |publisher=Amazing Ukraine |language=en}}</ref> [[Украин Халық Республикасы|УХР]] әскерінің Далалық дивизиясы [[Херсон]]ды [[РКФСР|большевиктер]]ден азат етіп, батысқа қарай ([[Белозёрка (Херсон облысы)|Белозёрка]] арқылы) сәтті шабуыл жүргізді. Сол жылы бас атаман болып Константин Пестушко сайланған болатын. 1921 жылы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресейдің большевиктері]] [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]] арқылы Украина жерін өз қарамағына алатын болды. Келесі екі жыл бойы Холодный Яр Республикасы — кеңестер құрамына енбей кеткен аз ғана украин жерінің бірі еді.<ref name="congress">{{Cite web|url=https://www.ukrainianworldcongress.org/100-years-since-the-end-of-the-kholodny-yar-uprising/ |title=100 years since the end of the Kholodny Yar Uprising |language=uk |publisher=Украиндар Әлем Конгрессі |date=2023-02-09 |accessdate=2026-04-22}}</ref> Холодный Яр Республикасының соңғы атаманы Герасим Нестеренко-Орёл еді. 1922 жылғы қыркүйекте [[Чека]] ұйымдастырған жалған кездесуге бірнеше атаман келеді де, қамауға түседі. Осы кездері Холодный Яр Республикасы билігі мен ықпалын жоғалтып жатқан еді. [[Киев]]тегі Лукьяновка түрмесінде болған бірнеше Холодный Яр [[казактар]]ы 1923 жылғы 9 ақпанда [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Большевиктер билігі]]не қарсы көтеріліс жасады. Нәтижесінде 4 сағатқа созылған шайқас орын алды да, 38 көтерілісшінің бәрі де берілмей, қайтыс болды. Бұл оқиға Холодный Яр Республикасының болашағын мәңгіге жоқ қылып, елде толыққанды кеңестер билігі орнады.<ref name="congress" /> == Мұрасы == [[Сурет:Euromaidan in Kyiv (2013-12-15) 17.JPG|нобай|оңға|250px|[[Еуромайдан]]дағы Холодный Яр Республикасының байрағы, [[Киев]]]] XXI ғасырда [[Еуромайдан]]дағы белсенділер, соның ішінде [[Азов бригадасы]]ның мүшелері Холодный Яр Республикасының байрағын ұстаған болатын.<ref name=G121214>[http://gazeta.ua/articles/culture-newspaper/_rosijskoukrayinska-vijna-nikoli-ne-pripinyalasya/598335 "Російсько-українська війна ніколи не припинялася"], Gazeta.ua (2014-12-12)</ref> 2018 жылғы қаңтарда Украина армиясының 93-механикаландырылған бригадасына Холодный Яр партизан қозғалысының құрметіне «Холодный Яр» деген құрметті атау берілді.<ref>{{cite web |url=https://www.ukrmilitary.com/2018/01/honory-names-of-93rd-brigade.html |title=93-я окрема механізована бригада ЗС України отримає почесне ім'я "Холодний Яр" |language=uk |date=2018-01-22 |work=www.ukrmilitary.com/ |publisher=Ukrainian Military Pages |accessdate=2018-04-22}}</ref><ref>{{cite web |url=http://procherk.info/news/7-cherkassy/59835-93-a-okrema-mehanizovana-brigada-zsu-otrimae-pochesne-najmenuvannja-holodnij-jar |title=93-тя окрема механізована бригада ЗСУ отримає почесне найменування "Холодний Яр" |language=uk |date=2018-01-22 |work=procherk.info/ |publisher=Прочерк |accessdate=2018-01-22}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mil.in.ua/holodnyy-yar-pochesna-nazva-93-bryhady/ |title="Холодний Яр": почесна назва 93 бригади |language=uk |date=2018-01-22 |work=mil.in.ua |publisher=Український мілітарний портал |accessdate=2018-01-22}}</ref><ref>{{cite web |url=https://tsn.ua/ukrayina/93-a-brigada-zsu-otrimaye-pochesne-naymenuvannya-holodniy-yar-novi-shevroni-ta-boyoviy-prapor-1092280.html?g=article&m=400342745 |title=93-тя бригада ЗСУ отримає почесне найменування "Холодний Яр", нові нарукавні знаки та бойове знамено |language=uk |date=2018-01-22 |work=tsn.ua/ |publisher=ТСН |accessdate=2018-01-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://milnavigator.com.ua/93-омбр-зсу-стане-холодноярською-фото/ |title=93 ОМБр ЗСУ стане Холодноярською. ФОТО |language=uk |publisher=Військовий навігатор України}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-41973466 |title=Королівська піхота і танковий кулак: як змінюють символи армії України |language=uk |date=2017-11-14 |work=www.bbc.com/ |publisher=[[BBC]] |accessdate=2018-05-17}}</ref><ref>{{cite web |url=https://novynarnia.com/2017/10/15/pochesni-styagi-poruch-z-boyovimi-sso-i-brigada-korolya-danila-otrimali-brendovu-simvoliku/ |title=Почесні стяги поруч з бойовими. ССО і бригада короля Данила отримали "брендову" символіку |language=uk |date=2017-10-15 |work=novynarnia.com |publisher=Новинарня |accessdate=2018-05-17}}</ref> == Тағы қараңыз == *[[Юрий Юрьевич Горлис-Горский]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1919 жылы құрылған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:1922 жылы ыдыраған мемлекеттер мен аумақтар]] [[Санат:Черкассы облысы]] [[Санат:Украина тарихындағы мемлекеттер]] 5zihexgss46xxs2zg99uhmas0o55xxi 3 779757 3589472 2026-04-21T23:43:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589472 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Eden aphrodite}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 04:43, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) 22mrv207on21lg2ahc2kf8t250vddn5 0 779758 3589488 2026-04-21T23:51:27Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: Munhwa Broadcasting Corporation (MBC; корейше: 주식회사 문화방송; мағынасы — «Мәдени хабар тарату акционерлік қоғамы») — Оңтүстік Кореядағы жетекші теледидар және радио хабар таратушылардың бірі. Оның негізгі жерүсті телеарнасы MBC TV 11-арна ретінде, ал MBC News Now 12-арна ретінде көрсе... 3589488 wikitext text/x-wiki Munhwa Broadcasting Corporation (MBC; корейше: 주식회사 문화방송; мағынасы — «Мәдени хабар тарату акционерлік қоғамы») — Оңтүстік Кореядағы жетекші теледидар және радио хабар таратушылардың бірі. Оның негізгі жерүсті телеарнасы MBC TV 11-арна ретінде, ал MBC News Now 12-арна ретінде көрсетіледі. 1961 жылғы 2 желтоқсанда құрылған MBC-тің жерүсті хабар тарату жүйесі ел бойынша 17 аймақтық станциядан тұратын желіге ие. Жарнама арқылы қаржыландырылғанымен, компания қоғамдық хабар таратушы болып саналады, себебі оның ең ірі акционері — қоғамдық ұйым болып табылатын Broadcast Culture Foundation. MBC — мультимедиялық топ: * 1 жерүсті телеарна * 3 радиоарна * 5 кабельдік арна * 5 спутниктік арна * 4 DMB (мобильді телехабар тарату) арнасы Компанияның штаб-пәтері Сеул қаласының Мапо ауданындағы Digital Media City (DMC) аймағында орналасқан. MBC Кореядағы ең ірі телепродукция инфрақұрылымына ие, оның ішінде Ilsan қаласындағы Dream Center цифрлық өндіріс орталығы және Yongin Daejanggeum Park кешеніндегі ашық және жабық түсірілім алаңдары бар. == Тарихы == 📻 Радио дәуірі (1961–1968) Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) Сеул қаласынан (шақыру сигналы: HLKV, жиілігі: 900 кГц, қуаты: 10 кВт) хабар тарата отырып, Кореядағы үкіметтік емес алғашқы коммерциялық хабар таратушы ретінде жұмысын бастады. 1963 жылғы 12 сәуірде компания үкіметтен Кореяның ірі қалаларында — Тэгу, Кванджу, Тэджон және Чонджу — аймақтық станциялар ашуға лицензия алды. Осылайша Сеул мен Пусан қалаларын қоса алғанда алты қаланы біріктіретін хабар тарату желісі құрылды. ⸻ 📺 Ақ-қара теледидар дәуірі (1969–1979) MBC телехабар таратуын 1969 жылғы 8 тамызда бастады (шақыру сигналы: HLAC-TV, қуаты: 2 кВт). 1970 жылғы 5 қазанда компания өзінің басты жаңалықтар бағдарламасы — MBC Newsdesk көрсетілімін бастады. 1968–1969 жылдары MBC Ульсан, Чинджу, Каннын, Чхунчхон, Мокпо, Чеджу және Масан қалаларындағы 7 коммерциялық станциямен әріптестік келісім жасап, 13 аймақтық немесе серіктес станция арқылы бүкіл елге телехабар тарата бастады. 1974 жылы FM радиосы іске қосылды, сондай-ақ MBC күнделікті газет — Kyunghyang Shinmun басылымын өз бақылауына алды. == Түсті теледидар дәуірі (1980–1989) == 1980 жылғы 11 желтоқсанда Korean Broadcasting System MBC акцияларының 65%-ын сатып алды. 1980 жылғы 22 желтоқсанда алғашқы түсті телехабар тарату басталды. 1981 жылғы «Негізгі баспасөз туралы заңға» сәйкес, Munhwa Broadcasting Corporation Kyunghyang Shinmun газетінен бөлініп шықты. 1982 жылы MBC Сеул қаласының Ёыйдо ауданындағы жаңа штаб-пәтерге көшті. Сол жылы компания өзінің бейсбол командасын — MBC Cheong-ryong (Көк Айдаһар) — құрды. Бұл команда KBO League лигасының негізін қалаушы клубтарының бірі болды, әрі лиганың телехабарлары алғаш рет осы арнада көрсетілді. 1986 жылғы Seoul Asian Games 1986 және 1988 жылғы Seoul Olympic Games 1988 жарыстарын тікелей эфирде көрсету арқылы MBC ауқымы мен технологиясы жағынан үлкен серпіліс жасады. 1989 жылы бейсбол командасының иелігі LG Corporation компаниясына берілді. ⸻ 🌐 Мультимедиа дәуірі (1990–1999) Халықаралық ірі оқиғаларды қамтитын ірі корпорацияға айналғаннан кейін, Munhwa Broadcasting Corporation мультимедиа дәуіріндегі бәсекелестіктің күшеюіне байланысты тиімділікті арттыру үшін әр бағытқа маманданған компаниялар құрды: * MBC Production * MBC Media Tech * MBC Broadcast Culture Center * MBC Arts Company * MBC Arts Center Бұл құрылымдар кейін еншілес ұйымдар ретінде бөлініп шығарылды. 2011 жылдың тамызында MBC Production мен MBC Media Tech біріктіріліп, MBC C&I компаниясы құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ks10xyltn248485pcmg5ooy8z8zjn4n 3589493 3589488 2026-04-21T23:52:55Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3589493 wikitext text/x-wiki '''Munhwa Broadcasting Corporation''' (MBC; корейше: 주식회사 문화방송; мағынасы — «Мәдени хабар тарату акционерлік қоғамы») — Оңтүстік Кореядағы жетекші теледидар және радио хабар таратушылардың бірі. Оның негізгі жерүсті телеарнасы MBC TV 11-арна ретінде, ал MBC News Now 12-арна ретінде көрсетіледі. 1961 жылғы 2 желтоқсанда құрылған MBC-тің жерүсті хабар тарату жүйесі ел бойынша 17 аймақтық станциядан тұратын желіге ие. Жарнама арқылы қаржыландырылғанымен, компания қоғамдық хабар таратушы болып саналады, себебі оның ең ірі акционері — қоғамдық ұйым болып табылатын Broadcast Culture Foundation. MBC — мультимедиялық топ: * 1 жерүсті телеарна * 3 радиоарна * 5 кабельдік арна * 5 спутниктік арна * 4 DMB (мобильді телехабар тарату) арнасы Компанияның штаб-пәтері Сеул қаласының Мапо ауданындағы Digital Media City (DMC) аймағында орналасқан. MBC Кореядағы ең ірі телепродукция инфрақұрылымына ие, оның ішінде Ilsan қаласындағы Dream Center цифрлық өндіріс орталығы және Yongin Daejanggeum Park кешеніндегі ашық және жабық түсірілім алаңдары бар. == Тарихы == 📻 Радио дәуірі (1961–1968) Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) Сеул қаласынан (шақыру сигналы: HLKV, жиілігі: 900 кГц, қуаты: 10 кВт) хабар тарата отырып, Кореядағы үкіметтік емес алғашқы коммерциялық хабар таратушы ретінде жұмысын бастады. 1963 жылғы 12 сәуірде компания үкіметтен Кореяның ірі қалаларында — Тэгу, Кванджу, Тэджон және Чонджу — аймақтық станциялар ашуға лицензия алды. Осылайша Сеул мен Пусан қалаларын қоса алғанда алты қаланы біріктіретін хабар тарату желісі құрылды. ⸻ 📺 Ақ-қара теледидар дәуірі (1969–1979) MBC телехабар таратуын 1969 жылғы 8 тамызда бастады (шақыру сигналы: HLAC-TV, қуаты: 2 кВт). 1970 жылғы 5 қазанда компания өзінің басты жаңалықтар бағдарламасы — MBC Newsdesk көрсетілімін бастады. 1968–1969 жылдары MBC Ульсан, Чинджу, Каннын, Чхунчхон, Мокпо, Чеджу және Масан қалаларындағы 7 коммерциялық станциямен әріптестік келісім жасап, 13 аймақтық немесе серіктес станция арқылы бүкіл елге телехабар тарата бастады. 1974 жылы FM радиосы іске қосылды, сондай-ақ MBC күнделікті газет — Kyunghyang Shinmun басылымын өз бақылауына алды. == Түсті теледидар дәуірі (1980–1989) == 1980 жылғы 11 желтоқсанда Korean Broadcasting System MBC акцияларының 65%-ын сатып алды. 1980 жылғы 22 желтоқсанда алғашқы түсті телехабар тарату басталды. 1981 жылғы «Негізгі баспасөз туралы заңға» сәйкес, Munhwa Broadcasting Corporation Kyunghyang Shinmun газетінен бөлініп шықты. 1982 жылы MBC Сеул қаласының Ёыйдо ауданындағы жаңа штаб-пәтерге көшті. Сол жылы компания өзінің бейсбол командасын — MBC Cheong-ryong (Көк Айдаһар) — құрды. Бұл команда KBO League лигасының негізін қалаушы клубтарының бірі болды, әрі лиганың телехабарлары алғаш рет осы арнада көрсетілді. 1986 жылғы Seoul Asian Games 1986 және 1988 жылғы Seoul Olympic Games 1988 жарыстарын тікелей эфирде көрсету арқылы MBC ауқымы мен технологиясы жағынан үлкен серпіліс жасады. 1989 жылы бейсбол командасының иелігі LG Corporation компаниясына берілді. ⸻ 🌐 Мультимедиа дәуірі (1990–1999) Халықаралық ірі оқиғаларды қамтитын ірі корпорацияға айналғаннан кейін, Munhwa Broadcasting Corporation мультимедиа дәуіріндегі бәсекелестіктің күшеюіне байланысты тиімділікті арттыру үшін әр бағытқа маманданған компаниялар құрды: * MBC Production * MBC Media Tech * MBC Broadcast Culture Center * MBC Arts Company * MBC Arts Center Бұл құрылымдар кейін еншілес ұйымдар ретінде бөлініп шығарылды. 2011 жылдың тамызында MBC Production мен MBC Media Tech біріктіріліп, MBC C&I компаниясы құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qzcp67twwohjg62xczif8povtahekz8 3589497 3589493 2026-04-21T23:53:29Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3589497 wikitext text/x-wiki '''Munhwa Broadcasting Corporation''' (MBC; корейше: 주식회사 문화방송; мағынасы — «Мәдени хабар тарату акционерлік қоғамы») — Оңтүстік Кореядағы жетекші теледидар және радио хабар таратушылардың бірі. Оның негізгі жерүсті телеарнасы MBC TV 11-арна ретінде, ал MBC News Now 12-арна ретінде көрсетіледі. 1961 жылғы 2 желтоқсанда құрылған MBC-тің жерүсті хабар тарату жүйесі ел бойынша 17 аймақтық станциядан тұратын желіге ие. Жарнама арқылы қаржыландырылғанымен, компания қоғамдық хабар таратушы болып саналады, себебі оның ең ірі акционері — қоғамдық ұйым болып табылатын Broadcast Culture Foundation. MBC — мультимедиялық топ: * 1 жерүсті телеарна * 3 радиоарна * 5 кабельдік арна * 5 спутниктік арна * 4 DMB (мобильді телехабар тарату) арнасы Компанияның штаб-пәтері Сеул қаласының Мапо ауданындағы Digital Media City (DMC) аймағында орналасқан. MBC Кореядағы ең ірі телепродукция инфрақұрылымына ие, оның ішінде Ilsan қаласындағы Dream Center цифрлық өндіріс орталығы және Yongin Daejanggeum Park кешеніндегі ашық және жабық түсірілім алаңдары бар. == Тарихы == === Радио дәуірі (1961–1968) === Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) Сеул қаласынан (шақыру сигналы: HLKV, жиілігі: 900 кГц, қуаты: 10 кВт) хабар тарата отырып, Кореядағы үкіметтік емес алғашқы коммерциялық хабар таратушы ретінде жұмысын бастады. 1963 жылғы 12 сәуірде компания үкіметтен Кореяның ірі қалаларында — Тэгу, Кванджу, Тэджон және Чонджу — аймақтық станциялар ашуға лицензия алды. Осылайша Сеул мен Пусан қалаларын қоса алғанда алты қаланы біріктіретін хабар тарату желісі құрылды. ⸻ 📺 Ақ-қара теледидар дәуірі (1969–1979) MBC телехабар таратуын 1969 жылғы 8 тамызда бастады (шақыру сигналы: HLAC-TV, қуаты: 2 кВт). 1970 жылғы 5 қазанда компания өзінің басты жаңалықтар бағдарламасы — MBC Newsdesk көрсетілімін бастады. 1968–1969 жылдары MBC Ульсан, Чинджу, Каннын, Чхунчхон, Мокпо, Чеджу және Масан қалаларындағы 7 коммерциялық станциямен әріптестік келісім жасап, 13 аймақтық немесе серіктес станция арқылы бүкіл елге телехабар тарата бастады. 1974 жылы FM радиосы іске қосылды, сондай-ақ MBC күнделікті газет — Kyunghyang Shinmun басылымын өз бақылауына алды. == Түсті теледидар дәуірі (1980–1989) == 1980 жылғы 11 желтоқсанда Korean Broadcasting System MBC акцияларының 65%-ын сатып алды. 1980 жылғы 22 желтоқсанда алғашқы түсті телехабар тарату басталды. 1981 жылғы «Негізгі баспасөз туралы заңға» сәйкес, Munhwa Broadcasting Corporation Kyunghyang Shinmun газетінен бөлініп шықты. 1982 жылы MBC Сеул қаласының Ёыйдо ауданындағы жаңа штаб-пәтерге көшті. Сол жылы компания өзінің бейсбол командасын — MBC Cheong-ryong (Көк Айдаһар) — құрды. Бұл команда KBO League лигасының негізін қалаушы клубтарының бірі болды, әрі лиганың телехабарлары алғаш рет осы арнада көрсетілді. 1986 жылғы Seoul Asian Games 1986 және 1988 жылғы Seoul Olympic Games 1988 жарыстарын тікелей эфирде көрсету арқылы MBC ауқымы мен технологиясы жағынан үлкен серпіліс жасады. 1989 жылы бейсбол командасының иелігі LG Corporation компаниясына берілді. ⸻ 🌐 Мультимедиа дәуірі (1990–1999) Халықаралық ірі оқиғаларды қамтитын ірі корпорацияға айналғаннан кейін, Munhwa Broadcasting Corporation мультимедиа дәуіріндегі бәсекелестіктің күшеюіне байланысты тиімділікті арттыру үшін әр бағытқа маманданған компаниялар құрды: * MBC Production * MBC Media Tech * MBC Broadcast Culture Center * MBC Arts Company * MBC Arts Center Бұл құрылымдар кейін еншілес ұйымдар ретінде бөлініп шығарылды. 2011 жылдың тамызында MBC Production мен MBC Media Tech біріктіріліп, MBC C&I компаниясы құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} j8j3006ib9wph4pk4tawd642y7azrgp 3589500 3589497 2026-04-21T23:53:54Z Sagzhan 29953 /* Радио дәуірі (1961–1968) */ 3589500 wikitext text/x-wiki '''Munhwa Broadcasting Corporation''' (MBC; корейше: 주식회사 문화방송; мағынасы — «Мәдени хабар тарату акционерлік қоғамы») — Оңтүстік Кореядағы жетекші теледидар және радио хабар таратушылардың бірі. Оның негізгі жерүсті телеарнасы MBC TV 11-арна ретінде, ал MBC News Now 12-арна ретінде көрсетіледі. 1961 жылғы 2 желтоқсанда құрылған MBC-тің жерүсті хабар тарату жүйесі ел бойынша 17 аймақтық станциядан тұратын желіге ие. Жарнама арқылы қаржыландырылғанымен, компания қоғамдық хабар таратушы болып саналады, себебі оның ең ірі акционері — қоғамдық ұйым болып табылатын Broadcast Culture Foundation. MBC — мультимедиялық топ: * 1 жерүсті телеарна * 3 радиоарна * 5 кабельдік арна * 5 спутниктік арна * 4 DMB (мобильді телехабар тарату) арнасы Компанияның штаб-пәтері Сеул қаласының Мапо ауданындағы Digital Media City (DMC) аймағында орналасқан. MBC Кореядағы ең ірі телепродукция инфрақұрылымына ие, оның ішінде Ilsan қаласындағы Dream Center цифрлық өндіріс орталығы және Yongin Daejanggeum Park кешеніндегі ашық және жабық түсірілім алаңдары бар. == Тарихы == === Радио дәуірі (1961–1968) === Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) Сеул қаласынан (шақыру сигналы: HLKV, жиілігі: 900 кГц, қуаты: 10 кВт) хабар тарата отырып, Кореядағы үкіметтік емес алғашқы коммерциялық хабар таратушы ретінде жұмысын бастады. 1963 жылғы 12 сәуірде компания үкіметтен Кореяның ірі қалаларында — Тэгу, Кванджу, Тэджон және Чонджу — аймақтық станциялар ашуға лицензия алды. Осылайша Сеул мен Пусан қалаларын қоса алғанда алты қаланы біріктіретін хабар тарату желісі құрылды. === Ақ-қара теледидар дәуірі (1969–1979) === MBC телехабар таратуын 1969 жылғы 8 тамызда бастады (шақыру сигналы: HLAC-TV, қуаты: 2 кВт). 1970 жылғы 5 қазанда компания өзінің басты жаңалықтар бағдарламасы — MBC Newsdesk көрсетілімін бастады. 1968–1969 жылдары MBC Ульсан, Чинджу, Каннын, Чхунчхон, Мокпо, Чеджу және Масан қалаларындағы 7 коммерциялық станциямен әріптестік келісім жасап, 13 аймақтық немесе серіктес станция арқылы бүкіл елге телехабар тарата бастады. 1974 жылы FM радиосы іске қосылды, сондай-ақ MBC күнделікті газет — Kyunghyang Shinmun басылымын өз бақылауына алды. == Түсті теледидар дәуірі (1980–1989) == 1980 жылғы 11 желтоқсанда Korean Broadcasting System MBC акцияларының 65%-ын сатып алды. 1980 жылғы 22 желтоқсанда алғашқы түсті телехабар тарату басталды. 1981 жылғы «Негізгі баспасөз туралы заңға» сәйкес, Munhwa Broadcasting Corporation Kyunghyang Shinmun газетінен бөлініп шықты. 1982 жылы MBC Сеул қаласының Ёыйдо ауданындағы жаңа штаб-пәтерге көшті. Сол жылы компания өзінің бейсбол командасын — MBC Cheong-ryong (Көк Айдаһар) — құрды. Бұл команда KBO League лигасының негізін қалаушы клубтарының бірі болды, әрі лиганың телехабарлары алғаш рет осы арнада көрсетілді. 1986 жылғы Seoul Asian Games 1986 және 1988 жылғы Seoul Olympic Games 1988 жарыстарын тікелей эфирде көрсету арқылы MBC ауқымы мен технологиясы жағынан үлкен серпіліс жасады. 1989 жылы бейсбол командасының иелігі LG Corporation компаниясына берілді. ⸻ 🌐 Мультимедиа дәуірі (1990–1999) Халықаралық ірі оқиғаларды қамтитын ірі корпорацияға айналғаннан кейін, Munhwa Broadcasting Corporation мультимедиа дәуіріндегі бәсекелестіктің күшеюіне байланысты тиімділікті арттыру үшін әр бағытқа маманданған компаниялар құрды: * MBC Production * MBC Media Tech * MBC Broadcast Culture Center * MBC Arts Company * MBC Arts Center Бұл құрылымдар кейін еншілес ұйымдар ретінде бөлініп шығарылды. 2011 жылдың тамызында MBC Production мен MBC Media Tech біріктіріліп, MBC C&I компаниясы құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mk9p0p9t0jj1bmyinxafabp1n694mxy 3589501 3589500 2026-04-21T23:54:18Z Sagzhan 29953 /* Түсті теледидар дәуірі (1980–1989) */ 3589501 wikitext text/x-wiki '''Munhwa Broadcasting Corporation''' (MBC; корейше: 주식회사 문화방송; мағынасы — «Мәдени хабар тарату акционерлік қоғамы») — Оңтүстік Кореядағы жетекші теледидар және радио хабар таратушылардың бірі. Оның негізгі жерүсті телеарнасы MBC TV 11-арна ретінде, ал MBC News Now 12-арна ретінде көрсетіледі. 1961 жылғы 2 желтоқсанда құрылған MBC-тің жерүсті хабар тарату жүйесі ел бойынша 17 аймақтық станциядан тұратын желіге ие. Жарнама арқылы қаржыландырылғанымен, компания қоғамдық хабар таратушы болып саналады, себебі оның ең ірі акционері — қоғамдық ұйым болып табылатын Broadcast Culture Foundation. MBC — мультимедиялық топ: * 1 жерүсті телеарна * 3 радиоарна * 5 кабельдік арна * 5 спутниктік арна * 4 DMB (мобильді телехабар тарату) арнасы Компанияның штаб-пәтері Сеул қаласының Мапо ауданындағы Digital Media City (DMC) аймағында орналасқан. MBC Кореядағы ең ірі телепродукция инфрақұрылымына ие, оның ішінде Ilsan қаласындағы Dream Center цифрлық өндіріс орталығы және Yongin Daejanggeum Park кешеніндегі ашық және жабық түсірілім алаңдары бар. == Тарихы == === Радио дәуірі (1961–1968) === Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) Сеул қаласынан (шақыру сигналы: HLKV, жиілігі: 900 кГц, қуаты: 10 кВт) хабар тарата отырып, Кореядағы үкіметтік емес алғашқы коммерциялық хабар таратушы ретінде жұмысын бастады. 1963 жылғы 12 сәуірде компания үкіметтен Кореяның ірі қалаларында — Тэгу, Кванджу, Тэджон және Чонджу — аймақтық станциялар ашуға лицензия алды. Осылайша Сеул мен Пусан қалаларын қоса алғанда алты қаланы біріктіретін хабар тарату желісі құрылды. === Ақ-қара теледидар дәуірі (1969–1979) === MBC телехабар таратуын 1969 жылғы 8 тамызда бастады (шақыру сигналы: HLAC-TV, қуаты: 2 кВт). 1970 жылғы 5 қазанда компания өзінің басты жаңалықтар бағдарламасы — MBC Newsdesk көрсетілімін бастады. 1968–1969 жылдары MBC Ульсан, Чинджу, Каннын, Чхунчхон, Мокпо, Чеджу және Масан қалаларындағы 7 коммерциялық станциямен әріптестік келісім жасап, 13 аймақтық немесе серіктес станция арқылы бүкіл елге телехабар тарата бастады. 1974 жылы FM радиосы іске қосылды, сондай-ақ MBC күнделікті газет — Kyunghyang Shinmun басылымын өз бақылауына алды. === Түсті теледидар дәуірі (1980–1989) === 1980 жылғы 11 желтоқсанда Korean Broadcasting System MBC акцияларының 65%-ын сатып алды. 1980 жылғы 22 желтоқсанда алғашқы түсті телехабар тарату басталды. 1981 жылғы «Негізгі баспасөз туралы заңға» сәйкес, Munhwa Broadcasting Corporation Kyunghyang Shinmun газетінен бөлініп шықты. 1982 жылы MBC Сеул қаласының Ёыйдо ауданындағы жаңа штаб-пәтерге көшті. Сол жылы компания өзінің бейсбол командасын — MBC Cheong-ryong (Көк Айдаһар) — құрды. Бұл команда KBO League лигасының негізін қалаушы клубтарының бірі болды, әрі лиганың телехабарлары алғаш рет осы арнада көрсетілді. 1986 жылғы Seoul Asian Games 1986 және 1988 жылғы Seoul Olympic Games 1988 жарыстарын тікелей эфирде көрсету арқылы MBC ауқымы мен технологиясы жағынан үлкен серпіліс жасады. 1989 жылы бейсбол командасының иелігі LG Corporation компаниясына берілді. ⸻ 🌐 Мультимедиа дәуірі (1990–1999) Халықаралық ірі оқиғаларды қамтитын ірі корпорацияға айналғаннан кейін, Munhwa Broadcasting Corporation мультимедиа дәуіріндегі бәсекелестіктің күшеюіне байланысты тиімділікті арттыру үшін әр бағытқа маманданған компаниялар құрды: * MBC Production * MBC Media Tech * MBC Broadcast Culture Center * MBC Arts Company * MBC Arts Center Бұл құрылымдар кейін еншілес ұйымдар ретінде бөлініп шығарылды. 2011 жылдың тамызында MBC Production мен MBC Media Tech біріктіріліп, MBC C&I компаниясы құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} a1pksls86uquajx3kj7bpl5lutrhvxb 3589504 3589501 2026-04-21T23:54:45Z Sagzhan 29953 /* Түсті теледидар дәуірі (1980–1989) */ 3589504 wikitext text/x-wiki '''Munhwa Broadcasting Corporation''' (MBC; корейше: 주식회사 문화방송; мағынасы — «Мәдени хабар тарату акционерлік қоғамы») — Оңтүстік Кореядағы жетекші теледидар және радио хабар таратушылардың бірі. Оның негізгі жерүсті телеарнасы MBC TV 11-арна ретінде, ал MBC News Now 12-арна ретінде көрсетіледі. 1961 жылғы 2 желтоқсанда құрылған MBC-тің жерүсті хабар тарату жүйесі ел бойынша 17 аймақтық станциядан тұратын желіге ие. Жарнама арқылы қаржыландырылғанымен, компания қоғамдық хабар таратушы болып саналады, себебі оның ең ірі акционері — қоғамдық ұйым болып табылатын Broadcast Culture Foundation. MBC — мультимедиялық топ: * 1 жерүсті телеарна * 3 радиоарна * 5 кабельдік арна * 5 спутниктік арна * 4 DMB (мобильді телехабар тарату) арнасы Компанияның штаб-пәтері Сеул қаласының Мапо ауданындағы Digital Media City (DMC) аймағында орналасқан. MBC Кореядағы ең ірі телепродукция инфрақұрылымына ие, оның ішінде Ilsan қаласындағы Dream Center цифрлық өндіріс орталығы және Yongin Daejanggeum Park кешеніндегі ашық және жабық түсірілім алаңдары бар. == Тарихы == === Радио дәуірі (1961–1968) === Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) Сеул қаласынан (шақыру сигналы: HLKV, жиілігі: 900 кГц, қуаты: 10 кВт) хабар тарата отырып, Кореядағы үкіметтік емес алғашқы коммерциялық хабар таратушы ретінде жұмысын бастады. 1963 жылғы 12 сәуірде компания үкіметтен Кореяның ірі қалаларында — Тэгу, Кванджу, Тэджон және Чонджу — аймақтық станциялар ашуға лицензия алды. Осылайша Сеул мен Пусан қалаларын қоса алғанда алты қаланы біріктіретін хабар тарату желісі құрылды. === Ақ-қара теледидар дәуірі (1969–1979) === MBC телехабар таратуын 1969 жылғы 8 тамызда бастады (шақыру сигналы: HLAC-TV, қуаты: 2 кВт). 1970 жылғы 5 қазанда компания өзінің басты жаңалықтар бағдарламасы — MBC Newsdesk көрсетілімін бастады. 1968–1969 жылдары MBC Ульсан, Чинджу, Каннын, Чхунчхон, Мокпо, Чеджу және Масан қалаларындағы 7 коммерциялық станциямен әріптестік келісім жасап, 13 аймақтық немесе серіктес станция арқылы бүкіл елге телехабар тарата бастады. 1974 жылы FM радиосы іске қосылды, сондай-ақ MBC күнделікті газет — Kyunghyang Shinmun басылымын өз бақылауына алды. === Түсті теледидар дәуірі (1980–1989) === 1980 жылғы 11 желтоқсанда Korean Broadcasting System MBC акцияларының 65%-ын сатып алды. 1980 жылғы 22 желтоқсанда алғашқы түсті телехабар тарату басталды. 1981 жылғы «Негізгі баспасөз туралы заңға» сәйкес, Munhwa Broadcasting Corporation Kyunghyang Shinmun газетінен бөлініп шықты. 1982 жылы MBC Сеул қаласының Ёыйдо ауданындағы жаңа штаб-пәтерге көшті. Сол жылы компания өзінің бейсбол командасын — MBC Cheong-ryong (Көк Айдаһар) — құрды. Бұл команда KBO League лигасының негізін қалаушы клубтарының бірі болды, әрі лиганың телехабарлары алғаш рет осы арнада көрсетілді. 1986 жылғы Seoul Asian Games 1986 және 1988 жылғы Seoul Olympic Games 1988 жарыстарын тікелей эфирде көрсету арқылы MBC ауқымы мен технологиясы жағынан үлкен серпіліс жасады. 1989 жылы бейсбол командасының иелігі LG Corporation компаниясына берілді. === Мультимедиа дәуірі (1990–1999) === Халықаралық ірі оқиғаларды қамтитын ірі корпорацияға айналғаннан кейін, Munhwa Broadcasting Corporation мультимедиа дәуіріндегі бәсекелестіктің күшеюіне байланысты тиімділікті арттыру үшін әр бағытқа маманданған компаниялар құрды: * MBC Production * MBC Media Tech * MBC Broadcast Culture Center * MBC Arts Company * MBC Arts Center Бұл құрылымдар кейін еншілес ұйымдар ретінде бөлініп шығарылды. 2011 жылдың тамызында MBC Production мен MBC Media Tech біріктіріліп, MBC C&I компаниясы құрылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ipr0hpf4seaj7eitawwer3diiy9vuav 3589516 3589504 2026-04-22T00:04:54Z Sagzhan 29953 /* Мультимедиа дәуірі (1990–1999) */ 3589516 wikitext text/x-wiki '''Munhwa Broadcasting Corporation''' (MBC; корейше: 주식회사 문화방송; мағынасы — «Мәдени хабар тарату акционерлік қоғамы») — Оңтүстік Кореядағы жетекші теледидар және радио хабар таратушылардың бірі. Оның негізгі жерүсті телеарнасы MBC TV 11-арна ретінде, ал MBC News Now 12-арна ретінде көрсетіледі. 1961 жылғы 2 желтоқсанда құрылған MBC-тің жерүсті хабар тарату жүйесі ел бойынша 17 аймақтық станциядан тұратын желіге ие. Жарнама арқылы қаржыландырылғанымен, компания қоғамдық хабар таратушы болып саналады, себебі оның ең ірі акционері — қоғамдық ұйым болып табылатын Broadcast Culture Foundation. MBC — мультимедиялық топ: * 1 жерүсті телеарна * 3 радиоарна * 5 кабельдік арна * 5 спутниктік арна * 4 DMB (мобильді телехабар тарату) арнасы Компанияның штаб-пәтері Сеул қаласының Мапо ауданындағы Digital Media City (DMC) аймағында орналасқан. MBC Кореядағы ең ірі телепродукция инфрақұрылымына ие, оның ішінде Ilsan қаласындағы Dream Center цифрлық өндіріс орталығы және Yongin Daejanggeum Park кешеніндегі ашық және жабық түсірілім алаңдары бар. == Тарихы == === Радио дәуірі (1961–1968) === Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) Сеул қаласынан (шақыру сигналы: HLKV, жиілігі: 900 кГц, қуаты: 10 кВт) хабар тарата отырып, Кореядағы үкіметтік емес алғашқы коммерциялық хабар таратушы ретінде жұмысын бастады. 1963 жылғы 12 сәуірде компания үкіметтен Кореяның ірі қалаларында — Тэгу, Кванджу, Тэджон және Чонджу — аймақтық станциялар ашуға лицензия алды. Осылайша Сеул мен Пусан қалаларын қоса алғанда алты қаланы біріктіретін хабар тарату желісі құрылды. === Ақ-қара теледидар дәуірі (1969–1979) === MBC телехабар таратуын 1969 жылғы 8 тамызда бастады (шақыру сигналы: HLAC-TV, қуаты: 2 кВт). 1970 жылғы 5 қазанда компания өзінің басты жаңалықтар бағдарламасы — MBC Newsdesk көрсетілімін бастады. 1968–1969 жылдары MBC Ульсан, Чинджу, Каннын, Чхунчхон, Мокпо, Чеджу және Масан қалаларындағы 7 коммерциялық станциямен әріптестік келісім жасап, 13 аймақтық немесе серіктес станция арқылы бүкіл елге телехабар тарата бастады. 1974 жылы FM радиосы іске қосылды, сондай-ақ MBC күнделікті газет — Kyunghyang Shinmun басылымын өз бақылауына алды. === Түсті теледидар дәуірі (1980–1989) === 1980 жылғы 11 желтоқсанда Korean Broadcasting System MBC акцияларының 65%-ын сатып алды. 1980 жылғы 22 желтоқсанда алғашқы түсті телехабар тарату басталды. 1981 жылғы «Негізгі баспасөз туралы заңға» сәйкес, Munhwa Broadcasting Corporation Kyunghyang Shinmun газетінен бөлініп шықты. 1982 жылы MBC Сеул қаласының Ёыйдо ауданындағы жаңа штаб-пәтерге көшті. Сол жылы компания өзінің бейсбол командасын — MBC Cheong-ryong (Көк Айдаһар) — құрды. Бұл команда KBO League лигасының негізін қалаушы клубтарының бірі болды, әрі лиганың телехабарлары алғаш рет осы арнада көрсетілді. 1986 жылғы Seoul Asian Games 1986 және 1988 жылғы Seoul Olympic Games 1988 жарыстарын тікелей эфирде көрсету арқылы MBC ауқымы мен технологиясы жағынан үлкен серпіліс жасады. 1989 жылы бейсбол командасының иелігі LG Corporation компаниясына берілді. === Мультимедиа дәуірі (1990–1999) === Халықаралық ірі оқиғаларды қамтитын ірі корпорацияға айналғаннан кейін, Munhwa Broadcasting Corporation мультимедиа дәуіріндегі бәсекелестіктің күшеюіне байланысты тиімділікті арттыру үшін әр бағытқа маманданған компаниялар құрды: * MBC Production * MBC Media Tech * MBC Broadcast Culture Center * MBC Arts Company * MBC Arts Center Бұл құрылымдар кейін еншілес ұйымдар ретінде бөлініп шығарылды. 2011 жылдың тамызында MBC Production мен MBC Media Tech біріктіріліп, MBC C&I компаниясы құрылды. == Logos == <gallery> File:MBC logo 1961.svg|First logo (used 1961 to 1969) File:MBC logo 1969.svg|Second MBC logo (used 1969 to November 1981) File:MBC logo 1974.svg|Third MBC logo (1974 to November 1981) File:MBC logo 1980.svg|Fourth MBC logo (used April 1980 to November 1981) File:MBC logo 1981.svg|Fifth MBC logo (December 1981 to 1985) File:MBC logo January 1986.svg|First variant of sixth MBC logo (1 January to 30 April 1986) File:1986 Munhwa Broadcasting Corporation logo.svg|Second variant of sixth MBC logo (1 May 1986 to 2 January 2005) File:MBC logo 2005.svg|Seventh MBC logo (3 January 2005 to 31 December 2011) File:Munhwa Broadcasting Corporation.svg|Eighth MBC logo (1 January 2012 to 5 April 2023) File:Munhwa Broadcasting Corporation (2023).svg|Ninth MBC logo and current MBC logo (used since 6 April 2023) </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pn7ktrthohtwyomqb1v2har95nna8ws 3589518 3589516 2026-04-22T00:05:13Z Sagzhan 29953 /* Logos */ 3589518 wikitext text/x-wiki '''Munhwa Broadcasting Corporation''' (MBC; корейше: 주식회사 문화방송; мағынасы — «Мәдени хабар тарату акционерлік қоғамы») — Оңтүстік Кореядағы жетекші теледидар және радио хабар таратушылардың бірі. Оның негізгі жерүсті телеарнасы MBC TV 11-арна ретінде, ал MBC News Now 12-арна ретінде көрсетіледі. 1961 жылғы 2 желтоқсанда құрылған MBC-тің жерүсті хабар тарату жүйесі ел бойынша 17 аймақтық станциядан тұратын желіге ие. Жарнама арқылы қаржыландырылғанымен, компания қоғамдық хабар таратушы болып саналады, себебі оның ең ірі акционері — қоғамдық ұйым болып табылатын Broadcast Culture Foundation. MBC — мультимедиялық топ: * 1 жерүсті телеарна * 3 радиоарна * 5 кабельдік арна * 5 спутниктік арна * 4 DMB (мобильді телехабар тарату) арнасы Компанияның штаб-пәтері Сеул қаласының Мапо ауданындағы Digital Media City (DMC) аймағында орналасқан. MBC Кореядағы ең ірі телепродукция инфрақұрылымына ие, оның ішінде Ilsan қаласындағы Dream Center цифрлық өндіріс орталығы және Yongin Daejanggeum Park кешеніндегі ашық және жабық түсірілім алаңдары бар. == Тарихы == === Радио дәуірі (1961–1968) === Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) Сеул қаласынан (шақыру сигналы: HLKV, жиілігі: 900 кГц, қуаты: 10 кВт) хабар тарата отырып, Кореядағы үкіметтік емес алғашқы коммерциялық хабар таратушы ретінде жұмысын бастады. 1963 жылғы 12 сәуірде компания үкіметтен Кореяның ірі қалаларында — Тэгу, Кванджу, Тэджон және Чонджу — аймақтық станциялар ашуға лицензия алды. Осылайша Сеул мен Пусан қалаларын қоса алғанда алты қаланы біріктіретін хабар тарату желісі құрылды. === Ақ-қара теледидар дәуірі (1969–1979) === MBC телехабар таратуын 1969 жылғы 8 тамызда бастады (шақыру сигналы: HLAC-TV, қуаты: 2 кВт). 1970 жылғы 5 қазанда компания өзінің басты жаңалықтар бағдарламасы — MBC Newsdesk көрсетілімін бастады. 1968–1969 жылдары MBC Ульсан, Чинджу, Каннын, Чхунчхон, Мокпо, Чеджу және Масан қалаларындағы 7 коммерциялық станциямен әріптестік келісім жасап, 13 аймақтық немесе серіктес станция арқылы бүкіл елге телехабар тарата бастады. 1974 жылы FM радиосы іске қосылды, сондай-ақ MBC күнделікті газет — Kyunghyang Shinmun басылымын өз бақылауына алды. === Түсті теледидар дәуірі (1980–1989) === 1980 жылғы 11 желтоқсанда Korean Broadcasting System MBC акцияларының 65%-ын сатып алды. 1980 жылғы 22 желтоқсанда алғашқы түсті телехабар тарату басталды. 1981 жылғы «Негізгі баспасөз туралы заңға» сәйкес, Munhwa Broadcasting Corporation Kyunghyang Shinmun газетінен бөлініп шықты. 1982 жылы MBC Сеул қаласының Ёыйдо ауданындағы жаңа штаб-пәтерге көшті. Сол жылы компания өзінің бейсбол командасын — MBC Cheong-ryong (Көк Айдаһар) — құрды. Бұл команда KBO League лигасының негізін қалаушы клубтарының бірі болды, әрі лиганың телехабарлары алғаш рет осы арнада көрсетілді. 1986 жылғы Seoul Asian Games 1986 және 1988 жылғы Seoul Olympic Games 1988 жарыстарын тікелей эфирде көрсету арқылы MBC ауқымы мен технологиясы жағынан үлкен серпіліс жасады. 1989 жылы бейсбол командасының иелігі LG Corporation компаниясына берілді. === Мультимедиа дәуірі (1990–1999) === Халықаралық ірі оқиғаларды қамтитын ірі корпорацияға айналғаннан кейін, Munhwa Broadcasting Corporation мультимедиа дәуіріндегі бәсекелестіктің күшеюіне байланысты тиімділікті арттыру үшін әр бағытқа маманданған компаниялар құрды: * MBC Production * MBC Media Tech * MBC Broadcast Culture Center * MBC Arts Company * MBC Arts Center Бұл құрылымдар кейін еншілес ұйымдар ретінде бөлініп шығарылды. 2011 жылдың тамызында MBC Production мен MBC Media Tech біріктіріліп, MBC C&I компаниясы құрылды. == Логотиптері == <gallery> File:MBC logo 1961.svg|First logo (used 1961 to 1969) File:MBC logo 1969.svg|Second MBC logo (used 1969 to November 1981) File:MBC logo 1974.svg|Third MBC logo (1974 to November 1981) File:MBC logo 1980.svg|Fourth MBC logo (used April 1980 to November 1981) File:MBC logo 1981.svg|Fifth MBC logo (December 1981 to 1985) File:MBC logo January 1986.svg|First variant of sixth MBC logo (1 January to 30 April 1986) File:1986 Munhwa Broadcasting Corporation logo.svg|Second variant of sixth MBC logo (1 May 1986 to 2 January 2005) File:MBC logo 2005.svg|Seventh MBC logo (3 January 2005 to 31 December 2011) File:Munhwa Broadcasting Corporation.svg|Eighth MBC logo (1 January 2012 to 5 April 2023) File:Munhwa Broadcasting Corporation (2023).svg|Ninth MBC logo and current MBC logo (used since 6 April 2023) </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ndldx29cfg51n2fk3iqyndq0zvelg9q 0 779759 3589524 2026-04-22T00:38:36Z Nurken 111493 «[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3589524 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]] omwjmpqt5ci3okuk67fgjlogu82gs5m 3 779760 3589527 2026-04-22T01:19:29Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589527 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Politicsoverall9}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 06:19, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) biotvlltyk9847yh9btkqkivp47vgxl 0 779761 3589530 2026-04-22T01:31:42Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Шағатай қағанаты]] бетін [[Шағатай ұлысы]] бетіне жылжытты 3589530 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Шағатай ұлысы]] 474vy14wzyg0dcg5me5ranx6m0r0xvm 0 779762 3589550 2026-04-22T03:36:34Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = депутат | Қазақша есімі = Левко Лукьяненко | Шынайы есімі = {{lang-uk|Левко Лук'яненко}} | Суреті = Shevchenko National Prize award ceremony 2016 Levko Lukyanenko cropped (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Лукьяненко, 2016 жыл | Титулы... 3589550 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = депутат | Қазақша есімі = Левко Лукьяненко | Шынайы есімі = {{lang-uk|Левко Лук'яненко}} | Суреті = Shevchenko National Prize award ceremony 2016 Levko Lukyanenko cropped (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Лукьяненко, 2016 жыл | Титулы = Украинаның [[Канада]]дағы<br>1-Елшісі | Ту = Flag of Ukraine.svg | Ту2 = Flag of Canada.svg | Басқара бастады = 14 мамыр 1992 | Басқаруын аяқтады = 15 қазан 1993 | Ізашары = ''лауазымы құрылды'' | Ізбасары = Виктор Батюк | Титулы_2 = [[Украина халық депутаты]] | Ту_2 = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | Ту2_2 = Flag of Ukraine.svg | Басқара бастады_2 = 14 мамыр 2002 | Басқаруын аяқтады_2 = 15 маусым 2007 | Басқара бастады_3 = 15 мамыр 1990 | Басқаруын аяқтады_3 = 12 мамыр 1998 | Туған күні = 24.8.1928 | Туған жері = Хриповка, {{туғанжері|Чернигов ауданы (Чернигов облысы){{!}}Чернигов ауданы|Чернигов ауданында (Чернигов облысы)}}, [[Чернигов облысы]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 7.7.2018 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Киев|Киевте}}, [[Украина]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті]] | Ғылыми деңгейі = | Партиясы = Украин республикалық партиясы<br>[[КОКП]] (1953–1961) | Жұбайы = Надежда Бугаевская | Балалары = | Мамандығы = {{hlist|Заңгер|саясаткер|жазушы}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Levko Lukianenko | Марапаттары = }} '''Левко Григорьевич Лукьяненко''' ({{lang-uk|Левко Григорович Лук'яненко}}; [[24 тамыз]] [[1928]], [[Чернигов ауданы (Чернигов облысы)|Чернигов ауданы]], [[Чернигов облысы]] – [[7 шілде]] [[2018]], [[Киев]]) — [[кеңестік диссидент]] пен украиналық саясаткер, [[Украинаның тәуелсіздігін жариялау актісі|Украина тәуелсіздігі жариялау актісі]]нің авторы (1991) мен [[Украина батыры]] (2005). == Ерте жылдары және мансабы == Лукьяненко 1928 жылғы 24 тамызда, Кеңес Одағының [[Городня ауданы]]ндағы Хриповка ауылында дүниеге келген.<ref name="Death07.18"/> 1944 жылы [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] себебінен 15 жастағы Лукьяненко (ол 1927 жылы туғанмын деп жалған айтқан еді) [[Қызыл әскер]] құрамына шақырылды.<ref name="7177986Levko"/> Көп ұзамай ол Аустрияда және Кавказда, соның ішінде [[Владикавказ|Орджоникидзе]] мен [[Нахшыван]] қалаларында қызмет етті. Аустрияда ол [[Баден (Аустрия)|Баден]] қаласына украин бидайының жеткізілгенін көрді. Бұны көрген ол 1930 жылдардағы [[Голодомор]] кезінде Украинадан астықтың әкетілуін еске алып,<ref name="7177986Levko"/> «Мен [[Северин Наливайко]]ның жолымен жүремін — тәуелсіз Украина үшін күресемін» деген шешім қабылдады.<ref name="7177986Levko"/> 1953 жылы Лукьяненко [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нің заң факультетіне оқуға түсіп, [[Кеңес Одағы Коммунистік партиясы]] қатарына кірді. Кейін Лукьяненко бұл қадамды «Украина үшін ең жоғары деңгейде қызмет ету үшін» жасағанын айтқан.<ref name="7177986Levko"/> Университетте ол өзінің айтуынша, [[украиндар]]ға қарсы қолданылатын этникалық кемсітуші сөз — «хохол» деген лақап атқа ие болған.<ref name="7177986Levko"/> 1958 жылы оқуын бітірген Лукьяненкоға [[Радехов ауданы]] партия комитеті үгіт-насихатшы статусын берді. Оның айтуынша, КОКП-ның XX съезі өткеннен кейін ол «партия мүшесі болғансуды доғарды».<ref name="LUKppmKP8718">[https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/soviet-dissident-and-ukrainian-politician-levko-lukyanenko-dies-at-89.html Soviet dissident and Ukrainian politician Levko Lukyanenko dies at 89], [[Kyiv Post]] (2018-07-08)</ref> == Диссиденттігі == 1959 жылы [[Хрущёв жылымығы]] кезінде Лукьяненко [[Глиняны]] қаласында [[Иван Алексеевич Кандыба|Иван Кандыба]] және басқалармен бірге «Украина жұмысшылар мен шаруалар одағы» атты диссиденттік қозғалысын ұйымдастырды.<ref name="7177986Levko">{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/articles/2018/07/7/7177986/ Levko Lukianenko. Eternal revolutionary], [[Українська правда]] (2018-07-07)</ref> Лукьяненко Кеңес Одағы құрамынан Украинаның бөлініп шығу құқығын қорғады. Бұл құқық ''[[де-юре]]'' 1936 жылғы КСРО Конституциясы (17 және 125-баптар) арқылы берілген еді.<ref>[https://archive.today/20120913070040/http://www.time.com/time/printout/0,8816,946916,00.html Human Rights on Trial (Contd.)], ''[[TIME]]'', 1978-07-31</ref> 1961 жылғы мамырда ол партиядан шығарылып, тұтқындалып, [[Львов облысы]] соты тарапынан «сепаратизм», «КОКП беделін түсіру» және «[[марксизм-ленинизм]] теориясына жала жабу» айыптарымен өлім жазасына кесілді. Алайда 72 күннен кейін бұл үкім 15 жылдық лагерь жазасына ауыстырылды. Лукьяненко жазасын алдымен [[Мордва Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Мордовия]]да, кейін [[Владимир (қала, Ресей)|Владимир]] қаласында өтеді. 1976 жылы босатылғаннан кейін ол [[Чернигов]] қаласына көшіп, [[Украин Хельсинки тобы]]ның негізін қалаушылардың бірі атанды.<ref name="Death07.18" /><ref name="7177986Levko" /> 1977 жылы ол қайтадан тұтқындалып, [[Чернигов облысы]] соты оны «антикеңестік үгіт-насихат» үшін 10 жыл лагерьге және 5 жыл ішкі жер аударуға кесті. 1988 жылы ол [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]тың [[перестройка]] саясаты кезінде босатылды. Оған эмиграцияға кету шарты ұсынылғанымен, ол одан бас тартты, бірақ соған қарамастан 1988 жылғы қарашада бостандыққа шықты.<ref name="PA195lukianenko" /> Жалпы алғанда, Лукьяненко өмірінің 27 жылын түрмеде өткізді.<ref name="7177986Levko" /> == Саяси мансабы == [[Сурет:НДУ 1 Лук'яненко Левко Григорович.jpg|нобай|солға|1-Верховна Рада депутаты ретіндегі Лукьяненконың ресми портреті, 1990]] [[Украинадағы парламент сайлауы (1990)|1990 жылғы наурызда]] Лукьяненко [[Верховна Рада]]ға депутат болып сайланды. Келесі айда ол Украин республикалық партиясының төрағасы атанды.<ref name="7177986Levko" /> Лукьяненко 1990 жылы қабылданған [[Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы декларация|Украина мемлекеттік егемендігі туралы декларация]]ның және 1991 жылы қабылданған [[Украинаның тәуелсіздігін жариялау актісі|Украина тәуелсіздігі жариялау актісі]]нің авторы болды.<ref name="Death07.18" /><ref name="7177986Levko" /> [[Украинадағы президент сайлауы (1991)|1991 жылғы президент сайлауы]]нда Лукьяненко дауыстың 4,5% жинап, үшінші орынға жайғасты.<ref name="PA195lukianenko" /><ref name="7177986Levko" /> 1992 жылғы мамырдан 1993 жылғы қарашаға дейін Лукьяненко Украинаның [[Канада]]дағы тұңғыш Төтенше және Өкілетті елшісі болды.<ref name="PA195lukianenko">[https://books.google.com/books?id=RnKlDAAAQBAJ&dq=lukyanenko+ambassador+canada&pg=RA6-PA1958 Biographical Dictionary of Central and Eastern Europe in the Twentieth Century] by Jan Kofman, [[Routledge]], ISBN 0765610272</ref> Үкіметтің саясатымен келіспей қалған Лукьяненко кейін отставкасын жариялады.<ref name="PA195lukianenko"/> 1994 жылдан 1998 жылға дейін Лукьяненко 68-сайлау округінен сайланған [[Украина халық депутаты]] болды, осылайша Верховна Радада [[Нововолынск]] қаласының өкілі болды.<ref name="pls/radan_gs09">{{cite web|title=People's Deputy of Ukraine of the II convocation|url=http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/d_ank_arh?kod=6702|publisher=[[Верховна Рада]]|accessdate=2014-12-22|language=uk}}</ref><ref name=LIGAAMPLL/> [[Украинадағы парламент сайлауы (1998)|1998 жылғы парламент сайлауы]] кезінде оның Республикалық партиясы ([[Украин ұлтшылдары конгрессі]] мен {{iw|Украин консервативті республикалық партиясы|Украин консервативті республикалық партиясымен|uk|Українська консервативна республіканська партія}} қатар)<ref>{{in lang|uk}} [http://www.da-ta.com.ua/mon_mainnews/805.htm Українська республіканська партія „Собор“] (''tr. "Ukrainian Republican Party "Sobor""''), Database DATA</ref> «Ұлттық майдан» («{{lang|uk|Національний фронт}}») сайлау блогінің құрамында болды. Блоктың үміткерлер тізімін Лукьяненко бастады.<ref name=LIGAAMPLL/> Блок жалпы дауыстың 4%-ын жинай алмады да, Лукьяненко депутат сайланбады.<ref name="LIGAAMPLL">{{Cite web |date=2018-07-09 |title=Лук'яненко Левко |trans-title=Lukianenko, Levko |url=https://file.liga.net/persons/levko-lykyanenko |publisher=LIGA |language=uk}}</ref> 2005 жылғы 19 сәуірде [[Украина президенті]] [[Виктор Андреевич Ющенко|Виктор Ющенко]] Лукьяненкоға «[[Украина батыры]]» атағын берді.<ref name=HeroUkr>{{in lang|uk}} [http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=665%2F2005 Presidential decree awarding title Hero of Ukraine], [[Верховна Рада]] ресми сайты</ref> 2006 жылы Левко Лукьяненко [[Юлия Тимошенко блогы]] арқылы Верховна Рада депутаты болып қайта сайланған.<ref name="LIGAAMPLL" /> Ол [[Украинадағы парламент сайлауы (2007)|2007 жылғы парламенттік сайлау]]да да осы блоктан қайта сайланды, бірақ 2007 жылғы 15 маусымда өз өтінішімен депутаттық мандатынан бас тартты.<ref name="LIGAAMPLL" /> Сонымен қатар, 2006 жылы және кейін үзілістен соң 2010 жылы Лукьяненко Украина Республикалық партиясының жетекшісі болып сайланды.<ref>[https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/lukyanenko-again-heads-ukrainian-republican-party-91233.html Lukyanenko was elected leader of Ukrainian Republican Party], [[Kyiv Post]] (2010-11-25)</ref><ref>{{in lang|uk}} [http://www.pravda.com.ua/news/2010/11/25/5611959/ Левко Лук'яненко знову очолив партію] (''tr. "Levko Lukyanenko again led the party"''), [[Українська правда]] (2010-11-25)</ref> === Даулы тұжырымдары === 2005 жылы Лукьяненко «Қазіргі өркениетке ең үлкен қауіп ретіндегі [[сионизм]]» атты конференцияға қатысты. Бұл шара антисемиттік реңкі үшін үлкен дау тудырды және оған бұрынғы [[Ку-клукс-клан]] «Ұлы сиқыршысы» [[Дэвид Дюк]]тің шақырылуы да сынға әкелді.<ref>[http://www.adl.org/NR/exeres/B74CD7C8-4878-4EF8-A8BA-AFA79C54AE9D,18AA02A5-13A1-44F3-B4D4-6176E1ECC36C,frameless.htm David Duke participates in anti-Semitic conference in the Ukraine] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515205042/http://www.adl.org/NR/exeres/B74CD7C8-4878-4EF8-A8BA-AFA79C54AE9D%2C18AA02A5-13A1-44F3-B4D4-6176E1ECC36C%2Cframeless.htm|date=2012-05-15}}</ref> Лукьяненко Дюктің жанында отырып, оған орнынан тұрып қошемет көрсетті деп хабарланды.<ref name="rudling06">{{cite journal |last=Rudling |first=Per Anders |date=2006 |title=Organized Anti-Semitism in Contemporary Ukraine: Structure, Influence and Ideology |journal=Canadian Slavonic Papers |volume=48 |issue=2 |page=91}}</ref> Өз баяндамасында Лукьяненко [[Голодомор]]ды «жын-шайтан еврейлер билігі» жүзеге асырды деген мазмұндағы даулы пікірлер айтқан. Оның сөзінше, кеңестік халық комиссарларының, әскери және сот комиссарларының көпшілігі еврейлер болған, сондай-ақ [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] мен [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] де еврейлер қатарынан болған деген тұжырым жасап, «маңызды әкімшілік орындардың шамамен 80%-ы еврейлердің қолында болды» деп мәлімдегені айтылады.<ref name="rudling06" /> Лукьяненко Украинада [[антисемитизм]]нің бар екенін жоққа шығарып, «барлық семит халықтарына қарсы бірде-бір украинды кездестірмедім» деген.<ref name="rudling06" /><ref name="lukyanpp">Levko Lukianenko, "Do Evreis'koho pytannia, abo Chy isnuie v Ukraini anti-Semitism?" Personal Plius 73.26 (2004): 4-5.</ref> Ол украиндардың басқа этникалық топтарға көзқарасы олардың «бізге деген қарым-қатынасына» байланысты қалыптасады деп айтқан.<ref name="rudling06" /><ref name="lukyanpp" /> 2008 жылы ''Personal-Plus'' журналында жарияланған мақаласында ол украиндарды «ақ нәсіл» ретінде сипаттап, басқа нәсілдермен араласқанын дұрыс емес деген пікір білдірген. Сондай-ақ, ол басқа нәсіл өкілімен некеге тұрғысы келетін украин азаматтары елден кетіп, Украина азаматтығынан бас тартуы керек деген ой айтқан.<ref name="LUKppmKP8718" /> == Өлімі == Лукьяненко 2018 жылғы 7 шілдеде [[Киев]]тегі ауруханада [[лейкемия]]дан қайтыс болды.<ref name="Death07.18">[https://www.unian.info/m/society/10179212-ukrainian-dissident-levko-lukianenko-dies.html Ukrainian dissident Levko Lukianenko dies], [[УНІАН]] (2018-07-07)<br />{{cite web |url=https://www.radiosvoboda.org/a/news/29348862.html |title=Помер Левко Лук’яненко |date=2018-07-07 |publisher=[[Азаттық радиосы]] |accessdate=2018-07-07 |language=uk}}</ref><ref name="LIGAAMPLL" /> Ол 2018 жылғы 8 шілдеде Киевтегі [[Байково зираты]]нда жерленді.<ref>{{in lang|uk}} [https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2496227-ukraina-poprosalasa-z-levkom-lukanenkom.html Ukraine farewell to Levko Lukianenko], [[Ukrinform]] (2018-07-10)<br />{{in lang|uk}} [https://www.unian.ua/m/society/10181072-z-geroyem-ukrajini-levkom-luk-yanenkom-poproshchalisya-v-hotovi-na-kijivshchini-video.html With the Hero of Ukraine Levko Lukianenko bid farewell to Khotov in the Kyiv region (video)], [[УНІАН]] (2018-07-09)</ref><ref name="L10182767L" /> Украина президенті [[Пётр Алексеевич Порошенко|Пётр Порошенко]] оның Киевтегі жерлену рәсіміне қатысты. Рәсімге [[Киев патриархатының Украин православие шіркеуі|Киев патриархы]] [[Филарет (Денисенко)|Филарет Денисенко]] басшылық етті.<ref name="L10182245L">{{in lang|uk}} [https://www.unian.ua/m/society/10182245-moskovski-kati-zasudili-yogo-do-smertnoji-kari-poroshenko-poproshchavsya-z-levkom-luk-yanenkom-video.html "Moscow kites condemned him to death": Poroshenko said goodbye to Levko Lukianenko (video)], [[УНІАН]] (2018-07-10)</ref><ref name="L10182767L">{{in lang|uk}} [https://www.unian.ua/m/society/10182767-na-baykovomu-cvintari-poproshchalisya-z-disidentom-levkom-luk-yanenkom-video.html On Baykovyi cemetery, farewell to dissident Levko Lukianenko (video)], [[УНІАН]] (2018-07-09)</ref> == Жеке өмірі == Лукьяненко Надежда Бугаевскаяға (1943 жылы туған)<ref name=LIGAAMPLL/> үйленген болатын. Олардың балалары жоқ еді.<ref name="7177986Levko"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Лукьяненко, Левко Григорьевич}} [[Санат:КСРО диссиденттері]] [[Санат:Украина саясаткерлері]] [[Санат:Украина заңгерлері]] [[Санат:Украина жазушылары]] [[Санат:Украина халық депутаттары]] [[Санат:Украина елшілері]] auhopy94dih6x04lryogyj6q2cf3wb8 0 779763 3589554 2026-04-22T04:34:32Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de Españ... 3589554 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. p1earw90d11r8r2ikrarfluqyozjwfu 3589555 3589554 2026-04-22T04:35:22Z 1nter pares 146705 3589555 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qfx7hbzdd25b0oc6eu8us5bjtlfknjc 3589571 3589555 2026-04-22T06:15:00Z 1nter pares 146705 3589571 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} g9con89ddeb0odsx41cnny1ro2xd70c 3589572 3589571 2026-04-22T06:16:45Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3589572 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gt5y1b5xmksganig7460ji82xx366xz 3589574 3589572 2026-04-22T06:18:39Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3589574 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} h13og1pzpm2biqwhzl9syy3p388t272 3589575 3589574 2026-04-22T06:19:11Z 1nter pares 146705 /* Білімі */ 3589575 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} q8z2li4sflkg3khpsoldqzjf63lk84w 3589578 3589575 2026-04-22T06:22:38Z 1nter pares 146705 /* Білімі */ 3589578 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} liepwalewn7kda30aod9dbbk9lyxkq7 3589579 3589578 2026-04-22T06:23:48Z 1nter pares 146705 /* Олимпиада ойындарына қатысуы */ 3589579 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1z0vbdd3vyo1byvr9prwuhbewpvgh1x 3589580 3589579 2026-04-22T06:25:07Z 1nter pares 146705 /* Мемлекеттік және қоғамдық қызметі */ 3589580 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «[[Независимая газета]]» [[16 августа]] 2002 года</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} srn0jb2635v7q9j72vyi5bu2339aaak 3589581 3589580 2026-04-22T06:25:23Z 1nter pares 146705 /* Мемлекеттік және қоғамдық қызметі */ 3589581 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2qyuhfr5hfjwnwo4cd2p1czf48a0t1l 3589584 3589581 2026-04-22T06:44:56Z 1nter pares 146705 /* Мемлекеттік және қоғамдық қызметі */ 3589584 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} isd2xz88l61miqji4swv7it5m7u90fd 3589654 3589584 2026-04-22T10:36:34Z 1nter pares 146705 /* Мемлекеттік және қоғамдық қызметі */ 3589654 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> 2003 жылғы 23–27 маусым аралығында Путиннің шақыруымен Ресейге қайта сапармен барды.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]</ref> Сапар барысында [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында болды. 2003 жылғы 23 маусымда Мәскеуде Ресей Президентімен кездесті.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |title=Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе |access-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |archive-date=2007-12-08 |url-status=dead }}</ref> Санкт-Петербургте [[Эрмитаж|Мемлекеттік Эрмитажды]] және Балтық флотының әскери кемелерінің бірін аралады. Сондай-ақ Ногинскідегі Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің (ТЖМ) орталығында, Жұлдызды қалашықта болып, Испанияның экономикалық мүмкіндіктеріне арналған жәрмеңкені ашты.<ref name="ВизитДва">{{Cite web |url=http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |title=Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом |access-date=2009-04-13 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |url-status=live }}</ref> ​[[Босния және Герцеговина]] (2002), [[Ауғанстан]] (2008) және басқа да елдердегі Испания Қарулы Күштерінің бөлімшелеріне барды.<ref>[http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 |date=20140812065911 }}{{ref|bg}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} o20t487itlz5cn14d22n05h477k6yo2 3589655 3589654 2026-04-22T10:40:27Z 1nter pares 146705 /* Мемлекеттік және қоғамдық қызметі */ 3589655 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> 2003 жылғы 23–27 маусым аралығында Путиннің шақыруымен Ресейге қайта сапармен барды.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]</ref> Сапар барысында [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында болды. 2003 жылғы 23 маусымда Мәскеуде Ресей Президентімен кездесті.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |title=Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе |access-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |archive-date=2007-12-08 |url-status=dead }}</ref> Санкт-Петербургте [[Эрмитаж|Мемлекеттік Эрмитажды]] және Балтық флотының әскери кемелерінің бірін аралады. Сондай-ақ Ногинскідегі Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің (ТЖМ) орталығында, Жұлдызды қалашықта болып, Испанияның экономикалық мүмкіндіктеріне арналған жәрмеңкені ашты.<ref name="ВизитДва">{{Cite web |url=http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |title=Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом |access-date=2009-04-13 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |url-status=live }}</ref> ​[[Босния және Герцеговина]] (2002), [[Ауғанстан]] (2008) және басқа да елдердегі Испания Қарулы Күштерінің бөлімшелеріне барды.<ref>[http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 |date=20140812065911 }}{{ref|bg}}</ref> 2014 жылғы 2 маусымда Испания премьер-министрі [[Мариано Рахой]] тікелей эфирде «Мәртебелі патша [[I Хуан Карлос]] өз ұлы, ханзада Фелипенің пайдасына тақтан бас тартады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |title=Lenta.ru: Мир: Политика: Испанский монарх отрекся от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124060416/https://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |url-status=live }}</ref> Ол «Испания конституциясына сәйкес, мұрагер ханзада Фелипенің таққа отыруына мүмкіндік беретін арнайы заң қабылдануы тиіс» екенін және «Испания парламенті жақын арада аталған заңды мақұлдап, ханзада Фелипені Испания патшасы деп жариялайтынын» атап өтті.<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Король Испании Хуан Карлос I объявил о решении отречься от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2014-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604210910/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7cxk137mbmrlcg48af84soz05ollu0y 3589656 3589655 2026-04-22T10:45:20Z 1nter pares 146705 /* Мемлекеттік және қоғамдық қызметі */ 3589656 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> 2003 жылғы 23–27 маусым аралығында Путиннің шақыруымен Ресейге қайта сапармен барды.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]</ref> Сапар барысында [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында болды. 2003 жылғы 23 маусымда Мәскеуде Ресей Президентімен кездесті.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |title=Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе |access-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |archive-date=2007-12-08 |url-status=dead }}</ref> Санкт-Петербургте [[Эрмитаж|Мемлекеттік Эрмитажды]] және Балтық флотының әскери кемелерінің бірін аралады. Сондай-ақ Ногинскідегі Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің (ТЖМ) орталығында, Жұлдызды қалашықта болып, Испанияның экономикалық мүмкіндіктеріне арналған жәрмеңкені ашты.<ref name="ВизитДва">{{Cite web |url=http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |title=Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом |access-date=2009-04-13 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |url-status=live }}</ref> ​[[Босния және Герцеговина]] (2002), [[Ауғанстан]] (2008) және басқа да елдердегі Испания Қарулы Күштерінің бөлімшелеріне барды.<ref>[http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 |date=20140812065911 }}{{ref|bg}}</ref> 2014 жылғы 2 маусымда Испания премьер-министрі [[Мариано Рахой]] тікелей эфирде «Мәртебелі патша [[I Хуан Карлос]] өз ұлы, ханзада Фелипенің пайдасына тақтан бас тартады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |title=Lenta.ru: Мир: Политика: Испанский монарх отрекся от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124060416/https://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |url-status=live }}</ref> Ол «Испания конституциясына сәйкес, мұрагер ханзада Фелипенің таққа отыруына мүмкіндік беретін арнайы заң қабылдануы тиіс» екенін және «Испания парламенті жақын арада аталған заңды мақұлдап, ханзада Фелипені Испания патшасы деп жариялайтынын» атап өтті.<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Король Испании Хуан Карлос I объявил о решении отречься от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2014-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604210910/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |url-status=live }}</ref> == Билігі == ​19 маусымда ханзада Фелипенің VI Филипп есімімен Испанияның жаңа патшасы ретінде таққа отыру рәсімі өтті.<ref>{{Cite web |url=http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |title=Испания обретёт нового короля 19 июня |access-date=2014-06-06 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714173632/http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |url-status=live }}</ref> Келесі күні таңертең әкесінен Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы мәртебесін қабылдап алғаннан кейін, ол ресми түрде ант беріп, Испанияның Генералды кортестерінің (парламент) отырысында патша болып жарияланды. Ресми түрде патша болып жарияланбас бұрын, ол Испания Конституциясын сақтауға ант берді. Ол [[Нидерланд]] [[патша]]сы [[Виллем-Александр]]дан тоғыз айға кіші болып, Еуропадағы ең жас [[монарх]] атанды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iqi5me87kph5rkbebm44lckgch2u681 3589657 3589656 2026-04-22T10:47:37Z 1nter pares 146705 /* Билігі */ 3589657 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> 2003 жылғы 23–27 маусым аралығында Путиннің шақыруымен Ресейге қайта сапармен барды.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]</ref> Сапар барысында [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында болды. 2003 жылғы 23 маусымда Мәскеуде Ресей Президентімен кездесті.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |title=Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе |access-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |archive-date=2007-12-08 |url-status=dead }}</ref> Санкт-Петербургте [[Эрмитаж|Мемлекеттік Эрмитажды]] және Балтық флотының әскери кемелерінің бірін аралады. Сондай-ақ Ногинскідегі Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің (ТЖМ) орталығында, Жұлдызды қалашықта болып, Испанияның экономикалық мүмкіндіктеріне арналған жәрмеңкені ашты.<ref name="ВизитДва">{{Cite web |url=http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |title=Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом |access-date=2009-04-13 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |url-status=live }}</ref> ​[[Босния және Герцеговина]] (2002), [[Ауғанстан]] (2008) және басқа да елдердегі Испания Қарулы Күштерінің бөлімшелеріне барды.<ref>[http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 |date=20140812065911 }}{{ref|bg}}</ref> 2014 жылғы 2 маусымда Испания премьер-министрі [[Мариано Рахой]] тікелей эфирде «Мәртебелі патша [[I Хуан Карлос]] өз ұлы, ханзада Фелипенің пайдасына тақтан бас тартады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |title=Lenta.ru: Мир: Политика: Испанский монарх отрекся от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124060416/https://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |url-status=live }}</ref> Ол «Испания конституциясына сәйкес, мұрагер ханзада Фелипенің таққа отыруына мүмкіндік беретін арнайы заң қабылдануы тиіс» екенін және «Испания парламенті жақын арада аталған заңды мақұлдап, ханзада Фелипені Испания патшасы деп жариялайтынын» атап өтті.<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Король Испании Хуан Карлос I объявил о решении отречься от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2014-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604210910/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |url-status=live }}</ref> == Билігі == ​19 маусымда ханзада Фелипенің VI Филипп есімімен Испанияның жаңа патшасы ретінде таққа отыру рәсімі өтті.<ref>{{Cite web |url=http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |title=Испания обретёт нового короля 19 июня |access-date=2014-06-06 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714173632/http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |url-status=live }}</ref> Келесі күні таңертең әкесінен Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы мәртебесін қабылдап алғаннан кейін, ол ресми түрде ант беріп, Испанияның Генералды кортестерінің (парламент) отырысында патша болып жарияланды. Ресми түрде патша болып жарияланбас бұрын, ол Испания Конституциясын сақтауға ант берді. Ол [[Нидерланд]] [[патша]]сы [[Виллем-Александр]]дан тоғыз айға кіші болып, Еуропадағы ең жас [[монарх]] атанды. Патша ретінде VI Филипп айтарлықтай кең ауқымды ресми өкілеттіктерге ие. Ол Конституцияның сақтаушысы болып табылады және оның орындалуына жауап береді. Ол атқарушы биліктің номиналды басшысы болып саналғанымен, әкесі сияқты, негізінен үкіметтің ұсыныстары бойынша әрекет ететін рәсімдік және өкілдік рөлді атқарады деп күтіледі. Ол таққа отыру күні парламентте сөйлеген сөзінде: «мемлекеттің адал қызметшісі ретінде тыңдауға және түсінуге, ескертуге және кеңес беруге, сондай-ақ әрқашан мемлекеттік мүдделерді қорғауға дайын» екенін атап өтті. «Эль Паис» компаниясы жүргізген сауалнама көрсеткендей, испаниялықтардың көпшілігі VI Филипптің саясатта үлкен рөл атқарғанын қолдайды. Сауалнамаға қатысқан 600 адамның 75 %-ы патшаның ұлттық мәселелер бойынша саяси партиялармен жеке келісімге келгенін құптайтынын білдірді. «Эль Мундо» газетінің сауалнамасы бойынша, VI Филипптің беделі әкесіне қарағанда жоғары. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} si3h7pl0tchtu16guvqkj3v8q54p3p8 3589658 3589657 2026-04-22T10:51:44Z 1nter pares 146705 3589658 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> 2003 жылғы 23–27 маусым аралығында Путиннің шақыруымен Ресейге қайта сапармен барды.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]</ref> Сапар барысында [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында болды. 2003 жылғы 23 маусымда Мәскеуде Ресей Президентімен кездесті.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |title=Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе |access-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |archive-date=2007-12-08 |url-status=dead }}</ref> Санкт-Петербургте [[Эрмитаж|Мемлекеттік Эрмитажды]] және Балтық флотының әскери кемелерінің бірін аралады. Сондай-ақ Ногинскідегі Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің (ТЖМ) орталығында, Жұлдызды қалашықта болып, Испанияның экономикалық мүмкіндіктеріне арналған жәрмеңкені ашты.<ref name="ВизитДва">{{Cite web |url=http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |title=Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом |access-date=2009-04-13 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |url-status=live }}</ref> ​[[Босния және Герцеговина]] (2002), [[Ауғанстан]] (2008) және басқа да елдердегі Испания Қарулы Күштерінің бөлімшелеріне барды.<ref>[http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 |date=20140812065911 }}{{ref|bg}}</ref> 2014 жылғы 2 маусымда Испания премьер-министрі [[Мариано Рахой]] тікелей эфирде «Мәртебелі патша [[I Хуан Карлос]] өз ұлы, ханзада Фелипенің пайдасына тақтан бас тартады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |title=Lenta.ru: Мир: Политика: Испанский монарх отрекся от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124060416/https://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |url-status=live }}</ref> Ол «Испания конституциясына сәйкес, мұрагер ханзада Фелипенің таққа отыруына мүмкіндік беретін арнайы заң қабылдануы тиіс» екенін және «Испания парламенті жақын арада аталған заңды мақұлдап, ханзада Фелипені Испания патшасы деп жариялайтынын» атап өтті.<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Король Испании Хуан Карлос I объявил о решении отречься от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2014-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604210910/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |url-status=live }}</ref> == Билігі == ​19 маусымда ханзада Фелипенің VI Филипп есімімен Испанияның жаңа патшасы ретінде таққа отыру рәсімі өтті.<ref>{{Cite web |url=http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |title=Испания обретёт нового короля 19 июня |access-date=2014-06-06 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714173632/http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |url-status=live }}</ref> Келесі күні таңертең әкесінен Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы мәртебесін қабылдап алғаннан кейін, ол ресми түрде ант беріп, Испанияның Генералды кортестерінің (парламент) отырысында патша болып жарияланды. Ресми түрде патша болып жарияланбас бұрын, ол Испания Конституциясын сақтауға ант берді. Ол [[Нидерланд]] [[патша]]сы [[Виллем-Александр]]дан тоғыз айға кіші болып, Еуропадағы ең жас [[монарх]] атанды. Патша ретінде VI Филипп айтарлықтай кең ауқымды ресми өкілеттіктерге ие. Ол Конституцияның сақтаушысы болып табылады және оның орындалуына жауап береді. Ол атқарушы биліктің номиналды басшысы болып саналғанымен, әкесі сияқты, негізінен үкіметтің ұсыныстары бойынша әрекет ететін рәсімдік және өкілдік рөлді атқарады деп күтіледі. Ол таққа отыру күні парламентте сөйлеген сөзінде: «мемлекеттің адал қызметшісі ретінде тыңдауға және түсінуге, ескертуге және кеңес беруге, сондай-ақ әрқашан мемлекеттік мүдделерді қорғауға дайын» екенін атап өтті. «Эль Паис» компаниясы жүргізген сауалнама көрсеткендей, испаниялықтардың көпшілігі VI Филипптің саясатта үлкен рөл атқарғанын қолдайды. Сауалнамаға қатысқан 600 адамның 75 %-ы патшаның ұлттық мәселелер бойынша саяси партиялармен жеке келісімге келгенін құптайтынын білдірді. «Эль Мундо» газетінің сауалнамасы бойынша, VI Филипптің беделі әкесіне қарағанда жоғары. 2014 жылғы маусымда VI Филипп Сарайда ЛГБТ-ұйымын қабылдаған және мойындаған алғашқы испан монархы атанды. Сондай-ақ VI Филипп адамдардың ант беру рәсімін айқыш пен Библиясыз өткізуге мүмкіндік беретін хаттаманы өзгертті. Патша ретіндегі алғашқы шетелдік сапары барысында, 2014 жылғы 30 маусымда VI Филипп пен патшайым Летисия Апостол сарайында Рим папасы [[Франциск (рим папасы)|Францискпен]] кездесті. Кейіннен олар Ватиканның мемлекеттік хатшысы Пьетро Паролинмен кездесу өткізді. Ол алғаш рет Министрлер кеңесінің отырысына қатысты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} f3ctmsf6wjzkrckmcnoxhrgdgpcd1w0 3589659 3589658 2026-04-22T10:52:18Z 1nter pares 146705 /* Билігі */ 3589659 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> 2003 жылғы 23–27 маусым аралығында Путиннің шақыруымен Ресейге қайта сапармен барды.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]</ref> Сапар барысында [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында болды. 2003 жылғы 23 маусымда Мәскеуде Ресей Президентімен кездесті.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |title=Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе |access-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |archive-date=2007-12-08 |url-status=dead }}</ref> Санкт-Петербургте [[Эрмитаж|Мемлекеттік Эрмитажды]] және Балтық флотының әскери кемелерінің бірін аралады. Сондай-ақ Ногинскідегі Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің (ТЖМ) орталығында, Жұлдызды қалашықта болып, Испанияның экономикалық мүмкіндіктеріне арналған жәрмеңкені ашты.<ref name="ВизитДва">{{Cite web |url=http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |title=Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом |access-date=2009-04-13 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |url-status=live }}</ref> ​[[Босния және Герцеговина]] (2002), [[Ауғанстан]] (2008) және басқа да елдердегі Испания Қарулы Күштерінің бөлімшелеріне барды.<ref>[http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 |date=20140812065911 }}{{ref|bg}}</ref> 2014 жылғы 2 маусымда Испания премьер-министрі [[Мариано Рахой]] тікелей эфирде «Мәртебелі патша [[I Хуан Карлос]] өз ұлы, ханзада Фелипенің пайдасына тақтан бас тартады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |title=Lenta.ru: Мир: Политика: Испанский монарх отрекся от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124060416/https://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |url-status=live }}</ref> Ол «Испания конституциясына сәйкес, мұрагер ханзада Фелипенің таққа отыруына мүмкіндік беретін арнайы заң қабылдануы тиіс» екенін және «Испания парламенті жақын арада аталған заңды мақұлдап, ханзада Фелипені Испания патшасы деп жариялайтынын» атап өтті.<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Король Испании Хуан Карлос I объявил о решении отречься от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2014-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604210910/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |url-status=live }}</ref> == Билігі == ​19 маусымда ханзада Фелипенің VI Филипп есімімен Испанияның жаңа патшасы ретінде таққа отыру рәсімі өтті.<ref>{{Cite web |url=http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |title=Испания обретёт нового короля 19 июня |access-date=2014-06-06 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714173632/http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |url-status=live }}</ref> Келесі күні таңертең әкесінен Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы мәртебесін қабылдап алғаннан кейін, ол ресми түрде ант беріп, Испанияның Генералды кортестерінің (парламент) отырысында патша болып жарияланды. Ресми түрде патша болып жарияланбас бұрын, ол Испания Конституциясын сақтауға ант берді. Ол [[Нидерланд]] [[патша]]сы [[Виллем-Александр]]дан тоғыз айға кіші болып, Еуропадағы ең жас [[монарх]] атанды. Патша ретінде VI Филипп айтарлықтай кең ауқымды ресми өкілеттіктерге ие. Ол Конституцияның сақтаушысы болып табылады және оның орындалуына жауап береді. Ол атқарушы биліктің номиналды басшысы болып саналғанымен, әкесі сияқты, негізінен үкіметтің ұсыныстары бойынша әрекет ететін рәсімдік және өкілдік рөлді атқарады деп күтіледі. Ол таққа отыру күні парламентте сөйлеген сөзінде: «мемлекеттің адал қызметшісі ретінде тыңдауға және түсінуге, ескертуге және кеңес беруге, сондай-ақ әрқашан мемлекеттік мүдделерді қорғауға дайын» екенін атап өтті. «Эль Паис» компаниясы жүргізген сауалнама көрсеткендей, испаниялықтардың көпшілігі VI Филипптің саясатта үлкен рөл атқарғанын қолдайды. Сауалнамаға қатысқан 600 адамның 75 %-ы патшаның ұлттық мәселелер бойынша саяси партиялармен жеке келісімге келгенін құптайтынын білдірді. «Эль Мундо» газетінің сауалнамасы бойынша, VI Филипптің беделі әкесіне қарағанда жоғары. 2014 жылғы маусымда VI Филипп Сарайда ЛГБТ-ұйымын қабылдаған және мойындаған алғашқы испан монархы атанды. Сондай-ақ VI Филипп адамдардың ант беру рәсімін айқыш пен Библиясыз өткізуге мүмкіндік беретін хаттаманы өзгертті. Патша ретіндегі алғашқы шетелдік сапары барысында, 2014 жылғы 30 маусымда VI Филипп пен патшайым Летисия Апостол сарайында Рим папасы [[Франциск (рим папасы)|Францискпен]] кездесті. Кейіннен олар Ватиканның мемлекеттік хатшысы Пьетро Паролинмен кездесу өткізді. Ол алғаш рет Министрлер кеңесінің отырысына қатысты. 2015 жылғы ақпанда VI Филипп [[Испания]]дағы экономикалық құлдырауға байланысты өзінің жылдық жалақысын 20 %-ға қысқартатынын мәлімдеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rpjogioeqenh7nmv0c8cjq70fu28c32 3589660 3589659 2026-04-22T10:56:39Z 1nter pares 146705 /* Билігі */ 3589660 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> 2003 жылғы 23–27 маусым аралығында Путиннің шақыруымен Ресейге қайта сапармен барды.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]</ref> Сапар барысында [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында болды. 2003 жылғы 23 маусымда Мәскеуде Ресей Президентімен кездесті.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |title=Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе |access-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |archive-date=2007-12-08 |url-status=dead }}</ref> Санкт-Петербургте [[Эрмитаж|Мемлекеттік Эрмитажды]] және Балтық флотының әскери кемелерінің бірін аралады. Сондай-ақ Ногинскідегі Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің (ТЖМ) орталығында, Жұлдызды қалашықта болып, Испанияның экономикалық мүмкіндіктеріне арналған жәрмеңкені ашты.<ref name="ВизитДва">{{Cite web |url=http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |title=Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом |access-date=2009-04-13 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |url-status=live }}</ref> ​[[Босния және Герцеговина]] (2002), [[Ауғанстан]] (2008) және басқа да елдердегі Испания Қарулы Күштерінің бөлімшелеріне барды.<ref>[http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 |date=20140812065911 }}{{ref|bg}}</ref> 2014 жылғы 2 маусымда Испания премьер-министрі [[Мариано Рахой]] тікелей эфирде «Мәртебелі патша [[I Хуан Карлос]] өз ұлы, ханзада Фелипенің пайдасына тақтан бас тартады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |title=Lenta.ru: Мир: Политика: Испанский монарх отрекся от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124060416/https://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |url-status=live }}</ref> Ол «Испания конституциясына сәйкес, мұрагер ханзада Фелипенің таққа отыруына мүмкіндік беретін арнайы заң қабылдануы тиіс» екенін және «Испания парламенті жақын арада аталған заңды мақұлдап, ханзада Фелипені Испания патшасы деп жариялайтынын» атап өтті.<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Король Испании Хуан Карлос I объявил о решении отречься от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2014-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604210910/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |url-status=live }}</ref> == Билігі == ​19 маусымда ханзада Фелипенің VI Филипп есімімен Испанияның жаңа патшасы ретінде таққа отыру рәсімі өтті.<ref>{{Cite web |url=http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |title=Испания обретёт нового короля 19 июня |access-date=2014-06-06 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714173632/http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |url-status=live }}</ref> Келесі күні таңертең әкесінен Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы мәртебесін қабылдап алғаннан кейін, ол ресми түрде ант беріп, Испанияның Генералды кортестерінің (парламент) отырысында патша болып жарияланды. Ресми түрде патша болып жарияланбас бұрын, ол Испания Конституциясын сақтауға ант берді. Ол [[Нидерланд]] [[патша]]сы [[Виллем-Александр]]дан тоғыз айға кіші болып, Еуропадағы ең жас [[монарх]] атанды. Патша ретінде VI Филипп айтарлықтай кең ауқымды ресми өкілеттіктерге ие. Ол Конституцияның сақтаушысы болып табылады және оның орындалуына жауап береді. Ол атқарушы биліктің номиналды басшысы болып саналғанымен, әкесі сияқты, негізінен үкіметтің ұсыныстары бойынша әрекет ететін рәсімдік және өкілдік рөлді атқарады деп күтіледі. Ол таққа отыру күні парламентте сөйлеген сөзінде: «мемлекеттің адал қызметшісі ретінде тыңдауға және түсінуге, ескертуге және кеңес беруге, сондай-ақ әрқашан мемлекеттік мүдделерді қорғауға дайын» екенін атап өтті. «Эль Паис» компаниясы жүргізген сауалнама көрсеткендей, испаниялықтардың көпшілігі VI Филипптің саясатта үлкен рөл атқарғанын қолдайды. Сауалнамаға қатысқан 600 адамның 75 %-ы патшаның ұлттық мәселелер бойынша саяси партиялармен жеке келісімге келгенін құптайтынын білдірді. «Эль Мундо» газетінің сауалнамасы бойынша, VI Филипптің беделі әкесіне қарағанда жоғары. 2014 жылғы маусымда VI Филипп Сарайда ЛГБТ-ұйымын қабылдаған және мойындаған алғашқы испан монархы атанды. Сондай-ақ VI Филипп адамдардың ант беру рәсімін айқыш пен Библиясыз өткізуге мүмкіндік беретін хаттаманы өзгертті. Патша ретіндегі алғашқы шетелдік сапары барысында, 2014 жылғы 30 маусымда VI Филипп пен патшайым Летисия Апостол сарайында Рим папасы [[Франциск (рим папасы)|Францискпен]] кездесті. Кейіннен олар Ватиканның мемлекеттік хатшысы Пьетро Паролинмен кездесу өткізді. Ол алғаш рет Министрлер кеңесінің отырысына қатысты. 2015 жылғы ақпанда VI Филипп [[Испания]]дағы экономикалық құлдырауға байланысты өзінің жылдық жалақысын 20 %-ға қысқартатынын мәлімдеді. 2015 жылғы парламенттік сайлаудың нәтижесінде биліктегі партия үкіметті жасақтау үшін жеткілікті орын иелене алмады. Бірнеше айға созылған партия лидерлерімен келіссөздерден кейін, 2016 жылғы 2 мамырдан 3-іне қараған түні парламентті тарату және 2016 жылғы маусымға жаңа сайлау тағайындау туралы патша жарлығы шықты. Бұл Франко режимі құлап, 1975 жылы демократияға көшкеннен бергі уақытта алғаш рет орын алған жағдай болды. Испания конституциясына сәйкес, Кортестерді тарату бастамасы премьер-министрге емес, тікелей патшаға тиесілі. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 803uvlgizertkdr04j82j9lx9c8jjhy 3589662 3589660 2026-04-22T10:57:45Z 1nter pares 146705 3589662 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> 2003 жылғы 23–27 маусым аралығында Путиннің шақыруымен Ресейге қайта сапармен барды.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]</ref> Сапар барысында [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында болды. 2003 жылғы 23 маусымда Мәскеуде Ресей Президентімен кездесті.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |title=Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе |access-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |archive-date=2007-12-08 |url-status=dead }}</ref> Санкт-Петербургте [[Эрмитаж|Мемлекеттік Эрмитажды]] және Балтық флотының әскери кемелерінің бірін аралады. Сондай-ақ Ногинскідегі Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің (ТЖМ) орталығында, Жұлдызды қалашықта болып, Испанияның экономикалық мүмкіндіктеріне арналған жәрмеңкені ашты.<ref name="ВизитДва">{{Cite web |url=http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |title=Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом |access-date=2009-04-13 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |url-status=live }}</ref> ​[[Босния және Герцеговина]] (2002), [[Ауғанстан]] (2008) және басқа да елдердегі Испания Қарулы Күштерінің бөлімшелеріне барды.<ref>[http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 |date=20140812065911 }}{{ref|bg}}</ref> 2014 жылғы 2 маусымда Испания премьер-министрі [[Мариано Рахой]] тікелей эфирде «Мәртебелі патша [[I Хуан Карлос]] өз ұлы, ханзада Фелипенің пайдасына тақтан бас тартады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |title=Lenta.ru: Мир: Политика: Испанский монарх отрекся от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124060416/https://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |url-status=live }}</ref> Ол «Испания конституциясына сәйкес, мұрагер ханзада Фелипенің таққа отыруына мүмкіндік беретін арнайы заң қабылдануы тиіс» екенін және «Испания парламенті жақын арада аталған заңды мақұлдап, ханзада Фелипені Испания патшасы деп жариялайтынын» атап өтті.<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Король Испании Хуан Карлос I объявил о решении отречься от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2014-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604210910/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |url-status=live }}</ref> == Билігі == ​19 маусымда ханзада Фелипенің VI Филипп есімімен Испанияның жаңа патшасы ретінде таққа отыру рәсімі өтті.<ref>{{Cite web |url=http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |title=Испания обретёт нового короля 19 июня |access-date=2014-06-06 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714173632/http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |url-status=live }}</ref> Келесі күні таңертең әкесінен Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы мәртебесін қабылдап алғаннан кейін, ол ресми түрде ант беріп, Испанияның Генералды кортестерінің (парламент) отырысында патша болып жарияланды. Ресми түрде патша болып жарияланбас бұрын, ол Испания Конституциясын сақтауға ант берді. Ол [[Нидерланд]] [[патша]]сы [[Виллем-Александр]]дан тоғыз айға кіші болып, Еуропадағы ең жас [[монарх]] атанды. Патша ретінде VI Филипп айтарлықтай кең ауқымды ресми өкілеттіктерге ие. Ол Конституцияның сақтаушысы болып табылады және оның орындалуына жауап береді. Ол атқарушы биліктің номиналды басшысы болып саналғанымен, әкесі сияқты, негізінен үкіметтің ұсыныстары бойынша әрекет ететін рәсімдік және өкілдік рөлді атқарады деп күтіледі. Ол таққа отыру күні парламентте сөйлеген сөзінде: «мемлекеттің адал қызметшісі ретінде тыңдауға және түсінуге, ескертуге және кеңес беруге, сондай-ақ әрқашан мемлекеттік мүдделерді қорғауға дайын» екенін атап өтті. «Эль Паис» компаниясы жүргізген сауалнама көрсеткендей, испаниялықтардың көпшілігі VI Филипптің саясатта үлкен рөл атқарғанын қолдайды. Сауалнамаға қатысқан 600 адамның 75 %-ы патшаның ұлттық мәселелер бойынша саяси партиялармен жеке келісімге келгенін құптайтынын білдірді. «Эль Мундо» газетінің сауалнамасы бойынша, VI Филипптің беделі әкесіне қарағанда жоғары. 2014 жылғы маусымда VI Филипп Сарайда ЛГБТ-ұйымын қабылдаған және мойындаған алғашқы испан монархы атанды. Сондай-ақ VI Филипп адамдардың ант беру рәсімін айқыш пен Библиясыз өткізуге мүмкіндік беретін хаттаманы өзгертті. Патша ретіндегі алғашқы шетелдік сапары барысында, 2014 жылғы 30 маусымда VI Филипп пен патшайым Летисия Апостол сарайында Рим папасы [[Франциск (рим папасы)|Францискпен]] кездесті. Кейіннен олар Ватиканның мемлекеттік хатшысы Пьетро Паролинмен кездесу өткізді. Ол алғаш рет Министрлер кеңесінің отырысына қатысты. 2015 жылғы ақпанда VI Филипп [[Испания]]дағы экономикалық құлдырауға байланысты өзінің жылдық жалақысын 20 %-ға қысқартатынын мәлімдеді. 2015 жылғы парламенттік сайлаудың нәтижесінде биліктегі партия үкіметті жасақтау үшін жеткілікті орын иелене алмады. Бірнеше айға созылған партия лидерлерімен келіссөздерден кейін, 2016 жылғы 2 мамырдан 3-іне қараған түні парламентті тарату және 2016 жылғы маусымға жаңа сайлау тағайындау туралы патша жарлығы шықты. Бұл Франко режимі құлап, 1975 жылы демократияға көшкеннен бергі уақытта алғаш рет орын алған жағдай болды. Испания конституциясына сәйкес, Кортестерді тарату бастамасы премьер-министрге емес, тікелей патшаға тиесілі. 2017 жылғы 1 қазанда Испаниядан бөліну туралы Каталонияның тәуелсіздігі жөніндегі танылмаған референдум өтті. Осыған байланысты VI Филипп Испания халқына теледидар арқылы үндеу жолдап, Каталонияда өткен референдумды айыптады. Ол өз сөзінде Каталонияның жергілікті билік органдарының әрекеті аймақтағы әлеуметтік және экономикалық тұрақтылыққа қауіп төндіруі мүмкін екенін атап өтті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} t3sqktedidby90j3pztme7x9nj3oi6r 3589664 3589662 2026-04-22T10:59:55Z 1nter pares 146705 3589664 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> 2003 жылғы 23–27 маусым аралығында Путиннің шақыруымен Ресейге қайта сапармен барды.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]</ref> Сапар барысында [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында болды. 2003 жылғы 23 маусымда Мәскеуде Ресей Президентімен кездесті.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |title=Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе |access-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |archive-date=2007-12-08 |url-status=dead }}</ref> Санкт-Петербургте [[Эрмитаж|Мемлекеттік Эрмитажды]] және Балтық флотының әскери кемелерінің бірін аралады. Сондай-ақ Ногинскідегі Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің (ТЖМ) орталығында, Жұлдызды қалашықта болып, Испанияның экономикалық мүмкіндіктеріне арналған жәрмеңкені ашты.<ref name="ВизитДва">{{Cite web |url=http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |title=Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом |access-date=2009-04-13 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |url-status=live }}</ref> ​[[Босния және Герцеговина]] (2002), [[Ауғанстан]] (2008) және басқа да елдердегі Испания Қарулы Күштерінің бөлімшелеріне барды.<ref>[http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 |date=20140812065911 }}{{ref|bg}}</ref> 2014 жылғы 2 маусымда Испания премьер-министрі [[Мариано Рахой]] тікелей эфирде «Мәртебелі патша [[I Хуан Карлос]] өз ұлы, ханзада Фелипенің пайдасына тақтан бас тартады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |title=Lenta.ru: Мир: Политика: Испанский монарх отрекся от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124060416/https://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |url-status=live }}</ref> Ол «Испания конституциясына сәйкес, мұрагер ханзада Фелипенің таққа отыруына мүмкіндік беретін арнайы заң қабылдануы тиіс» екенін және «Испания парламенті жақын арада аталған заңды мақұлдап, ханзада Фелипені Испания патшасы деп жариялайтынын» атап өтті.<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Король Испании Хуан Карлос I объявил о решении отречься от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2014-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604210910/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |url-status=live }}</ref> == Билігі == ​19 маусымда ханзада Фелипенің VI Филипп есімімен Испанияның жаңа патшасы ретінде таққа отыру рәсімі өтті.<ref>{{Cite web |url=http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |title=Испания обретёт нового короля 19 июня |access-date=2014-06-06 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714173632/http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |url-status=live }}</ref> Келесі күні таңертең әкесінен Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы мәртебесін қабылдап алғаннан кейін, ол ресми түрде ант беріп, Испанияның Генералды кортестерінің (парламент) отырысында патша болып жарияланды. Ресми түрде патша болып жарияланбас бұрын, ол Испания Конституциясын сақтауға ант берді. Ол [[Нидерланд]] [[патша]]сы [[Виллем-Александр]]дан тоғыз айға кіші болып, Еуропадағы ең жас [[монарх]] атанды. Патша ретінде VI Филипп айтарлықтай кең ауқымды ресми өкілеттіктерге ие. Ол Конституцияның сақтаушысы болып табылады және оның орындалуына жауап береді. Ол атқарушы биліктің номиналды басшысы болып саналғанымен, әкесі сияқты, негізінен үкіметтің ұсыныстары бойынша әрекет ететін рәсімдік және өкілдік рөлді атқарады деп күтіледі. Ол таққа отыру күні парламентте сөйлеген сөзінде: «мемлекеттің адал қызметшісі ретінде тыңдауға және түсінуге, ескертуге және кеңес беруге, сондай-ақ әрқашан мемлекеттік мүдделерді қорғауға дайын» екенін атап өтті. «Эль Паис» компаниясы жүргізген сауалнама көрсеткендей, испаниялықтардың көпшілігі VI Филипптің саясатта үлкен рөл атқарғанын қолдайды. Сауалнамаға қатысқан 600 адамның 75 %-ы патшаның ұлттық мәселелер бойынша саяси партиялармен жеке келісімге келгенін құптайтынын білдірді. «Эль Мундо» газетінің сауалнамасы бойынша, VI Филипптің беделі әкесіне қарағанда жоғары. 2014 жылғы маусымда VI Филипп Сарайда ЛГБТ-ұйымын қабылдаған және мойындаған алғашқы испан монархы атанды. Сондай-ақ VI Филипп адамдардың ант беру рәсімін айқыш пен Библиясыз өткізуге мүмкіндік беретін хаттаманы өзгертті. Патша ретіндегі алғашқы шетелдік сапары барысында, 2014 жылғы 30 маусымда VI Филипп пен патшайым Летисия Апостол сарайында Рим папасы [[Франциск (рим папасы)|Францискпен]] кездесті. Кейіннен олар Ватиканның мемлекеттік хатшысы Пьетро Паролинмен кездесу өткізді. Ол алғаш рет Министрлер кеңесінің отырысына қатысты. 2015 жылғы ақпанда VI Филипп [[Испания]]дағы экономикалық құлдырауға байланысты өзінің жылдық жалақысын 20 %-ға қысқартатынын мәлімдеді. 2015 жылғы парламенттік сайлаудың нәтижесінде биліктегі партия үкіметті жасақтау үшін жеткілікті орын иелене алмады. Бірнеше айға созылған партия лидерлерімен келіссөздерден кейін, 2016 жылғы 2 мамырдан 3-іне қараған түні парламентті тарату және 2016 жылғы маусымға жаңа сайлау тағайындау туралы патша жарлығы шықты. Бұл Франко режимі құлап, 1975 жылы демократияға көшкеннен бергі уақытта алғаш рет орын алған жағдай болды. Испания конституциясына сәйкес, Кортестерді тарату бастамасы премьер-министрге емес, тікелей патшаға тиесілі. 2017 жылғы 1 қазанда Испаниядан бөліну туралы Каталонияның тәуелсіздігі жөніндегі танылмаған референдум өтті. Осыған байланысты VI Филипп Испания халқына теледидар арқылы үндеу жолдап, Каталонияда өткен референдумды айыптады. Ол өз сөзінде Каталонияның жергілікті билік органдарының әрекеті аймақтағы әлеуметтік және экономикалық тұрақтылыққа қауіп төндіруі мүмкін екенін атап өтті. == Әскери қызметі == ​Ол подполковник (құрлықтағы әскер және ӘӘК) және 2-рангті капитан (ӘТК) шендеріне дейін жетті.<ref>[http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-2009-11034 Real Decreto 1089/2009] {{Wayback|url=http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-2009-11034 |date=20120609113611 }}{{ref|es}}</ref> Армия, авиация және флоттың тікұшақ ұшқышы біліктілігіне ие. Испания ӘӘК-нің 402-эскадрильясында қызмет етті. Таққа отырар алдында армия, ӘӘК және флоттың генерал-капитаны атанды.<ref name=autogenerated1 /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kn6pasyqz2uvj84gb8uchhfcy7maasm 3589666 3589664 2026-04-22T11:00:32Z 1nter pares 146705 3589666 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> 2003 жылғы 23–27 маусым аралығында Путиннің шақыруымен Ресейге қайта сапармен барды.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]</ref> Сапар барысында [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында болды. 2003 жылғы 23 маусымда Мәскеуде Ресей Президентімен кездесті.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |title=Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе |access-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |archive-date=2007-12-08 |url-status=dead }}</ref> Санкт-Петербургте [[Эрмитаж|Мемлекеттік Эрмитажды]] және Балтық флотының әскери кемелерінің бірін аралады. Сондай-ақ Ногинскідегі Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің (ТЖМ) орталығында, Жұлдызды қалашықта болып, Испанияның экономикалық мүмкіндіктеріне арналған жәрмеңкені ашты.<ref name="ВизитДва">{{Cite web |url=http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |title=Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом |access-date=2009-04-13 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |url-status=live }}</ref> ​[[Босния және Герцеговина]] (2002), [[Ауғанстан]] (2008) және басқа да елдердегі Испания Қарулы Күштерінің бөлімшелеріне барды.<ref>[http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 |date=20140812065911 }}{{ref|bg}}</ref> 2014 жылғы 2 маусымда Испания премьер-министрі [[Мариано Рахой]] тікелей эфирде «Мәртебелі патша [[I Хуан Карлос]] өз ұлы, ханзада Фелипенің пайдасына тақтан бас тартады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |title=Lenta.ru: Мир: Политика: Испанский монарх отрекся от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124060416/https://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |url-status=live }}</ref> Ол «Испания конституциясына сәйкес, мұрагер ханзада Фелипенің таққа отыруына мүмкіндік беретін арнайы заң қабылдануы тиіс» екенін және «Испания парламенті жақын арада аталған заңды мақұлдап, ханзада Фелипені Испания патшасы деп жариялайтынын» атап өтті.<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Король Испании Хуан Карлос I объявил о решении отречься от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2014-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604210910/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |url-status=live }}</ref> == Билігі == ​19 маусымда ханзада Фелипенің VI Филипп есімімен Испанияның жаңа патшасы ретінде таққа отыру рәсімі өтті.<ref>{{Cite web |url=http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |title=Испания обретёт нового короля 19 июня |access-date=2014-06-06 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714173632/http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |url-status=live }}</ref> Келесі күні таңертең әкесінен Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы мәртебесін қабылдап алғаннан кейін, ол ресми түрде ант беріп, Испанияның Генералды кортестерінің (парламент) отырысында патша болып жарияланды. Ресми түрде патша болып жарияланбас бұрын, ол Испания Конституциясын сақтауға ант берді. Ол [[Нидерланд]] [[патша]]сы [[Виллем-Александр]]дан тоғыз айға кіші болып, Еуропадағы ең жас [[монарх]] атанды. Патша ретінде VI Филипп айтарлықтай кең ауқымды ресми өкілеттіктерге ие. Ол Конституцияның сақтаушысы болып табылады және оның орындалуына жауап береді. Ол атқарушы биліктің номиналды басшысы болып саналғанымен, әкесі сияқты, негізінен үкіметтің ұсыныстары бойынша әрекет ететін рәсімдік және өкілдік рөлді атқарады деп күтіледі. Ол таққа отыру күні парламентте сөйлеген сөзінде: «мемлекеттің адал қызметшісі ретінде тыңдауға және түсінуге, ескертуге және кеңес беруге, сондай-ақ әрқашан мемлекеттік мүдделерді қорғауға дайын» екенін атап өтті. «Эль Паис» компаниясы жүргізген сауалнама көрсеткендей, испаниялықтардың көпшілігі VI Филипптің саясатта үлкен рөл атқарғанын қолдайды. Сауалнамаға қатысқан 600 адамның 75 %-ы патшаның ұлттық мәселелер бойынша саяси партиялармен жеке келісімге келгенін құптайтынын білдірді. «Эль Мундо» газетінің сауалнамасы бойынша, VI Филипптің беделі әкесіне қарағанда жоғары. 2014 жылғы маусымда VI Филипп Сарайда ЛГБТ-ұйымын қабылдаған және мойындаған алғашқы испан монархы атанды. Сондай-ақ VI Филипп адамдардың ант беру рәсімін айқыш пен Библиясыз өткізуге мүмкіндік беретін хаттаманы өзгертті. Патша ретіндегі алғашқы шетелдік сапары барысында, 2014 жылғы 30 маусымда VI Филипп пен патшайым Летисия Апостол сарайында Рим папасы [[Франциск (рим папасы)|Францискпен]] кездесті. Кейіннен олар Ватиканның мемлекеттік хатшысы Пьетро Паролинмен кездесу өткізді. Ол алғаш рет Министрлер кеңесінің отырысына қатысты. 2015 жылғы ақпанда VI Филипп [[Испания]]дағы экономикалық құлдырауға байланысты өзінің жылдық жалақысын 20 %-ға қысқартатынын мәлімдеді. 2015 жылғы парламенттік сайлаудың нәтижесінде биліктегі партия үкіметті жасақтау үшін жеткілікті орын иелене алмады. Бірнеше айға созылған партия лидерлерімен келіссөздерден кейін, 2016 жылғы 2 мамырдан 3-іне қараған түні парламентті тарату және 2016 жылғы маусымға жаңа сайлау тағайындау туралы патша жарлығы шықты. Бұл Франко режимі құлап, 1975 жылы демократияға көшкеннен бергі уақытта алғаш рет орын алған жағдай болды. Испания конституциясына сәйкес, Кортестерді тарату бастамасы премьер-министрге емес, тікелей патшаға тиесілі. 2017 жылғы 1 қазанда Испаниядан бөліну туралы Каталонияның тәуелсіздігі жөніндегі танылмаған референдум өтті. Осыған байланысты VI Филипп Испания халқына теледидар арқылы үндеу жолдап, Каталонияда өткен референдумды айыптады. Ол өз сөзінде Каталонияның жергілікті билік органдарының әрекеті аймақтағы әлеуметтік және экономикалық тұрақтылыққа қауіп төндіруі мүмкін екенін атап өтті. == Әскери қызметі == ​Ол подполковник (құрлықтағы әскер және ӘӘК) және 2-рангті капитан (ӘТК) шендеріне дейін жетті.<ref>[http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-2009-11034 Real Decreto 1089/2009] {{Wayback|url=http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-2009-11034 |date=20120609113611 }}{{ref|es}}</ref> Армия, авиация және флоттың тікұшақ ұшқышы біліктілігіне ие. Испания ӘӘК-нің 402-эскадрильясында қызмет етті. Таққа отырар алдында армия, ӘӘК және флоттың генерал-капитаны атанды.<ref name=":10" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} orevudv9wcr092dn153ojopy7f6bm04 3589667 3589666 2026-04-22T11:08:03Z 1nter pares 146705 /* Әскери қызметі */ 3589667 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> 2003 жылғы 23–27 маусым аралығында Путиннің шақыруымен Ресейге қайта сапармен барды.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]</ref> Сапар барысында [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында болды. 2003 жылғы 23 маусымда Мәскеуде Ресей Президентімен кездесті.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |title=Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе |access-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |archive-date=2007-12-08 |url-status=dead }}</ref> Санкт-Петербургте [[Эрмитаж|Мемлекеттік Эрмитажды]] және Балтық флотының әскери кемелерінің бірін аралады. Сондай-ақ Ногинскідегі Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің (ТЖМ) орталығында, Жұлдызды қалашықта болып, Испанияның экономикалық мүмкіндіктеріне арналған жәрмеңкені ашты.<ref name="ВизитДва">{{Cite web |url=http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |title=Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом |access-date=2009-04-13 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |url-status=live }}</ref> ​[[Босния және Герцеговина]] (2002), [[Ауғанстан]] (2008) және басқа да елдердегі Испания Қарулы Күштерінің бөлімшелеріне барды.<ref>[http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 |date=20140812065911 }}{{ref|bg}}</ref> 2014 жылғы 2 маусымда Испания премьер-министрі [[Мариано Рахой]] тікелей эфирде «Мәртебелі патша [[I Хуан Карлос]] өз ұлы, ханзада Фелипенің пайдасына тақтан бас тартады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |title=Lenta.ru: Мир: Политика: Испанский монарх отрекся от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124060416/https://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |url-status=live }}</ref> Ол «Испания конституциясына сәйкес, мұрагер ханзада Фелипенің таққа отыруына мүмкіндік беретін арнайы заң қабылдануы тиіс» екенін және «Испания парламенті жақын арада аталған заңды мақұлдап, ханзада Фелипені Испания патшасы деп жариялайтынын» атап өтті.<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Король Испании Хуан Карлос I объявил о решении отречься от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2014-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604210910/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |url-status=live }}</ref> == Билігі == ​19 маусымда ханзада Фелипенің VI Филипп есімімен Испанияның жаңа патшасы ретінде таққа отыру рәсімі өтті.<ref>{{Cite web |url=http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |title=Испания обретёт нового короля 19 июня |access-date=2014-06-06 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714173632/http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |url-status=live }}</ref> Келесі күні таңертең әкесінен Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы мәртебесін қабылдап алғаннан кейін, ол ресми түрде ант беріп, Испанияның Генералды кортестерінің (парламент) отырысында патша болып жарияланды. Ресми түрде патша болып жарияланбас бұрын, ол Испания Конституциясын сақтауға ант берді. Ол [[Нидерланд]] [[патша]]сы [[Виллем-Александр]]дан тоғыз айға кіші болып, Еуропадағы ең жас [[монарх]] атанды. Патша ретінде VI Филипп айтарлықтай кең ауқымды ресми өкілеттіктерге ие. Ол Конституцияның сақтаушысы болып табылады және оның орындалуына жауап береді. Ол атқарушы биліктің номиналды басшысы болып саналғанымен, әкесі сияқты, негізінен үкіметтің ұсыныстары бойынша әрекет ететін рәсімдік және өкілдік рөлді атқарады деп күтіледі. Ол таққа отыру күні парламентте сөйлеген сөзінде: «мемлекеттің адал қызметшісі ретінде тыңдауға және түсінуге, ескертуге және кеңес беруге, сондай-ақ әрқашан мемлекеттік мүдделерді қорғауға дайын» екенін атап өтті. «Эль Паис» компаниясы жүргізген сауалнама көрсеткендей, испаниялықтардың көпшілігі VI Филипптің саясатта үлкен рөл атқарғанын қолдайды. Сауалнамаға қатысқан 600 адамның 75 %-ы патшаның ұлттық мәселелер бойынша саяси партиялармен жеке келісімге келгенін құптайтынын білдірді. «Эль Мундо» газетінің сауалнамасы бойынша, VI Филипптің беделі әкесіне қарағанда жоғары. 2014 жылғы маусымда VI Филипп Сарайда ЛГБТ-ұйымын қабылдаған және мойындаған алғашқы испан монархы атанды. Сондай-ақ VI Филипп адамдардың ант беру рәсімін айқыш пен Библиясыз өткізуге мүмкіндік беретін хаттаманы өзгертті. Патша ретіндегі алғашқы шетелдік сапары барысында, 2014 жылғы 30 маусымда VI Филипп пен патшайым Летисия Апостол сарайында Рим папасы [[Франциск (рим папасы)|Францискпен]] кездесті. Кейіннен олар Ватиканның мемлекеттік хатшысы Пьетро Паролинмен кездесу өткізді. Ол алғаш рет Министрлер кеңесінің отырысына қатысты. 2015 жылғы ақпанда VI Филипп [[Испания]]дағы экономикалық құлдырауға байланысты өзінің жылдық жалақысын 20 %-ға қысқартатынын мәлімдеді. 2015 жылғы парламенттік сайлаудың нәтижесінде биліктегі партия үкіметті жасақтау үшін жеткілікті орын иелене алмады. Бірнеше айға созылған партия лидерлерімен келіссөздерден кейін, 2016 жылғы 2 мамырдан 3-іне қараған түні парламентті тарату және 2016 жылғы маусымға жаңа сайлау тағайындау туралы патша жарлығы шықты. Бұл Франко режимі құлап, 1975 жылы демократияға көшкеннен бергі уақытта алғаш рет орын алған жағдай болды. Испания конституциясына сәйкес, Кортестерді тарату бастамасы премьер-министрге емес, тікелей патшаға тиесілі. 2017 жылғы 1 қазанда Испаниядан бөліну туралы Каталонияның тәуелсіздігі жөніндегі танылмаған референдум өтті. Осыған байланысты VI Филипп Испания халқына теледидар арқылы үндеу жолдап, Каталонияда өткен референдумды айыптады. Ол өз сөзінде Каталонияның жергілікті билік органдарының әрекеті аймақтағы әлеуметтік және экономикалық тұрақтылыққа қауіп төндіруі мүмкін екенін атап өтті. == Әскери қызметі == ​Ол подполковник (құрлықтағы әскер және ӘӘК) және 2-рангті капитан (ӘТК) шендеріне дейін жетті.<ref>[http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-2009-11034 Real Decreto 1089/2009] {{Wayback|url=http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-2009-11034 |date=20120609113611 }}{{ref|es}}</ref> Армия, авиация және флоттың тікұшақ ұшқышы біліктілігіне ие. Испания ӘӘК-нің 402-эскадрильясында қызмет етті. Таққа отырар алдында армия, ӘӘК және флоттың генерал-капитаны атанды.<ref name=":10" /> == Отбасы == ​VI Филипптің жары — [[патшайым Летисия]] (қыз күніндегі тегі — Ортис Рокасолано). ​2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, Астурия ханзадасы Фелипе мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның жақын арада некелесетінін жариялады. ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} oqec3jodfg7g227nswfntqrc261wgr0 3589668 3589667 2026-04-22T11:09:23Z 1nter pares 146705 /* Отбасы */ 3589668 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = ​VI Филипп | Шынайы есімі = {{lang-es|Felipe VI}} | Суреті = Daiga Mieriņa tiekas ar Spānijas karali - 53814974005 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Испания патшасы | Ту = Estandarte Real de España.svg | Ту2 = Flag of Spain.svg | Басқара бастады = 19 маусым 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/381562 |title=Испанский король подписал закон об отречении |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619041753/http://www.interfax.ru/381562 |url-status=live }}</ref> | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = [[I Хуан Карлос]] | Ізбасары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{lang-es|Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia}} | Туған күні = 30.01.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Мадрид|Мадридте}}, [[Испания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = [[I Хуан Карлос]] | Анасы = | Жұбайы = [[Летисия]] | Балалары = [[Леонор (Астурия ханшайымы)|Леонор]], [[София, Испания инфантасы|София]] | Партиясы = | Білімі = [[Джорджтаун университеті]]<br>[[Мадрид автономиялық университеті]]<br>Эдмунд Уолш атындағы дипломатиялық қызмет мектебі | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Signature of King Felipe VI of Spain.svg | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''​VI Филипп''' ({{lang-es|Felipe VI de Borbón y Grecia}}, Фелипе Хуан Пабло Альфонсо де Тодос лос Сантос де Бурбон и Гресия; [[30 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]], [[Мадрид]]) — 2014 жылғы 19 маусымнан бастап Испания патшасы. 1977 жылдан 2014 жылға дейін — Астурия, Жирона және Виана ханзадасы, Монблан герцогы, Сервера графы, Балагер сеньоры лауазымдарын иеленді. ​Әкесі, патша [[I Хуан Карлос]] тақтан бас тартқаннан кейін билікке келді. == Өмірбаяны == 1968 жылғы 30 қаңтарда [[Мадрид]]тегі Нуэстра-Сеньора-де-Лорето клиникасында дүниеге келді. Фелипе туған сәтте оның ата-анасында екі қыз болған: инфанта Елена (1963 жылғы 20 желтоқсанда туған) және инфанта Кристина (1965 жылғы 13 маусымда туған). Туған кезде Филиппке инфант лауазымы берілді. Ол Мадрид түбіндегі [[Сарсуэла сарайы]]нда шоқындырылды. Инфанттың өкіл ата-анасы — оның атасы Барселона графы Хуан де Бурбон және арғы әжесі Виктория Евгения патшайымы болды. Әкесі патша деп жарияланған күннен бастап (1975 жылғы 22 қараша), [[инфант]] Фелипе тақ мұрагері атанды, ал 1977 жылы Астурия, Жирона және Виана ханзадасы лауазымдарын иеленді. 1986 жылғы 30 қаңтарда, 18 жасқа толған күні, Фелипе Испания Парламентінде Конституцияға және [[I Хуан Карлос|патшаға]] адал болуға ант беріп, Испания тағының мұрагері рөлін толықтай өз мойнына алды. == Білімі == Филипп 1984 жылы [[Мадрид]]тегі «Санта-Мария-де-лос-Росалес» (Santa María de los Rosales) орта мектебін бітірді. ​Содан кейін ол бір жыл бойы [[Канада]]дағы Lakefield College School мектебінде оқыды. ​1985 жылдың қыркүйегі мен 1988 жылдың шілдесі аралығында [[Сарагоса]]дағы Әскери академияда, Мариндағы Әскери-теңіз күштері (ӘТК) мектебінде және Сан-Хавьердегі Әскери-әуе күштері (ӘӘК) академиясында білім алды. 1988 жылдың қазаны мен 1993 жылдың маусымы аралығында [[Мадрид автономиялық университеті]]нде юриспруденция мен экономиканы оқыды. ​1995 жылғы мамырда [[Джорджтаун университеті]]нде (АҚШ) халықаралық қатынастар саласындағы магистр дипломын алды. == Олимпиада ойындарына қатысуы == ​1992 жылы [[Барселона]]да өткен жазғы [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] [[желкенді спорт]] түрінен Испания олимпиадалық құрамасының мүшесі болды. Ойындардың ашылу салтанатында олимпиадалық құраманың ту ұстаушысы ретінде қатысты. Үш орындық қайықтар жарысында алтыншы орынға ие болып, олимпиадалық дипломмен марапатталды. Оның әкесі, анасы және үлкен әпкесі инфанта Кристина да желкенді спорттан Олимпиада ойындарына қатысқан, бірақ Фелипе отбасы мүшелерінің ішінде ең жоғары нәтижеге қол жеткізді: I Хуан Карлос [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1972 жылы Мюнхенде]] 15-орын алса, инфанта Кристина [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1988 жылы Сеулде]] 20-орынға ие болған. 1960 жылы София грек желкенді спорт шеберлері командасының қосалқы мүшесі ретінде Олимпиада ойындарына қатысқан болатын. == Мемлекеттік және қоғамдық қызметі == [[Сурет:Vladimir Putin 7 February 2002-2.jpg|thumb|left|300 px|​2002 жылғы 7 ақпанда Ресей президенті В.В. Путинмен бірге.]] Испанияның ресми өкілі ретінде әлемнің көптеген мемлекеттеріне сапар жасады. Ол Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдерімен қарым-қатынас мәселелеріне, сондай-ақ экономикалық және әлеуметтік даму проблемалары мен мәдени мәселелерге ерекше көңіл бөлді.<ref>[http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html Скромность — качество королевское] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/world/2002-08-16/6_modesty.html |date=20050414053009 }} «Независимая газета» 16 августа 2002 года</ref> 2002 жылғы 5–9 ақпан аралығында Ресей Федерациясына ресми сапармен барды. Сапар барысында [[Ресей Федерациясы]]ның Президенті В.В. Путинмен және басқа да ресми тұлғалармен кездесті. [[Ресей]] мен [[Испания]] арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастардың қалпына келтірілгеніне 25 жыл толуын мерекелеу аясында испан мәдени орталығын — Сервантес институтының мәскеулік бөлімшесін және Ресей мемлекеттік кітапханасындағы көрмені ашты.<ref>[http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/8bf1a02f1f314030c3256b8f002894c4?OpenDocument Визит Принца Астурийского Филипе в Россию] Журнал «Дипломатический вестник» март 2002 года</ref> 2003 жылғы 23–27 маусым аралығында Путиннің шақыруымен Ресейге қайта сапармен барды.<ref>[http://www.kremlin.ru/text/psmes/2003/06/47506.shtml Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации]</ref> Сапар барысында [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында болды. 2003 жылғы 23 маусымда Мәскеуде Ресей Президентімен кездесті.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |title=Владимир Путин встретился с наследником испанского престола Принцем Астурийским Фелипе |access-date=2009-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208081211/http://www.kremlin.ru/text/news/2003/06/47570.shtml |archive-date=2007-12-08 |url-status=dead }}</ref> Санкт-Петербургте [[Эрмитаж|Мемлекеттік Эрмитажды]] және Балтық флотының әскери кемелерінің бірін аралады. Сондай-ақ Ногинскідегі Ресей Төтенше жағдайлар министрлігінің (ТЖМ) орталығында, Жұлдызды қалашықта болып, Испанияның экономикалық мүмкіндіктеріне арналған жәрмеңкені ашты.<ref name="ВизитДва">{{Cite web |url=http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |title=Наследный Принц Испании Фелипе прибыл в Россию с официальным визитом |access-date=2009-04-13 |archive-date=2007-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024001233/http://www.monarhia.ru/?id=01&type=news&y=2003&m=06&d=23&show=00 |url-status=live }}</ref> ​[[Босния және Герцеговина]] (2002), [[Ауғанстан]] (2008) және басқа да елдердегі Испания Қарулы Күштерінің бөлімшелеріне барды.<ref>[http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 Принц Филип посети испанския контингент в Афганистан] {{Wayback|url=http://bgnewsroom.com/singlenews/?ID=88483 |date=20140812065911 }}{{ref|bg}}</ref> 2014 жылғы 2 маусымда Испания премьер-министрі [[Мариано Рахой]] тікелей эфирде «Мәртебелі патша [[I Хуан Карлос]] өз ұлы, ханзада Фелипенің пайдасына тақтан бас тартады» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |title=Lenta.ru: Мир: Политика: Испанский монарх отрекся от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124060416/https://lenta.ru/news/2014/06/02/huancarlos/ |url-status=live }}</ref> Ол «Испания конституциясына сәйкес, мұрагер ханзада Фелипенің таққа отыруына мүмкіндік беретін арнайы заң қабылдануы тиіс» екенін және «Испания парламенті жақын арада аталған заңды мақұлдап, ханзада Фелипені Испания патшасы деп жариялайтынын» атап өтті.<ref>{{Cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |title=ИТАР-ТАСС: Международная панорама — Король Испании Хуан Карлос I объявил о решении отречься от престола |access-date=2014-06-02 |archive-date=2014-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604210910/http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232202 |url-status=live }}</ref> == Билігі == ​19 маусымда ханзада Фелипенің VI Филипп есімімен Испанияның жаңа патшасы ретінде таққа отыру рәсімі өтті.<ref>{{Cite web |url=http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |title=Испания обретёт нового короля 19 июня |access-date=2014-06-06 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714173632/http://comments.ua/world/472076-ispaniya-obretet-novogo-korolya-19-iyunya.html |url-status=live }}</ref> Келесі күні таңертең әкесінен Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы мәртебесін қабылдап алғаннан кейін, ол ресми түрде ант беріп, Испанияның Генералды кортестерінің (парламент) отырысында патша болып жарияланды. Ресми түрде патша болып жарияланбас бұрын, ол Испания Конституциясын сақтауға ант берді. Ол [[Нидерланд]] [[патша]]сы [[Виллем-Александр]]дан тоғыз айға кіші болып, Еуропадағы ең жас [[монарх]] атанды. Патша ретінде VI Филипп айтарлықтай кең ауқымды ресми өкілеттіктерге ие. Ол Конституцияның сақтаушысы болып табылады және оның орындалуына жауап береді. Ол атқарушы биліктің номиналды басшысы болып саналғанымен, әкесі сияқты, негізінен үкіметтің ұсыныстары бойынша әрекет ететін рәсімдік және өкілдік рөлді атқарады деп күтіледі. Ол таққа отыру күні парламентте сөйлеген сөзінде: «мемлекеттің адал қызметшісі ретінде тыңдауға және түсінуге, ескертуге және кеңес беруге, сондай-ақ әрқашан мемлекеттік мүдделерді қорғауға дайын» екенін атап өтті. «Эль Паис» компаниясы жүргізген сауалнама көрсеткендей, испаниялықтардың көпшілігі VI Филипптің саясатта үлкен рөл атқарғанын қолдайды. Сауалнамаға қатысқан 600 адамның 75 %-ы патшаның ұлттық мәселелер бойынша саяси партиялармен жеке келісімге келгенін құптайтынын білдірді. «Эль Мундо» газетінің сауалнамасы бойынша, VI Филипптің беделі әкесіне қарағанда жоғары. 2014 жылғы маусымда VI Филипп Сарайда ЛГБТ-ұйымын қабылдаған және мойындаған алғашқы испан монархы атанды. Сондай-ақ VI Филипп адамдардың ант беру рәсімін айқыш пен Библиясыз өткізуге мүмкіндік беретін хаттаманы өзгертті. Патша ретіндегі алғашқы шетелдік сапары барысында, 2014 жылғы 30 маусымда VI Филипп пен патшайым Летисия Апостол сарайында Рим папасы [[Франциск (рим папасы)|Францискпен]] кездесті. Кейіннен олар Ватиканның мемлекеттік хатшысы Пьетро Паролинмен кездесу өткізді. Ол алғаш рет Министрлер кеңесінің отырысына қатысты. 2015 жылғы ақпанда VI Филипп [[Испания]]дағы экономикалық құлдырауға байланысты өзінің жылдық жалақысын 20 %-ға қысқартатынын мәлімдеді. 2015 жылғы парламенттік сайлаудың нәтижесінде биліктегі партия үкіметті жасақтау үшін жеткілікті орын иелене алмады. Бірнеше айға созылған партия лидерлерімен келіссөздерден кейін, 2016 жылғы 2 мамырдан 3-іне қараған түні парламентті тарату және 2016 жылғы маусымға жаңа сайлау тағайындау туралы патша жарлығы шықты. Бұл Франко режимі құлап, 1975 жылы демократияға көшкеннен бергі уақытта алғаш рет орын алған жағдай болды. Испания конституциясына сәйкес, Кортестерді тарату бастамасы премьер-министрге емес, тікелей патшаға тиесілі. 2017 жылғы 1 қазанда Испаниядан бөліну туралы Каталонияның тәуелсіздігі жөніндегі танылмаған референдум өтті. Осыған байланысты VI Филипп Испания халқына теледидар арқылы үндеу жолдап, Каталонияда өткен референдумды айыптады. Ол өз сөзінде Каталонияның жергілікті билік органдарының әрекеті аймақтағы әлеуметтік және экономикалық тұрақтылыққа қауіп төндіруі мүмкін екенін атап өтті. == Әскери қызметі == ​Ол подполковник (құрлықтағы әскер және ӘӘК) және 2-рангті капитан (ӘТК) шендеріне дейін жетті.<ref>[http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-2009-11034 Real Decreto 1089/2009] {{Wayback|url=http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-2009-11034 |date=20120609113611 }}{{ref|es}}</ref> Армия, авиация және флоттың тікұшақ ұшқышы біліктілігіне ие. Испания ӘӘК-нің 402-эскадрильясында қызмет етті. Таққа отырар алдында армия, ӘӘК және флоттың генерал-капитаны атанды.<ref name=":10" /> == Отбасы == ​VI Филипптің жары — [[патшайым Летисия]] (қыз күніндегі тегі — Ортис Рокасолано). ​2003 жылғы 1 қарашада патша сарайы жұртшылық үшін мүлдем күтпеген мәлімдеме жасап, Астурия ханзадасы Фелипе мен журналист Летисия Ортис Рокасоланоның жақын арада некелесетінін жариялады. ​6 қарашада сағат 12:30-да салтанатты түрде атастыру рәсімі өтті. Фелипе қалыңдығына ақ алтыннан соғылған неке сақинасын сыйға тартты, ал Летисия Фелипеге сапфирмен безендірілген ақ алтын жең ілгектерін және испан әдебиетінің классигі [[Мариано Хосе де Ларра]]ның «Әлсіз Энрике патшаның пажы» атты кітабын табыстады. Осыдан кейін Фелипе мен Летисия әлемнің 10-нан астам елінен жиналған 250 журналистің қатысуымен өткен баспасөз конференциясына қатысты. Атастыру рәсімінен кейін Летисия Сарсуэла сарайына қоныс аударды. ​Үйлену тойы 2004 жылғы 22 мамырда [[Мадрид]]тегі Санта-Мария-ла-Реаль-де-ла-Альмудена кафедралды соборында өтті. Бұл аталған соборда өткен алғашқы патша әулетінің тойы болды. Неке қию рәсімі көптеген елдердің телеарналары арқылы көрсетілді және оны бүкіл әлем бойынша шамамен 1,5 миллиард адам тамашалады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 35lk9qng1wuz2m6a1kw6ciy5nd286hm 3 779765 3589561 2026-04-22T05:23:38Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589561 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bogospas}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:23, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) gnao3kdqxt8pqi7uavmot3g2wj8gy1i 3 779766 3589562 2026-04-22T05:23:45Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589562 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bkozhykov}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:23, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) 6q8abwl20o13yi8cg85qrcrmka04yrf 3 779767 3589573 2026-04-22T06:17:34Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589573 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Гоша2904}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 11:17, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) eopod5nvxcwg6txp807yebl8b6ba5z9 0 779769 3589603 2026-04-22T08:21:50Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = Джазда тек қана қыздар |Шынайы атауы = {{lang-en|Some Like It Hot}} |Суреті = Some Like It Hot (1959 poster).png |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[комедия]]<br>[[мелодрама]] |Режиссёрі = [[Билли Уайлдер]] |Продюсері... 3589603 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Джазда тек қана қыздар |Шынайы атауы = {{lang-en|Some Like It Hot}} |Суреті = Some Like It Hot (1959 poster).png |Сурет ені = 250 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[комедия]]<br>[[мелодрама]] |Режиссёрі = [[Билли Уайлдер]] |Продюсері = [[Билли Уайлдер]] |Сценарист = [[Билли Уайлдер]]<br>[[И. А. Л. Даймонд]]<br>[[Роберт Торен]] <small>(оқиға)</small><br>[[Майкл Логан]] <small>(оқиға)</small> |Актерлер = [[Мэрилин Монро]]<br>[[Тони Кёртис]]<br>[[Джек Леммон]]<br>[[Джордж Рафт]]<br>[[Пат О’Брайен]]<br>[[Джо Э. Браун]] |Операторы = Чарльз Лэнг |Композиторы = Адольф Дойч |Қоюшы суретші = Тед Хауорт |Компания = [[Mirisch Company]] |Дистрибьютор = [[United Artists]] |Ұзақтығы = 121 мин. |Бюджеті = 2,9 млн [[АҚШ доллары|$]] |Түсім = 25 млн [[АҚШ доллары|$]] |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1959 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0053291 |Сайты = }} «'''Джазда тек қана қыздар'''» ({{lang-en|Some Like It Hot}} — «Кейбіреулер ыстығырақ ұнатады») — режиссер, сценарист және продюсер [[Билли Уайлдер]]дің 1959 жылы жарыққа шыққан америкалық ақ-қара түсті эксцентрлік комедиясы. Бұл туынды режиссердің ең негізгі жұмыстарының бірі және сценарист Изи Даймондпен бірлесіп жасаған екінші туындысы. Басты рөлдерді [[Мэрилин Монро]], [[Тони Кёртис]] және [[Джек Леммон]] сомдады. Фильм сценарийі 1935 жылғы Ришар Поттье түсірген «Махаббат фанфаралары» атты француз фильміне және оның 1951 жылы ГФР-да шыққан аттас римейкіне негізделген. Фильмдегі оқиғалар АҚШ-тағы «құрғақ заң» дәуірінде өрбиді. Сюжет желісі гангстерлердің көзіне түсіп, ажалдан қашқан екі музыканттың хикаясына құрылған: олар жанын аман алып қалу үшін әйел кейпіне еніп, әйелдерден құралған джаз ансамбліне қосылады. «Джазда тек қана қыздар» кинокомедиясы Голливудтағы студиялық жүйеден тәуелсіз продюсерлікке өту кезеңіндегі маңызды белес болды. 1950-жылдардағы моральдық ұстанымдар тұрғысынан алғанда, сценарийдегі кейіпкерлердің еркін репликалары мен сюжеттік бұрылыстары цензура органдарының қарсылығын тудырды. Фильмнің ашық сексуалдық астарына байланысты оны дәстүрлі әдеп нормаларына сай емес деп танығанымен, фильм бәрібір кең прокатқа шықты. Дәл осы туындының экранға жол тартуы Голливудтағы қатал этика кодексінен біртіндеп бас тарту процесінің бастауы болып есептеледі. Фильм киносыншылардан негізінен оң пікірлер алып, мамандар тарапынан Америка киносы тарихындағы ең үздік комедиялардың бірі ретінде мойындалды. Ондағы жанрлардың еркін тоғысуы мен соғысқа дейінгі гангстерлік фильмдерге жасалған пародия көрермендер мен мамандардың таңданысын тудырды. Сонымен қатар сценарийдің сапасы, режиссура және бүкіл актерлік құрамның шеберлігі жоғары бағаланды. Кемшіліктер ретінде тек сюжеттің тым эпатаждылығы мен кейбір тұстардың шындыққа жанаспайтындығы атап өтілді. Фильммен жұмыс істеу барысында басты рөлді сомдаушы Мэрилин Монро ауыр психологиялық дағдарысты бастан кешіріп, тіпті өзіне-өзі қол жұмсамақ болған соң ауруханаға түскен. Осы оқиғаға байланысты түсірілім жұмыстары 15–18 күнге кешігіп, бюджет едәуір асып кетті. Соған қарамастан, фильмнің кассалық жинағы шығындарды бірнеше есе орап әкетті: 2,8 миллион доллар бюджетпен түсірілген туынды тек Солтүстік Американың өзінде шамамен 7 миллион доллар пайда тапты. Бұл фильм Джек Леммон мен Билли Уайлдердің көпжылдық жемісті ынтымақтастығының бастауы болды. Туынды бір «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» және үш «[[Алтын глобус]]» сыйлығын жеңіп алды. [[Америка кино институты]] бұл туындыны АҚШ тарихындағы [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік комедиялық фильм|барлық уақыттың ең үздік комедиясы]] деп таныды. 2011 жылы АҚШ-тың [[Конгресс кітапханасы]] фильмді «мәдени, тарихи немесе эстетикалық» тұрғыдан маңызды деп танып, оны сақтау үшін [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енгізді.<ref>{{cite news|date=September 19, 1989|title=Entertainment: Film Registry Picks First 25 Movies|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-09-19-mn-347-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|location=[[Washington, D.C.]]|access-date=April 22, 2020|archive-date=May 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505082616/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-09-19-mn-347-story.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ |website=Library of Congress, Washington, D.C. |access-date=2020-05-11 |archive-date=October 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031213743/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ |url-status=live }}</ref> Фильмде орындалған әндер, соның ішінде «I Wanna Be Loved by You» композициясы культтік мәртебеге ие болса, кейіпкерлердің айтқан сөздері ағылшын тілінде қанатты тіркестерге айналды. == Сюжеті == Фильмдегі оқиғалар 1929 жылы, Чикагодағы «құрғақ заң» дәуірінде басталады. Музыканттар — саксофоншы Джо мен контрабасшы Джерри — кездейсоқ гангстерлер арасындағы атысқа (Әулие Валентин күніндегі қырғынға) куә болады. Оқиға орнынан қашып үлгерген олар енді Коломбоның қылмыстық тобы үшін басты куәгерлерге айналады. Қуғыннан құтылу үшін достарға шұғыл түрде қаладан кету керек болады. Жалғыз мүмкіндік — Флоридаға гастрольге аттанғалы жатқан «Сұлу Сью және оның синкропаторлары» атты әйелдер джаз ансамбліне қосылу. Олар әйел кейпіне еніп, өздерін Джозефина және Дафна деп таныстырады. Пойызда олар ансамбльдің сүйкімді әншісі Шугар Кейнмен танысады. Джо оған ғашық болып, Флоридаға келген соң оның жүрегін жаулау үшін өзін мұнай компаниясының мұрагері ретінде көрсетеді. Ал Дафна болса, оның шын мәнінде еркек екенін білмейтін нағыз миллионер Осгуд Филдинг III назарына ілігеді. Сюжеттің шиеленіскен тұсында музыканттар тоқтаған қонақүйге «Мафия достарының» конференциясына гангстерлер келеді. Олардың арасында баяғы Коломбо да бар. Музыканттардың құпиясы ашылуға шақ қалғанда, қызықты әрі күлкілі оқиғалар легі басталады. Фильмнің соңында Джо Шугарға шындығын айтып, оның кешірімін алады, ал Дафнаның (Джерридің) Осгудқа «Мен еркекпін!» деген мойындауына миллионер: «Ешкім де мінсіз емес» (ағылш. Well, nobody's perfect) деген аңызға айналған сөздермен жауап береді. == Рөлдерде == [[Сурет:Monroe and Curtis in Some Like it Hot.JPG|thumb|thumbtime=20|Тони Кёртис және Мэрилин Монро]] {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Тони Кёртис]]||Джо / Джозефина, саксофоншы}} {{Рөлдерде|[[Джек Леммон]]||Джерри / Дафна, контрабасшы}} {{Рөлдерде|[[Мэрилин Монро]]||Шугар «Кейн» Ковальчик}} {{Рөлдерде|Джо Э. Браун||Осгуд Филдинг III, миллионер}} {{Рөлдерде|Джордж Рафт||Коломбо, гангстер}} {{Рөлдерде|Пат О’Брайен||Маллиган, агент}} {{Рөлдерде|Нехемия Персофф||Кіші Бонапарт, мафиози}} {{Рөлдерде|Джоан Шоули||Сұлу Сью, ансамбль жетекшісі}} {{Рөлдерде|Дэйв Барри||Мистер Бинсток, менеджер}} {{Рөлдерде|Билли Грей||Сиг Полякофф, агент}} {{Рөлдерде|Барбара Дрю||Нелли, хатшы}} {{Рөлдерде|Джордж Э. Стоун||«Тіс шұқығыш» Чарли, гангстер}} {{Рөлдерде|Майк Мазурки||Коломбоның сыбайласы}} {{Рөлдерде|Гарри Уилсон||Коломбоның сыбайласы}} {{Рөлдерде|Эдвард Г. Робинсон кіші||Джонни Парадиз, гангстер}} {{Рөлдерде|Беверли Виллс||Долорес, музыкант}} {{РөлдердеАсты}} == Марапаттары мен номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%;" border="2" cellpadding="3" |- align="center" ! colspan=5 style="background:#B0C4DE;" | Марапаттары мен номинациялары |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Марапат ! style="background: #CCCCCC;" | Санат ! style="background: #CCCCCC;" | Номинант ! style="background: #CCCCCC;" | Нәтиже ! style="background: #CCCCCC;" | {{Abbr|Дер.|Дереккөздер|0}} |- |rowspan="6"|[[Оскар сыйлығы|Оскар]] |[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]] |[[Билли Уайлдер]] |{{Номинация}} |rowspan="6" align="center"|<ref name="oscars">{{Cite web |url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1960 |title=The 32nd Academy Awards (1960) Nominees and Winners |publisher=AMPAS |access-date=2011-08-21}}</ref> |- |[[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]] |Джек Леммон |{{Номинация}} |- |[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]] |Билли Уайлдер және И. А. Л. Даймонд |{{Номинация}} |- |[[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы (ақ-қара)]] |Тед Хауорт және Эдвард Дж. Бойл |{{Номинация}} |- |[[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс (ақ-қара)]] |Чарльз Лэнг |{{Номинация}} |- |[[Үздік костюм дизайны үшін Оскар сыйлығы|Үздік костюм дизайны (ақ-қара)]] |Орри-Келли |{{Жеңіс}} |- |Бэмби сыйлығы |Үздік халықаралық актер |Тони Кёртис |{{Номинация}} |align="center"|<ref>{{cite web |url=http://www.bambi-awards.com/the-bambi-award-goes-to |title=BAMBI award winners |publisher=Bambi Awards |access-date=2014-11-23}}</ref> |- |rowspan="2"|[[BAFTA]] |Үздік фильм |Билли Уайлдер |{{Номинация}} |rowspan="2" align="center"|<ref name="bafta">{{cite web |url=http://awards.bafta.org/award/1960/film |title=BAFTA Awards 1960 |publisher=BAFTA |access-date=2016-09-16}}</ref> |- |Үздік шетелдік актер |Джек Леммон |{{Жеңіс}} |- |[[АҚШ режиссерлер гильдиясының сыйлығы|АҚШ режиссерлер гильдиясы]] |Кинодағы үздік режиссерлік жетістік |Билли Уайлдер |{{Номинация}} |align="center"|<ref>{{cite web |url=https://www.dga.org/Awards/History/1950s/1959.aspx?value=1959 |title=12th DGA Awards |publisher=DGA |access-date=2021-07-05}}</ref> |- |rowspan="3"|[[Алтын глобус]] |Үздік фильм (комедия немесе мюзикл) |— |{{Жеңіс}} |rowspan="3" align="center"|<ref name="globes">{{cite web |url=https://www.goldenglobes.com/film/some-it-hot/ |title=Some Like It Hot |publisher=Golden Globe Awards |access-date=2021-07-05}}</ref> |- |Үздік актер (комедия немесе мюзикл) |Джек Леммон |{{Жеңіс}} |- |Үздік актриса (комедия немесе мюзикл) |[[Мэрилин Монро]] |{{Жеңіс}} |- |[[Грэмми]] |Үздік саундтрек альбомы |''Some Like It Hot'' |{{Номинация}} |align="center"|<ref>{{cite web |url=https://www.grammy.com/awards/2nd-annual-grammy-awards |title=2nd Annual GRAMMY Awards |publisher=Grammy |access-date=2011-05-01}}</ref> |- |rowspan="3"|Laurel Awards |Үздік комедия |— |{{Жеңіс|3-орын}} |rowspan="3" align="center"|— |- |Үздік комедиялық актер |Джек Леммон |{{Жеңіс|2-орын}} |- |Үздік комедиялық актриса |Мэрилин Монро |{{Жеңіс|2-орын}} |- |[[Ұлттық киносыншылар кеңесі]] |Үздік он фильм |— |{{Жеңіс|7-орын}} |align="center"|<ref>{{cite web |url=https://nationalboardofreview.org/award-years/1959/ |title=1959 Award Winners |publisher=NBR |access-date=2021-07-05}}</ref> |- |[[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] |Ұлттық фильмдер тізіліміне енгізу |Фильм |{{Жеңіс|Енгізілді}} |align="center"|<ref>{{cite web |url=http://www.theweek.com/article/index/238023/the-25-films-added-to-the-national-film-registry-in-2012 |title=National Film Registry 2012 |publisher=The Week |access-date=2012-01-04}}</ref> |- |[[Венеция кинофестивалі]] |«Алтын арыстан» |Билли Уайлдер |{{Номинация}} |align="center"|— |- |[[АҚШ сценарийшілер гильдиясының сыйлығы|АҚШ сценарийшілер гильдиясы]] |Үздік жазылған америкалық комедия |Билли Уайлдер және И. А. Л. Даймонд |{{Жеңіс}} |align="center"|<ref>{{cite web |url=http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1551 |title=Awards Winners |publisher=WGA |access-date=2010-06-06}}</ref> |} == Маңыздылығы мен рейтингтері == === Мәдени ықпалы және өндірістік ерекшеліктері === Өзгерістер дәуірінде түсірілген бұл туынды комедиялық кино эстетикасына және жалпы кинематограф дамуына зор ықпал еткен мәдени феноменге айналды.{{sfn|Phillips|1998|с=201}} Фильмнің жетістігі кездейсоқ емес, продюсерлік нақты есептің нәтижесі болды. Тәуелсіз продюсерлік жағдайында бұл жоба кейіннен АҚШ киноиндустриясы үшін стандартқа айналған жаңа тәсілдерді қалыптастырды:{{sfn|Kerr|2010|с=124}} * актерлерді нақты жоба мен сценарийге сәйкес арнайы іріктеу; * киножұлдыздардың қаламақысын прокаттан түскен табыстың пайызымен төлеу; * болашақ фильм үшін өзге нарықта немесе басқа жанрда тексерілген, сұранысқа ие тақырыптарды таңдау; * түсірілім орындарының санын барынша азайту арқылы өндірістік процесті оңтайландыру; * туындыны нақты бір мақсатты аудиторияға бағыттау; * жанрларды тоғыстыру және сол кезең үшін даулы тақырыптарды (гомосексуалдық, трансвестизм және т.б.) қозғау; * фильмге әлеуетті [[франшиза]] ретінде қарау. === Рейтингтері === [[Америка кино институты]] (AFI) «Джазда тек қана қыздар» фильмін және оның дәйексөздерін келесі рейтингтерге енгізді: * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм]] (1998): № 14 * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік комедиялық фильм|100 жыл… 100 комедия]] (2000): № 1 * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік кино дәйексөзі|100 жыл… 100 дәйексөз]] (2005): ** Осгуд Филдинг III: «Ешкім де мінсіз емес» ({{lang-en|"Well, nobody's perfect"}}) — № 48 орын * [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм (10 жылдық мерейтойлық басылым)]] (2007): № 22 * [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] (1989) * [[Америка сценарийшілер гильдиясы]] (2006): Барлық уақыттың ең үздік 101 сценарийі тізімінде № 9 орын<ref>{{cite web|url=http://www.wga.org/writers-room/101-best-lists/101-greatest-screenplays/list|title=101 Greatest Screenplays|publisher=Writers Guild of America|access-date=March 8, 2017|archive-date=November 22, 2016|archive-url=https://archive.today/20161122211118/http://www.wga.org/writers-room/101-best-lists/101-greatest-screenplays/list|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0053291}} {{рейтинг-10|8.2}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Билли Уайлдер фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:1959 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ кинокомедиялары]] [[Санат:АҚШ ақ-қара түсті фильмдері]] [[Санат:Мафия туралы фильмдер]] [[Санат:United Artists фильмдері]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] 32k548y46lbibsfbm2cw52rtcawf9dh 14 779770 3589608 2026-04-22T08:32:00Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Commonscat|Films by Billy Wilder}} {{басты мақала|Билли Уайлдер}} [[Санат:АҚШ режиссёрлерінің фильмдері]] 3589608 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Films by Billy Wilder}} {{басты мақала|Билли Уайлдер}} [[Санат:АҚШ режиссёрлерінің фильмдері]] t8o79aw1gult85m8tbp2pfxor5lyhvi 3 779771 3589612 2026-04-22T08:48:08Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589612 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Хусаин Инжу}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 13:48, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) gedwnh6hgzm39n6ha1elklxfkxl5rx8 3 779772 3589613 2026-04-22T08:50:30Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589613 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Хусаин Інжу}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 13:50, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) 69ymkjmyog68j2mhni5ulpaj44f4ljd 0 779773 3589635 2026-04-22T09:53:44Z Смағзам Жансұлу 140489 Қазақ мифологиясы мен салт-дәстүрлері дәріптелетін "Бір ауыл" үстел ойыны жайында мақала 3589635 wikitext text/x-wiki [[Сурет:"Бір Ауыл" үстел ойыны.jpg|нобай|"Бір Ауыл" үстел ойыны]] '''«Бір Ауыл»''' — қазақстандық әлеуметтік-психологиялық үстел ойыны. Ойын қазақ халқының мәдени болмысы, фольклорлық және әлеуметтік архетиптеріне негізделген. Негізгі тақырыбы — бір ауыл ішінде адамдардың өзара қарым-қатынасы, сенім мен күдік, ортақ шешім қабылдау және жеке мүдделердің қақтығысы. Ойын '''ерекше рөлдер жүйесі''' мен қосымша '''«Датым Бар»''' оқиға карталары арқылы ерекшеленеді. == Жалпы мәлімет == * '''Жанры:''' әлеуметтік-психологиялық ойын * '''Ойыншылар саны:''' 8-20 адам * '''Жас ерекшелігі:''' 12+ * '''Ойын ұзақтығы:''' шамамен 30-40 минут * '''Жүргізуші:''' Жырау * '''Негізгі тіл:''' қазақ тілі * '''Ерекшелігі:''' қазақ халқының мәдени архетиптері, түн/күн фазалары, «Датым Бар» карталары [[Сурет:"Бір Ауыл" ойынының презентациясы.jpg|нобай|AKTOWN командасы "Бір Ауыл" ойынының офлайн презентациясында]] == Тарихы және әзірленуі == '''Бір Ауыл''' ойыны AKTOWN шығармашылық бірлестігі тарапынан әзірленіп, Қазақстан Республикасының '''Ақтау қаласында''' пайда болған. Ойынның алғашқы ресми таныстырылымы '''2025 жылы 6 ақпанда''' өтті. Таныстырылым барысында ойын механикасы, рөлдер жүйесі және мәдени тұжырымдамасы көпшілікке ұсынылды. Жоба мәдени бастама ретінде жасалып, қазақ тіліндегі заманауи үстел ойындарын дамытуға бағытталған. == Ойынның мақсаты == Ойынның негізгі мақсаты — ауыл ішіндегі жасырын қауіптерді анықтау немесе керісінше, оларды жасырын түрде басымдыққа жеткізу. Әр рөлдің өзіне тән міндеттері мен жеңіс шарттары бар, сол себепті ойын тек командалық емес, '''жеке сценарийлермен де''' аяқталуы мүмкін. Қара халық пен қорғаушылардың мақсаты – ауылды сатқындардан тазарту. Сатқындардың мақсаты – ауылды өз қолдарына алу. Ерекше кейіпкерлердің мақсаты – жеке ниеттерін жүзеге асыру. == Құрамы == [[Сурет:"Бір Ауыл" ойынының кейіпкерлері.jpg|нобай|"Бір Ауыл" ойынының кейіпкерлері]] === Рөлдер карталары === Ойынның негізгі колодасында '''10 рөл картасы''' бар. Әр партияда Жырау ойыншылар санына қарай карталардың бір бөлігін ғана пайдаланады. '''Рөлдер құрамы:''' * '''[[Албасты]]''' – 3-айналымнан бастап, кейін әр 2 айналым сайын бір ойыншының үстіне түсіп, қорқытып бастырады. Нәтижесінде құрбан болған ойыншы 1 күн бойы сөйлей алмайды, бірақ талқылау барысында ымдап, дауыс бере алады; * '''[[Жезтырнақ]]''' – Әр 3 айналым сайын бір ойыншыны өлтіреді. Дос-дұшпан деп ажыратпайды; * '''Бас Сатқын''' – Сатқындардың басшысы, шешім қабылдаушы; * '''Сатқын''' – Түнде ауылға қарсы әрекет етіп, біртіндеп ауыл тұрғындарын өлтіреді; * '''Батыр''' – Түнде бір адамды тексере алады. Егер тексерген адамы сатқын болса, келесі түні оның жанын алады. Егер қателессе, өз өмірін қатерге тігеді; * '''Бақсы''' –Түнде бір адамды қорғап, қауіп-қатерден сақтайды. Егер Жезтырнақ таңдаған адамды қорғап қалса, ол аман қалады; * '''Баян Сұлу''' – 3-раундқа дейін сүйіктісін таңдайды. Егер сүйіктісі өлсе немесе ауылдан қуылса, оның орнына өзі құрбан болады. Ал өз сүйіктісіне күмәнданып, ауылдан қууға дауыс берсе, тірі қалады; * '''[[Алдаркөсе]]''' – Айлакер. Кез-келген рөлді иеленіп, барлығын шатастыра алады. Егер күндізгі кеңесте барлық қатысушылар (бірде-бірі қалмай) Алдаркөсеге қарсы дауыс берсе және Алдаркөсе осылайша ойыннан шықса, ол жеңіске жетеді; * '''Көшпенді''' – Ауылға 3 түнге келген қонақ. Қара халықпен бірге сатқындарды табуға көмектеседі; * '''Қара Халық''' – Қарапайым ауыл тұрғындары. Түнде ұйықтайды да, күндіз талқылап,  дауыс береді. [[Сурет:"Датым Бар" карталары.jpg|нобай|"Датым Бар" карталары]] === «Датым Бар» карталары === '''«Датым Бар»''' — ойынға қосымша енгізілген, оқиғалар желісіне '''тағдырдың араласуын''' сипаттайтын оқиға карталарының жеке колодасы. Бұл карталар ойын барысында сыртқы фактор ретінде әсер етеді және белгілі бір айналымда немесе шартта іске қосылады. Карталар: * талқылауға шектеу қоюы мүмкін; * дауыс беру тәртібін өзгертуі мүмкін; * түнгі әрекеттерге әсер етуі мүмкін; * мәдени-әлеуметтік немесе символдық оқиғаларды бейнелейді. '''Мысалдары:''' * '''“Хан Бұйрығы” –''' Сізге Абылай Ханнан елші келді. Сізге міндетті түрде Түркістан қаласына келу керек. Жолға дайындалыңыз, сіз бүгінгі кеңеске қатыспайсыз (кеңеске араласпайсыз, дауыс бере алмайсыз). * '''“Ақиқат орнасын” –''' Ауылды тексеру үшін жіберген хан жасағы ертең ауылға келеді. Ертеңгі күні сен өзіңнің кім екеніңді ашуың керек. * '''“Түнгі күзет” –''' Бүгінгі түні сен батырдың орнына күзетке шығып, ауылдың бір тұрғынын тексере аласың. * '''“Айтыскер” –''' Бүгінгі күні сен кез келген адамды таңдап айтыса аласың. Кеңесте сізден басқа ешкім сөз таластыра алмайды, дауыс бергенде тек сіз айтқан ақпаратқа жүгініп дауыс бере алады. Егер ойында 10 қатысушыға дейін болса, әр күн сайын, ал 10 қатысушыдан көп болса, әр жұп айналым сайын, яғни 2,4,6-шы түн өткеннен кейін бірінші “Датым бар” деп айтқан адам ортадан бір картаны алып, дауыстап оқиды. Бұл карталар кейде халыққа, кейде Сатқындарға көмектесіп, ойынға хаос қосады. Шынайы өмірде тағдыр адамның жоспарын сынағандай, “Датым Бар” карталары ойын бағытын күрт өзгертіп, бәрін бақылауда ұстап отырмыз деп ойлайтын ойыншылар үшін сынақ ретінде келеді. Тағдыр контекстінде бұл колода әділдік пен әділетсіздіктің, үміт пен үрейдің, мүмкіндік пен шектеудің символы. == Ойын барысы == === Дайындық кезеңі === # Жүргізуші (Жырау) таңдалады # Рөлдер карталары араластырылып, әр ойыншыға бір-бірден жабық түрде таратылады # Жырау ережелерді түсіндіреді # Ойыншылар кезекпен өздерін таныстырады ---- === Фазалар === ==== Түн (Түн) ==== * Барлық ойыншылар көзін жұмады * Жырау белгілі бір рөлдерді кезекпен оятады * Әр рөл өз әрекетін орындайды ==== Күн (Күн) ==== * Барлығы көзін ашады * Жырау түнгі оқиғалардың нәтижесін хабарлайды * Ойыншылар арасында ашық талқылау басталады * Ойыншылар өз рөлін ашуы немесе жасыруы мүмкін ==== Дауыс беру ==== * Әр ойыншы бір күдіктіні көрсетеді * Көп дауыс жинаған ойыншы ойыннан шығарылады == Жеңіс шарттары == Ойын бірнеше сценарий бойынша аяқталуы мүмкін: * '''Ауылдың жеңісі:''' барлық сатқын рөлдер жойылса * '''Сатқындардың жеңісі:''' сатқындар саны немесе ықпалы бойынша басымдыққа жетсе * '''Жеке жеңістер:''' кейбір ерекше рөлдер өз жеке шартын орындаса Бұл жүйе ойынды сызықтық емес және болжап болмайтын етеді. rwe9bex2h0sx8cfkkg6bm4f61rifozo 1 779774 3589640 2026-04-22T10:05:54Z Omarova. ayagul 150497 /* Мақаланы жоюға қарсымын */ жаңа бөлім 3589640 wikitext text/x-wiki == Мақаланы жоюға қарсымын == Сәлеметсіздер ме! Мен жүктеген мақаланы жою себебін түсіндіріп бере аласыздар ма? Мақалада тақырып ашылған, рәсімделуі де дұрыс [[Қатысушы:Omarova. ayagul|Omarova. ayagul]] ([[Қатысушы талқылауы:Omarova. ayagul|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) sh21j2k3bgxsp1enivkzx0qq9ibke3t 1 779775 3589641 2026-04-22T10:08:09Z Omarova. ayagul 150497 /* Мақаланы жоюға қарсымын */ жаңа бөлім 3589641 wikitext text/x-wiki == Мақаланы жоюға қарсымын == Сәлеметсіздер ме! Неге сіздер бірден мақаланы жоюға ұсынасыздар? Неге қателерді атап, ұсыныс айтпайсыздар? Бұл мақаланың маңыздылығы төмен деген пікіріңізбен мүлдем келісе алмаймын. Сіздердің қазақша википедиядағы бір сөйлемнен тұратын мақалаларды жоймай, лингвистикалық білім беретін менің мақаламды жоюды ұсынып отырғандарыңызды түсіне алмадым, кешірерсіздер [[Қатысушы:Omarova. ayagul|Omarova. ayagul]] ([[Қатысушы талқылауы:Omarova. ayagul|талқылау]]) 15:08, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) cfhaib18raagtlgm63jquza14kae7ln 2 779776 3589651 2026-04-22T10:22:00Z Omarova. ayagul 150497 Omarova. ayagul [[Қатысушы:Aigul ao/Flutter фреймворкі]] бетін [[Flutter фреймворкі]] бетіне жылжытты 3589651 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Flutter фреймворкі]] eskbqse60mf3ljzknoubucy5qmzhqt7 3 779777 3589661 2026-04-22T10:57:33Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3589661 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=МирославЖГОТ}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 15:57, 2026 ж. сәуірдің 22 (+05) oi2l2vxqrtvn0v40djflqpdt92k53dx 14 779778 3589672 2026-04-22T11:28:25Z Rasulbek Adil 176232 Жаңа бетте: <nowiki>[[Санат:Ғаламдық қақтығыстар]]</nowiki> 3589672 wikitext text/x-wiki <nowiki>[[Санат:Ғаламдық қақтығыстар]]</nowiki> ongt10p4yf76pzwtb9wsv8eayxtgvru 3589673 3589672 2026-04-22T11:28:36Z Rasulbek Adil 176232 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3589673 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1